# بعد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بعد

البعد، بالضم: ضد القرب، وقيل خلاف القرب، وهو الأكثر، وهو م أي معروف. والبعد: الموت. والذي عبر به الأقدمون أن البعد بمعنى الهلاك كما في الصحاح وغيره ويقال إن الذي بمعنى الهلاك إنما هو البعد، محركة، وفعلهما ككرم وفرح - ظاهره أن فعلهما معا من البابين بالمعنيين، وليس كذلك، فإن الأكثر على منع ذلك والتفرقة بينهما، وأن البعد الذي هو خلاف القرب الفعل منه بالضم ككرم، والبعد، محركة، الذي هو الهلاك الفعل منه بعد بالكسر، كفرح. ومن جوز الاشتراك فيهما أشار إلى أفصحية الضم في خلاف القرب، وأفصحية الكسر في معنى الهلاك، حققه شيخنا - بعدا، بضم فسكون، وبعدا. محركة، قال شيخنا: فيه إيهام أن المصدرين لكل من الفعلين، والصواب أن الضم للمضموم نظير ضده الذي هو قرب قربا، والمحرك للمكسور كفرح فرحا. انتهى. قلت: والذي في المحكم واللسان: بعد بعدا، وبعد: هلك أو اغترب، فهو باعد. والبعد: الهلاك، قال تعالى:  ألا بعدا لمدين كما بعدت ثمود  . وقال ملك بن الريب المازني: يقولون لا تبعد وهم يدفنونني وأين مكان البعد إلا مكانيا وقرأ الكسائي والناس: كما بعدت، وكان أبو عبد الرحمن السلمي يقرؤها بعدت يجعل الهلاك والبعد سواء، وهما قريب من السواء، إلا أن العرب بعضهم يقول بعد وبعضهم يقول بعد، مثل سحق وسحق. ومن الناس من يقول بعد في المكان وبعد في الهلاك. وقال يونس: العرب تقول بعد الرجل وبعد، إذا تباعد في غير سب. ويقال في السب: بعد وسحق لا غير، انتهى. فالذي ذهب إليه المصنف هو المجمع عليه عند أئمة اللغة والذي رجحه غير المصنف هو قول بعض منهم كما ترى. فهو بعيد وباعد وبعاد، الأخير بالضم، عن يبويه، قيل: هو لغة في بعيد، ككبار في كبير. ج بعداء، ككرماء، وافق الذين يقولون فعيل الذين يقولون فعال، لأنهما أختان. وقد قيل بعد، بضمتين كقضيب وقضب، وينشد قول النابغة:
  فتلك تبلغني النعمان إن لهفضلا على الناس في الأدنى وفي البعد

  وضبطه الجوهري بالتحريك، جمع باعد، كخادم وخدم. وبعدان، كرغيف ورغفان. قال أبو زيد: إذا لم تكن من قربان الأمير فكن من بعدانه، أي تباعد عنه لا يصبك شره. وزاد بعضهم في أوزان الجموع البعاد، بالكسر، جمع بعيد، ككريم وكرام. وقد جاء ذلك في قول جرير. ورجل مبعد، كمنجل: بعيد الأسفار. قال كثير عزة: مناقلة عرض الفيافي شملة مطية قذاف على الهول مبعد وبعد باعد، مبالغة. وإن دعوت به قلت: بعدا له، المختار فيه النصب على المصدرية. وكذلك سحقا له أي أبعده الله أي لا لا يرثى له فيما نزل به. وتميم ترفع فتقول: بعد له وسحق، كقولك: غلام له وفرس. وقال ابن شميل: راود رجل من العرب أعرابية فأبت إلا أن يجعل لها شيئا، فجعل لها درهمين، فلما خالطها جعلت تقول: غمزا ودرهماك لك، فإن لم تغمز فبعد لك. رفعت البعد. يضرب مثلا للرجل تراه يعمل العمل الشديد. والبعد، بضم فسكون، والبعاد، بالكسر: اللعن، منه أيضا. وأبعده الله: نحاه عن الخير، أي لا يرثى له فيما نزل به. وأبعده: لعنه، وغربه. وباعده مباعدة وبعادا، وباعد الله ما بينهما، وبعده تبعيدا ويقرأ  ربنا باعد بين أسفارنا  . وهو قرءاة العوام. قال الأزهري: قرأ أبو عمرو وابن كثير بعد، بغير ألف، وقرأ يعقوب الحضرمي  ربنا باعد  بالنصب على الخبر. وقرأ نافع وعاصم والكسائي وحمزة باعد بالألف على الدعاء. وأبعده غيره. ومنزل بعد، بالتحريك: بعيد. وقولهم: تنح غير بعيد، وغير باعد، وغير بعد، محركة، أي كن قريبا، وغير باعد، أي غير صاغر قاله الكسائي. ويقال: انطلق يا فلان غير باعد، أي لا ذهبت. ويقال: إنه لغير أبعد، وهذه عن ابن الأعرابي. وغير بعد، كصرد، إذا ذمه، أي لا خير فيه. وعن ابن الأعرابي: أي لا غور له في شيء. وإنه لذو بعد. بضم فسكون، وبعدة، بزيادة الهاء، وهذه عن ابن الأعرابي، أي لذو رأي وحزم. يقال ذلك للرجل إذا كان نافذ الرأي ذا غور وذا بعد رأي. ويقال: ما عنده أبعد، أو بعد، كصرد، أي طائل، ومثله في مجمع الأمثال. وقال رجل لابنه: إن غدوت على المربد ربحت عناء أو رجعت بغير بعد، أي بغير منفعة. وقال أبو زيد يقال: ما عندك بعد، وإنك لغير بعد، أي ما عندك طائل. إنما تقول هذا إذا ذممته. قال شيخنا: يمكن أن يحمل ما هنا على معنى الذي، أي ما عنده من المطالب أبعد مما عنده غيره، ويجوز أن تحمل على النفي، أي ليس عنده شيء يبعد في طلبه، أي شيء له قيمة أو محل. وبعد ضد قبل، يعني أن كلا منها ظرف زمان، كما عرف في العربية، ويكونان للمكان، كما جوزه بعض النحاة، يبنى مفردا، أي عن الإضافة، لكن بشرط نية معنى المضاف إليه دون لفظه، كما قرر في العربية، ويعرب مضافا، أي لأن الإضافة توجب توغله في الاسمية وتبعده عن شبه الحروف، فلا موجب معها لبنائه. وحكي: من بعد، أي بالجر وتنوين آخره، وقد قرىء به قوله تعالى:  لله الأمر من قبل ومن بعد  بالجر والتنوين، كأنهم جردوه عن الإضافة ونيتها. وحكى أيضا افعل كذا بعدا، بالتنوين منصوبا. وفي المصباح وبعد ظرف مبهم، لا يفهم معناه إلإ بالاضافة لغيره، وهو زمان متراخ عن الزمان السابق، فإن قرب منه قيل: بعيده بالتصغير، كما يقال قبل العصر، فإذا قرب قيل قبيل العصر، بالتصغير، أي قريبا منه. وجاء زيد بعد عمرو، أي متراخيا زمانه عن زمان مجيء عمرو. وتأتي بمعنى مع، كقوله تعالى:  فمن اعتدى بعد ذلك  أي مع ذلك. انتهى. وقال الليث: بعد كلمة دالة على الشيء الأخير، تقول: هذا بعد هذا، منصوب. وحكى سيبويه أنهم يقولون

  من بعد، فينكرونه، وافعل هذا بعدا. وقال الجوهري: بعد نقيض قبل، وهما اسمان يكونان ظرفين إذا أضيفا، وأصلهما الإضافة، فمتى حذفت المضاف إليه لعلم المخاطب بنيتهما على الضم ليعلم أنه مبني، إذ كان الضم لا يدخلهما إعرابا، لأنهما لا يصلح وقوعهما موقع الفاعل ولا موقع المبتدإ ولا الخبر. وفي اللسان: وقوله تعالى:  لله الأمر من قبل ومن بعد أي من قبل الأشياء ومن بعدها، أصلهما هنا الخفض، ولكن بنيا على الضم لأنهما غايتان، فإذا لم يكونا غاية فهما نصب لأنهما صفة. ومعنى غاية أي أن الكلمة حذفت منها الإضافة وجعلت غاية الكلمة ما بقي بعد الحذف. وإنما بنيتا على الضم لأن إعرابهما في الإضافة النصب والخفض، تقول: رأيته قبلك ومن قبلك، ولا يرفعان، لأنهما لا يحدث عنهما، استعملا ظرفين، فلما عدلا عن بابهما حركا بغير لحركتين اللتين كا نتا له يدخلان بحق الإعراب. فأما وجوب بنائهما وذهاب إعرابهما فلأنهما عرفا من غير جهة التعريف، لأنه حذف منهما ما أضيفتا إليه، والمعنى. لله الأمر من قبل أن تغلب الروم، ومن بعدما غلبت. وحكى الأزهري عن الفراء قال: القراءة بالرفع بلا نون، لأنهما في المعنى تراد بهما الإضافة إلى شيء لا محالة، فلما أدتا غير معنى ما أضفتا إليه وسمت بالرفع، وهما في موضع جر، ليكون الرفع دليلا على ما سقط. وكذلك ما أشبههما وإن نويت أن تظهر ما أضيف إليه وأظهرته فقلت:لله الأمر من قبل ومن بعد، جاز، كأنك أظهرت المخفوض الذي أضفت إليه قبل وبعد. وقال ابن سيده: ويقرأ:  لله الأمر من قبل ومن بعد  يجعلونهما نكرتين، المعنى: لله الأمر من تقدم ومن تأخر. والأول أجود. وحكى الكسائي  لله الأمر من قبل ومن بعد  بالكسر بلا تنوين. واستبعد الرجل، إذا تباعد. واستبعد الشيء: عده بعيدا. وقولهم: جئت بعديكما أي بعدكما، قال: بعد، فينكرونه، وافعل هذا بعدا. وقال الجوهري: بعد نقيض قبل، وهما اسمان يكونان ظرفين إذا أضيفا، وأصلهما الإضافة، فمتى حذفت المضاف إليه لعلم المخاطب بنيتهما على الضم ليعلم أنه مبني، إذ كان الضم لا يدخلهما إعرابا، لأنهما لا يصلح وقوعهما موقع الفاعل ولا موقع المبتدإ ولا الخبر. وفي اللسان: وقوله تعالى:  لله الأمر من قبل ومن بعد أي من قبل الأشياء ومن بعدها، أصلهما هنا الخفض، ولكن بنيا على الضم لأنهما غايتان، فإذا لم يكونا غاية فهما نصب لأنهما صفة. ومعنى غاية أي أن الكلمة حذفت منها الإضافة وجعلت غاية الكلمة ما بقي بعد الحذف. وإنما بنيتا على الضم لأن إعرابهما في الإضافة النصب والخفض، تقول: رأيته قبلك ومن قبلك، ولا يرفعان، لأنهما لا يحدث عنهما، استعملا ظرفين، فلما عدلا عن بابهما حركا بغير لحركتين اللتين كا نتا له يدخلان بحق الإعراب. فأما وجوب بنائهما وذهاب إعرابهما فلأنهما عرفا من غير جهة التعريف، لأنه حذف منهما ما أضيفتا إليه، والمعنى. لله الأمر من قبل أن تغلب الروم، ومن بعدما غلبت. وحكى الأزهري عن الفراء قال: القراءة بالرفع بلا نون، لأنهما في المعنى تراد بهما الإضافة إلى شيء لا محالة، فلما أدتا غير معنى ما أضفتا إليه وسمت بالرفع، وهما في موضع جر، ليكون الرفع دليلا على ما سقط. وكذلك ما أشبههما وإن نويت أن تظهر ما أضيف إليه وأظهرته فقلت:لله الأمر من قبل ومن بعد، جاز، كأنك أظهرت المخفوض الذي أضفت إليه قبل وبعد. وقال ابن سيده: ويقرأ:  لله الأمر من قبل ومن بعد  يجعلونهما نكرتين، المعنى: لله الأمر من تقدم ومن تأخر. والأول أجود. وحكى الكسائي  لله الأمر من قبل ومن بعد  بالكسر بلا تنوين. واستبعد الرجل، إذا تباعد. واستبعد الشيء: عده بعيدا. وقولهم: جئت بعديكما أي بعدكما، قال:

  ألا يا اسلما يا دمنتي أم مالك                      ولا يسلما بعديكما طلـلان وفي الصحاح: رأيته، وقال أبو عبيد: يقال: لقيته بعيدات بين بالتصغير، إذا لقيته بعد حين. وقيل بعيداته، مكبرا، وهذه عن الفراء، أي بعيد فراق، وذلك إذا كان الرجل يمسك عن إتيان صاحبه الزمان، ثم يمسك عنه نحو ذلك أيضا، ثم يأتيه. قال: وهو من ظروف الزمان التي لا تتمكن ولا تستعمل إلا ظرفا. وأنشد شمر:
  وأشعث منقد القميص دعوته                      بعيدات بين لا هدان ولا نكس ومثله في الأساس. ويقال: إنها لتضحك بعيدات بين، أي بين المرة ثم المرة في الحين. وأما بعد فقد كان كذا، أي إنما يريدون أما بعد دعائي لك. فإذا قلت أما بعد فإنك لا تضيفه إلى شيء ولكنك تجعله غاية نقيضا لقبل. وفي حديث زيد بن أرقم أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خطبهم فقال: أما بعد، تقدير الكلام: أما بعد حمد الله. وأول من قاله داوود عليه السلام، كذا في أوليات ابن عساكر، ونقله غير واحد من الأئمة وقالوا: أخرجه ابن أبي حاتم والديلمي عن أبي موسى الأشعري مرفوعا. ويقال: هي فصل الخطاب، ولذلك قال عز وجل  وآتيناه الحكمة وفصل الخطاب  أو كعب بن لؤي، زعمه ثعلب. وفي الوسائل إلى معرفة الأوائل: أول من قال أما بعد داوود عليه السلام، لحديث أبي موسى الأشعري مروعا، وقيل: يعقوب عليه السلام، لأثر في أفراد الدارقطني، وقيل، قس بن ساعدة كما للكلبي، وقيل يعرب بن قحطان، وقيل كعب بن لؤي. ويقال: هو محسن للأباعد والأقارب الأباعد: ضد الأقارب. وقال الليث: يقال هو أبعد وأبعدون، وأقرب وأقربون، وأباعد وأقارب. وأنشد:
  من الناس من يغشى الأباعد نفعه                      ويشقى به ى الممات أقـاربـه
  فإن يك خيرا فالبـعـيد ينـالـه                      وإن يك شرا فابن عمك صاحبه وقولهم: بيننا بعدة - بالضم - من الأرض ومن القرابة. قال الأعشي:
  بأن لا تبغي الود من متباعـد                      ولا تنأ من ذي بعدة إن تقربا وبعدان، كسحبان: مخلاف باليمن مشهور، وقد نسب إليه جملة من الأعيان. ومما يستدرك عليه قولهم: ما أنت منا ببعيد، وما أنتم منا ببعيد، يستوي فيه الواحد والجمع، وكذلك ما أنت ببعد، وما أنتم منا ببعد، أي بعيد. وإذا أردت بالقريب والبعيد قرابة النسب أنثت لا غير، لم تختلف العرب فيها. والأبعد، مشدد الآخر في قول الشاعر:
  مدا بأعناق المطـي مـدا                      حتى توافي الموسم الأبعدا

  فلضرورة الشعر. والبعداء: الأجانب الذين لا قرابة بينهم، قاله ابن الأثير. وقال النضر في قولهم: هلك الأبعد قال: يعني صاحبه، وهكذا يقال إذا كنى عن اسمه. ويقال للمرأة: هلكت البعدى. قال الأزهري: هذا مثل قولهم: فلا مرحبا بالآخر، إذا كنى عن صاحبه وهو يذمه. ويقال: أبعد الله الأخر قلت: الأخر، هكذا في نسخ الصحاح، وعليها علامة الصحة، فلينظر. قال: ولا يقال للأنثى منه شيء. وقولهم: كب الله الأبعد لفيه، أي ألقاه لوجهه. والأبعد: الحائن: هكذا في الصحاح بالمهملة. وفلان يستخرج الحديث من أباعد أطرافه. وأبعد في السوم: شط. وتباعد مني، وابتعد، وتبعد. وفي الحديث أن رجلا جاء فقال: إن الأبعد قد زنى، معناه المتباعد عن الخير والعصمة. وجلست بعيدة منك وبعيدا منك، يعني مكانا بعيدا. وربما قالوا: هي بعيد منك، أي مكانها. وأما بعيدة العهد فبالهاء. وذو البعدة: الذي يبعد في المعاداة. وأنشد ابن الأعرابي لرؤبة:
  يكفيك عند الشدة اليبيسـا                      ويعتلي ذا البعدة النحوسا قال أبو حاتم: وقالوا قبل وبعد من الأضداد. وقال في قوله عز وجل:  والأرض بعد ذلك دحاها  أي قبل ذلك. ونقل شيخنا عن ابن خالويه في كتاب ليس ما نصه: ليس في القرآن بعد بمعنى قبل إلا حرف واحد  ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر  . وقال مغلطاي في الميس على ليس: قد وجدنا حرفا آخر، وهو  والأرض بعد ذلك دحاها  قال أبو موسى في كتاب المغيث: معناه هنا قبل، لأنه تعالى خلق الأرض في يومين ثم استوى إلى السماء. فعلى هذا خلق الأرض قبل السماء ونقله السيوطي في الإتقان، كذا نقله شيخنا. قلت: وقد رده الأزهري فقال: والذي قاله أبو حاتم عمن قاله خطأ، قبل وبعد كل واحد منهما نقيض صاحبه، فلا يكون أحدهما بمعنى الآخر، وهو كلام فاسد وأما ما زعمه من التناقض الظاهر في الآيات فالجواب أن الدحو غير الخلق، وإنما هو البسط، والخلق هو الإنشاء الأول، فالله عز وجل خلق الأرض أولا غير مدحوة، ثم خلق السماء، ثم دحا الأرض، أي بسطها. قال: والآيات فيها، متفقة ولا تناقض بحمد الله تعالى فيها عند من يفهمها، وإنما أتي الملحد الطاعن فيما شاكلها من الآيات من جهة غضباوته وغلظ فهمه وقلة علمه بكلام العرب. كذا في اللسان. قال شيخنا: وجعلها بعض المعربين بمعنى مع، كما مر عن المصباح، أي مع ذلك دحاها. وقال القالي في أماليه، في قول المضرب بن كعب:
  فقلت لها فييء إليك فإنني                      حرام وإني بعد ذاك لبيب أي مع ذاك. ولبيب: مقيم. وقد يراد بها الآن في قول بعضهم:
  كما قد دعاني في ابن منصور قبلها                      ومات فما حانت منـيتـه بـعـد أي الآن. وأبعد فلان في الأرض، إذا أمعن فيها. وفي حديث قتل أبي جهل هل أبعد من رجل قتلتموه قال ابن الأثير: كذا جاء في سنن أبي داوود، ومعناها أنهى وأبلغ، لأن الشيء المتناهي في نوعه يقال قد أبعد فيه. قال: والروايات الصحيحة: أعمد، بالميم. وأبعده الله، أي لعنه الله.

### Türkçe

**البعد**، ötre ile: yakınlığın zıddı; ve denildi: yakınlığın hilâfı; ve bu daha çoktur; ve o, yani bilinen. Ve **البعد**: ölüm. Ve eskilerin onunla ifade ettiği: **البعد**’ın helâk mânâsında olduğudur; **الصحاح** ve başkasında olduğu gibi. Ve denilir ki helâk mânâsında olan ancak **البعد**’dır, harekeli; ve ikisinin fiili **كرم** ve **فرح** gibi—zâhiri, ikisinin fiilinin birlikte iki bâbdan iki mânâ ile olduğudur; ve öyle değildir. Çünkü ekseriyet bunun men‘i ve aralarını ayırma üzerinedir; ve yakınlığın hilâfı olan **البعد**’ın fiili ötre ile **كرم** gibi; ve helâk olan, harekeli **البعد**’ın fiili ise kesre ile **فرح** gibi **بعد**’dır. Ve ikisinde iştirâki câiz gören, yakınlığın hilâfında ötrenin daha fasih oluşuna ve helâk mânâsında kesrenin daha fasih oluşuna işaret etti; bunu şeyhimiz tahkik etti—**بعدا**، ötre sonra sükûn ile, ve **بعدا** harekeli. Şeyhimiz dedi: onda, iki masdarın iki fiilden her biri için olduğu vehmi vardır; doğru olan: ötreli olanın ötreli fiil içindir; zıddı olan **قرب**’un **قربا**’sı gibi; harekeli olan ise kesreli içindir; **فرح**’ın **فرحا**’sı gibi. Bitti. Dedim: **المحكم** ve **اللسان**’da olan: **بعد** **بعدا** ve **بعد**: helâk oldu yahut gurbet etti; o hâlde o **باعد**’dir. Ve **البعد**: helâk. Yüce Allah dedi: **ألا بعدا لمدين كما بعدت ثمود**. Ve **ملك بن الريب المازني** dedi:
“Derler: uzak olma; hâlbuki beni gömüyorlar;
Uzaklığın yeri neresi ki, ancak benim yerim?”
Ve **الكسائي** ve insanlar okudu: **كما بعدت**; ve **أبو عبد الرحمن السلمي** onu **بعدت** diye okurdu; helâk ile **البعد**’ı bir kılar; ve ikisi, eşitliğe yakındır; ancak Arapların bazısı **بعد** der, bazısı **بعد** der; **سحق** ve **سحق** gibi. Ve insanlardan kimi, mekânda **بعد** der, helâkte **بعد** der. Ve **يونس** dedi: Araplar **بعد الرجل** ve **بعد** derler; sebep olmaksızın uzaklaştığında. Ve sövgüde: **بعد** ve **سحق** denilir, başka değil. Bitti. Öyleyse musannifin gittiği şey, dil imamları katında üzerinde ittifak edilendir; musannif olmayanın tercih ettiği ise, gördüğün gibi onların bazısının sözüdür. O hâlde o **بعيد** ve **باعد** ve **بعاد**’dır; sonuncusu ötre ile; **سيبويه**’den. Denildi: o, **بعيد**’de bir lugattır; **كبار**’ın **كبير**’de olması gibi. Çoğulu **بعداء**; **كرماء** gibi. **فعيل** diyenlerin **فعال** diyenlere muvafakat etti; çünkü ikisi kız kardeştir. Ve denilmiştir: **بعد**, iki ötre ile, **قضيب** ve **قضب** gibi. Ve **النابغة**’nin sözü inşad olunur:
  “İşte o, beni **النعمان**’a ulaştırır; çünkü onun
  İnsanlar üzerinde fazlı vardır, yakında da, uzakta da.”

Ve **الجوهري** onu hareke ile ضبط etti; **باعد**’ın cem‘i; **خادم** ve **خدم** gibi. Ve **بعدان**; **رغيف** ve **رغفان** gibi. **أبو زيد** dedi: Emir’in yakınlarından olmazsan, onun uzaklarından ol; yani ondan uzaklaş, şerri sana isabet etmesin. Ve bazısı cem‘ vezinlerinde **البعاد**’ı, kesre ile, artırdı: **بعيد**’in cem‘i; **كريم** ve **كرام** gibi. Bu, **جرير**’in sözünde gelmiştir. Ve **مبعد** adam, **منجل** gibi: seferleri uzak olan. **كثير عزة** dedi:
“Çöllerin enini boyunu dolaştıran bir değiş-tokuş; bir şemle;
Dehşet üzerinde, uzak seferli, hızlı bir binek.”
Ve **باعد**: mübalağa. Ve onunla dua edersen dersin: **بعدا له**; onda muhtar olan, masdariyye üzere nasbdır. Ve yine **سحقا له**; yani Allah onu uzak etsin; yani başına gelen şeyde ona acınmaz. Ve **تميم** ref‘ eder; der ki: **بعد له** ve **سحق**; senin “**غلام له** ve **فرس**” demen gibi. Ve **ابن شميل** dedi: Araplardan bir adam bir bedevî kadına yanaştı; o ise ona bir şey vermedikçe razı olmadı; ona iki dirhem verdi; onunla karışınca kadın demeye başladı: “Bir sıkıştırma ve iki dirhemin senin olsun; eğer sıkıştırmazsan, **بعد** sana.” **البعد**’ı ref‘ etti. Şiddetli işi yapan adam için mesel vurulur. Ve **البعد** (ötre sonra sükûn ile) ve **البعاد** (kesre ile): lânet; ondan da. Ve **أبعده الله**: onu hayırdan uzaklaştırdı; yani başına gelen şeyde ona acınmaz. Ve **أبعده**: ona lânet etti; ve onu gurbet ettirdi. Ve **باعده** **مباعدة** ve **بعادا** ile; ve Allah ikisinin arasını uzaklaştırdı; ve onu **تبعيدا** ile uzaklaştırdı; ve okunur: **ربنا باعد بين أسفارنا**. Ve o, avamın kıraatidir. **الأزهري** dedi: **أبو عمرو** ve **ابن كثير** **بعد** okudu, elifsiz; ve **يعقوب الحضرمي** **ربنا باعد** okudu; haber üzere nasb ile. Ve **نافع** ve **عاصم** ve **الكسائي** ve **حمزة** elif ile **باعد** okudu; dua üzere. Ve başkası onu uzaklaştırdı. Ve **بعد** menzil, hareke ile: uzak. Ve onların sözü: **تنح غير بعيد** ve **غير باعد** ve **غير بعد** (harekeli): yani yakın ol; ve **غير باعد**: yani zelil olmayan; bunu **الكسائي** söyledi. Ve denilir: “Git ey falan, **غير باعد**”; yani gitmedin. Ve denilir: “O, elbette **لغير أبعد**”; ve bu, **ابن الأعرابي**’dendir. Ve **غير بعد**، **صرد** gibi: onu zemmettiğinde; yani onda hayır yoktur. Ve **ابن الأعرابي**’den: yani hiçbir şeyde derinliği yoktur. Ve o, elbette **ذو بعد**’dur; ötre sonra sükûn ile; ve **بعدة**; **هاء**’nın ziyadesiyle; ve bu, **ابن الأعرابي**’dendir: yani görüş ve azim sahibidir. Bu, nüfuzlu görüşlü, derinlik sahibi ve görüş uzaklığı sahibi olduğunda adama söylenir. Ve denilir: onda **أبعد** yoktur, yahut **بعد**; **صرد** gibi; yani fayda. Ve bunun benzeri **مجمع الأمثال**’dedir. Ve bir adam oğluna dedi: “Eğer yarın **المربد**’e erken gidersen, yorgunluk kazanırsın; yahut **غير بعد** ile dönersin”; yani menfaat olmaksızın. Ve **أبو زيد** dedi: denilir: “Sende **بعد** yok”; ve “Sen elbette **لغير بعد**’sın”; yani sende fayda yok. Bunu ancak onu zemmettiğinde söylersin. Şeyhimiz dedi: Buradaki **ما**’yı **الذي** mânâsına hamletmek mümkündür; yani onda olan taleplerden, başkasında olandan daha uzak olan vardır; ve onu nefye hamletmek de câizdir; yani onda, talebinde uzaklaşılacak bir şey yoktur; yani kıymeti yahut mevkii olan bir şey. Ve **بعد** **قبل**’in zıddıdır; yani her biri zaman zarfıdır; Arapçada bilindiği gibi. Ve mekân için de olurlar; bazı nahivcilerin câiz gördüğü gibi. Müfred olarak bina olunur; yani izafeden soyutlanmış olarak; lâkin muzâfun ileyh mânâsını, lafzını değil, niyet etme şartıyla; Arapçada takrir edildiği üzere. Ve muzaf olarak i‘rab olunur; yani çünkü izafe, onun isimlikte derinleşmesini gerektirir ve onu harflere benzerlikten uzaklaştırır; o hâlde onunla birlikte bina için bir mûcib yoktur. Rivayet olundu: **من بعد**; yani cer ile ve sonunu tenvinleyerek. Ve bununla Yüce Allah’ın sözü okunmuştur: **لله الأمر من قبل ومن بعد**; cer ve tenvin ile; sanki onu izafeden ve onun niyetinden soyutladılar. Ve yine rivayet olundu: “Şunu şöyle yap, **بعدا**”; tenvinli, mansub. Ve **المصباح**’ta: **بعد** müphem bir zarftır; mânâsı ancak başkasına izafe ile anlaşılır; ve o, önceki zamandan uzak bir zamandır. Eğer ona yaklaşırsa, tasğir ile **بعيده** denilir; **قبل العصر** denildiği gibi; eğer yaklaşırsa tasğir ile **قبيل العصر** denilir; yani ona yakın. Ve “Zeyd, Amr’dan sonra geldi”; yani Zeyd’in gelişi zamanı, Amr’ın gelişi zamanından uzak olarak. Ve **مع** mânâsına gelir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فمن اعتدى بعد ذلك**; yani onunla beraber. Bitti. Ve **الليث** dedi: **بعد** son şey üzerine delâlet eden bir kelimedir; dersin: “Bu, şundan sonra”; mansub. Ve **سيبويه** onların söylediklerini hikâye etti: “Onlar derler…”

**من بعد**: sonra; onu inkâr ederler; ve “bunu sonra yap” (dersin). el-Cevherî dedi ki: **بعد** **قبل**’in zıddıdır; ikisi de, izafet yapıldıklarında zarf olan iki isimdir; asılları izafettir. Muhatabın bilmesi sebebiyle muzâfun ileyh hazfedildiği vakit, mebnî olduğu bilinsin diye ikisini de zamme üzere mebnî kılarsın; çünkü zamme, i‘rab olarak onlara girmez; zira onların, fâil mevkiine de mübteda mevkiine de haber mevkiine de vâki olmaları elverişli değildir.

Ve **اللسان**’da: Yüce Allah’ın sözü: **لله الأمر من قبل ومن بعد**; yani şeylerden önce ve onlardan sonra; burada ikisinin aslı cer’dir; fakat ikisi zamme üzere mebnî kılındı, çünkü ikisi birer **غاية**’dır; eğer **غاية** olmazlarsa, sıfat oldukları için nasb olurlar. **غاية**’nın manası: kelimeden izafetin hazfedilmiş olması ve haziften sonra kalan şeyin kelimenin **غاية**’sı kılınmasıdır. Ancak ikisi zamme üzere mebnî kılındı; çünkü izafetteki i‘rabları nasb ve cer’dir; “onu senden önce gördüm ve senden önce (gördüm)” dersin; ve ref‘ olunmazlar; çünkü onlardan haber verilmez; zarf olarak kullanıldılar; kendi bablarından çevrilince, i‘rab hakkıyla kendilerine girmekte olan iki harekeden başka bir hareke ile harekelendirildiler.

İkisinin binâsının vâcip oluşu ve i‘rablarının gitmesi ise, onların tarif cihetinden olmayan bir yolla ma‘rife kılınmaları sebebiyledir; çünkü kendilerine izafe olundukları şey onlardan hazfedildi; ve mana: **لله الأمر من قبل**: Rum’un galip gelmesinden önce; ve **ومن بعد**: galip geldikten sonra.

el-Ezherî, el-Ferrâ’dan hikâye etti; dedi ki: okunuş, nunsuz ref‘ iledir; çünkü manada, ikisiyle mutlaka bir şeye izafet murad olunur; kendilerine izafe olundukları şeyin manasından başka bir manayı eda edince ref‘ ile isimlendirildiler; hâlbuki onlar cer mevkiindedir; ref‘, düşen şeye delil olsun diye. Ve onlara benzeyenler de böyledir. Eğer izafe olunduğu şeyi izhar etmeyi niyet eder ve onu izhar eder de “**لله الأمر من قبل ومن بعد**” dersen, câiz olur; sanki **قبل** ve **بعد**’ı kendisine izafe ettiğin mecrûru izhar etmiş gibisin.

İbn Sîde dedi ki: **لله الأمر من قبل ومن بعد** diye de okunur; ikisini nekre kılarlar; mana: Allah’ındır iş, öne geçen(den) ve geri kalan(dan). Birincisi daha iyidir. el-Kisâî, **لله الأمر من قبل ومن بعد**’ı tenvinsiz kesre ile hikâye etti.

**استبعد** adam: uzaklaştığı zaman. **استبعد** şey: onu uzak saydı.

Onların sözü: “**جئت بعديكما**” yani “sizden sonra”; dedi ki: **بعد**; onu inkâr ederler; ve “bunu sonra yap” (dersin). el-Cevherî dedi ki: **بعد** **قبل**’in zıddıdır; ikisi de, izafet yapıldıklarında zarf olan iki isimdir; asılları izafettir. Muhatabın bilmesi sebebiyle muzâfun ileyh hazfedildiği vakit, mebnî olduğu bilinsin diye ikisini de zamme üzere mebnî kılarsın; çünkü zamme, i‘rab olarak onlara girmez; zira onların, fâil mevkiine de mübteda mevkiine de haber mevkiine de vâki olmaları elverişli değildir.

Ve **اللسان**’da: Yüce Allah’ın sözü: **لله الأمر من قبل ومن بعد**; yani şeylerden önce ve onlardan sonra; burada ikisinin aslı cer’dir; fakat ikisi zamme üzere mebnî kılındı, çünkü ikisi birer **غاية**’dır; eğer **غاية** olmazlarsa, sıfat oldukları için nasb olurlar. **غاية**’nın manası: kelimeden izafetin hazfedilmiş olması ve haziften sonra kalan şeyin kelimenin **غاية**’sı kılınmasıdır. Ancak ikisi zamme üzere mebnî kılındı; çünkü izafetteki i‘rabları nasb ve cer’dir; “onu senden önce gördüm ve senden önce (gördüm)” dersin; ve ref‘ olunmazlar; çünkü onlardan haber verilmez; zarf olarak kullanıldılar; kendi bablarından çevrilince, i‘rab hakkıyla kendilerine girmekte olan iki harekeden başka bir hareke ile harekelendirildiler.

İkisinin binâsının vâcip oluşu ve i‘rablarının gitmesi ise, onların tarif cihetinden olmayan bir yolla ma‘rife kılınmaları sebebiyledir; çünkü kendilerine izafe olundukları şey onlardan hazfedildi; ve mana: **لله الأمر من قبل**: Rum’un galip gelmesinden önce; ve **ومن بعد**: galip geldikten sonra.

el-Ezherî, el-Ferrâ’dan hikâye etti; dedi ki: okunuş, nunsuz ref‘ iledir; çünkü manada, ikisiyle mutlaka bir şeye izafet murad olunur; kendilerine izafe olundukları şeyin manasından başka bir manayı eda edince ref‘ ile isimlendirildiler; hâlbuki onlar cer mevkiindedir; ref‘, düşen şeye delil olsun diye. Ve onlara benzeyenler de böyledir. Eğer izafe olunduğu şeyi izhar etmeyi niyet eder ve onu izhar eder de “**لله الأمر من قبل ومن بعد**” dersen, câiz olur; sanki **قبل** ve **بعد**’ı kendisine izafe ettiğin mecrûru izhar etmiş gibisin.

İbn Sîde dedi ki: **لله الأمر من قبل ومن بعد** diye de okunur; ikisini nekre kılarlar; mana: Allah’ındır iş, öne geçen(den) ve geri kalan(dan). Birincisi daha iyidir. el-Kisâî, **لله الأمر من قبل ومن بعد**’ı tenvinsiz kesre ile hikâye etti.

**استبعد** adam: uzaklaştığı zaman. **استبعد** şey: onu uzak saydı.

Onların sözü: “**جئت بعديكما**” yani “sizden sonra”; dedi ki:

  ألا ey **اسلما**! ey **دمنتي** **أم مالك**!
  ve ikiniz de selâm vermeyin; sizden sonra iki harabe (kalıntı) (vardır).

Ve **الصحاح**’ta: “Onu gördüm”; Ebû Ubeyd dedi ki: “**لقيته بعيدات بين**” (küçültme ile) denir; onu bir müddet sonra gördüğün zaman. Ve “**بعيداته**” (büyütme ile) de denildi; bu, el-Ferrâ’dandır; yani ayrılığın uzaklığı; bu da, adamın, arkadaşına gelmekten bir zaman kendini tutması, sonra yine bunun gibi ondan kendini tutması, sonra ona gelmesidir. Dedi ki: o, mekân tutunmayan ve ancak zarf olarak kullanılan zaman zarflarındandır. Şemmer inşâd etti:

  Saçı dağınık, gömleği yırtık birini çağırdım;
  **بعيدات بين** (bir müddet sonra); ne doğru yola ileten ne de geri çeviren (vardı).

Ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Ve denir ki: “O, **بعيدات بين** güler”; yani bir defa ile bir defa arasında, vakit içinde.

“**وأما بعد**: şöyle şöyle oldu” (sözüne gelince): yani ancak “sana duamdan sonra”yı murad ederler. “**أما بعد**” dediğin zaman, onu bir şeye izafe etmezsin; fakat onu, **قبل**’in zıddı olarak bir **غاية** kılarsın.

Zeyd b. Erkâm hadîsinde: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onlara hutbe verdi de dedi ki: “**أما بعد**”; sözün takdiri: “Allah’a hamdden sonra.” Onu ilk söyleyen Dâvûd (aleyhisselâm)dır; İbn Asâkir’in **أوليات**’ının başında böyledir; ve onu imamların birden fazlası nakletti ve dediler ki: İbn Ebî Hâtim ve ed-Deylemî, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den merfû‘ olarak çıkarmıştır.

Ve denir ki: o, **فصل الخطاب**’tır; bunun için Aziz ve Celîl şöyle dedi: **وآتيناه الحكمة وفصل الخطاب**. Yahut Ka‘b b. Lüey; bunu Sa‘leb iddia etti.

**الوسائل إلى معرفة الأوائل**’de: “**أما بعد**”u ilk söyleyen Dâvûd (aleyhisselâm)dır; Ebû Mûsâ el-Eş‘arî hadîsi sebebiyle merfû‘ olarak. Ve denildi ki: Ya‘kûb (aleyhisselâm); ed-Dârakutnî’nin **أفراد**’ında bir eser sebebiyle. Ve denildi ki: Kuss b. Sâ‘ide; el-Kelbî’ye göre. Ve denildi ki: Ya‘rub b. Kahtân. Ve denildi ki: Ka‘b b. Lüey.

Ve denir ki: o, uzaklara ve yakınlara iyilik edendir. **الأباعد**: **الأقارب**’ın zıddıdır. Leys dedi ki: “O, **أبعد** ve **أبعدون**; ve **أقرب** ve **أقربون**; ve **أباعد** ve **أقارب**” denir. Ve inşâd etti:

  İnsanlardan kimi vardır ki uzaklara faydası erişir;
  onunla ölümde yakınları bedbaht olur.
  Eğer hayır ise, onu uzak elde eder;
  eğer şer ise, onun sahibi amcaoğlundur.

Onların sözü: “Aramızda yerden ve akrabalıktan **بعدة** (zamme ile) vardır.” el-A‘şâ dedi ki:

  Uzaklaşmış olandan sevgi istemeyesin diye;
  ve yakınlaşacak olsan, **ذي بعدة** olandan uzak durmayasın diye.

**بعدان**, **سحبان** gibi: Yemen’de meşhur bir **مخلاف**tır; ona nisbet edilen bir cemaat a‘yân vardır.

Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir onların sözü: “Sen bizden **ببعيد** değilsin” ve “Siz bizden **ببعيد** değilsiniz”; onda tekil ve çoğul eşit olur. Ve yine “Sen **ببعد** değilsin” ve “Siz bizden **ببعد** değilsiniz”; yani uzak.

Yakın ve uzak ile nesep akrabalığını murad ettiğin zaman, yalnızca müennes yaparsın; Araplar onda ihtilâf etmez.

**الأبعد**: şairin sözünde sonu şeddeli:

  Develerin boyunlarını uzatarak uzattı;
  ta ki en uzak mevsime varıncaya dek.

Şiirin zarureti sebebiyle. Ve **البعداء**: aralarında akrabalık bulunmayan yabancılar; bunu İbnü’l-Esîr söylemiştir. Nadr, onların “**هلك الأبعد**” sözünde dedi ki: yani onun sahibini (arkadaşını); ve adıyla kinaye yapıldığı zaman böyle denir. Ve kadına denir: **هلكت البعدى**. Ezherî dedi ki: bu, onların “**فلا مرحبا بالآخر**” sözünün benzeridir; sahibinden kinaye yaptığı zaman ve onu yerdiği hâlde. Ve denir: **أبعد الله الأخر**. Dedim ki: **الأخر**; Sahâh’ın nüshalarında böyledir ve üzerinde sıhhat alâmeti vardır; öyleyse bakılsın. Dedi ki: ondan dişil için hiçbir şey söylenmez. Ve onların “**كب الله الأبعد لفيه**” sözü: yani onu yüzüstü attı. Ve **الأبعد**: **الحائن** (vakti gelmiş olan): Sahâh’ta **ب** (noktası olmayan harfle) böyledir. Ve falan, hadisi onun uçlarının uzaklarından çıkarır. Ve **أبعد** sürümde: uzaklaştı. Ve benden uzaklaştı, ve uzaklaştı, ve uzaklaştı. Hadiste: bir adam geldi de dedi ki: “**إن الأبعد قد زنى**”; manası: hayırdan ve iffet/korunmuşluktan uzaklaşmış olan. Ve senden uzak bir yerde ve senden uzak bir yerde oturdum; yani uzak bir mekânda. Ve bazen derler: “o senden uzaktır”; yani onun yeri. Ama **بعيدة العهد** ise **ة** ile (söylenir). Ve **ذو البعدة**: düşmanlıkta uzaklaşan kimse. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ru’be’ye ait olarak inşad etti:

  Şiddet anında sana kuru olan yeter,
  Ve uğursuz olan **ذو البعدة** yükselir.

Ebû Hâtim dedi ki: ve “**قبل**” ve “**بعد**” zıtlardandır dediler. Ve Aziz ve Celil olanın sözü hakkında dedi: **والأرض بعد ذلك دحاها**; yani bundan önce. Şeyhimiz, İbn Hâlaveyh’ten “Leys” adlı kitapta metni şu olanı nakletti: Kur’ân’da **بعد** “**قبل**” manasında değildir; yalnız bir harf (örnek) hariç: **ولقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر**. Ve Muğultay, “Leys” üzerine “el-Meys”te dedi ki: başka bir harf daha bulduk; o da **والأرض بعد ذلك دحاها**. Ebû Mûsâ, “el-Muğîs” kitabında dedi ki: buradaki manası “önce”dir; çünkü O, yeri iki günde yarattı, sonra göğe yöneldi. Buna göre yeri gökten önce yaratmıştır. Süyûtî bunu “el-İtkân”da nakletti; şeyhimiz böyle nakletti. Dedim ki: Ezherî onu reddetmiştir; dedi ki: Ebû Hâtim’in, bunu söyleyenden naklettiği şey hatadır; **قبل** ve **بعد**’ın her biri, sahibinin zıddıdır; öyleyse ikisinden biri ötekinin manasında olmaz; bu bozuk bir sözdür. Ama onun, âyetlerdeki zahirî çelişki diye iddia ettiği şeye gelince: cevap şudur ki **الدحو** yaratma değildir; ancak yaymadır; yaratma ise ilk inşadır. Allah عز وجل yeri önce, yayılmamış olarak yarattı; sonra göğü yarattı; sonra yeri **دحا** etti; yani onu yaydı. Dedi ki: âyetler onda uyumludur ve Allah تعالى’ya hamd olsun, onu anlayan kimse yanında onda çelişki yoktur. Ancak ona benzer âyetlerde, onlara dil uzatan mülhid, onun kabalığı, anlayışının kalınlığı ve Arapların sözünü bilmesinin azlığı yönünden getirilmiştir. Lisân’da böyledir. Şeyhimiz dedi ki: bazı i‘rabçılar onu “**مع**” manasında kılmışlardır; Misbâh’tan geçtiği üzere; yani “bununla birlikte onu yaydı”. Kâlî, “Emâlî”sinde, Mudarrib b. Ka‘b’ın sözü hakkında (şu beyti nakletti):

  Ona dedim: bana doğru gel; çünkü ben
  Haramım; ve ben bundan sonra da akıllıyım

Yani “bununla birlikte”. Ve **لبيب**: mukim (yerleşik). Ve bazılarının sözünde onunla “şimdi” kastedilebilir:

  Nitekim beni İbn Mansûr hakkında ondan önce çağırmıştı,
  Ve öldü; artık onun ölümü **بعد** (şimdi) gelmedi

Yani şimdi. Ve falan, yerde **أبعد** etti; onda iyice derinleştiği zaman. Ebû Cehil’in öldürülmesi hadîsinde: “**هل أبعد من رجل قتلتموه**” (sizin öldürdüğünüz bir adamdan daha **أبعد** var mı?) İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Dâvûd’un Sünen’inde böyle gelmiştir; manası: daha nihayetli ve daha ileri; çünkü türünde nihayete varmış şeye “onda **أبعد** etti” denir. Dedi ki: sahih rivayetler: **أعمد** ( **م** ile). Ve “**أبعده الله**”: yani Allah ona lanet etti.
