# بعج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بعج

بَعَجَ بَطْنَه بالسكين يَبْعَجُه بَعْجاً، فهو مَبْعُوجٌ وبَعِيجٌ، وبَعَّجه: شَقَّهُ فزال ما فيه من موضعه وبدا متعلقاً. وفي حديث أُمِّ سُليم: إِنْ دنا مِنِّي أَحدٌ أَبْعَجْ بَطْنَه بالخَنْجَرِ أَي أَشُقُّ؛ قال أَبو ذؤَيب:
فذلك أَعْلَى مِنْكَ فَقْداً لأَنه
كريمٌ، وَبَطْنِي بالكرامِ بَعِيجُ
(* قوله «فذلك أعلى منك فقداً» كذا بالأصل وفي شرح القاموس قدراً.) ورجلٌ بَعِيجٌ من قوم بَعْجَى، والأَنثى بَعِيجٌ، بغير هاء، من نسوة بَعْجَى، وقد انْبَعَجَ هو. وبطنٌ بَعِجٌ: مُنْبَعِجٌ؛ أُراه على النَّسَب. وامرأَة بعِيجٌ أَي بَعَجَتْ بطْنَها لزوجها ونَثَرَتْ. ورجلٌ بَعِجٌ: ضعيفٌ، كأَنه مبعوج البطن مِن ضَعْف مَشْيه؛ قال الشاعر:
لَيْلَةَ أَمْشي، علَى مُخاطَرَةٍ،
مَشْياً رُويَداً، كَمِشيَةِ البَعِجِ
والانْبِعَاجُ: الانشقاق.
وتقول: بَعَجَهُ حُبُّ فلان إذا اشتَدَّ وَجْدُهُ وحَزِنَ له. قال الأَزهري: لَعَجَهُ حُبه أَصوبُ من بَعَجَهُ لأَن البَعْجَ الشَّقُّ. يقال: بَعَجَ بَطْنَه بالسكين إِذا شقه وخَضْخَضَهُ فيه؛ قال الهذلي: كأَنَّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
شَبَّه ظُباتِ النِّصال بنار جمر سُخِىَ فَظَهَرَتْ حُمْرَتُه؛ يقال: اسْخُ النار أَي افتح عينها. وفي الحديث: إِذا رأَيتَ مكةَ قد بُعِجَتْ كظَائمَ، وساوى بناؤُها رؤوسَ الجبال، فاعْلَم أَنَّ الأَمْرَ قد أَظَلَّكَ؛ بُعِجَتْ أَي شُقَّت، وفُتِحت كظائمُها بَعْضُها في بعض، واسْتُخْرِجَ منها عيونها. وبَعَجْتُ بطني لفلان: بالغت في نصيحته؛ قال الشماخ: بَعَجْتُ إِليه البَطْنَ حتى انْتَصَحْتُه،
وما كلُّ مَنْ يُفْشَى إِليه بِناصِحِ
وقيل في قول أَبي ذؤَيب:
وبطني بالكرام بعيج
أَي نُصْحي لهم مبذول. وفي حديث عَمْرٍو وَوَصَفَ عمر، رضي الله عنه، فقال: إِن ابن حَنْتَمَةَ بَعَجَتْ له الدنيا مِعَاها. هذا مثل ضربه؛ أَراد أَنها كشفت له عما كان فيها من الكنوز والأَموال والفيء، وحنتمة أُمُّه. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، في صفة عمر، رضي الله عنه: بَعَجَ الأَرضَ وبَجَعَها أَي شقَّها وأَذلَّها؛ كَنَتْ به عن فتوحه. وتَبَعَّجَ السحابُ وانْبَعَجَ بالمطر: انْفَرَجَ عن الوَدْقِ والوَبْلِ الشديد؛ قال العجاج:
حَيْثُ اسْتَهَلَّ المُزْنُ أَو تَبَعَّجَا
وتَبَعَّجَتِ السماءُ بالمطر، كذلك؛ وكلُّ ما اتسع فقد انْبَعَجَ. وبَعَّجَ المطرُ تَبْعِيجاً في الأَرض: فَحَصَ الحجارةَ لشدَّة وَقْعِهِ.وباعِجَةُ الوادي: حيث يَنْبَعِجُ فيَتَّسِع، والباعِجَة: أَرْضٌ سَهْلَةٌ تُنْبِتُ النَّصِيَّ؛ وقيل: الباعِجَةُ آخر الرَّمْلِ، والسُّهولَةُ إِلى القُفِّ. والبَوَاعِجُ: أَماكِنُ في الرَّمل تَسْتَرِقُّ، فإِذا نبت فيها النَّصِيُّ كان أَرَقَّ له وأَطيبَ؛ وقال الشاعر يصف فرساً: فأَنَى له بالصَّيْفِ ظِلٌّ باردٌ،
ونَصِيُّ باعِجَةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ
وَبَعَجَهُ الأَمْرُ: حَزَبَه. وباعِجَةُ القِرْدانِ: موضعٌ معروف؛ قال أَوس بن حَجَر:
وبَعْدَ لَيَالِينا بِنَعْفِ سُوَيْقَةٍ،
فبَاعِجَةِ القِرْدانِ، فالمُتَثَلَّمِ
وبنُو بَعْجَةَ: بطنٌ. وابنُ باعِج: رجلٌ؛ قال الراعي:
كَأَنَّ بقايا الجَيْشِ، جَيْشِ ابنِ باعِجٍ،
أَطافَ بِرُكْنٍ، من عَمايَة، فاخِرِ
وباعِجَةُ: اسم موضع. ويقال: بَعَجْتُ هذه الأَرض عَذاةً طيبةَ الأَرض (* قوله «طيبة الأرض» عبارة الأساس: طيبة التربة.) أَي تَوَسَّطْتُها.

### Türkçe

**بَعَجَ** karnını bıçakla yarar; onu **يَبْعَجُه** **بَعْجاً** (yarma ile yarar); o hâlde o **مَبْعُوجٌ**
ve **بَعِيجٌ**dur. Ve onu **بَعَّجه**: onu yardı; böylece içinde olan şey yerinden çıktı ve asılı hâlde görünür oldu. Ve Ümmü
Süleym hadîsinde: “Eğer benden birisi yaklaşırsa, hançerle karnını **أَبْعَجْ** (yararım)” yani “yararım”;
Ebû Züeyb dedi ki:
فذلك أَعْلَى مِنْكَ فَقْداً لأَنه
كريمٌ، وَبَطْنِي بالكرامِ بَعِيجُ
(* “فذلك أعلى منك فقداً” sözü: asılda böyle; ve Kâmûs şerhinde “قدراً”.)
Ve bir adam **بَعِيجٌ**, **بَعْجَى** kavminden; dişisi de **بَعِيجٌ**, هاء’sız, **بَعْجَى** kadınlardan; ve o, **انْبَعَجَ** olmuştur. Ve bir karın **بَعِجٌ**: **مُنْبَعِجٌ**; onu nisbet üzere görüyorum.
Ve bir kadın **بعِيجٌ** yani karnını kocası için **بَعَجَتْ** ve saçtı. Ve bir adam **بَعِجٌ**:
zayıf; sanki yürüyüşünün zayıflığından karnı yarılmıştır; şair dedi ki:
لَيْلَةَ أَمْشي، علَى مُخاطَرَةٍ،
مَشْياً رُويَداً، كَمِشيَةِ البَعِجِ
Ve **الانْبِعَاجُ**: yarılmadır.
Ve dersin ki: falanın sevgisi onu **بَعَجَهُ**; onun vecdi şiddetlendiği ve onun için hüzünlendiği zaman. Ezherî dedi:
Onu sevgisi **لَعَجَهُ** demek, onu **بَعَجَهُ** demekten daha isabetlidir; çünkü **البَعْجَ** yarıktır. Denir ki:
Bıçakla karnını **بَعَجَ**; onu yardığı ve içinde onu çalkaladığı zaman; Hüzeylî dedi:
كأَنَّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
Nisallerin ağızlarını, köz ateşine benzetti; o ateş yakıldı da kızıllığı ortaya çıktı; denir ki:
Ateşi **اسْخُ** yani gözünü aç. Ve hadîste: “Mekke’yi, **بُعِجَتْ**
kuyular gibi (yarılmış) görürsen ve onun binası dağların başlarıyla bir hizaya gelirse, bil ki iş seni gölgelemiştir”;
**بُعِجَتْ** yani yarıldı; ve kuyuları gibi, bir kısmı bir kısmının içine açıldı; ve
ondan gözleri (pınarları) çıkarıldı. Ve falan için karnımı **بَعَجْتُ**: ona nasihatte aşırıya vardım; Şemmâh dedi:
بَعَجْتُ إِليه البَطْنَ حتى انْتَصَحْتُه،
وما كلُّ مَنْ يُفْشَى إِليه بِناصِحِ
Ve Ebû Züeyb’in sözü hakkında denildi:
“**وبطني بالكرام بعيج**”
yani onlara nasihatim saçılmıştır (sunulmuştur). Ve Amr hadîsinde, Ömer’i, رضي الله عنه, vasfetti ve dedi ki:
“İbn Hanteme’ye dünya, bağırsaklarıyla birlikte **بَعَجَتْ**.” Bu, vurulmuş bir meseldir; muradı:
Onun içinde olan hazineler, mallar ve fey’ hakkında ona açığa çıkardı; ve Hanteme onun annesidir.
Ve Âişe hadîsinde, رضي الله عنها, Ömer’in, رضي الله عنه, sıfatında: “Yeri **بَعَجَ**
ve onu **بَجَعَها**” yani onu yardı ve onu zelil kıldı; onunla fetihlerinden kinaye etti. Ve bulut **تَبَعَّجَ**
ve yağmurla **انْبَعَجَ**: şiddetli çise ve sağanakla yarılıp açıldı; Accâc dedi:
حَيْثُ اسْتَهَلَّ المُزْنُ أَو تَبَعَّجَا
Ve gök yağmurla **تَبَعَّجَتِ**; böyledir; ve genişleyen her şey, **انْبَعَجَ** olmuştur.
Ve yağmur, yerde **تَبْعِيجاً** **بَعَّجَ**: düşüşünün şiddetinden taşları eşeledi. Ve vadinin **باعِجَةُ**’si: genişlediği yer; ve **الباعِجَة**: **النَّصِيَّ** bitiren düz bir arazidir; ve denildi ki: **الباعِجَةُ** kumun sonu, ve düzlük
**القُفِّ**’e kadardır. Ve **البَوَاعِجُ**: kumda incelen yerlerdir; orada **النَّصِيُّ** biterse
ona daha yumuşak ve daha hoş olur; ve şair bir atı vasfederek dedi ki:
فأَنَى له بالصَّيْفِ ظِلٌّ باردٌ،
ونَصِيُّ باعِجَةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ
Ve iş onu **بَعَجَهُ**: onu sıkıştırdı. Ve **باعِجَةُ القِرْدانِ**: bilinen bir yerdir; Evs b. Hacer dedi ki:
وبَعْدَ لَيَالِينا بِنَعْفِ سُوَيْقَةٍ،
فبَاعِجَةِ القِرْدانِ، فالمُتَثَلَّمِ
Ve **بنُو بَعْجَةَ**: bir batındır. Ve **ابنُ باعِج**: bir adamdır; Râî dedi ki:
كَأَنَّ بقايا الجَيْشِ، جَيْشِ ابنِ باعِجٍ،
أَطافَ بِرُكْنٍ، من عَمايَة، فاخِرِ
Ve **باعِجَةُ**: bir yer adıdır. Ve denir ki: Bu araziyi, toprağı güzel bir **عَذاةً** olarak **بَعَجْتُ**
(* “طيبة الأرض” sözü: Esâs’ın ibaresi: “طيبة التربة”.) yani onun ortasına girdim.
