# بعج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بعج

بعجه  أي البطن بالسكين  كمنعه  يبعجه بعجا:  شقه  فزال ما فيه من موضعه وبدا متعلقا،  كبعجه  ، بالتشديد، وفي حديث أم سليم:  إن دنا منى أحد أبعج بطنه بالخنجر  أي أشق  فهو مبعوج وبعيج  ، ورجل بعيج من قوم بعجى، والأنثى بعيج، بغير هاء، من نسوة بعجى، وقد انبعج هو. من المجاز:  بعجه الحب: أوقعه في الحزن، وأبلغ إليه الوجد  وفي اللسان: يقال: بعجه حب فلان، إذا اشتد وجده وحزن له. قال الأزهري: لعجه الحب أصوب من بعجه؛ لأن البعج: الشق، يقال: بعج بطنه بالسكين، إذا شقه وخضخضه فيه، ثم قال -بعد سوق عبارة وبعجه الأمر: حزنه ونقله شيخنا أيضا.  ورجل بعج، ككتف  : ضعيف،  كأنه مبعوج البطن من ضعف مشيه  ، قال الشاعر:
  ليلة أمشي عى مخاطرة                      مشيا رويدا كمشية البعج  وانبعج: انشق  ، وكل ما اتسع فقد انبعج من المجاز: انبعج  السحاب  بالمطر، إذا  انفرج من  ، وفي نسخة عن  الودق  والوبل الشديد  كتبعج  ، قال العجاج:
  حيث استهل المزن أو تبعجا  والباعجة: متسع الوادى  حيث ينبعج فيتسع. والباعجة: أرض سهلة تنبت النصى. وقيل: الباعجة: آخر الرمل، والسهولة إلى القف. والبواعج: أماكن في الرمل تسترق، فإذا نبت فيها النصى كان أرق له وأطيب، وقال الشاعر يصف فرسا:
  فأنى له بالصيف ظل بـارد                      ونصى باعجة ومحض منقع وباعجة: اسم موضع  وباعجة القردان: ع، م  أي موضع معروف، قال أوس بن حجر:
  وبعد ليالينا بنعف سويقة                      فباعجة القردان فالمتثلم بطن بعج، أي منبعج، أراه على النسب. و  امرأة بعيج  أي  بعجت بطنها لزوجها ونثرت  . من المجاز:  بعج بطنه لك: بالغ في نصحك  قال الشماخ:
  بعجت إليه البطن حتى انتصحته                      وما كل من يفشى إليه بناصح وقيل: في قول أبى ذؤيب:
  فذلك أعلى منك قدرا لأنه                      كريم وبطنى للكرام بعيج أي نصحى لهم مبذول. وفي الأساس: ومن المجاز: بعجت له بطنى: أفشيت سرى إليه  وبعجة بن زيد: صحابى  . بعجة  بن عبد الله  بن بدر الجهنى  تابعى  ، روى عن أبى هريرة، وعنه يحيى بن أبي كثير، وأبو حازم، وكان يقيم مدة بالبادية ومدة بالمدينة، ومات بالمدينة سنة مائة، كذا في كتاب الثقات لابن حبان.  وبعجة بن قيس بالضم، ولى صدقات  بنى  كلب  من قضاعة  للمنصور  العباسى  وبنو بعجة  بالضم  قبيلة، م  أي معروفة، أي من بنى جذام. وعمرو بن بعجة اليشكرى البارقى: تابعى.

  ومما يستدرك عليه: من المجاز: ما في حديث عائشة رضى الله عنها في صفة عمر رضى الله عنه:  بعج الأرض وبخعها  ، أي شقها وأذلها، كنت به عن فتوحة. وفي حديث آخر:  إذا رأيت مكة قد بعجت كظائم، وساوى بناؤها رؤوس الجبال فاعلم أن الأمر قد أظلك  بعجت، أي شقت وفتحت كظائمها بعضها في بعض، واستخرج منها عيونها. وفي حديث عمرو وقد وصف عمر، رضى الله عنه، فقال:  إن ابن حنتمة بعجت له الدنيا معاها  هذا مثل ضربه، أراد أنها كشفت له عما كان فيها من الكنوز والأموال والفىء، وحنتمة: أمه. وبعج المطر تبعيجا في الأرض: فحص الحجارة لشدة وقعة. وبعج الأرض آبارا: حفر فيها آبارا كثيرة. وابن باعج: رجل، قال الراعى:
  كأن بقايا الجيش جيش ابن باعج                      أطاف بركن من عماية فاخر ويقال: بعجت هذه الأرض عذاة طيبة التربة أي توسطتها، وكل ذلك في اللسان.

### Türkçe

**بعجه** yani bıçağı karna (vurup) (yarmak); **كمنعه**; onu **يبعجه** **بعجا** (diye): onu yardı; böylece içindeki şey yerinden çıktı ve asılı halde göründü; **كبعجه**; ve (bu) şeddeli (olarak). Ümmü Süleym hadîsinde: “Benden birisi yaklaşırsa onun karnını hançerle **أبعج** ederim” yani “yararım”. O hâlde o **مبعوج** ve **بعيج**tir. Ve **بعيج** bir adam, **بعجى** bir kavimdendir; dişi de **بعيج**tir, **هاء**sız, **بعجى** kadınlardan; ve o da **انبعج** etti.

Mecazdan: **بعجه الحب**: onu hüzne düşürdü ve ona vecdi ulaştırdı. Ve Lisân’da: denir ki: “**بعجه حب فلان**”, onun vecdi şiddetlendiği ve onun için hüzünlendiği zaman. Ezherî dedi: **لعجه الحب** “**بعجه**”den daha isabetlidir; çünkü **البعج**: yarma(ktır); denir ki: “Bıçağı karna vurdu: **بعج بطنه بالسكين**”, onu yardığı ve onun içinde çalkaladığı zaman. Sonra dedi —bir ibareyi sevk ettikten sonra—: “**وبعجه الأمر**: onu hüzünlendirdi”; şeyhimiz de bunu nakletti.

Ve **بعج** bir adam, **ككتف**: zayıf; sanki yürüyüşünün zayıflığından karnı yarılmış gibidir. Şair dedi:

  Bir gece tehlike üzere yürürüm
  ağır ağır yürüyüşle, **البعج** yürüyüşü gibi

Ve **انبعج**: yarıldı; ve her ne genişlediyse muhakkak **انبعج** etmiştir. Mecazdan: **انبعج السحاب بالمطر**: yağmurla yarıldı (açıldı); yani ondan açıldı. Ve bir nüshada: **الودق** ve şiddetli **الوبل** hakkında; **كتبعج**. ‘Accâc dedi:

  Bulut (yağmura) başladı(ğı) yerde yahut **تبعجا** etti(ği yerde)

Ve **الباعجة**: vadinin geniş yeri; orada **ينبعج** eder de genişler. Ve **الباعجة**: **النصى** bitiren düz bir arazi. Ve denildi: **الباعجة**: kumun sonu ve düzlükten **القف**’a (taşlık yükseltiye) kadar olan yer. Ve **البواعج**: kumda incelen yerlerdir; orada **النصى** biterse, o onun için daha ince ve daha hoştur. Şair bir atı vasfederek dedi:

  Öyleyse yazın ona serin bir gölge nereden (olsun)
  ve **باعجة** **نصى** ve saf bir su birikintisi

Ve **باعجة**: bir yer adıdır. Ve **باعجة القردان**: **ع، م** yani bilinen bir yer; Evs b. Hacer dedi:

  Ve **نعف سويقة**’deki gecelerimizden sonra
  derken **باعجة القردان** sonra **المتثلم**

**بطن بعج**: yani **منبعج**; onu nisbet üzere görüyorum. Ve **امرأة بعيج**: yani karnını kocası için **بعجت** etti ve saçtı. Mecazdan: “Senin için karnını **بعج** etti”: sana nasihatte aşırıya vardı. Şemmâh dedi:

  Ona karnı **بعجت** ettim, nihayet onu doğru yola getirdim
  ve her ifşa edene (sır) nasihatçi değildir

Ve denildi: Ebû Züeyb’in sözü hakkında:

  İşte bu senden daha yüce bir değerdedir; çünkü o
  kerîmdir; ve benim karnım kerîmlere **بعيج**tir

yani nasihatim onlara sunulmuştur. Ve Esâs’ta: Mecazdan: “Onun için karnımı **بعجت** ettim”: sırrımı ona ifşa ettim.

Ve **بعجة بن زيد**: sahâbîdir. Ve **بعجة بن عبد الله بن بدر الجهنى**: tâbiîdir; Ebû Hureyre’den rivayet etti; ondan Yahyâ b. Ebî Kesîr ve Ebû Hâzim (rivayet etti). Bir müddet bedevîde, bir müddet Medine’de ikamet ederdi; Medine’de yüz senesinde öldü; İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında böyledir.

Ve **بعجة بن قيس** (damme ile): Abbâsî Mansûr için, Kudâa’dan Benî **كلب**’in sadakalarına vali oldu. Ve **بنو بعجة** (damme ile): bir kabiledir, **م** yani bilinen; yani Benî Cüzâm’dandır. Ve **عمرو بن بعجة اليشكرى البارقى**: tâbiîdir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Mecazdan: Âişe رضى الله عنها’nın, Ömer رضى الله عنه’nun vasfı hakkında hadîsinde olan: “**بعج الأرض وبخعها**”; yani onu yardı ve zelil etti; onunla fetihlerinden kinaye etti. Ve başka bir hadîste: “Mekke’yi, **كظائم** (su kanalları) **بعجت** olmuş ve binaları dağların başlarıyla bir olmuş görürsen bil ki iş seni gölgelemiştir.” **بعجت**: yani onun **كظائم**’ını birbirinin içine yarıp açtı ve ondan pınarlarını çıkardı. Ve Amr hadîsinde, Ömer’i vasfetmişti, رضى الله عنه, şöyle dedi: “İbn Hanteme’ye dünya, içindekileriyle birlikte **بعجت** edildi.” Bu, vurulmuş bir misaldir; onunla, onda bulunan hazineler, mallar ve fey’ hakkında ona açıldığını kastetti. Ve **حنتمة**: onun annesidir.

Ve yağmur, yerde **تبعيجا** olarak **بعج** etti: düşüşünün şiddetinden taşları eşeledi. Ve yeri, kuyular olarak **بعج** etti: onda çok kuyular kazdı. Ve **ابن باعج**: bir adamdır; Râ‘î dedi:

  Sanki ordunun kalıntıları, İbn **باعج**’in ordusu (gibi)
  övünen bir körlükten bir köşeye dolandı

Ve denir ki: “Bu yeri, güzel topraklı **عذاة** olarak **بعجت** ettim”: yani onun ortasına girdim; bunların hepsi Lisân’dadır.
