# بعر (ب-ع-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bair deve sürüsü demektir

- Harfler: ب - ع - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَعِيرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Deve sürüsü | 2 | 2 | [12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/ayet/12:65.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Tas
2. [مير](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ve erzak getiririz
3. [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · (Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,
4. [بضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bud parça et demektir
5. [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kile ölçü birimidir
6. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
7. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Feth, kapının açılması demektir
8. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
9. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hafız çanta demektir
10. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
11. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
12. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zade : Azık demektir
13. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
15. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
16. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
17. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su birikintisidir
18. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
19. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
20. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
21. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بعر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md), ناقة, [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md), [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yük taşıyan, sefere ve nakle elverişli olgun deve; canlının ardında bıraktığı katı atık ve iz |
| Çekirdek Özet 2 | İktisadi bir taşıma ve ölçü birimi olarak yük devesi |
| Çekirdek Özet 3 | Lojistik kapasite, rızık dağıtımı ve standart taşıma hacmi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin tekil veya türe özel bir cins ismi yerine yalnızca sürü olarak algılanması ve ayetteki standart yük hacmi vasfının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بع | Bir kaynaktan dışarı fırlatma, yayma, çıkarma ve harekete geçirme; [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md), [بعثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%B1.md), [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md), [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) köklerinde olduğu gibi bir bütünden bir parçayı veya gücü dışarı sürme | ر | Çekirdekteki yayılma ve dışa çıkma hareketini, yük altında iz bırakarak yürüyen hayvana ve onun çıkardığı katı kalıntıya odaklayarak somutlaştırır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunan alanı, yükün içine alındığı veya barındırıldığı hazneyi simgeler |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yönelişi, açığa çıkışı ve gözetim altındaki faaliyeti temsil eder |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yüksekliği, öne geçmeyi ve ağırlığın taşındığı üst noktayı gösterir |
| بعر | İç hacmi doldurulan bir nesnenin gözetim altında taşınarak baş üstünde/sırtta yükseltilmesi ve hedefe sevk edilmesi | Taşıma kapasitesini bünyesinde toplayan, yükü sırtına alarak belirli bir güzergâhta iz bırakan biniti ve onun fiziki tabiatını ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl şartlarında yük taşımaya ve binilmeye elverişli olgun deve; ayrıca koyun, keçi ve devenin kuruyup sertleşen dışkısı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem çöl hayatında yük ve kervan devesi anlamında kullanılmıştır; hırsızlıktan tövbe eden Yezîd b. es-Sıkkīl el-Ukaylî şiirinde bu kökü şöyle anar: أَلَا قُلْ لِرُعْيَانِ الْأَبَاعِرِ أَهْمِلُوا / فَقَدْ تابَ عَمّا تَعْلَمُونَ يَزِيدُ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde hem erkek hem dişi deve için cins ismi olarak kullanılmış; devenin fiziki yükümlülük çağına (bâzil veya ceza‘) erişmesini niteleyen genel bir ad kabul edilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça بعر kökü, Sami dillerinde hem yük hayvanı hem de otçul hayvanların kuruyan katı atığı bağlamında ortak bir arka plana işaret eder. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan בְּעִיר (*bəʿīr*) kelimesi genel olarak yük ve çiftlik hayvanlarını, sığır ve davarı karşılar. Süryanicede ܒܥܝܪܐ (*bʿīrā*) benzer biçimde evcil hayvan, yük hayvanı ve binek anlamında kullanılır. Bu kökün ilksel Sami semantik çekirdeğinde, insanın maişetinde ve yük taşınmasında istihdam ettiği otçul evcil hayvan nosyonu ile bu hayvanların tabiattaki en belirgin fiziksel izi olan katı atık arasında doğrudan bir somut bağ kurulmuştur. Arapçada kelime, çöl lojistiğinin temel unsuru olan deveye özgülenmiş ve insanın genel tür adı olarak "insan" demesi gibi, devenin erkeğine ve dişisine ayrım gözetilmeksizin yük taşıma vasfıyla verilen kapsayıcı bir isme dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çöl lojistiğinde yük taşıyan deve ve geride bıraktığı iz | Kök, hem hayvanın kendisini hem de yolculuk esnasında geride bıraktığı katı atığı adlandırarak çöl zeminindeki varlığına işaret eder | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בְּעִיר (*bəʿīr*) ve Süryanice ܒܥܝܪܐ (*bʿīrā*) | Ortak Sami katmanında genel evcil hayvan ve yük hayvanı anlamı taşırken Arapçada doğrudan deveye tahsis edilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بعر | Anlamlı | Yük devesi ve hayvan atığı | Hedef köktür; binek ve yük taşımacılığını ifade eder | Kur'an'da geçer |
| [برع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Üstün olmak, fazilette öne çıkmak | Bir işte maharet kazanıp akranlarını geride bırakmayı gösterir | Kur'an'da geçmez |
| [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Bir taraftan diğer tarafa geçmek, aşmak | Nehir veya engel aşmayı, rüya tabir etmeyi ve ibret almayı kapsar | Kur'an'da geçer |
| [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Açık ve fasih olmak | Düşünceyi açıkça beyan etmeyi, arı ve berrak dili ifade eder | Kur'an'da geçer |
| [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | Dört sayısı, dörde bölmek, bahar yurdu | Dörtlü sayma sistemini, bahar mevsimini ve yerleşimi belirtir | Kur'an'da geçer |
| [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Korkutmak, dehşete düşürmek | Kalbi sarsan ve içe işleyen ani korku ve paniği ifade eder | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بعر | Merkez | Yük ve binek hayvanı | Cinsiyet ayrımı gözetmeksizin yük taşımaya elverişli olgun deveyi ve taşıma kapasitesini ifade eder | Tek bir hayvanın standart yük hacmini odağa alır |
| [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Deve cinsi | Eril veya tür olarak devenin cüssesini, güzelliğini ve toplu yapısını öne çıkarır | Fiziksel heybet ve genel tür adıdır |
| ناقة | Komşu | Dişi deve | Özellikle dişi deveye ve onun sağılma veya bereket vasfına odaklanır | Cinsiyet belirten özel isimdir |
| [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Yük kervanı | Tekil hayvandan ziyade yük taşıyan kervan topluluğunu ve kafilesini belirtir | Kolektif lojistik hareketi anlatır |
| [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Yük ve taşıma | Taşınan nesnenin bizatihi kendisini ve ağırlığını ifade eder | Eylemin nesnesine odaklanır |
| [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) | Zıt | Yaya yürümek | Bineksiz, yük hayvanı olmaksızın kendi ayakları üzerinde yürümeyi ifade eder | Lojistik taşıyıcıdan yoksunluğu gösterir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بعر | Yük devesi, deve yükü | Hem hayvanın cins adını hem de onun taşıyabileceği standart tahıl hacmini içerir | Kesin |
| Latince | camelus onerarius, jumentum | Yük devesi, yük hayvanı | Hayvanın yük taşıma işlevini karşılar ancak deveye özgü kültürel tahıl ölçüsü nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | pack-camel, camel-load | Yük devesi, deve yükü hacmi | Taşımacılık işlevini ve yük miktarını tam karşılar; tekil deve ile yük hacmi ayrımını verir | Güçlü |
| Almanca | Lastkamel, Kamelladung | Yük devesi, bir deve yükü | Taşınan yükün birim değerini ve lojistik aracını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | chameau de bât, charge de chameau | Semerli yük devesi, deve yükü | Yük hayvanı niteliğini ve hacimsel yük kapasitesini yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حِمْلُ بَعِيرٍ | Standart lojistik taşıma birimi ve erzak ölçüsü | Kıtlık döneminde Mısır yönetiminin kişi veya aile başına tahsis ettiği tahıl payı bağlamında kullanılır; Yûsuf [12:65](https://lisan.digital/tr/ayet/12:65.md) |
| حِمْلُ بَعِيرٍ | Vaat edilen ödül ve teşvik miktarı | Kaybolan hükümdar su kabını getirene verilecek kamu erzağı mükâfatı bağlamında kullanılır; Yûsuf [12:72](https://lisan.digital/tr/ayet/12:72.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık takdiri ve adalet | Kıtlık anında kamu idaresinin ölçülü rızık dağıtımı ve iaşe adaleti tartışması | Paylaştırılabilir rızık hacmi |
| Fıkıh | Cuâle akdi ve ölçü birimleri | Bir hizmet karşılığı belirli bir yük hacminde erzak vadetmenin meşruiyeti ve ölçü standardı | Standart ağırlık ve taşıma kapasitesi |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve dönemsel iktisat | Hz. Yûsuf döneminde uygulanan karne ve kişi başı erzak kotalarının niteliği | Bir devenin kaldırabileceği erzak miktarı |
| Hadis | Zekât ve sefer hükümleri | Zekâta tabi hayvanlar ve sefer lojistiğinde binek hakları | Taşıyıcı hayvanın fıtri ve hukuki statüsü |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi lütuf ve rızık | Taşınabilir iaşe payı | Açlık tehlikesine karşı rızkın nakledilmesi | Canlıların rızkının lojistik vasıtalarla hedefine ulaştırılmasını temsil eder | Güçlü |
| İlmi | Lojistik ve hacim standardı | Taşıma kapasitesi birimi | Yük miktarını sabitleme | Dönemin ölçü aletleri yokluğunda biyolojik bir taşıyıcının taşıma sınırını ölçü kabul etme | Kesin |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve kriz idaresi | Erzak kotası ve ödül mekanizması | Kriz anında kaynakların eşit ve kontrollü dağıtımı | Sosyal düzenin korunması için iaşenin kişi başı sabit bir kotaya bağlanması | Kesin |
| İktisadi | Dağıtım ve lojistik ekonomi | Emtia nakil kapasitesi | Piyasaya arz edilen mal miktarını belirleme | Kıtlık piyasasında karaborsayı önleyen standart taşıma ve teslim birimi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yük taşıma kapasitesi ve hacim birimi | Fizik ve mühendislikte bir taşıyıcının yapısal deformasyona uğramadan taşıyabileceği azami yük sınırı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karne sistemi ve ayni yardım kotası | İktisat ve kamu yönetiminde kriz zamanlarında fert başına düşen standart erzak tahsisi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca rastgele bir "deve sürüsü" veya herhangi bir deve olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kavram alelade bir hayvanı değil, kamu idaresi tarafından tahsis edilen ve sınırları bilinen standart bir "erzak yük birimini" ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Yûsuf kıssasındaki titiz iktisadi planlamanın, kota uygulamasının ve cuâle akdinin belirlediği lojistik disiplinin gözden kaçarak olayın rastgele bir kervan hareketine indirgenmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kriz dönemlerinde iktisadi kaynakların dağıtımında kullanılan lojistik ve standart ölçü mekanizmasını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde kıtlık yönetimi, kamu ambarlarının işletilmesi ve kayıp malın bulunması karşılığı vadedilen mükâfat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'da geçen iktisadi ifadelerin belirsiz veya keyfi olmayıp, dönemin gerçek lojistik kapasitelerine dayalı somut standartlar içerdiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yük taşımaya elverişli olgun deve ve onun taşıyabileceği standart erzak yükü.
- Soyut anlam: Belirli bir taşıyıcı kapasiteyle sınırlanmış standart iaşe, ölçü ve dağıtım birimi.
- Sistematik karşılık: İktisadi kriz yönetiminde kaynakların aşırı tüketimini önleyen kota ve lojistik denge unsuru.
- LaTeX modeli: $$Q = c \cdot u$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $Q$ tahsis edilen toplam rızık veya erzak miktarını, $u$ bir taşıyıcının kaldırabileceği standart birim yük kapasitesini, $c$ ise yetkilendirilen veya hak edilen taşıyıcı katsayısını temsil eder; böylece iktisadi dağıtım keyfiyetten arındırılarak sabit bir lojistik kapasiteye bağlanır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/ayet/12:65.md) — بَعِيرٍ

وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَاأَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ

Meal (IK): Yüklerini açyıkları vakit; karşılık olarak götürdüklerinin kendilerine iade edilmiş olduğunu gördüler. Dediler ki: Ey babamız, daha ne isteriz, işte mallarımız da bize geri verilmiş, onunla ailemize yine zahire getiririz. Kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire artırırız. Esasen bu, az bir ölçektir.

### [Yusuf 12:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/ayet/12:72.md) — بَعِيرٍ

قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ

Meal (IK): Dediler ki: Hükümdarın su kabını kaybettik, onu getirene de bir deve yükü var. Ben de buna kefilim.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bair deve sürüsü demektir. Tek deveye baire denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الرّاء والباء معهما
ع ر ب، ع ب ر، ر ع ب، ب ع ر، ر ب ع،ب ر ع مستعملات
عرب:
العرب العاربة: الصريح منهم. والأعاريب: جماعة الأعراب. ورجل عربيّ.
وما بها عَريب، أي: ما بها عربيّ.
وأعرب الرجل: أفصح القول والكلام، وهو عربانيّ اللسان، أي: فصيح. وأعرب الفرس إذا خلصت عربيّته وفاتته القرافة.
والإبل العِراب: هي العربية. والعرب المستعربة الذين دخلوا فيهم فاستعربوا وتعرّبوا.
والمرأة العَروُبُ: الضحّاكة الطّيّبةُ النّفس، وهنّ العرب.
والعَروبةُ: يوم الجُمُعَة. قال:
يا حسنه عبد العزيز إذا بدا		يومَ العَروبةِ واستقرّ المنبر
كَنَّى عن عبد العزيز قبل أن يظهره، ثم أظهره.
والعَرَبُ: النّشاطُ والأرَنُ. وعَرِبَ الرّجلُ يَعْرَبُ عَرَباً فهو عَرِبٌ، وكذلك الفرس عَرِبٌ، أي: نشيط.
وعَرِبَ الرّجُلُ يَعْرَبُ عَرَباً فهو عَرِبٌ، أي: مُتْخَم. وعربت مَعِدَتُه وهو أن يدوي جوفه من العلف.
والعِرْبُ: يبيس البهمى. الواحدة: عِرْبَةٌ.
والتّعريب: أن تُعَرَّبَ الدّابّة فَتُكْوَى على أشاعراها في مواضع، ثم يُبْزَغُ بمبزَغٍ ليشتدّ أشعره.
والعِرابَةُ والتَّعريب والإعْرابُ: أسامٍ من قولك: أعربت، وهو ما قبح من الكلام، وكرِه الإعرابُ للمُحْرِم.
وعرّبت عن فلان، أي تكلّمت عنه بحجة.
عبر:
عَبَّرَ يُعبِّر الرؤيا تَعبيراً. وعَبَرَها يَعْبُرُها عَبْراً وعِبارة. إذا فسّرها.
وعَبَرْت النهر عُبوراً. وعِبْرُ النّهر شطّه.
وناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ. أي: لا تزال يُسافَرُ عليها. قال الطّرمّاح:
قد تَبَطَّنْتُ بِهِـلْـواعةٍ		عُبْرِ أسفارٍ كَتُومِ البُغامْ
والمَعْبَرُ: شطّ النهر الذي هيّئ للعبور. والمَعْبَرُ: مركب يعبر بك، أي: يقطع بلداً إلى بلَدٍ.
والمِعْبَرَة: سفينة يُعْبَرُ عليها النّهرُ.
وعَبَّرتُ عنه تعبيراً إذا عيّ من حُجّته فتكلّمتُ بها عنه.
والشّعرى العَبورُ: نجم خلف الجوزاء.
وعَبَّرتُ الدّنانير تعبيراً: وَزَنْتها ديناراً ديناراً.
ورجلٌ عابِرُ سبيلٍ، أي: مارُّ طريق.
والعِبْرَةُ: الإعتبار لما مضى.
والعَبيرُ: ضربٌ من الطّيب.
وعَبْرَة الدّمع: جريُه، ونفسه أيضاً. عَبِرَ فلان يَعْبَرُ عَبَراً من الحزن، وهو عَبْرانُ عَبِرٌ، وامرأة عَبْرَى عَبِرَةٌ.
واستعبر أي: جرت عَبْرَتُهُ.
والعُبْرِيُّ: ضربٌ من السِّدْر، ويقال: العُبْرِيُّ: الطويل من السِّدْر الذي له سوق. والضّال: ما صغر منه. قال العجاح:
لاثٍ بها الأشاءُ والعُبْرِيّ
وقال:
....ضروبَ السِّدرِ عُبْرِيّاً وضالا
والعُبْرُ: قبيلة، قال:
وقابلتِ العُبْر نصف النّها		ر ثمّ تولّت مع الصّادر
وقوم عَبيٌر، أي: كثيرٌ.
والعِبْرانِيّة لغة اليهود.
رعب:
الرُّعْبُ: الخوف. رَعَبْتُ فلاناً رُعْباً ورُعُباً فهو مرعوب مُرْتَعِبٌ، أي: فَزِع.
والحمام الرّعبيّ والرّاعبيّ: يُرَعِّبُ في صوته ترعيباً، وهو شدّة الصوت. ويقال: إنّه لشديد الرَّعب. قال:
ولا أجيب الرَّعْبَ إن دعيتُ
ورعّبْتُ السّنامَ ترعيباً. إذا قطّعته تِرْعيبةً تِرْعيبةً. والرّعبة: القِطعة من السّنامِ ونحوه. قال:
ثمّ ظلِلنا في شواءٍ رُعْبَبُه
وقال:
كأنَّهنّ إذا جرّدنَ تِرْعيب
وجارية رُعبوبة. أي: شطبة تارة، ويقال: رُعبوب والجمع: الرّعابيب. قال الأخطل:
قضيت لبانةَ الحـاجـاتِ إلاّ		من البيضِ الرَّعابيبِ المِلاحِ
والتَّرْعابةُ: الفَروقةُ. قال:
أرى كلَّ ياموف وكلّ حَزَنْبَلٍ		وشِهْدارة تِرْعابة قد تضلّعا
الشهدارة: القصير، وهو الذي يُسْخَر منه أيضاً.
وسيلٌ راعِبٌ، إذا امتلأ منه الوادي.
بعر:
البَعَرُ للإِبل ولكلّ ذي ظلف إلاّ للبقر الأهليّ فإنه يَخْثِي. والوحشيّ يَبْعَرُ. ويقال: بَعَرُ الأرانب وخراها. والمِبعار: الشاة أو النّاقة تُباعِرُ إلى حالبها، وهو البُعار على فُعال - بضم الفاء - ، لأنّه عيب. وقال: بل المِبعار: الكثيرة البَعَر.
والمَبْعَر حيث يكون البَعَرُ من الإِبل والشاء، وهي: المَبَاعِر.
والبعيرُ البازل. والعرب تقول: هذا بَعيرٌ ما لم يَعْرِفوا، فإذا عَرَفوا قالوا للذّكر: جمل، وللأُنْثَى: ناقة، كما يقولون: إنسان فإذا عرفوا قالوا للذّكر: رجل، وللأُنْثى: امرأة.
ربع:
رَبَعَ يَرْبَعُ رَبْعاً. ورَبَعْتُ القومَ فأنار رابِعُهم.
والرِّبْعُ من الوِرْدِ: أن تُحْبَسَ الإبلُ عن الماءِ أربعةَ أيّامٍ ثم تردَ اليومَ الخامسَ. قال:
وبلدةٍ تُمسِي قَطاها نُسَّسا
روابِعاً وبعدَ رِبْعٍ خُمَّسا
ورَبَعْت الحجر بيديّ رَبْعاً إذا رفعته عن الأرض بيدك.
ورَبَعْتُ الوتَرَ إذا جعلته أربعَ طاقاتٍ. قال:
كقوس الماسخيّ يرنّ فيها		من الشّرعيّ مربوع متين
وقال لبيد:
رابطُ الجأْشِ على فَرْجِهِـمُ		أَعْطِفُ الجَوْنَ بمرْبوعٍ مِتَلّ
وقال:
أنزعها تبوّعا ومتّا
بالمَسَدِ المربوعِ حتى ارفتّا
يعني الزّمام أي: أنه على أربعِ قُوَى. ومربوع مثل رمحٍ ليس بطويل ولا قصير.
وتقول: ارْبَعْ على ظلعك، وارْبَعْ على نفسك، أي: انتظر. قال:
لو أنّهم قبل بينهم رَبَعوا
والرَّبْعُ: المنزلْ والوطنُ. سمّي رَبْعاً، لأنّهم يَرْبَعون فيه، أي: يطمئنّون، ويقال: هو الموضع الذي يرتبعون فيه في الرّبيع.
والرُّبَعُ: الفصيل الذي نُتِجَ في الرّبيع.
ورجلٌ رَبْعَة ومَرْبوع الخلق، أي: ليس بطويل ولا قصير.
والمِرباعُ كانت العرب إذا غزت أخذ رئيسُهم رُبْعَ الغنيمةِ، وقَسَمَ بينهم ما بقي. قال:
لك المِرباعُ منها والصّفـايا		وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضولُ
وأوّل الأسنان الثّنايا ثم الرَّباعيات، الواحدة: رَباعيَة. وأَرْبَعَ الفرس: ألقى رَباعِيَتَهُ من السّنة الأخرى. والجميع: الرُّبَعُ و الأنثى: رَباعيَة.
والإِبل تعدو أربعة، وهو عَدْوٌ فوق المشي فيه مَيَلان.
وأرْبَعَتِ الناقةُ فهي مُرْبعٌ إذا استغلق رَحِمُها فلم تقبل الماء.
والأربِعاء والأربِعاوان والأربِعاوات مكسورة الباء حُمِلَتْ على أسعِداء. ومن فتح الباء حمله على قصباء وشبهه. والرّبيعة: البيضة من السّلاح. قال:
ربيعته تلوح لدى الهياج
ورُبِعَتِ الأرضُ فهي مربوعة من الرّبيع. وارْتَبَعَ القوْم: أصابوا ربيعاً، ولا يقال: رُبِعَ.
وحمّى ربع تأتي في اليوم الرابع.
والمِرْبَعَةُ: خَشَبَةٌ تشال بها الأحمال، فتوضع على الإبل. قال:
أين الشَّظاظانِ وأين المِرْبَعة
قال شجاع: الرَّبَعَةُ أقصى غايةِ العادي. يقال: مالك ترتبع إليّ، أي: تعدو أقصى عَدْوك.
رَبَعَ القوم في السّير. أي: رفعوا. قال:
واعْرَوْرَتِ العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُهُ		أمُّ الفوارس بالـدِّئداءِ والـرَّبَـعَة
وقال:
ما ضرَّ جيرانَنا إذا ارتبعوا		لو أنّهم قبلَ بَيْنِهِمْ رَبعـوا
هذا من قولهم: إرْبَعْ على نفسك. ويقال: الرّبعة: عَدْوٌ فوق المشي فيه مَيَلان.
والرَّبْعَةُ: الجُونةُ. قال خلف بن خليفة:
محاجهم نضِّدْنَ في رَبْعَة
برع:
بَرَعَ يَبْرُعُ بَرْعاً، وهو يتبرّع من قبل نفسه بالعطاء، إذا لم يطلب عوضاً. قالت الخنساء:
جَلْدٌ جميلٌ أريبٌ بـارعٌ وَرِعٌ		مأوى الأرامِلِ والأيتامِ والجارِ

##### Türkçe

باب **العين** و **الرّاء** و**الباء** onlarla birlikte

**ع ر ب**، **ع ب ر**، **ر ع ب**، **ب ع ر**، **ر ب ع**،**ب ر ع** kullanımdadırlar

**عرب**:
**العرب العاربة**: onların içinden saf olan. **الأعاريب**: bedevîlerin topluluğu. Ve **رجل عربيّ**.
Ve onda **عَريب** yoktur; yani: onda **عربيّ** yoktur.
Ve **أعرب** adam: sözü ve konuşmayı fasih kıldı; o, **عربانيّ اللسان**dır; yani: fasih. Ve at **أعرب** olur; **عربيّته**si arınıp **القرافة** ondan geçince.
Ve **الإبل العِراب**: o, Arap olan develerdir. Ve **العرب المستعربة**: onların içine girip **فاستعربوا** ve **تعرّبوا** olanlar.
Ve **المرأة العَروُبُ**: çok gülen, gönlü hoş olan; onlar **العرب**dır.
Ve **العَروبةُ**: cuma günü. Dedi ki:
يا حسنه عبد العزيز إذا بدا		يومَ العَروبةِ واستقرّ المنبر
**عبد العزيز**’i ortaya çıkarmadan önce kinaye etti, sonra onu ortaya çıkardı.
Ve **العَرَبُ**: canlılık ve **الأرَنُ**. Ve adam **عَرِبَ** **يَعْرَبُ** **عَرَباً**; o hâlde o **عَرِبٌ**dür; at da böyledir: **عَرِبٌ**; yani: canlı.
Ve adam **عَرِبَ** **يَعْرَبُ** **عَرَباً**; o hâlde o **عَرِبٌ**dür; yani: tıka basa doymuş. Ve onun midesi **عربت**; o da, karnının yemden ötürü sızlamasıdır.
Ve **العِرْبُ**: **البهمى**’nın kurusu. Tekili: **عِرْبَةٌ**.
Ve **التّعريب**: binek hayvanının **تُعَرَّبَ** edilmesi; böylece kıllı yerlerine bazı mevzilerde dağlanır; sonra kılları sıklaşsın diye bir **مبزَغٍ** ile **يُبْزَغُ** edilir.
Ve **العِرابَةُ** ve **التَّعريب** ve **الإعْرابُ**: “**أعربت**” sözünden isimlerdir; o da, sözden çirkin olan şeydir; ve ihramlıya **الإعرابُ** kerih görülmüştür.
Ve falandan **عرّبت**; yani onun hakkında delille konuştum.

**عبر**:
**عَبَّرَ** **يُعبِّر** rüyayı **تَعبيراً**. Ve onu **عَبَرَها** **يَعْبُرُها** **عَبْراً** ve **عِبارة** (ile); onu tefsir ettiğinde.
Ve nehri **عَبَرْت** **عُبوراً**. Ve nehrin **عِبْرُ**’ü: kıyısıdır.
Ve **ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ**: yani üzerinde sürekli yolculuk edilir. **الطّرمّاح** dedi ki:
قد تَبَطَّنْتُ بِهِـلْـواعةٍ		عُبْرِ أسفارٍ كَتُومِ البُغامْ
Ve **المَعْبَرُ**: geçiş için hazırlanmış nehir kıyısı. Ve **المَعْبَرُ**: seni geçirten binek; yani bir beldeden bir beldeye kesip geçiren.
Ve **المِعْبَرَة**: onunla nehir geçilen gemi.
Ve ondan **عَبَّرتُ** **تعبيراً**: delilinden aciz kalınca onun yerine onunla konuştum.
Ve **الشّعرى العَبورُ**: **الجوزاء**’ın arkasında bir yıldız.
Ve dinarları **عَبَّرتُ** **تعبيراً**: onları dinar dinar tarttım.
Ve **رجلٌ عابِرُ سبيلٍ**: yani yol geçen.
Ve **العِبْرَةُ**: geçmiş olana ibret alma.
Ve **العَبيرُ**: güzel kokudan bir tür.
Ve **عَبْرَة الدّمع**: onun akması; ve kendisi de. Falan **عَبِرَ** **يَعْبَرُ** **عَبَراً** (ile) hüzünden; o, **عَبْرانُ عَبِرٌ**dür; ve kadın **عَبْرَى عَبِرَةٌ**.
Ve **استعبر**: yani **عَبْرَتُهُ** aktı.
Ve **العُبْرِيُّ**: **السِّدْر**’den bir tür; ve denir ki: **العُبْرِيُّ**: gövdeleri olan **السِّدْر**’ün uzun olanı. Ve **الضّال**: ondan küçük olan. **العجاح** dedi ki:
لاثٍ بها الأشاءُ والعُبْرِيّ
Ve dedi ki:
....ضروبَ السِّدرِ عُبْرِيّاً وضالا
Ve **العُبْرُ**: bir kabile; dedi ki:
وقابلتِ العُبْر نصف النّها		ر ثمّ تولّت مع الصّادر
Ve **قوم عَبيٌر**: yani çok.
Ve **العِبْرانِيّة**: Yahudilerin dili.

**رعب**:
**الرُّعْبُ**: korku. Falana **رَعَبْتُ** **رُعْباً** ve **رُعُباً**; o hâlde o **مرعوب مُرْتَعِبٌ**dür; yani: ürkmüş.
Ve **الحمام الرّعبيّ** ve **الرّاعبيّ**: sesinde **ترعيباً** ile **يُرَعِّبُ** eder; o, sesin şiddetidir. Ve denir ki: o, elbette şiddetli **الرَّعب** sahibidir. Dedi ki:
ولا أجيب الرَّعْبَ إن دعيتُ
Ve hörgücü **رعّبْتُ** **ترعيباً**: onu **تِرْعيبةً تِرْعيبةً** parça parça ettiğinde. Ve **الرّعبة**: hörgüçten ve benzerinden parça. Dedi ki:
ثمّ ظلِلنا في شواءٍ رُعْبَبُه
Ve dedi ki:
كأنَّهنّ إذا جرّدنَ تِرْعيب
Ve **جارية رُعبوبة**: yani bir vakit ince uzun. Ve denir ki: **رُعبوب**; çoğulu: **الرّعابيب**. **الأخطل** dedi ki:
قضيت لبانةَ الحـاجـاتِ إلاّ		من البيضِ الرَّعابيبِ المِلاحِ
Ve **التَّرْعابةُ**: **الفَروقةُ**. Dedi ki:
أرى كلَّ ياموف وكلّ حَزَنْبَلٍ		وشِهْدارة تِرْعابة قد تضلّعا
**الشهدارة**: kısa olan; o, kendisiyle alay edilendir de.
Ve **وسيلٌ راعِبٌ**: ondan vadi dolduğunda.

**بعر**:
**البَعَرُ**: develer içindir ve evcil sığır hariç her toynaklı içindir; çünkü o **يَخْثِي** eder. Yabanî olan ise **يَبْعَرُ** eder. Ve denir ki: tavşanların **بَعَرُ**’u ve pisliği. Ve **المِبعار**: koyun yahut deve; sağana doğru **تُباعِرُ** eder; o da **البُعار**dır, **فُعال** vezni üzere — **بضم الفاء** —; çünkü o bir ayıptır. Ve dedi ki: bilakis **المِبعار**: **البَعَر**’ı çok olan.
Ve **المَبْعَر**: develerden ve koyunlardan **البَعَرُ**’ın bulunduğu yer; onlar: **المَبَاعِر**.
Ve **البعيرُ**: **البازل**. Ve Araplar der ki: tanımadıkları müddetçe bu bir **بَعيرٌ**dir; tanıyınca erkeğe **جمل** derler, dişiye **ناقة**; tıpkı “**إنسان**” demeleri gibi; tanıyınca erkeğe **رجل** derler, dişiye **امرأة**.

**ربع**:
**رَبَعَ** **يَرْبَعُ** **رَبْعاً**. Ve kavmi **رَبَعْتُ**; böylece onların dördüncüsü aydınlattı.
Ve suya gelişin **الرِّبْعُ**’ı: develerin sudan dört gün alıkonulması, sonra beşinci gün suya gelmesidir. Dedi ki:
وبلدةٍ تُمسِي قَطاها نُسَّسا
روابِعاً وبعدَ رِبْعٍ خُمَّسا
Ve taşı iki elimle **رَبَعْت** **رَبْعاً**: onu elinle yerden kaldırdığında.
Ve kirişi **رَبَعْتُ**: onu dört kat yaptığında. Dedi ki:
كقوس الماسخيّ يرنّ فيها		من الشّرعيّ مربوع متين
Ve **لبيد** dedi ki:
رابطُ الجأْشِ على فَرْجِهِـمُ		أَعْطِفُ الجَوْنَ بمرْبوعٍ مِتَلّ
Ve dedi ki:
أنزعها تبوّعا ومتّا
بالمَسَدِ المربوعِ حتى ارفتّا
Yani yular; yani o, dört kuvvet üzerinedir. Ve **مربوع**: uzun da kısa da olmayan mızrak gibi.
Ve dersin ki: **ارْبَعْ** topallığına; ve **ارْبَعْ** nefsine; yani: bekle. Dedi ki:
لو أنّهم قبل بينهم رَبَعوا
Ve **الرَّبْعُ**: konak ve yurt. **رَبْعاً** diye adlandırıldı; çünkü onda **يَرْبَعون** ederler; yani sakinleşirler. Ve denir ki: o, baharda içinde konakladıkları yerdir.
Ve **الرُّبَعُ**: baharda doğmuş deve yavrusu.
Ve **رجلٌ رَبْعَة** ve **مَرْبوع الخلق**: yani uzun da kısa da değil.
Ve **المِرباعُ**: Araplar gazaya çıktıklarında reisleri ganimetin dörtte birini alırdı; kalanını aralarında taksim ederdi. Dedi ki:
لك المِرباعُ منها والصّفـايا		وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضولُ
Ve dişlerin ilkinin adı **الثّنايا** sonra **الرَّباعيات**; tekili: **رَباعيَة**. Ve at **أَرْبَعَ** etti: öteki seneden **رَباعِيَتَهُ**’ni düşürdü. Hepsi: **الرُّبَعُ**; dişisi: **رَباعيَة**.
Ve develer dörder dörder koşar; o, yürüyüşün üstünde, içinde meyil bulunan bir koşudur.
Ve deve **أرْبَعَت**; o hâlde o **مُرْبعٌ**dur: rahmi kilitlenip suyu kabul etmediğinde.
Ve **الأربِعاء** ve **الأربِعاوان** ve **الأربِعاوات**: **الباء**’sı kesreli; **أسعِداء** üzerine taşınmıştır. **الباء**’yı fetha yapan onu **قصباء** ve benzeri üzerine taşır. Ve **الرّبيعة**: silahtan yumurta (miğfer). Dedi ki:
ربيعته تلوح لدى الهياج
Ve yer **رُبِعَت**; o hâlde o, bahardan ötürü **مربوعة**dur. Ve kavim **ارْتَبَعَ** etti: bahara eriştiler; “**رُبِعَ**” denmez.
Ve **حمّى ربع**: dördüncü günde gelen humma.
Ve **المِرْبَعَةُ**: yüklerin kaldırıldığı bir tahta; sonra develerin üzerine konur. Dedi ki:
أين الشَّظاظانِ وأين المِرْبَعة
**شجاع** dedi ki: **الرَّبَعَةُ** koşanın en uç sınırıdır. Denir ki: bana doğru niçin **ترتبع** ediyorsun; yani koşunun en uç noktasına kadar koşuyorsun.
Kavim yolculukta **رَبَعَ** etti; yani yükseldiler. Dedi ki:
واعْرَوْرَتِ العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُهُ		أمُّ الفوارس بالـدِّئداءِ والـرَّبَـعَة
Ve dedi ki:
ما ضرَّ جيرانَنا إذا ارتبعوا		لو أنّهم قبلَ بَيْنِهِمْ رَبعـوا
Bu, “**إرْبَعْ** nefsine” sözündendir. Ve denir ki: **الرّبعة**: yürüyüşün üstünde, içinde meyil bulunan bir koşu.
Ve **الرَّبْعَةُ**: **الجُونةُ**. **خلف بن خليفة** dedi ki:
محاجهم نضِّدْنَ في رَبْعَة

**برع**:
**بَرَعَ** **يَبْرُعُ** **بَرْعاً**; ve o, kendi tarafından, karşılık istemeden bağışla **يتبرّع** eder. **الخنساء** dedi ki:
جَلْدٌ جميلٌ أريبٌ بـارعٌ وَرِعٌ		مأوى الأرامِلِ والأيتامِ والجارِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَعيرُ من الإِبل بمنزلة الإنسان من الناس، يقال للجمل بعيرٌ وللناقة بعيرٌ والجمع أَبْعِرَةٌ، وأَباعِرُ وبُِعْرانٌ. والبَعْرَةُ: واحدة البَعْرِ والأَبْعارِ. وقد بَعَرَ البَعيرُ والشاةُ يَبْعَرُ بَعْراً.

##### Türkçe

**البَعيرُ**: develerden, insanlar içinde insanın menzilesi gibidir; deve erkeğine **بعيرٌ** denir ve dişi deveye **بعيرٌ** denir; çoğulu **أَبْعِرَةٌ** ve **أَباعِرُ** ve **بُِعْرانٌ**dur. Ve **البَعْرَةُ**: **البَعْرِ** ve **الأَبْعارِ**ın bir tanesidir. Ve muhakkak **البَعيرُ** ve koyun **بَعَرَ**; **يَبْعَرُ** **بَعْراً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والراء مع الباء
عرب ، عبر ، ربع ، رعب ، برع ، بعر : مستعملات .
عرب : قال ابن المظفّر : العَرَب العاربة : الصريح منهم .
قال : والأعاريب : جماعة الأعراب .
وقال غيره : رجل عربيّ إذا كان نسبه في العرب ثابتاً وإن لم يكن فصيحاً . وجمعه العَرَب ؛ كما يقال : رجل مجوسيّ ويهوديّ ، والجمع بحذف ياء النسبة : المجوس واليهود . ورجل مُعْرِب إذا كان فصيحاً وإن كان عجميّ النسب . ورجل أعرابيّ بالألف إذا كان بدويّاً صاحب نُجْعة وانتواء وارتياد للكلأ وتتبّع لمساقط الغيث ، وسواء كان من العرب أو من مواليهم . ويجمع الأعرابيّ على الأعراب والأعاريب . والأعرابيّ إذا قيل له يا عربيّ فَرِح بذاك وهَشّ له . والعربيّ إذا قيل له : يا أعرابيّ غضِب له . فمن نزل البادية أو جاور البادين وظَعَنَ بظَعنهم وانتوى بانتوائهم فهم أعراب ، ومن نزل بلاد الريف واستوطن المدن والقُرَى العربية وغيرها مما ينتمي إلى العرب فهم عرب وإن لم يكونوا فصحاء .
وقول الله جلّ وعزّ : ( خَبِيرٌ قَالَتِ الاَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَلَاكِن قُولُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الاِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ وَإِن تُطِيعُواْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ ) ( الحُجرَات : 14 ) هؤلاء قوم من بوادي العرب قدِموا على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) المدينة طمعاً في الصدقات لا رغبة في الإسلام ، فسمَّاهم الله الأعرابَ ، ومثلهم الذين ذكرهم الله في سورة البَحُوث : ( الاَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا ) ( التوبة : 97 ) الآية .
قلت : والذي لا يفرق بين العرب والأعراب والعربيّ والأعرابيّ ربما تحامل على العرب بما يتأوّله في هذه الآية ، وهو لا يميز بين العرب والأعراب . ولا يجوز أن يقال للمهاجرين والأنصار : أعراب ، إنما هم عرب ؛ لأنهم استوطنوا القُرَى العربية وسكنوا المُدُن ، سواء منهم الناشىء بالبَدْو ثم استوطن القرى والناشىء بمكة ثم هاجر إلى المدينة . فإن لحقت طائفةٌ منهم بأهل البَدْو بعد هجرتهم واقتَنوا نَعَماً ورعَوا مساقط الغيث بعدما كانوا حاضرة أو مهاجرة قيل : قد تعرّبوا أي صاروا أعراباً بعدما كانوا عَرَباً .
وقال أبو زيد الأنصاريّ يقال : أعرب الأعجمي إعراباً ، وتعرّب تعرُّباً واستعرب استعراباً كلّ هذا للأغْتَم دون الصبيّ .
قال : وأفصح الصبِيّ في منطقه إذا فهمت ما يقول أوّلَ ما يتكلم . وأفصح الأغتم إفصاحاً مثله . ويقال للعربي : أفصِحْ لي إن كنت صادقاً أي أَبِنْ لي كلامك .
قال : ويقال : عرَّبت له الكلام تعريباً وأعربته له إعراباً إذا بيَّنته له حتى لا يكون فيه حَضْرمة . قال : وفَصُح الرجل فَصَاحة وأفصح كلامُه إفصاحاً . قلت : وجعل الله جلّ وعزّ القرآن المنزَّل على النبي المرسل محمد ( صلى الله عليه وسلم ) عربياً لأنه نَسَبه إلى العرب
الذين أنزله بلسانهم ، وهم النبي والمهاجرون والأنصار الذين صيغة لسانهم لغة العرب في باديتها وقراها العربيّة . وجعل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عربيّاً لأنه من صريح العرب . ولو أن قوماً من الأعراب الذين يسكنون البادية حضروا القُرَى العربية وغيرها وتَناءوْا معهم فيها سُمُّوا عرباً ولم يسمُّوا أعراباً . ويقال : رجل عربيّ اللسان إذا كان فصيحاً .
وقال الليث : يجوز أن يقال : رجل عَرَبانيّ اللسانيّ . قال : والعرب المستعربة هم الذين دخلوا فيهم بعد فاستعربوا . وقلت أنا : المستعربة عندي : قوم من العجم دخلوا في العرب فتكلموا بلسانهم وحَكَوا هَيئاتهم وليسوا بُصَرحاء فيهم .
وقال الليث : تعرّبوا مثل استعربوا .
وكذلك قال أبو زيد الأنصاري . قلت : ويكون التعرّب أن يرجع إلى البادية بعدما كان مقيماً بالحَضَر فيلحَق بالأعراب . ويكون التعرّب المُقام في البادية . ومنه قول الشاعر :
تعرَّب آبائي فهلاَّ وقاهم
من الموت رَمْلاَ عالجٍ زَرُودِ
يقول : أقام آبائي بالبادية ولم يحضروا القُرَى .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الثيب يُعْرب عنها لسانُها والبكر تُستأمَر في نفسها ) .
وقال أبو عبيد : هذا الحرف جاء في الحديث : يُعْرِب ، بالتخفيف .
وقال الفرّاء : إنما هو يُعرِّب ، بالتشديد يقال : عرَّبت عن القوم إذا تكلمت عنهم واحتججت لهم . قلت : الإعراب والتعريب معناهما واحد ، وهو الإبانة . يقال : أعرب عنه لسانُه وعَرَّب أي أبان وأفصح . ويقال : أعرِبْ عما في ضميرك أي أبِنْ . ومن هذا يقال للرجل إذا أفصح في الكلام : قد أَعْرب .
ومنه قول الكميت :
وجدنا لكم في آل حاميمَ آيةً
تأوّلها مِنّا تَقِي ومُعْرِبُ
تقِيّ : يتوقّى إظهاره حِذارَ أن يناله مكروه من أعدائكم . ومعرب أي مفصح بالحق لا يتوقّاهم . والخطاب في هذا لبني هاشم حين ظهروا على بني أميَّة ، والآية قوله جلّ وعزّ : ( الصَّالِحَاتِ قُل لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى ) ( الشّورى : 23 ) .
وأمَّا حديث عمر بن الخطاب : ( ما لكم إذا رأيتم الرجل يخرق أعراض الناس ألاَّ تعرِّبوا عليه ) فليس هذا من التعريب الذي جاء في خبر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وإنما هو من قولك : عرَّبت على الرجل قولَه إذا قبَّحته عليه .
قال أبو عبيد : وقال الأصمعي وأبو زيد الأنصاريّ في قوله : ( ألاَّ تعربوا عليه ) معناه : ألاَّ تفسدوا عليه ولا تقبّحوه .
ومنه قول أوس بن حَجَر :
ومثل ابن عَثْم إن ذُحول تُذُكّرت
وقتلى تِيَاسٍ عن صِلاح تعرِّب
ويروى : يعرّب . يعني أن هؤلاء الذين
قُتِلوا منا ولم نتَّئر بهم ولم نقتل الثأر إذا ذكر دماؤهم أفسدت المصالحة ومنعتْنا عنها . والصِلاَح : المصالحة .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : التعريب التبيين في قوله : ( الثيب تُعرِب عن نفسها ) . قال : والتعريب : المَنْع في قول عمر : ( ألا تعربوا ) أي لا تمنعوا . وكذلك قوله : ( عن صِلاَح تعرب ) أي تمنع . قال : والتعريب : الإكثار من شرب العَرَب ، وهو الماء الكثير الصافي . قال : والتعريب : أن يتَّخذ فرساً عربيّاً . قال : والتعريب : تمريض العَرِب ، وهو الذرِب الَمعِدة .
وقال أبو عبيد : وقد يكون التعريب من الفُحْش ، وهو قريب من هذا المعنى .
وقال ابن عباس في قول الله جلّ وعزّ ) فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ ) ( البَقَرَة : 197 ) : وهو العرَابة في كلام العرب . قال : والعِرَابة كأنه اسم موضوع من التعريب ، وهو ما قبح من الكلام يقال منه : عرّبت وأعربت . ومنه حديث عطاء : أنه كره الإعراب للمُحْرِم . وقال رؤبة يصف نساء يجمعن العَفَاف عند الغرباء والإعراب عند الأزواج ، وهو ما يستفحش من ألفاظ النكاح والجماع فقال :
والعُرْبُ في عفافة وإعراب
وهذا كقولهم : خير النساء المتبذِلة لزوجها ، الخِفرة في قومها ، والعُرُب : جمع العَرُوب من قول الله جلّ وعزّ : ( أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً ) ( الواقعة : 37 ) وهن المتحبّبات إلى أزواجهنّ . وقيل : العُرُب الغَنِجات . وقيل : العُرُب المغتَلمات ، وكلّ ذلك راجع إلى معنى واحد .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَرُوب من النساء : المطيعة لزوجها المتحبّبة إليه . قال : والعَرُوب أيضاً : العاصية لزوجها ، الخائنة بفرجها ، الفاسدة في نفسها . وأنشد :
فما خلفٌ من أم عمران سَلْفَعٌ
من السود ورهاءُ العنان عَروبُ
وقال مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً ( قال : عواشق ، وقال غيره : هي الشكلات بلغة أهل مكَّة ، والمَغْنوجات بلغة أهل المدينة .
وقال أبو عبيد : العَرِبة مثل العَرُوب في صفات النساء .
وقال أبو زيد الأنصاريّ : فعلت كذا وكذا فما عرَّب عليَّ أحد أي ما غيَّر عليَّ أحد .
وقال شمر : التعريب : أن يتكلم الرجل بالكلمة فيُفحش فيها أو يخطىء فيقول له الآخر : ليس كذا ولكنه كذا للذي هو أصوب ، أراد معنى حديث عمر : ( ألاَّ تعربوا عليه ) .
قال شمر : والعِرْب مثل الإعراب من الفحش في الكلام .
أبو عبيد عن أبي زيد : عرِبتْ مَعِدته عَرَباً وذرِبت ذَرباً فهي عَرِبة وذَرِبة إذا فسدت . قلت : ويحتمل أن يكون التعريب على من يقول بلسانه المنكر من هذا لأنه يفسد عليه كلامه كما فسدت مَعِدته .
وقال الليث : العَرَب : النشاط والأَرَن .
وأنشد :
كل طِمِرَ غَذَوانٍ عَرَبُهْ
ويروى : عَدَوان . وقال الأصمعي : العِرْب : يبيس البُهْمَى والواحدة عِرْبة والتعريب : تعريب الفرس ، وهو أن يُكْوَى على أشاعر حافره في مواضع ثم يُبْزغ بمبزَغ بَزْغاً رقيقاً لا يؤثّر في عَصَبه ليشتدّ أَشْعره . قلت : وأشاعر الفرس : ما بين حافره ومنتهى شعر أرساغه . ورجل مُعْرِب : معه فرس عربيّ . وفرس مُعْرِب : إذا خلصت عربيَّته . وقال الجعديّ :
ويصهل في مثل جوف الطوِيّ
صهيلاً تبيَّنَ للمُعْرِب
أبو عبيد عن الكسائيّ : المعرب من الخيل : الذي ليس فيه عِرْق هجين ، والأنثى مُعْرِبة .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : قال : العَبْرَب : السُمَّاق . قال : وقِدْر عَرَبْرَبِيَّة وهي السُمَّاقيَّة . والعَرُوبة : يوم الجمعة . وكان يقال له في الجاهلية : يوم العَرُوبة ، والعَرَاب : حَمْل الخَزَم ، وهو شجر يُفتل من لِحَائه الحِبَال ، والواحدة عَرَابة ، تأكله القرود وربما أكله الناس في المجاعة . وعرِب السَنَامُ عَرَباً إذا ورم وتفتَّح . ويقال : ما في الدار عرِيب أي ما بها أحد . والعُرَيب : تصغير العرب . ويقال : ألقى فلان عَرَبُونه إذا أحدث . وعرِيب : حيّ من اليمن .
وقال الفرّاء : أعربت إعراباً وعرَّبت تعريباً إذا أعطيت العُربان . قلت : ويقال له : العَرْبون .
ورُوي عن عطاء أنه كان ينهى عن الإعراب في البيع .
وقال شمر : الإعراب في البيع : أن يقول الرجل للرجل : إن لم آخذ هذا البيع بكذا فلك كذا وكذا من مالي .
وقال أبو زيد : عرِب الجرح عَرَباً وحبِط حَبَطاً إذا بقيت له آثار بعد البُرْء . والعَرَبات : طريق في جبل بطريق مصر . واختلف الناس في العرب أنهم لِمَ سُمُّوا عرباً .
فقال بعضهم : أول من أنطق الله لسانه بلغة العرب يَعْرُب بن قَحْطان وهو أبو اليَمَن ، وهم العرب العاربة . ونشأ إسماعيل بن إبراهيم صلى الله عليهما معهم فتكلم بلسانهم ، فهو وأولاده العرب المستعرِبة .
وقال آخرون : نشأ أولاد إسماعيل بَعَرَبة وهي من تِهامة فنُسِبوا إلى بلدهم .
روينا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خمسة أنبياء من العرب . وهم : إسماعيل ، محمد ، شعيب ، صالح ، هود صلى الله عليهم ) . وهذا يدلّ على أن لسان العرب قديم .
وهؤلاء الأنبياء كلهم كانوا يسكنون بلاد العرب . فكان شُعيب وقومه بأرض مَدْيَن .
وكان صالح وقومه ثمود ينزلون بناحية الحِجْر .
وكان هود وقومه وهم عاد ينزلون الأحقاف من رمال اليمن . وكانوا أهل عَمَد .
وكان إسماعيل بن إبراهيم والنبي
المصطفى محمد صلى الله عليهما من سُكّان الحَرَم . وكلّ من سكن بلاد العرب وجزيرتها ونطق بلسان أهلها فهم عَرَب : يَمَنُهم ومَعَدّهم . والأقرب عندي أنهم سُمّوا عرباً باسم بلدهم : العَرَبات .
وقال إسحاق بن الفرج : عَرَبة : باحة العرب ، وباحة دار أبي الفصاحة إسماعيل بن إبراهيم ث . قال : وفيهما يقول قائلهم :
وعَرْبة أرض ما يُحِلّ حرامَها
من الناس إلاّ اللوذعيُّ الحُلاحل
يعني النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أحِلت له مكَّةُ ساعة من نهار ، ثم هي حرام إلى يوم القيامة .
قال : واضطُرّ الشاعر إلى تسكين الراء من عَرَبة فسكَّنها .
وأنشد قول الآخر :
ورُجّت باحة العَرَبات رَجاً
ترقرقُ في مناكبها الدماء
كما قال : وأقامت قريش بعرَبة فتَنَّخَتْ بها وانتشر سائر العرب في جزيرتها ، فنُسبوا كلهم إلى عَرَبة ؛ لأن أباهم إسماعيل ( صلى الله عليه وسلم ) بها نشأ ( وربل أي كثر أولاده ) فيها فكثروا . فلمَّا لم تحتملهم البلاد انتشروا وأقامت قريش بها .
وروينا عن أبي بكر الصديق أنه قال : قريش هم أوسط العرب في العرب داراً ، وأحسنه جِواراً وأعربه ألْسنة .
وقال قتادة : كانت قريش تجتبي أي تختار أفضل لغات العرب ، حتى صار أفضل لغاتها لغة لها فنزل القرآن بها .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العرَّاب : الذي يعمل العرابات ، واحدتها عرابة ، وهي شُمُل ضُرُوعِ الغنم .
قال : والعَرِيبة : الغريبة من الإبل وغيرها .
وروى أبو العباس عنه أيضاً أنه قال : العَرَبة : النفْس .
قال : وعَرِب الرجل إذا غرِق في الدنيا . وعَرِب إذا فصُح بعد لُكْنة في لسانه .
رعب : قال ابن المظفر : الرُعْب : الخوف . وتقول رَعَبت فلاناً رَعْبَاً ورُعْبَاً لغتان فهو مرعوب ورَعِيب . ورعَّبته فهو مُرَعَّب ، وهو مُرْتَعِب أي فزِع .
قال : والحَمَام الراعِبيّ يُرعّب في صوته ترعيباً ، وهو شدّة الصوت تقول : إنه لشديد الرعْب .
وقال رؤبة :
ولا أجيب الرَعْب إن دعيتُ
ويروى : إن رُقيت . أراد بالرَعْب الوَعِيد ، إن رُقِيتُ : أي خُدعت بالوعيد لم أنَقَدْ ولم أخَف . أبو عبيد : الترْعيب : السَنَام المقطَّع .
وقال شمر : ترعيبه : ارتجاجه وسِمَنه وغِلظه ، كأنه يرتجّ من سمنه .
ويقال : أطعَمنا رُعبُوبة من سَنَام عنده . وهو الرُعَيْب . وكأن الجارية قيل لها : رُعْبُوبة من هذا .
وقال الليث : جارية رُعْبوبة : تارّة شَطْبة .
ويقال : رُعْبوب . والجميع الرعابيب . وقال الأصمعيّ : الرُعْبُوبة : البيضاء .
وأنشد الليث :
ثم ظلِلنا في شواء رُعْبَبه
مُلَهْوَج مثل الكشى نُكَشِّبُه
وقال غيره : يقال لأصل الطلعة : رُعْبُوبة أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : جاءنا سيل راعب وقد رعب الواديَ إذا ملأه بالراء وأمَّا الزاعب فهو الذي يَدْفع بعضُه بعضاً .
وقال الليث : التِرْعابة : الفَرُوقة .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : المَرْعَبة : القَفْرة المُخيفة .
برع : أبو عبيد : البارع : الذي قد فاق أصحابه في السُودَد . وقد بَرَع يَبْرُع وَبَرُع يَبْرُع براعة فهو بارع .
وقال غيره : فلان يتبرَّع بالعطاء أي يتفضّل بما لا يجب عليه .
وقال ابن الأعرابي : البَرِيعة : المرأة الفائقة الجمال والعقل .
وقال غيره : يقال : بَرَعه وفَرَعه إذا علاه وفاقه وكلّ مُشْرِف بارعٌ فارع .
ربع : في الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مرّ بقوم يَرْبَعُون حجراً فقال : ( عُمّال الله أقوى من هؤلاء ) .
وفي بعض الحديث : ( يَرْتَبِعون حجراً ) .
قال أبو عبيدة : الرَبْع : أن يشال الحَجَرُ باليد ، يُفعل ذلك لِتعرف به شدَّة الرجل . يقال ذلك في الحجر خاصَّة . قال : وقال الأمويّ مثلَه في الرَبْع .
وقال : المِربَعة : عَصاً يحمل بها الأثقال حتى توضع على ظهور الدوابّ .
وأنشدنا :
أين الشِظاظان وأين المِرْبَعَهْ
وأين وَسْقُ الناقة الجَلَنْفَعَهْ
ابن السكيت : رابعت الرجل إذا رفعت معه العِدْل بالعصا على ظهر البعير .
وقال الراجز :
يا ليت أم العَمْر كانت صاحبي
مكانَ من أنشا على الركائب
ورابعتني تحت ليل ضارب
بساعد فَعْم وكفّ خاضِب
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لعديّ بن حاتم قبل إسلامه : ( إنك تأكل المِرْباع وهو لا يَحِلّ في دينك ) .
قال أبو عبيد : المِرْباع : شيء كانوا في الجاهلية ، يغزو بعضهم بعضاً ، فإذا غنموا أخذ الرئيس ربع الغنيمة فكان خالصاً له دون أصحابه .
وقال عبد الله بن عَنَمة :
لك المرباع فيها والصفايا
وحكمك والنَشِيطة والفُضُول
وقال غيره : رَبَعت القوم أَرْبَعهم رَبْعاً إذا أخذت ربع أموالهم أو كنت لهم رابعاً . والرَبْع أيضاً : مصدر رَبَعت الوَتَر إذا فتلته على أربع قُوًى .
ويقال : وَتَر مربوع . عمرو عن أبيه : الرُوميّ : شِرَاع السفينة الفارغة ، والمُرْبِع : شراع المَلأَى . قال : والمتلمِّظة : مقعد الاستيام وهو رئيس الركّاب .
أبو عبيدة عن الأصمعيّ : الرَبْع : هو الدار بعينها حيث كانت . والمَرْبَع : المنزل في الربيع خاصَّة .
وقال شمر : الرُبُوع : أهل المنازل أيضاً .
وقال الشماخ :
تصيبُهمُ وتخطئني المنايا
وأَخْلُف في رُبُوع عن ربوع
أي في قوم بعد قوم .
وقال الأصمعي : يريد : في ربع من أهلي أي في مسكنهم بعد ربع .
وقال أبو مالك : الربع مثل السَكْن وهما أهل البيت . وأنشد :
فإن يك رَبْع من رجالي أصابهم
من الله والحَتْم المُطل شَعُوب
وقال ابن الأعرابي : الرَبَّاع : الرجل الكثير شِرَى الرُبُوع ، وهي المنازل .
وقال شمر : الربع يكون المنزل ، وأهلَ المنزل .
قال : وأمَّا قول الراعي :
فعُجنا على رَبْع بربع تعوده
من الصيف حَشَّاء الحنين نَئُوج
فإن الربع الثاني طَرَف الجبل . والرِبْع من أظماء الإبل : أن ترد الماءَ يوماً وتدعه يومين ثم ترد اليوم الرابع . وإبل روابع ، وقد وردت رِبْعاً . وأربع الرجلُ إذا وردت إبله رِبْعاً . والرِبْع : الحُمَّى التي تأخذ كل أربعة أيّام ، كأنه يُحَمّ فيهما ثم يحمّ اليومَ الرابع . يقال : رُبع الرجل وأُرْبع .
وقال الهذليّ :
من المُرْبِعِين ومن آزل
إذا جَنَّه الليل كالناحط
أبو حاتم عن الأصمعيّ : أربعت الْحُمَّى زيداً إذا أخذته رِبْعاً ، وأغَبَّته إذا أخذتْه غِبَّاً . ورجل مُغِبّ ومُرْبِع بكسر الباء وأنشد :
من المربِعين ومن آزل
بكسر الباء ، فقيل له : لِمَ قلت : أربعت الحُمَّى زيداً . ثم قلت : من المُرْبِعين ؟ فجعلته مرَّة مفعولاً ومرَّة فاعلاً ، فقال : يقال : أَرْبَع الرجلُ أيضاً .
أبو عبيد عن الكسائي : يقال : أربعت عليه الحُمَّى ومن الغِبّ : غَبّت . قلت : كلام العرب : أربعت عليه الحُمَّى ، والرجُل مُرْبَع ، بفتح الباء .
وقال الأصمعيّ أيضاً : يقال : أَرْبع الرجلُ فهو مُرْبِع إذا وُلِد له في فَتَاء سِنه . وولده رِبْعيّون .
وقال الراجز :
إن بنِيَّ غِلْمة صِيْفِيّونْ
أفلح مَن كان له رِبعيّون
وقال ابن السكيت : يقال : قد رَبَع الرجل يَرْبَع إذا وقف وَتحبَّس .
وقال الليث : يقال : اربَعْ على ظَلْعك ، وَاربَعْ على نَفْسك وَاربع عليك ، كل ذلك وَاحد معناه : انتظر . وَقال الأحوص :
ما ضرّ جيراننا إذا انتجعوا
لو أنهم قبل بينهم رَبَعوا
وَقال آخر :
أَرْبَع عند الورود في سُدُم
أنقع من غُلَّتي وَأجزاؤها
قال : معناه : أُلقي في ماء سُدُم وَألهج
فيه .
وَفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان أطول من المربوع وَأقصر من المشذَّب . فالمشذَّب : الطويل البائن . وَالمربوع : الذي ليس بطويل وَلا قصير . وكذلك الرابعة فالمعنى : أنه لم يكن مُفْرِط الطول ، وَلكن كان بين الرَبْعة وَالمشذَّب . وَالمربوع من الشعْر : الذي ذهب جزء من ثمانية أجزاء من المديد والبسيط التامّ . وَالمثلوث : الذي ذَهَب جزءان من ستة أجزاء .
والرَبْعة : الجوفة . وَيقال : رجل رَبْعة وَامرأة رَبْعة وَرجال وَنساء رَبَعات بتحريك الباء وَخولف به طريق ضَخْمة وَضَخَمات لاستواء نعت الرجل والمرأة في قولك : رجل رَبْعة وَامرأة رَبعة فصار كالاسم ، والأصل في باب فَعْلة من الأسماء مثل تَمْرة وجَفْنة أن يجمع على فَعَلات مثل تَمرات وجَفَنات ، وَما كان من النعوت على فَعْلة مثل شاة لَجْبَة وامرأة عَبْلة أن يجمع على فَعْلات بسكون العين . وَإنما جمع رَبْعة على رَبَعات وهو نعت لأنه أشبه الأسماء لاستواء لفظ المذكّر والمؤنّث في وَاحده .
وَقال الفرّاء : من العرب من يقول : امرأة رَبْعة وَنسوة رَبْعات ، وكذلك رجل رَبْعة ورجال رَبْعُون ، فيجعله كسائر النعوت وَيقال : ارتبع البعيرُ يرتبع ارتباعاً ، والاسم الرَبعة ، وهو أشدّ عَدْو البعير .
وأنشد الأصمعيّ لبعض الشعراء :
واعرورت العُلُطَ العُرْضِيّ تركضه
أُمّ الفوارس بالدِئداء وَالرَبعَهْ
وَقال أبو يحيى بن كُناسة في صفة أزمنة السنة وَفصولها وَكان علاَّمة بها : اعلم أن السنة أربعة أزمنة : الربيع الأوَل ، وَهو عند العامَّة : الخريف . ثم الشتاء ثم الصيف ، وَهو الربيع الآخر ، ثم القَيْظ . قال : وَهذا كله قول العرب في البادية .
قال : وَالربيع الأوَّل الذي هو الخريف عند الفرس يدخل لثلاثة أيام من أيلُول . قال وَيدخل الشتاء لثلاثة أيام من كانون الأول ، قال : وَيدخل الصيف الذي هو الربيع عند الفُرس لخمسة أيام تخلو من آذار ، ويدخل القيظ الذي هو صيف عند الفرس لأربعة أيام تخلو من حَزِيران .
قال أبو يحيى : وربيع أهل العراق موافق لربيع الفُرْس ، وهو الذي يكون بعد الشتاء . وهو زمان الوَرْد ، وَهو أعدل الآوِنة ، وَفيه تُقْطَع العُرُوق ، وَيُشرب الدوَاء .
قال : وَأهل العراق يُمطَرون في الشتاء كله ، وَيُخصِبون في الربيع الذي يتلو الشتاء ، وَأما أهل اليمن فإنهم يُمطَرون في القَيْظ وَيُخْصبون في الخريف الذي يسمّيه العرب الربيع الأول .
قلت : وسمعت العرب تقول لأول مطر يقع بالأرض أيام الخريف : ربيع ، ويقولون : إذا وقع ربيع بالأرض بعثنا الرواد وانتجعنا مساقط الغيث . وسمعتهم يقولون للنخيل إذا خُرِفت وصُرمت : قد تربَّعت النخيلُ ، وإنما سمّي فصل الخريف خريفاً لأن الثمار تُخترَف فيه ، وسمته العرب ربيعاً لوقوع أول المطر فيه . ويقال للفَصِيل الذي يُنْتَج في أول النتاج : رُبَع
وجمعه رباع . ومنه قول الراجز :
وعلبة نازعتها رِبَاعي
سُمِّي رُبعاً لأنه إذا مَشَى ارتفع ورَبَع أي وَسَّع خَطْوه وعَدَا . ورِبْعِيّ كل شيء : أوله : رِبْعيّ الشباب ورِبْعِيّ النِّتَاج . يقال سَقْب رِبْعيّ ، وسِقاب رِبْعِيَّة : وُلِدت في أول النِتاج . وقال الأعشى :
ولكنها كانت نوًى أجنبيَّة
توالي ربِعيّ السقاب فأصحبا
هكذا سمعت العرب تنشِده . وفسّروا لي توالي السقاب أنه من الموالاة ، وهو تمييز شيء من شيء ، يقال : والينا الفِصْلان عن أمّهاتها فتوالت ، أي فصلناها عنها عند تمام الحول . ويشتد الموالاة ويكثر حَنِينها في أثر أمّهاتها ، ويُتَّخذ لها خَنْدق تحبس فيها ، وتُسَرَّح الأمهات في وجه من مراتعها . فإذا تباعدت عن أولادها سُرِّحت الأولاد في جهة غير جهة الأمَّهات فترعى وحدها فتستمرّ على ذلك وتُصْحِب بعد أيام . أخبر الأعشى أن نَوَى صاحبتِه اشتدَّت عليه فحنَّ إليها حَنينَ رِبْعيّ السقاب إذا وُولي عن أمّه ، وأخبر أن هذا الفَصيل يستمرّ على الموالاة ويُصحِب ، وأنه دام على حنينه الأول وتمَّ عليه ولم يُصحب إصحاب السَقْب . وإنما فسرت هذا البيت لأن الرواة لمَّا أشكل عليهم معناه تخبّطوا في استخراجه وخلّطوا ولم يعرفوا منه ما يَعرف مَن شاهد القوم في باديتهم ، والعرب تقول : لو ذهبت تريد وِلاء ضَبَّة من تميم لتعذَّر عليك موالاتهم منهم لاختلاط أنسابهم . وقال الشاعر :
وكنا خُلَيطى في الجمال فأصبحت
جِمالي تُوالَى وُلَّهاً من جمالِكِ
تُوالى أي تُمَيَّز منها . وجاء في دعاء الاستسقاء : ( اسقنا غيثاً مَرِيعاً مُرْبِعاً ) . فالمَريع : المُخْصِب الناجع في المال . والمُرْبِع : المُغْني عن الارتياد لعمومه وأن الناس يربعون حيث كانوا فيقيمون للخِصْب العامّ . وقال ابن المظفر : يقال : أَرْبعت الناقةُ إذا استغلق رحمُها فلم تَقبل الماء . ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء : يُجمع ربيع الكلأ وربيع الشهور أَرْبِعة . ويجمع ربيع النهر أَرْبِعاء . قال : والعرب تذكر الشهور كلها مجرَّدة إلا شهري ربيع وشهر رمضان . وفي الحديث في المزارعة قال : ( ويشترط ما سَقَى الرَبيع ) يريد النهر ، وهو السَعِيد أيضاً . أبو عبيد عن الفرّاء : الناس على سَكَناتهم ونَزَلاتهم ورِبَاعتهم ورَبَعاتهم يعني على استقامتهم . وقال الأصمعيّ : يقال : ما في بني فلان أحد يُغْني رِبَاعتُه غير فلان كأنه أمره وشأنه الذي هو عليه .
قال الأخطل :
ما في معدّ فتى يغني رِبَاعَتُه
إذا يهمّ بأمر صالح فَعَلا
اللِّحيانيّ : قعد فلان الأُرْبَعاء والأَرْبُعَاوَى أي متربّعاً . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الخيل تُثْنِي وتُرْبِعُ وتُقْرِح ، والإبل تُثْني وتُرْبِع وتُسْدِس وتبزُل ، والغنم تُثني وتُربِعُ وتُسْدِس وتَصْلُغ . قال ويقال للفرس إذا استتمَّ سنتين : جَذَع . فإذا استتمّ الثالثة فهو ثَنِيّ ، وذلك عند إلقائه رواضعه . فإذا استتمّ الرابعة فهو رَبَاعٍ . قال : أثنى إذا
سقطت رواضعه ونبت مكانه سِنّ . فنبات تلك السِنِّ هو الإثناء . ثم تسقط التي تليها عند إرباعه فهي رَبَاعِيته فتنبت مكانها سِنّ فهو رَبَاعٌ والجميع رُبْع وأكثر الكلام رَبَع وأرباع . فإذا حان قُرُوحه سقط الذي يلي رباعيته فينبت مكانه قارِحُه وهو نابه ، وليس بعد القروح سقوط سنّ ولا نبات سنّ . وقال غيره : إذا طعن البعير في السنة الخامسة فهو جَذَع ، فإذا طَعَن في السادسة فهو ثَنِيّ ، فإذا طَعَن في السابعة فهو رَبَاعٍ ، والأنثى رَبَاعية فإذا طعن في الثامنة فهو سدوس وسدِيس ، فإذا طعن في التاسعة فهو بازل . وقال ابن الأعرابي : تُجْذِع العَنَاق لسنة وتُثْني لتمام سنتين ، وهي رَبَاعية لتمام ثلاث سنين وسَدَس لتمام أربع سنين صالغ لتمام خمس سنين . وقال أبو فَقْعس الأسَديّ : وَلَد البقرة أوَّلَ سنة تبِيع ، ثم جَذَع ، ثم ثنِيّ ، ثم رباعٍ ، ثم سَدَس ، ثم صالغ . وهو أقصى أسنانِه ، روى ذلك أبو عبيد عنه . وقال الأصمعيّ : للإنسان من فوق ثَنيَّتان ورباعِيتان بعدهما ونابان وضاحكان وستة أرحاء من كل جانب وناجِذان وكذلك من أسفل . وقال أبو زيد : يقال لكل خُفّ وظِلْف ثنيَّتان من أسفل فقط . وأمّا الحافر والسِبَاع كلها فلها أربع ثنايا . وللحافر بعد الثنايا أربع رَباعِيات وأربعة قوارح وأربعة أنياب وثمانية أضراس . الليث : يوم الأربعاء بكسر الباء ممدود . ومنهم من يقول : أربَعاء بنصب الباء ، وأربعاوان وأَرْبعاوات ، حمل على قياس قصباء وما أشبهها . ومن قال : أَرْبِعاء حمله على أسعِداء . ويقال : رُبِعت الأرض فهي مربوعة إذا أصابها مطر الربيع . وأنشد غيره :
بأفنان مربوع الصَرِيمة مُعْبِل
قال : والربيعة : بَيْضة السلاح . وكذلك قال ابن الأعرابي ومرابيع النجوم : التي يكون بها المطر في أول الأنواء . وقال أبو زيد : استربع الرملُ إذا تراكم فارتفع . وأنشد :
مستربع من عَجَاج الصيف منخول
ابن السكيت : ربيع رابع إذا كان مُخْصِباً . واستربع البعيرُ للسَيْر إذا قَوِي عليه . ورجل مستربع بعمله أي مستقِل به قويّ عليه . وقال أبو وَجْزة :
مستربع بسُرَى الموماة هيَّاج
وأما قول صخر :
كريم الثنا مستربع كل حاسد
فمعناه : أنه يَحمل حسده ويقدر عليه . وهذا كله من رَبْع الحجر وإشالته . وتربعت الناقة سَنَاماً طويلاً أي حملته : وأما قول أبي وجزة :
حتى إذا ما إيالات جرت بُرُحاً
وقد رَبَعن الشَوَى من ماطرٍ ماج
فإن معنى رَبَعن : أَمْطَرن من قولك : ربُعنا أي أصابنا مطر الربيع . وأراد بقوله : ( من ماطر ) أي من عَرَق ( ماج ) : مِلْح . يقول : أمطرت قوائمهن من عرقهنّ . والمرتَبِع من الدوابّ : الذي رعى الربيع فسمِن ونشِط ، ويقال : تربّعنا الحَزْن والصَمَّان أي رعينا بقُولها في الشتاء . وتربت الإبلُ بمكان
كذا أي أقامت به وأنشدني أعرابيّ :
تربَّعت تحت السُمِيّ الغُيَّمِ
في بلد عافى الرياض مُبْهِم
عافى الرياض أي رياضه عافية لم تُرع . مُبْهِم : كثير البُهْمَى . وأمّا قول الشاعر :
يداك يد ربيع الناس فيها
وفي الأخرى الشهور من الحرام
فإنه أراد أن خصِب الناس في إحدى يديه لأنه يَنْعَش الناس بسَيْبه ، وأن في يده الأخرى الأمن والحِيطة ورَعْي الذِمام . وأمّا قول الفرزدق :
أظنّك مفجوعاً برُبْع منافق
تلبّسَ أثواب الخيانة والغَدْر
فإنه أراد أن يمينه تقطع فيذهب ربع أطرافه الأربعة . وأما قول الجعديّ :
وحائل بازل تربَّعت الصيف طويلَ العِفاء كالأُطُم
فإنه نصب الصيف لأنه جعله ظرفاً ، أي تربَّعت في الصيف سَنَاماً طويل العَفَاء أي حملتْه ، فكأنه قال : تربَّعت سَنَاماً طويلاً كثير الشحم . وقال ابن السكيت في قول لبيد يصف الغيث :
كأنَّ فيه لما ارتفقْتُ له
رَيْطاً ومِرْباع غانِم لَجَبا
قال : ذكر السحاب . والارتفاق : الاتّكاء على المرفق . يقول : اتكأت على مَرْفِقي أشيمه ولا أنام . شبَّه تَبوُّج البَرْق فيه بالرَيْط الأبيض . والرَيْطة : مُلاءة ليست بملفَّقة . وأراد بمرباع غانم صوب رَعْده . شبَّهه بمرباع صاحب الجَيش إذا عُزِل له رُبع النَّهْب من الإبل فتحانَّت عند الموالاة ، فشبَّه صوت الرعد فيه بحنينها . قال : وفي بني عُقَيل رَبِيعتان : رَبِيعة بن عُقَيل ، وهو أبو الخُلَعاء ، وربيعة بن عامر بن عُقَيل ، وهو أبو الأبرص وقُحافة وعَرْعَرة وقُرّة . وهما ينسبان : الرِبيعيِّينِ . ويقال لولد الناقة يُنْتَج في أول النتاج : رُبَع ، والأنثى رُبَعة . والجميع رِبَاع . وإذا نسب إليه فهو رُبَعيّ . وإذا نسب إلى الربيع قيل : ربيعيّ . وإذا نسب إلى ربيعةِ الفَرس فهو رَبعيّ . واليرابيع : جمع اليَرْبوع . وترابيع المتن : لحمه ، ولم أسمع لها بواحد . وقال ابن الأعرابيّ : الربَّاع : الكثير شِرَى الرباع وهي المنازل . قال : والرَبِيعة : الروضة . والربيعة : المزادة . والربيعة بيضة الحرب . والرَبِيعة : العَتِيدة . والرَبِيعَة : الحَجَر الذي يشال .
وأنشد الأصمعي قول الشاعر :
فوه ربيع وكفُّه قَدَح
وبطنه حين يتّكي شَرَبَهْ
يَسَّاقط الناس حوله مرضا
وهو صحيح ما إن به قَلَبَهْ
أراد بقوله : فوه ربيع أي نهر لكثرة شربه وجمعه أربِعاء . ومنه الحديث : إنهم كانوا يُكْرون الأرض بما ينبت على الأربعاء . وقال ابن هانىء : قال أبو زيد : يقال : بيت أُرْبَعاواء على أفعلاواء ، وهو البيت على طريقتين وثلاث وأربع وطريقة واحدة ، فما كان على طريقة فهو خِبَاء ، وما زاد على طريقة فهو بيت . والطريقة : العمد الواحد ، وكل عمود طريقة وما كان
بين عمودين فهو مَتْن .
بعر : البَعْر لكلّ ذي ظِلْف ولكل ذي خُفّ من الإبل والشاء وبَقَر الوحش والظباء ، ما خلا البقر الأهلي فإنها تَخْثِي ، وهو خِثْيها . والأرانب تَبْعَر أيضاً . والمِبعار : الشاة والناقة تباعِر حالبها ، وهو البِعار ، ويُعدّ عيباً ؛ لأنها ربما ألقت بَعَرها في المِخْلَب . ومباعر الشاء والإبل : حيث تُلقى البَعَر مَنه ، واحدها مَبْعَر . الأصمعي : البعير من الإبل بمنزلة الإنسان : يقع على الجمل والناقة إذا أجْذَعا . يقال : رأيت بعيراً ، ولا تبالي ذكراً كان أو أنثى ، ويجمع البعير أبعرة في الجمع الأقلّ ، ثم أباعر وبُعراناً . وبنو تميم يقولون : بِعير ، بكسر الباء . وشِعير ، وسائر العرب يقولون : بَعير ، وهو أفصح اللغَتَيْن . ويجمع البعر أبعاراً . وهي البَعْرة الواحدة . ثعلب عن ابن الأعرابي : البُعَيرة : تصغير البَعْرة وهي الغَضْبة في الله عزّ وجلّ . وقال أبو عمرو : البَعَر : الفَقْر التامّ الدائم . وقال ابن هانىء : من أمثالهم : أنت كصاحب البَعْرة . وكان من حديثه أن رجلاً كانت له ظِنَّة في قومه فجمعهم ليستبرئهم وأخذ بَعْرة ، فقال : إني رام ببعرتي هذه صاحب ظِنَّتي . فجفَل لها أحدهم وقال : لا ترمني بها ، فأقرَّ على نفسه ، فذهبت مثلاً . يقال عنه المَزْرِبة على مَن أقرَّ على نفسه .
عبر : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ ) ( يُوسُف : 43 ) سمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : العابر : الذي ينظر في الكتاب فيعبُره أي يعتبر بعضه ببعض حتى يقع فهمُه عليه . ولذلك قيل : عَبَر الرؤيا ، واعتبر فلان كذا . وقال غيره : أُخذ هذا كله من العِبْر وهو جانب النهر . وفلان في ذلك العِبر أي في ذلك الجانب . وعبرت النهر والطريق عُبُوراً إذا قطعته من هذا الجانب إلى ذلك الجانب ، فقيل لعابر الرؤيا : عابر لأنه يتأمَّل ناحتي الرؤيا فيتفكر في أطرافها ويتدبّر كلّ شيء منها ويَمضي بفكره فيها من أول ما رأى النائم إلى آخر ما رأى . وقال أبو العباس أحمد بن يحيى في قول الله جلّ ذكره : ( إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ ( : دخلت اللام في قوله : ( لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ ( : لأنه أراد : إن كنتم للرؤيا عابرين وإن كنتم عابرين الرؤيا ، وتسمَّى هذه اللام لام التعقيب لأنها عقَّبت الإضافة . أبو عبيد عن أبي زيد : عَبَرت النهر والطريق عُبُوراً ، وعَبَرت الرؤيا عَبْراً وعِبارة . واستعْبرتُ فلاناً رؤياي ، وعَبَرت الكتاب أعبُره عَبْرا إذا تدبّرته في نفسك ولم ترفع به صوتك . ورُوي عن أبي رَزِين العُقَيلي أنه سمع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( الرؤيا على رِجْل طائر ، فإذا عُبِّرت وقعت ، فلا تقصّها إلا على وادّ أو ذي رأي ) . قال الزجاج : إنما قال : لا تقصّها إلا على وادّ أو ذي رأي لأن الوادّ لا يجب أن يستقبلك في تفسيرها إلا بما تحبّ . وإن لم يكن عالماً بالعبارة لم يَعْجَل لك بما يَغُمّك ، لا أن تعبيره يزيلها عمَّا جعلها الله عليه . وأما ذو الرأي فمعناه : ذو العلم بعبارتها ، فهو يخبرك بحقيقة تفسيرها ، أو بأقرب ما يعلمه منها . ولعله أن يكون في تفسيرها
موعظة ترْدعك عن قبيح أنت عليه ، أو يكون فيها بُشرى ، فتحمد الله على النعمة فيها . وقال الله عزّ وجلّ : ( الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُواْ ياأُوْلِى ) ( الحَشر : 2 ) أي تدبّروا وانظروا فيما نزل بُقريظة والنَضِير ، فقايسوا أفعالهم واتّعِظوا بالعذاب الذي نزل بهم . وقال أبو زيد : يقال : عَبِر الرجلُ يَعْبر عَبَراً إذا حزِن . وفَلان عُبْر أسفار إذا كان قوياً على السفر . والعُبْر أيضاً : الكثير في كل شيء . ورأى فلان عُبْر عينه في ذلك الأمر ما يُسْخِنُ عَيْنه . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العُبْر من الناس : القُلْف ، واحدهم عَبُور . والعُبْر : السحائب التي تسير سَيْراً شديداً . والعُبْر : الثَكْلى . والعَبْر : الناقة القويَّة على السَفَر . والعُبْر : البكاء بالحزن ، يقال : لأمّه العُبْر والعَبَر . قال : والعِبَار : الإبل القويّة على السير ، يقال للناقة هي عُبْر سَفَر .
أبو عبيد عن الكسائي : أعبرت الغنم إذا تركتَها عاماً لا تجزُّها . وغلام مُعْبَر إذا كاد أن يحتلم ولم يُخْتَن . وناقة عِبْر أسفار : تُقطع الأسفار عليها بالكسر .
أبو عبيدة : العَبِير عند أهل الجاهلية : الزعفران . وقال ابن الأعرابي : العَبِيرة : الزعفرانة .
وقال الليث : العَبِير : ضرب من الطيب قال : والمَعْبَر : شطّ نهر هو للعبور . والمِعْبرة : سفينة يعبَر عليها النهر . وعبّر فلان عن فلان تعبيراً إذا عَيّ بحجَّته فتكلم عنه بها . قال : وعبَّرت الدنانير تعبيراً إذا وزنتها ديناراً ديناراً . وأمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ جُنُباً إِلاَّ عَابِرِى سَبِيلٍ ( فمعناه : إلا ( النِّساء : 43 ) مسافرين ؛ لأن المسافر قد يُعوزه الماء . وقيل : إلا مارين في المسجد غير مريدين الصلاة . وقال الليث : العِبْرة : الاعتبار بما مضى . والشعرى العَبُور ، وهما شعريان . إحداهما الغُمَيضاء ، وهو أحد كوكبي الذراعين . وأمَّا العَبُور فهي مع الجوزاء تكون نيّرة . سمّيت عُبُوراً لأنها عَبَرت المَجَرَّة وهي شأمية . وتزعم العرب أن الأخرى بكت على أثرها حتى غمِصَت فسمّيت الغُمَيصاء . وقال الليث : عَبْرة الدمع : جَرْيه . قال : والدمع نفسه يقال له : عَبْرة . ومنه قوله :
وإن شفائي عَبْرة إن سفَحتها
ورجل عَبْران وامرأة عَبْرى إذا كانا حزينين . أبو عبيد عن الأصمعيّ : من أمثالهم في عناية الرجل بأخيه وإيثاره إيَّاه على نفسه قوله : لك ما أبكي ولا عَبْرة بي ، يضرب مثَلاً للرجل يشتدّ اهتمامه بشأن أخيه . ويقال : عبّر بفلان هذا الأمرُ إذا اشتدّ عليه . ومنه قول الهذليّ :
ما أنا والسيرَ في مَتْلف
يعبّر بالذكر الضابط
ويقال : عَبَر فلان إذا مات فهو عابر ، كأنه عبر سبيل الحياة . وأنشد أبو العباس :
فإن نَعْبُر فإن لنا لُماتٍ
وإن نغبُر فنحن على نذور
سَلمة عن الفراء : العَبَر : الاعتبار . والعرب تقول : اللهم اجعلنا ممَّن يعبَر الدنيا ولا يعبُرها أي ممّن يعتبر بها
ولا يموت سريعاً حتى يرضيك بالطاعة . وقال الأصمعيّ : يقال في الكلام : لقد أسرعت استعبارك الدراهم أي استخراجك إيّاها . ويقال : عَبَرت الطير أعبُرها وأعبِرها إذا زجرتها . وقال ابن شميل : عبرت متاعي أي باعدته . والوادي يعبر السَيْل عنا أي يباعده . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَبَّار : الجَمَل القويّ على السير . والمُعْبَر : التَيس الذي تُرك عليه شعره سنواتٍ فلم يُجَزّ . وقال بِشْر بن أبي خازم :
جَزيز القفا شبعان يربض حَجْرَةً
حديث الخصاء وارم العَفْل مُعْبَرُ
وقال اللحياني : العَبُور من الغنم : فوق العظيم من إناث الغنم . يقال : لي نعجتان وثلاث عبائر . وغلام مُعْبَر إذا كبر ولم يُخْتن . وإنه لينظر إلى عَبَر عينه إذا كان ينظر إلى ما يُعْبِر عينه أي يُسْخِنها . وقال الأصمعي : العُبْريّ من السِدْر : ما كان على شطوط الأنهار . وقال اللحياني العُمْريّ والعُبْريّ من السِدر الذي يَشرب من المياه . قال : والذي لا يشرب من المياه ويكون بَرّيّاً يقال له الضال . وروى ابن هانىء عن أبي زيد : يقال للسِدْر وما عظم من العوسج : العُبْرِيّ . وقال أبو سعيد : العُبْريّ والعُمْريّ : القديم من السِدْر .

##### Türkçe

**باب العين والراء مع الباء**
**عرب** ، **عبر** ، **ربع** ، **رعب** ، **برع** ، **بعر** : kullanımdadır.

**عرب** : İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **العَرَب العاربة**: onların içinden saf/katışıksız olan.
Dedi ki: **الأعاريب**: **الأعراب**’ın cemaatidir/topluluğudur.
Başkası dedi ki: Nesebi Araplarda sabit ise, fasih olmasa da, **رجل عربيّ** (Arap bir adam) denir. Cem‘i **العَرَب**’dır; nitekim: **رجل مجوسيّ** ve **يهوديّ** denir; cem‘, nisbet **ياء**’sı düşürülerek: **المجوس** ve **اليهود** olur. Nesebi acem olsa da fasih ise **رجل مُعْرِب** (mü‘rib bir adam) denir. **رجل أعرابيّ** (elif ile) ise, göçebe, **نُجْعة** sahibi, **انتواء** ve otlak aramak için **ارتياد** ve yağmurun düştüğü yerleri takip eden kimse ise denir; Araplardan olsun yahut onların mevlâlarından olsun fark etmez. **الأعرابيّ**’nin cem‘i **الأعراب** ve **الأعاريب** üzerinedir. **الأعرابيّ**’ye “ya **عربيّ**” denilirse buna sevinir ve ona karşı neşelenir; **العربيّ**’ye “ya **أعرابيّ**” denilirse buna öfkelenir. Kim çöle iner yahut çöldekilere komşu olur, onların göçüyle göçer ve onların **انتواء**’suyla **انتواء** ederse, işte onlar **أعراب**’dır. Kim de kır ülkelerine iner, şehirleri ve Arap köylerini ve Araplara nisbet edilen bunların dışındakileri yurt edinirse, fasih olmasalar da onlar **عرب**’dır.

Allah Teâlâ’nın sözü: ( **خَبِيرٌ قَالَتِ الاَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَلَاكِن قُولُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **اْ أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الاِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ وَإِن تُطِيعُواْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ** ) ( **الحُجرَات : 14** ) : Bunlar Arapların bozkırlarından bir kavimdir; sadakalara tamah ederek, İslâm’a rağbetten değil, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) Medine’ye geldiler; Allah onları **الأعراب** diye adlandırdı. Onların benzeri, Allah’ın **سورة البَحُوث**’ta zikrettiği kimselerdir: ( **الاَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا** ) ( **التوبة : 97** ) âyeti.

Dedim ki: Araplar ile **الأعراب**’ı, **العربيّ** ile **الأعرابيّ**’yi ayırmayan kimse, bu âyette te’vil ettiği şeyle Araplara karşı belki haksızlık eder; hâlbuki Araplar ile **الأعراب**’ı ayırt etmez. Muhacirlere ve Ensara “**أعراب**” denmesi caiz değildir; onlar ancak **عرب**’dır; çünkü Arap köylerini yurt edinmişler ve şehirlerde oturmuşlardır: ister önce **البَدْو**’da yetişip sonra köylere yerleşen olsun, ister Mekke’de yetişip sonra Medine’ye hicret eden olsun. Eğer onlardan bir taife hicretlerinden sonra **البَدْو** ehline katılır, davar edinir ve daha önce yerleşik yahut muhacir iken yağmurun düştüğü yerlerde otlatırsa, “**تعرّبوا**” denir; yani **عَرَب** iken **أعراب** oldular.

Ebû Zeyd el-Ensârî dedi ki: “**أعرب الأعجمي إعراباً**”, “**تعرّب تعرُّباً**” ve “**استعرب استعراباً**” denir; bunların hepsi, çocuk değil, **الأغْتَم** içindir.
Dedi ki: Çocuk, konuştuğunun ilkinde ne dediğini anladığın zaman, konuşmasında **أفصح** olur. **الأغتم**’in **إفصاحاً**’ı da bunun gibidir. Araba: “**أفصِحْ لي** إن كنت صادقاً” denir; yani: sözünü bana açıkla.

Dedi ki: “**عرَّبت له الكلام تعريباً**” ve “**أعربته له إعراباً**” denir; ona açıkladığın zaman, içinde **حَضْرمة** kalmayacak şekilde. Dedi ki: Adam **فَصُح** olur **فَصَاحة** ile; sözü de **أفصح** olur **إفصاحاً** ile. Dedim ki: Allah Teâlâ, Peygamber gönderilmiş Muhammed’e ( صلى الله عليه وسلم ) indirilen Kur’ân’ı Arapça kıldı; çünkü onu, kendi dilleriyle indirdiği Araplara nisbet etti; onlar da Peygamber, Muhacirler ve Ensardır; dillerinin kalıbı, çölünde ve Arap köylerinde Arapların dilidir. Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) de **عربيّ** kıldı; çünkü o, Arapların saf/katışıksız olanındandır. Eğer çölde oturan **الأعراب**’dan bir kavim, Arap köylerine ve başkalarına gelip onlarla birlikte orada yerleşse, **عرب** diye adlandırılırlar; **أعراب** diye adlandırılmazlar. “**رجل عربيّ اللسان**” denir; fasih ise.

Leys dedi ki: “**رجل عَرَبانيّ اللسانيّ**” denmesi caizdir. Dedi ki: **العرب المستعربة**: sonradan onların içine girip de **استعربوا** edenlerdir. Ben dedim ki: **المستعربة** benim yanımda: Acemden bir kavimdir; Arapların içine girdiler, onların diliyle konuştular ve onların heyetlerini taklit ettiler; fakat onların içinde saf/katışıksız değillerdir.

Leys dedi ki: “**تعرّبوا**” tıpkı “**استعربوا**” gibidir.
Ebû Zeyd el-Ensârî de böyle dedi. Dedim ki: **التعرّب**; daha önce **الحَضَر**’da ikamet ederken çöle dönüp **الأعراب**’a katılmaktır. **التعرّب**; çölde ikamet etmektir. Ondan şairin sözü:

تعرَّب آبائي فهلاَّ وقاهم
من الموت رَمْلاَ عالجٍ زَرُودِ

Yani: Babalarım çölde ikamet etti ve köylere gelmediler.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **الثيب يُعْرب عنها لسانُها والبكر تُستأمَر في نفسها** ).
Ebû Ubeyd dedi ki: Bu harf hadiste “**يُعْرِب**” (tahfîf ile) geldi.
Ferrâ dedi ki: Ancak o “**يُعرِّب**”dir (teşdîd ile); “**عرَّبت عن القوم**” denir: onlar adına konuştun ve onlar için delil getirdin. Dedim ki: **الإعراب** ile **التعريب**’in manası birdir; o da açıklamadır. “**أعرب عنه لسانُه**” ve “**عَرَّب**” denir; yani açıkladı ve fasih konuştu. “**أعرِبْ عما في ضميرك**” denir; yani açıkla. Bundan dolayı, sözde fasih olana: “**قد أَعْرب**” denir.

Ondan Kümeyt’in sözü:

وجدنا لكم في آل حاميمَ آيةً
تأوّلها مِنّا تَقِي ومُعْرِبُ

**تقِيّ**: Onu açığa vurmaktan sakınır; sizin düşmanlarınızdan kendisine bir kötülük erişmesinden korkarak. **ومُعْرِبُ**: yani hak ile fasih olan; onlardan sakınmaz. Hitap, Benî Hâşim’edir; Benî Ümeyye’ye galip geldikleri vakit. Âyet, Allah Teâlâ’nın sözü: ( **الصَّالِحَاتِ قُل لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى** ) ( **الشّورى : 23** ).

Ömer b. el-Hattâb’ın hadisine gelince: ( **ما لكم إذا رأيتم الرجل يخرق أعراض الناس ألاَّ تعرِّبوا عليه** ) bu, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) haberinde gelen **التعريب**’den değildir; ancak senin “**عرَّبت على الرجل قولَه**” demendendir: onun sözünü ona çirkin gösterdin.

Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î ve Ebû Zeyd el-Ensârî, onun sözü hakkında: ( **ألاَّ تعربوا عليه** ) manası: ona bozmayın ve onu çirkinleştirmeyin.

Ondan Evs b. Hacer’in sözü:

ومثل ابن عَثْم إن ذُحول تُذُكّرت
وقتلى تِيَاسٍ عن صِلاح تعرِّب

“**يعرّب**” diye de rivayet olunur. Yani: Bizden öldürülen ve onların intikamını almadığımız, kan davasını öldürmediğimiz şu kimselerin kanları anıldığında, barışmayı bozdu ve bizi ondan men etti. **الصِلاَح**: barışmadır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki dedi: **التعريب**; onun sözü olan: ( **الثيب تُعرِب عن نفسها** )’da açıklamadır. Dedi ki: **التعريب**; Ömer’in sözü olan: ( **ألا تعربوا** )’da men etmedir; yani engellemeyin. Yine onun sözü: ( **عن صِلاَح تعرب** ) yani men eder. Dedi ki: **التعريب**; **العَرَب**’dan çok içmektir; o, çok ve duru sudur. Dedi ki: **التعريب**; Arap atı edinmektir. Dedi ki: **التعريب**; **العَرِب**’i tedavi etmektir; o da midesi bozuk/ishalli olandır.

Ebû Ubeyd dedi ki: **التعريب** bazen **الفُحْش**’tan olur; bu manaya yakındır.

İbn Abbâs, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **فَلاَ رَفَثَ وَلاَ فُسُوقَ** ) ( **البَقَرَة : 197** ) dedi ki: Bu, Arapların كلامında **العرَابة**’dır. Dedi ki: **العِرَابة** sanki **التعريب**’den konulmuş bir isimdir; o, sözün çirkin olanıdır; ondan “**عرّبت**” ve “**أعربت**” denir. Ondan Atâ’nın hadisi: **المُحْرِم** için **الإعراب**’ı kerih görmüştür. Rü’be, yabancıların yanında **العَفَاف**’ı, eşlerin yanında ise **الإعراب**’ı toplayan kadınları vasfederek —ki o, nikâh ve cima‘ lafızlarının çirkin sayılanıdır— dedi:

والعُرْبُ في عفافة وإعراب

Ve bu, onların şu sözleri gibidir: kadınların hayırlısı, kocası için **المتبذِلة** olan, kavmi içinde **الخِفرة** olan; ve **العُرُب**: Allah جلّ وعزّ’ün şu sözüne göre **العَرُوب**’un çoğuludur: (**أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً**) (الواقعة: 37); ve onlar, kocalarına sevgi gösterenlerdir. Ve denildi: **العُرُب** **الغَنِجات**’tır. Ve denildi: **العُرُب** **المغتَلمات**’tır; ve bütün bunlar tek bir mânaya racidir.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: kadınlardan **العَرُوب**: kocasına itaat eden, ona sevgi gösteren. Dedi: ve **العَرُوب** ayrıca: kocasına isyan eden, ferciyle hainlik eden, nefsinde bozuk olan. Ve şu beyti okudu:
فما خلفٌ من أم عمران سَلْفَعٌ
من السود ورهاءُ العنان عَروبُ

Ve Mücâhid, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: (**أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً**) dedi ki: âşıklar. Ve başkası dedi: o, Mekke ehlinin diliyle **الشكلات**’tir; Medine ehlinin diliyle **المَغْنوجات**’tır.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **العَرِبة**, kadınların sıfatlarında **العَرُوب** gibidir.

Ebû Zeyd el-Ensârî dedi: şöyle şöyle yaptım da bana karşı hiç kimse **عرَّب** etmedi; yani bana karşı hiç kimse değiştirmedi.

Şemmer dedi: **التعريب**: adamın kelimeyi söyleyip onda çirkinleşmesi yahut hata etmesi; sonra ötekinin ona: öyle değil, fakat daha doğru olan şu diye söylemesidir. Ömer’in hadisinin mânasını kastetti: (**ألاَّ تعربوا عليه**).

Şemmer dedi: ve **العِرْب**, sözdeki çirkinlikten **الإعراب** gibidir.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onun midesi **عرِبتْ** **عَرَباً** ve **ذرِبت** **ذَرباً**; bozulduğunda o **عَرِبة** ve **ذَرِبة** olur. Dedim: ve, bununla diliyle bu münkeri söyleyen kimseye karşı **التعريب** kastedilmiş olması muhtemeldir; çünkü onun sözünü, midesi bozulduğu gibi, ona bozar.

Leys dedi: **العَرَب**: canlılık ve **الأَرَن**’dir.
Ve şu beyti okudu:
كل طِمِرَ غَذَوانٍ عَرَبُهْ
Ve **عَدَوان** diye de rivayet olunur. Asma‘î dedi: **العِرْب**: **البُهْمَى**’nın kurusudur; tekili **عِرْبة**’dir. Ve **التعريب**: atın **تعريب**’idir; o da, tırnağının **أشاعر**’ı üzerine yerlerde dağlama yapılması, sonra sinirine tesir etmeyen ince bir **بَزْغاً** ile **مبزَغ** ile yarılmasıdır; ki **أَشْعره**’i kuvvetlensin. Dedim: ve atın **أشاعر**’ı: tırnağı ile bileklerinin kıllarının sonu arasındadır. Ve **مُعْرِب** adam: yanında Arap atı olan. Ve **مُعْرِب** at: Araplığı saflaştığında. C‘adî dedi:
ويصهل في مثل جوف الطوِيّ
صهيلاً تبيَّنَ للمُعْرِب

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: atlardan **المعرب**: içinde melez bir damar bulunmayan; dişisi **مُعْرِبة**’dir.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العَبْرَب**: **السُمَّاق**’tır. Dedi: ve **قِدْر عَرَبْرَبِيَّة**; o da **السُمَّاقيَّة**’dir. Ve **العَرُوبة**: cuma günüdür. Câhiliyede ona **يوم العَرُوبة** denirdi. Ve **العَرَاب**: **الخَزَم**’ın yüküdür; o, kabuğundan iplerin büküldüğü bir ağaçtır; tekili **عَرَابة**’dır; maymunlar onu yer ve bazen insanlar kıtlıkta onu yer. Ve hörgüç **عرِب** eder **عَرَباً**: şişip yarıldığında. Ve denilir: evde **عرِيب** yok; yani onda hiç kimse yok. Ve **العُرَيب**: **العرب**’ın küçültmesidir. Ve denilir: falan, **عَرَبُونه**’unu attı; yani hades çıkardı. Ve **عرِيب**: Yemen’den bir kabiledir.

Ferrâ’ dedi: **أعربت** **إعراباً** ve **عرَّبت** **تعريباً**: **العُربان**’ı verdiğinde. Dedim: ona **العَرْبون** denilir.

Atâ’dan rivayet olundu: o, satışta **الإعراب**’ı yasaklardı.

Şemmer dedi: satışta **الإعراب**: adamın adama: eğer bu satışı şu kadarla almazsam, malımdan sana şu kadar şu kadar vardır demesidir.

Ebû Zeyd dedi: yara **عرِب** eder **عَرَباً** ve **حبِط** eder **حَبَطاً**: iyileşmeden sonra ona izler kaldığında. Ve **العَرَبات**: Mısır yolundaki bir dağda bir yoldur. Ve insanlar, Arapların niçin Araplar diye adlandırıldıkları hususunda ihtilaf ettiler.

Bunun üzerine bazıları dedi: Allah’ın dilini Arap diliyle konuşturduğu ilk kimse **يَعْرُب** b. **قَحْطان**’dır; o Yemen’in babasıdır; ve onlar **العرب العاربة**’dir. Ve İsmâil b. İbrâhim (ikisine salât olsun) onların yanında yetişti de onların diliyle konuştu; o ve çocukları **العرب المستعرِبة**’dir.

Ve başkaları dedi: İsmâil’in çocukları **بَعَرَبة**’de yetişti; o da Tihâme’dendir; böylece beldelerine nisbet edildiler.

Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet ettik: dedi ki: (**خمسة أنبياء من العرب . وهم : إسماعيل ، محمد ، شعيب ، صالح ، هود صلى الله عليهم**). Ve bu, Arap dilinin kadîm olduğuna delâlet eder.

Ve bu peygamberlerin hepsi Arap beldelerinde oturuyorlardı. Şu‘ayb ve kavmi **مَدْيَن** toprağındaydı.

Ve Sâlih ve kavmi Semûd, **الحِجْر** tarafında konaklarlardı.

Ve Hûd ve kavmi—onlar Âd’dır—Yemen kumlarından **الأحقاف**’ta konaklarlardı. Ve onlar **عَمَد** ehliydiler.

Ve İsmâil b. İbrâhim ve seçilmiş peygamber Muhammed (ikisine salât olsun) **الحَرَم** sakinlerindendi. Arap beldelerini ve onun yarımadasını mesken tutan ve ehlinin diliyle konuşan herkes **عَرَب**’dır: onların Yemenlisi ve **مَعَدّ**’ı. Bana göre daha yakın olan: onların, beldelerinin adıyla, yani **العَرَبات** ile adlandırılmış olmalarıdır.

İshâk b. el-Ferec dedi: **عَرَبة**: Arapların avlusu; ve fesahatin babası İsmâil b. İbrâhim’in avlusudur, ث. Dedi: ve onların hakkında söyleyenin sözü şudur:
وعَرْبة أرض ما يُحِلّ حرامَها
من الناس إلاّ اللوذعيُّ الحُلاحل
Yani Peygamber’i (صلى الله عليه وسلم): Mekke ona günün bir saatinde helâl kılındı, sonra kıyamet gününe kadar haramdır.

Dedi: şair, **عَرَبة**’nin **الراء**’ını sükûnlandırmaya mecbur kaldı da onu sükûnlandırdı.

Ve başkasının sözünü okudu:
ورُجّت باحة العَرَبات رَجاً
ترقرقُ في مناكبها الدماء
Onun dediği gibi: Kureyş **عرَبة**’de ikamet etti de orada yerleşti; Arapların geri kalanı yarımadasında yayıldı; böylece hepsi **عَرَبة**’ye nisbet edildiler; çünkü babaları İsmâil (صلى الله عليه وسلم) orada yetişti (ve **ربل** yani çocukları çoğaldı) orada, böylece çoğaldılar. Ülke onları taşıyamayınca yayıldılar; Kureyş ise orada kaldı.

Ebû Bekir es-Sıddîk’tan rivayet ettik: dedi ki: Kureyş, yurt bakımından Arapların ortasıdır; komşuluk bakımından en güzeli ve diller bakımından en fasihidir.

Katâde dedi: Kureyş, Arapların en üstün dillerini **تجتبي** ederdi; yani seçerdi; nihayet onların dillerinin en üstünü onun için bir dil oldu da Kur’an onunla indi.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **العرَّاب**: **العرابات** yapan kimsedir; tekili **عرابة**’dır; o da koyun memelerinin **شُمُل**’üdür.

Dedi: ve **العَرِيبة**: develerden ve başkalarından olan gariptir.

Ebû’l-‘Abbâs ondan yine rivayet etti: dedi ki: **العَرَبة**: nefistir.

Dedi: ve adam **عَرِب** eder: dünyaya gark olduğunda. Ve **عَرِب** eder: dilinde bir kekemelikten sonra fasih olduğunda.

**رعب**: İbnü’l-Muzaffer dedi: **الرُعْب**: korkudur. Ve sen: falanı **رَعَبت** ettim **رَعْبَاً** ve **رُعْبَاً** dersin; iki lugattır; o da **مرعوب** ve **رَعِيب**’dir. Ve onu **رعَّبت** ettim; o **مُرَعَّب**’dır; ve o **مُرْتَعِب**’dir; yani korkmuş.

Dedi: ve **الحَمَام الراعِبيّ**, sesinde **ترعيباً** ile korkutur; o, sesin şiddetidir; dersin ki: o, elbette şiddetli **الرعْب** sahibidir.

Rü’be dedi:
ولا أجيب الرَعْب إن دعيتُ
Ve **إن رُقيت** diye de rivayet olunur. **الرَعْب** ile tehdidi kastetti. **إن رُقِيتُ**: yani tehditle aldatıldığımda; boyun eğmem ve korkmam. Ebû ‘Ubeyd: **الترْعيب**: parçalanmış hörgüçtür.

Şemmer dedi: onun **ترعيبه**’i: titremesi, semizliği ve kalınlığıdır; sanki semizliğinden titrer.

Ve denilir: onun yanında bir hörgüçten bize bir **رُعبُوبة** yedirdi. O, **الرُعَيْب**’dir. Ve sanki cariyeye: bundan bir **رُعْبُوبة** denilmiştir.

Leys dedi: **جارية رُعْبوبة**: **تارّة شَطْبة**.

Ve denilir: **رُعْبوب**. Ve hepsi **الرعابيب**’dir. Asma‘î dedi: **الرُعْبُوبة**: beyaz olandır.

Leys şu beyti okudu:
ثم ظلِلنا في شواء رُعْبَبه
مُلَهْوَج مثل الكشى نُكَشِّبُه
Ve başkası dedi: **الطلعة**’nın köküne de **رُعْبُوبة** denilir.

أبو Ubeyd, **الأصمعيّ**’den: Bize **سيل راعب** geldi; ve **رعب الواديَ** (vadiyi) **بالراء** (yani **الراء** ile) onu doldurduğu zaman (denir). Ama **الزاعب** ise, bir kısmı bir kısmını iten şeydir.

**الليث** dedi: **التِرْعابة**: **الفَرُوقة**.

Ebu’l-**عباس**, **عمرو**’dan, o da babasından rivayet etti; dedi ki: **المَرْعَبة**: korkutucu ıssız yer.

**برع**: Ebu Ubeyd: **البارع**: **السُودَد**’de arkadaşlarını geçmiş olan kimsedir. Ve **بَرَع يَبْرُع** ve **بَرُع يَبْرُع** (denir); **براعة** (olarak); o hâlde o **بارع**’dır.

Başkası dedi: Falan, **يتبرَّع بالعطاء**; yani üzerine vacip olmayan şeyle fazilet gösterir.

İbnü’l-**أعرابي** dedi: **البَرِيعة**: güzellik ve akılda üstün kadın.

Başkası dedi: Denir ki: **بَرَعه** ve **فَرَعه**; onu aştı ve onu geçtiği zaman. Ve her **مُشْرِف** (yükseğe çıkan/üstün gelen) **بارعٌ** (ve) **فارع**’dır.

**ربع**: Hadiste, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) bir kavme uğradığı; onların bir taşı **يَرْبَعُون** oldukları (rivayet edilmiştir); şöyle dedi: “( **عُمّال الله** bunlardan daha kuvvetlidir )”.

Bazı hadiste: “( **يَرْتَبِعون** حجراً )”.

Ebu Ubeyde dedi: **الرَبْع**: taşın elle kaldırılmasıdır; bu, adamın şiddetini (kuvvetini) onunla bilmek için yapılır. Bu, özellikle taş hakkında söylenir. Dedi ki: **الأمويّ** de **الرَبْع** hakkında onun benzerini söyledi.

Ve dedi: **المِربَعة**: ağırlıkların onunla taşındığı bir değnektir; ta ki binek hayvanlarının sırtlarına konuluncaya kadar.

Bize okuttu:
أين الشِظاظان وأين المِرْبَعَهْ
وأين وَسْقُ الناقة الجَلَنْفَعَهْ

İbnü’s-**سكيت**: **رابعت الرجل**: onunla birlikte, değnekle yükü devenin sırtına kaldırdığın zaman.

Ve recez söyleyen dedi:
يا ليت أم العَمْر كانت صاحبي
مكانَ من أنشا على الركائب
ورابعتني تحت ليل ضارب
بساعد فَعْم وكفّ خاضِب

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre, İslâm’ından önce **عديّ بن حاتم**’e dedi ki: “( Sen **المِرْباع** yiyorsun; hâlbuki o senin dininde helâl değildir )”.

Ebu Ubeyd dedi: **المِرْباع**: cahiliyede olan bir şeydir; bazısı bazısına gazâ ederdi; ganimet aldıkları zaman reis ganimetin dörtte birini alırdı; böylece o, arkadaşları dışında ona hâlis olurdu.

Ve **عبد الله بن عَنَمة** dedi:
لك المرباع فيها والصفايا
وحكمك والنَشِيطة والفُضُول

Başkası dedi: **رَبَعت القوم أَرْبَعهم رَبْعاً**: mallarının dörtte birini aldığın zaman yahut onlara dördüncü olduğun zaman. Ve **الرَبْع** ayrıca: **رَبَعت الوَتَر**’in masdarıdır; onu dört kuvvet üzerine büktüğün zaman.

Ve denir: **وَتَر مربوع**. **عمرو** babasından: **الرُوميّ**: boş geminin yelkenidir; **المُرْبِع**: dolu olanın yelkenidir. Dedi ki: ve **المتلمِّظة**: pazarlıkla satın alma oturağıdır; ve o, yolcuların reisidir.

Ebu Ubeyde, **الأصمعيّ**’den: **الرَبْع**: bizzat evdir; nerede idiyse (orada). Ve **المَرْبَع**: özellikle ilkbaharda konak yeridir.

**شمر** dedi: **الرُبُوع**: konakların halkı da.

Ve **الشماخ** dedi:
تصيبُهمُ وتخطئني المنايا
وأَخْلُف في رُبُوع عن ربوع

Yani: bir kavimden sonra bir kavimde.

Ve **الأصمعي** dedi: Şunu kasteder: “ehlimden bir **ربع** içinde”; yani bir **ربع**’dan sonra onların meskeninde.

Ve Ebu Malik dedi: **الربع** **السَكْن** gibidir; ikisi de ev halkıdır. Ve okudu:
فإن يك رَبْع من رجالي أصابهم
من الله والحَتْم المُطل شَعُوب

İbnü’l-**أعرابي** dedi: **الرَبَّاع**: **شِرَى الرُبُوع**’u çok olan adamdır; o da konaklardır.

**شمر** dedi: **الربع** konak olur; ve konağın halkı (da olur).

Dedi ki: Çobanın sözüne gelince:
فعُجنا على رَبْع بربع تعوده
من الصيف حَشَّاء الحنين نَئُوج

İkinci **الربع**, dağın ucudur. Ve develerin susuzluklarından **الرِبْع**: suya bir gün varıp iki gün bırakman, sonra dördüncü gün varmandır. Ve **إبل روابع** (denir); ve **وردت رِبْعاً** (suya) varmıştır. Ve adam **أربع** eder; develeri **رِبْعاً** vardığı zaman. Ve **الرِبْع**: her dört günde bir tutan hummadır; sanki iki günde ateşlenir, sonra dördüncü gün ateşlenir. Denir: **رُبع الرجل** ve **أُرْبع**.

Ve **الهذليّ** dedi:
من المُرْبِعِين ومن آزل
إذا جَنَّه الليل كالناحط

Ebu Hatim, **الأصمعيّ**’den: **أربعت الْحُمَّى زيداً**: onu **رِبْعاً** tuttuğu zaman; ve **أغَبَّته**: onu **غِبَّاً** tuttuğu zaman. Ve adam **مُغِبّ** ve **مُرْبِع** ( **الباء**’ın kesresiyle). Ve okudu:
من المربِعين ومن آزل
(**الباء**’ın kesresiyle). Ona denildi ki: Niçin “**أربعت الحُمَّى زيداً**” dedin; sonra “**من المُرْبِعين**” dedin? Onu bir kere mef’ûl, bir kere fâil yaptın. Dedi ki: **أَرْبَع الرجلُ** da denir.

Ebu Ubeyd, **الكسائي**’den: Denir: **أربعت عليه الحُمَّى**; ve **الغِبّ**’den: **غَبّت**. Ben dedim: Arapların sözü: **أربعت عليه الحُمَّى**; ve adam **مُرْبَع** ( **الباء**’ın fethasıyla).

Ve **الأصمعيّ** ayrıca dedi: Denir: **أَرْبع الرجلُ**; o hâlde o **مُرْبِع**’dir; gençlik çağında kendisine çocuk doğduğu zaman. Ve çocukları **رِبْعيّون**’dur.

Ve recez söyleyen dedi:
إن بنِيَّ غِلْمة صِيْفِيّونْ
أفلح مَن كان له رِبعيّون

İbnü’s-**سكيت** dedi: Denir: **رَبَع الرجل يَرْبَع**; durduğu ve beklediği zaman.

**الليث** dedi: Denir: **اربعْ على ظَلْعك**; ve **وَاربَعْ على نَفْسك**; ve **وَاربع عليك**; bunların hepsi bir olup manası: bekle. Ve **الأحوص** dedi:
ما ضرّ جيراننا إذا انتجعوا
لو أنهم قبل بينهم رَبَعوا

Ve bir başkası dedi:
أَرْبَع عند الورود في سُدُم
أنقع من غُلَّتي وَأجزاؤها

Dedi ki: manası: **سُدُم** suyuna atılırım ve onda oyalanırım.

Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: **المربوع**’dan daha uzun, **المشذَّب**’den daha kısa idi. **المشذَّب**: belirgin uzun olan. Ve **المربوع**: ne uzun ne kısa olandır. Ve **الرابعة** da böyledir; mana: aşırı uzun değildi; fakat **الرَبْعة** ile **المشذَّب** arasında idi. Ve saçtan **المربوع**: **المديد** ve **البسيط التامّ**’dan sekiz parçanın bir parçası giden şeydir. Ve **المثلوث**: altı parçanın iki parçası giden şeydir.

Ve **الرَبْعة**: içi oyuk (çukur). Ve denir: **رجل رَبْعة** ve **امرأة رَبْعة**; ve **رجال** ve **نساء رَبَعات** ( **الباء**’ı harekelemekle). Bununla, **ضَخْمة** ve **ضَخَمات** yolu muhalefet edildi; “**رجل رَبْعة** ve **امرأة رَبعة**” sözünde erkek ve kadının vasfı eşit olduğundan, isim gibi oldu. Asıl olan: isimlerden **فَعْلة** babında, **تَمْرة** ve **جَفْنة** gibi, **فَعَلات** üzerine cem’ olunmasıdır; **تَمرات** ve **جَفَنات** gibi. Ve vasıflardan **فَعْلة** üzerine olan, **شاة لَجْبَة** ve **امرأة عَبْلة** gibi, **فَعْلات** üzerine, **العين**’i sükûnla cem’ olunmasıdır. **رَبْعة**’ın **رَبَعات** üzerine cem’ olunması ancak, vasıf olduğu hâlde, isimlere benzemesindendir; çünkü müzekker ve müenneste birinin lafzı eşittir.

Ve **الفرّاء** dedi: Araplardan kimi der ki: **امرأة رَبْعة** ve **نسوة رَبْعات**; ve bunun gibi **رجل رَبْعة** ve **رجال رَبْعُون**; böylece onu diğer vasıflar gibi yapar. Ve denir: **ارتبع البعيرُ يرتبع ارتباعاً**; isim **الرَبعة**’dır; ve o, devenin koşmasının en şiddetlisidir.

Ve **الأصمعيّ** bazı şairlerden okudu:
واعرورت العُلُطَ العُرْضِيّ تركضه
أُمّ الفوارس بالدِئداء وَالرَبعَهْ

Ve Ebu Yahyâ b. **كُناسة**, senenin zamanları ve mevsimlerinin sıfatında—ve o, bununla alâmetli idi—dedi: Bil ki sene dört zamandır: birinci **الربيع**; ve o, avam yanında: **الخريف**. Sonra **الشتاء**; sonra **الصيف**; ve o, diğer **الربيع**’dir; sonra **القَيْظ**. Dedi ki: Bu, bütünüyle, bedevîde Arapların sözüdür.

Dedi ki: Farslar yanında **الخريف** olan birinci **الربيع**, **أيلُول**’dan üç gün (geçince) girer. Dedi: ve **الشتاء**, **كانون الأول**’dan üç gün (geçince) girer. Dedi: ve Farslar yanında **الربيع** olan **الصيف**, **آذار**’dan beş gün boşalınca girer; ve Farslar yanında **صيف** olan **القيظ**, **حَزِيران**’dan dört gün boşalınca girer.

Ebû Yahyâ dedi: Irak ehlinin baharı, Farsların baharına uygundur; o, kıştan sonra olan şeydir. O, **الوَرْد** zamanıdır; ve o, vakitlerin en mutedilidir; ve onda **العُرُوق** kesilir, ve ilaç içilir.

Dedi: Irak ehli bütün kış boyunca yağmurlanır; ve kışı izleyen baharda bereketlenirler. Yemen ehline gelince, onlar **القَيْظ**’da yağmurlanırlar ve Arapların “birinci bahar” diye adlandırdığı güz mevsiminde bereketlenirler.

Dedim: Arapların, güz günlerinde yere düşen ilk yağmura: **ربيع** dediklerini işittim; ve derler ki: “Yere bir **ربيع** düştüğünde, gözcüleri gönderdik ve yağmurun düştüğü yerlere gittik.” Ve onları, hurmalar güzlenip kesildiğinde hurmalara: “Hurmalar **تربَّعت** oldu” derken işittim. Güz mevsimi ancak, meyvelerin onda **تُخترَف** edilmesi sebebiyle **خريف** diye adlandırıldı; Araplar onu, onda ilk yağmurun vuku bulması sebebiyle **ربيع** diye adlandırdı. Ve ilk doğumun başında doğurtulan **الفَصِيل** için: **رُبَع** denir.

Onun çoğulu **رباع**’dır. Ondan, recez söyleyenin sözü:
وعلبة نازعتها رِبَاعي

**رُبع** diye adlandırıldı; çünkü yürüdüğünde yükselir ve **رَبَع** eder; yani adımını genişletti ve koştu. Her şeyin **رِبْعِيّ**’si: onun evvelidir: gençliğin **رِبْعِيّ**’si ve doğumun **رِبْعِيّ**’si. **سَقْب رِبْعيّ** denir; ve **سِقاب رِبْعِيَّة**: doğumun başında doğmuşlardır. A‘şâ dedi:
ولكنها كانت نوًى أجنبيَّة
توالي ربِعيّ السقاب فأصحبا

Arapların onu böyle inşâd ettiklerini işittim. Ve bana **توالي السقاب**’ı, **الموالاة**’dan olduğunu tefsir ettiler; o, bir şeyi bir şeyden ayırt etmektir. Denir ki: **والينا الفِصْلان عن أمّهاتها فتوالت**; yani bir yıl tamam olduğunda onları onlardan ayırdık. Ve **الموالاة** şiddetlenir ve onun annelerinin ardından iniltisi çoğalır; ve onun için bir **خَنْدق** edinilir, onda hapsedilir; ve anneler, otlaklarından bir yöne salınır. Anneler çocuklarından uzaklaştığında, çocuklar annelerin yönünden başka bir yöne salınır; böylece tek başına otlar; sonra bunun üzerinde devam eder ve günlerden sonra **تُصْحِب** olur. A‘şâ haber verdi ki, arkadaşının **نَوَى**’sı ona şiddetlendi; o da ona, annesinden **وُولي** edildiğinde **رِبْعيّ السقاب**’ın iniltisi gibi inledi. Ve haber verdi ki bu **الفَصيل** **الموالاة** üzerinde devam eder ve **يُصحِب** olur; ve onun ilk iniltisi üzerinde sürdüğünü, onda devam ettiğini ve **إصحاب السَقْب** ile **يُصحب** olmadığını haber verdi. Bu beyti ancak, râvîler onun manası kendilerine müşkil gelince, onu çıkarmada bocaladıkları, karıştırdıkları ve ondan, kavmi çöllerinde görmüş olanın bildiğini bilmedikleri için tefsir ettim. Araplar der ki: “Eğer Temîm’den **ضَبَّة**’nin **وِلاء**’ını istemeye gitsen, neseblerinin karışıklığı sebebiyle onlardan onların **موالاتهم**’ı sana güçleşirdi.” Şair dedi:
وكنا خُلَيطى في الجمال فأصبحت
جِمالي تُوالَى وُلَّهاً من جمالِكِ

**تُوالى** yani ondan ayırt edilir. Yağmur isteme duasında geldi: ( **اسقنا غيثاً مَرِيعاً مُرْبِعاً** ). **المَريع**: malda bereketli, faydalı olan. **المُرْبِع**: umumiliği sebebiyle keşfe çıkmaktan müstağni kılan; ve insanların bulundukları yerde **يربعون** olup, genel bereket için ikamet etmeleri. İbnü’l-Muzaffer dedi: Denir ki: **أَرْبعت الناقةُ**; rahmi kapanıp suyu kabul etmediğinde. Sa‘leme’den, Ferrâ’dan, Sa‘leb: **ربيع الكلأ** ve **ربيع الشهور** **أَرْبِعة** olarak cem‘ edilir. Ve **ربيع النهر** **أَرْبِعاء** olarak cem‘ edilir. Dedi: Araplar ayların hepsini mücerred zikrederler; yalnız **ربيع**’ın iki ayı ve **رمضان** ayı müstesna. Hadiste, **المزارعة** hakkında dedi: ( **ويشترط ما سَقَى الرَبيع** ) nehir kastediyor; o, **السَعِيد** de denir. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: İnsanlar **سَكَناتهم** ve **نَزَلاتهم** ve **رِبَاعتهم** ve **رَبَعاتهم** üzeredir; yani doğrulukları üzeredir. Asma‘î dedi: Denir ki: “Falan oğullarında, **رِبَاعتُه** falandan başka kimseyi zengin kılmaz”; sanki onun üzerinde bulunduğu işi ve hâli.

Ahtal dedi:
ما في معدّ فتى يغني رِبَاعَتُه
إذا يهمّ بأمر صالح فَعَلا

Lihyânî: Falan, **الأُرْبَعاء** ve **الأَرْبُعَاوَى** oturdu; yani dört ayak üstü oturur hâlde. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Atlar **تُثْنِي** eder ve **تُرْبِعُ** eder ve **تُقْرِح** eder; develer **تُثْني** eder ve **تُرْبِع** eder ve **تُسْدِس** eder ve **تبزُل** eder; koyunlar **تُثني** eder ve **تُربِعُ** eder ve **تُسْدِس** eder ve **تَصْلُغ** eder. Dedi: At için, iki yılını tamamladığında: **جَذَع** denir. Üçüncüyü tamamladığında o **ثَنِيّ**’dir; bu, **رواضعه**’ini atması sırasındadır. Dördüncüyü tamamladığında o **رَبَاعٍ**’dır. Dedi: **أثنى**; **رواضعه** düştüğünde ve yerine bir diş bittiğinde. O dişin bitmesi **الإثناء**’dır. Sonra **إرباعه** sırasında onu izleyen düşer; o onun **رَبَاعِيته**’sidir; yerine bir diş biter; o **رَبَاعٌ**’dır. Hepsi **رُبْع**; sözün çoğu **رَبَع** ve **أرباع**. **قُرُوحه** vakti geldiğinde, **رباعيته**’sini izleyen düşer; yerine **قارِحُه** biter; o onun **نابه**’idir. **القروح**’tan sonra diş düşmesi de yoktur, diş bitmesi de yoktur. Başkası dedi: Deve beşinci seneye girdiğinde o **جَذَع**’dır; altıncıya girdiğinde o **ثَنِيّ**’dir; yedinciye girdiğinde o **رَبَاعٍ**’dır; dişisi **رَبَاعية**. Sekizinciye girdiğinde o **سدوس** ve **سدِيس**’tir; dokuzuncuya girdiğinde o **بازِل**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَنَاق** bir yıl için **تُجْذِع** eder; iki yılın tamamında **تُثْني** eder; üç yılın tamamında o **رَبَاعية**’dir; dört yılın tamamında **سَدَس**; beş yılın tamamında **صالغ**. Ebû Fa‘as el-Esedî dedi: İneğin yavrusu ilk yıl **تبِيع**; sonra **جَذَع**; sonra **ثنِيّ**; sonra **رباعٍ**; sonra **سَدَس**; sonra **صالغ**. O, onun diş yaşlarının en sonudur. Bunu Ebû Ubeyd ondan rivayet etti. Asma‘î dedi: İnsanın üstte iki **ثَنيَّتان**’ı vardır ve onların ardından iki **رباعِيتان** ve iki **نابان** ve iki **وضاحكان** ve her yandan altı **أرحاء** ve iki **ناجِذان**; ve altta da böyledir. Ebû Zeyd dedi: Her **خُفّ** ve **ظِلْف** için, yalnız alttan iki **ثنيَّتان** denir. Ama **الحافر** ve yırtıcıların hepsinin dört **ثنايا**’sı vardır. **الحافر** için, **الثنايا**’dan sonra dört **رَباعِيات** ve dört **قوارح** ve dört **أنياب** ve sekiz **أضراس** vardır. Leys: **الأربعاء** günü, **الباء**’nın kesriyle, meddlidir. Onlardan kimi **أربَعاء** der; **الباء**’nın nasbıyla; ve **أربعاوان** ve **أَرْبعاوات**; **قصباء** ve benzerlerinin kıyasına hamlederek. **أَرْبِعاء** diyen, onu **أسعِداء** üzerine hamletmiştir. Denir ki: **رُبِعت الأرض فهي مربوعة**; bahar yağmuru ona isabet ettiğinde. Başkası inşâd etti:
بأفنان مربوع الصَرِيمة مُعْبِل

Dedi: **الربيعة**: silahın yumurtasıdır. İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi. Ve yıldızların **مرابيع**’i: ilk **الأنواء**’da yağmurun onunla olduğu şeylerdir. Ebû Zeyd dedi: **استربع الرملُ**; birikip yükseldiğinde. Ve inşâd etti:
مستربع من عَجَاج الصيف منخول

İbnü’s-Sikkît: **ربيع رابع**; bereketli olduğunda. Ve deve, yürüyüş için **استربع** eder; ona güç yetirdiğinde. Ve adam, işiyle **مستربع**; yani onunla müstakil, ona güçlü. Ebû Vecze dedi:
مستربع بسُرَى الموماة هيَّاج

Sahr’ın sözüne gelince:
كريم الثنا مستربع كل حاسد

Onun manası: onun kıskançlığını taşır ve ona güç yetirir. Bu, taşın **رَبْع**’ından ve onu kaldırmaktan olanın hepsidir. Ve deve, uzun bir hörgüç olarak **تربعت**; yani onu taşıdı. Ebû Vecze’nin sözüne gelince:
حتى إذا ما إيالات جرت بُرُحاً
وقد رَبَعن الشَوَى من ماطرٍ ماج

**رَبَعن**’ın manası: “yağmur yağdırdılar”; “**ربُعنا**” sözünden; yani bahar yağmuru bize isabet etti. Ve “(**من ماطر**)” sözüyle muradı: “ter”dir; (**ماج**) “tuz”dur. Diyor ki: ayakları, terlerinden yağmur yağdırdı. Ve hayvanlardan **المرتَبِع**: baharı otlayıp semiren ve canlanan. Ve denir ki: **تربّعنا الحَزْن والصَمَّان**; yani kışın onun otlarını otladık. Ve denir: **تربت الإبلُ بمكان كذا**; yani orada ikamet etti. Bir bedevî bana inşâd etti:
تربَّعت تحت السُمِيّ الغُيَّمِ
في بلد عافى الرياض مُبْهِم

**عافى الرياض**: yani onun otlağı **عافية** (otlanmamış) olan her otlak; (yani) otlatılmamış. **مُبْهِم**: **البُهْمَى**’sı çok olan. Şairin sözüne gelince:
يداك يد ربيع الناس فيها
وفي الأخرى الشهور من الحرام
Şüphesiz o, iki elinden birinde insanların bolluğa erdiğini murat etti; çünkü o, ihsanıyla insanları diriltir; öteki elinde ise emniyet, ihtiyat ve zimmeti gözetme vardır. Ferazdak’ın sözüne gelince:
أظنّك مفجوعاً برُبْع منافق
تلبّسَ أثواب الخيانة والغَدْر
Şüphesiz o, sağ elinin kesilmesini murat etti; böylece dört uzvunun dörtte biri gider. Câdî’nin sözüne gelince:
وحائل بازل تربَّعت الصيف طويلَ العِفاء كالأُطُم
Şüphesiz o, **الصيف**’i nasb etti; çünkü onu zarf kıldı; yani: yazın **سَنَاماً** uzun **العَفَاء** ile **تربَّعت**; yani onu taşıdı; sanki şöyle dedi: **تربَّعت** uzun, çok yağlı bir **سَنَاماً**. İbnü’s-Sikkît, Lebîd’in yağmuru vasfettiği sözünde şöyle dedi:
كأنَّ فيه لما ارتفقْتُ له
رَيْطاً ومِرْباع غانِم لَجَبا
Dedi ki: bulutu zikretti. **الارتفاق**: dirseğe dayanmak. Diyor ki: onu gözetleyeyim ve uyumayayım diye dirseğime dayandım. İçindeki şimşeğin parlayışını beyaz **الرَيْط**’a benzetti. **الرَيْطة**: yamalı olmayan bir örtüdür. **مرباع غانم** ile, gök gürültüsünün sağanağını murat etti. Onu, ordu sahibinin **مرباع**’ına benzetti; kendisine develerden ganimetin dörtte biri ayrıldığında, (develer) peş peşe giderken inlerler; böylece içindeki gök gürültüsünün sesini onların inlemesine benzetti. Dedi ki: Benî **عُقَيل** içinde iki **رَبِيعة** vardır: **رَبِيعة بن عُقَيل**; o, **الخُلَعاء**’ın babasıdır; ve **ربيعة بن عامر بن عُقَيل**; o da **الأبرص** ile **قُحافة** ve **عَرْعَرة** ve **قُرّة**’nin babasıdır. İkisine nisbet edilir: **الرِبيعيِّينِ**. Ve devenin yavrusuna, doğumların başında doğurtulan (yavruya) **رُبَع** denir; dişisi **رُبَعة**. Hepsi **رِبَاع**. Ona nisbet edilirse **رُبَعيّ** olur. **الربيع**’e nisbet edilirse **ربيعيّ** denir. Atın **ربيعة**’sine nisbet edilirse **رَبعيّ** olur. **اليرابيع**: **اليَرْبوع**’un cem‘idir. **ترابيع المتن**: onun eti; bunun için tekil işitmedim. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الربَّاع**: **الرباع**’ı (ki onlar menzillerdir) satın alması çok olan. Dedi ki: **الرَبِيعة**: çayır. **الربيعة**: su tulumu. **الربيعة**: savaşın yumurtası. **الرَبِيعة**: hazırlanmış (şey). **الرَبِيعَة**: kaldırılan taş.

Asma‘î şairin sözünü inşad etti:
فوه ربيع وكفُّه قَدَح
وبطنه حين يتّكي شَرَبَهْ
يَسَّاقط الناس حوله مرضا
وهو صحيح ما إن به قَلَبَهْ
Şu sözüyle murat etti: **فوه ربيع**; yani çok içmesi ve **أربِعاء**’ı toplaması sebebiyle bir nehir. Bundan (şu) hadis: Şüphesiz onlar, toprağı **الأربعاء** üzerinde biten şey karşılığında kiraya verirlerdi. İbn Hânî’ dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **بيت أُرْبَعاواء** denir; **أفعلاواء** vezninde; o, iki, üç ve dört direkli ve tek direkli usul üzere olan evdir; usul üzere olan **خِبَاء**’dır; usulden fazla olan ise **بيت**’tir. **الطريقة**: tek direk; her direk bir **طريقة**’dır; iki direk arasındaki ise **مَتْن**’dir.

**بعر**: **البَعْر**, her tırnaklı için ve develer ve koyunlar ve yaban sığırı ve ceylanlardan her toynaklı için (olan dışkıdır); evcil sığır hariç; çünkü o **تَخْثِي** eder; o da onun **خِثْي**’sidir. Tavşanlar da **تَبْعَر** eder. **المِبعار**: koyun ve deve, sağanını **تباعِر** eder; o da **البِعار**’dır; ayıp sayılır; çünkü belki **بَعَر**’ını **المِخْلَب** içine düşürür. Koyunların ve develerin **مباعر**’i: **البَعَر**’ın ondan atıldığı yer; tekili **مَبْعَر**. Asma‘î: Develerden **البعير**, insanın konumu gibidir: **أجْذَعا** olduklarında erkek deveye ve dişi deveye vâki olur. “Bir **بعيراً** gördüm” denir; erkek mi dişi mi aldırmazsın. **البعير** cem‘de azlık cem‘inde **أبعرة** olarak toplanır; sonra **أباعر** ve **بُعراناً**. Benû Temîm: **بِعير** derler, **الباء**’ı kesreli. Ve **شِعير**. Diğer Arapların tamamı **بَعير** der; o, iki lugatin daha fasihidir. **البعر** **أبعاراً** olarak cem‘ edilir. Tek olanı **البَعْرة**’dır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُعَيرة**: **البَعْرة**’nin tasğîridir; o da Allah عزّ وجلّ için olan **الغَضْبة**’dir. Ebû Amr dedi ki: **البَعَر**: tam, sürekli fakirliktir. İbn Hânî’ dedi ki: Atasözlerindendir: “Sen, **البَعْرة** sahibinin gibisin.” Onun kıssasından: Bir adamın kavminde bir şüphesi vardı; onları temize çıkarmak için topladı ve bir **بَعْرة** aldı; dedi ki: “Şu **بعرتي** ile şüphe sahibimi hedef alıyorum.” Onlardan biri ondan ürktü ve dedi ki: “Beni onunla hedef alma.” Böylece kendi aleyhine ikrar etti; (söz) atasözü oldu. Kendi aleyhine ikrar edene **المَزْرِبة** denir.

**عبر**: Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ** ) ( **يُوسُف : 43** ). Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **العابر**: kitaba bakan ve onu **يعبُره** eden; yani bir kısmını bir kısmıyla **يعتبر** eden, ta ki anlayışı ona düşsün. Bunun için “**عَبَر الرؤيا**” ve “Falanca şunu **اعتبر** etti” denildi. Başkası dedi ki: Bütün bu, **العِبْر**’den alınmıştır; o da nehrin kenarıdır. “Falanca bunda **العِبر**’dedir”; yani o taraftadır. Nehri ve yolu **عُبُوراً** ile **عبرت** ettiğinde, onu bu taraftan o tarafa kestiğinde (geçtiğinde); bunun üzerine rüya tabircisine **عابر** denildi; çünkü rüyanın iki yanını teemmül eder; uçlarını düşünür, ondan her şeyi tedbir eder ve fikriyle, uyuyanın gördüğünün başından gördüğünün sonuna kadar onda yürür. Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ, Allah جلّ ذكره’nin sözü hakkında: ( **إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ** ): **( لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ )** sözünde **اللام** girdi; çünkü murat etti: “Eğer rüya için **عابرين** iseniz” ve “Eğer rüyayı **عابرين** iseniz.” Bu **اللام**’a **لام التعقيب** denir; çünkü izafeyi takip etti. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Nehri ve yolu **عُبُوراً** ile **عَبَرت** ettim; rüyayı **عَبْراً** ve **عِبارة** ile **عَبَرت** ettim. Falancaya rüyamı **استعْبرتُ** ettim. Kitabı **عَبْراً** ile **عَبَرت** ederim; onu nefsinde tedbir ettiğinde ve onunla sesini yükseltmediğinde. Ebû Rezîn el-‘Ukaylî’den rivayet olundu: Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işitti: ( **الرؤيا على رِجْل طائر ، فإذا عُبِّرت وقعت ، فلا تقصّها إلا على وادّ أو ذي رأي** ). Zeccâc dedi ki: Ancak “Onu ancak **وادّ** veya **ذي رأي** üzerine anlatma” dedi; çünkü **الوادّ**, onun tefsirinde seni ancak sevdiğin şeyle karşılaması gerekir. Eğer **العبارة** ile âlim değilse, seni gamlandıracak şeyle sana acele etmez; yoksa onun tabiri, Allah’ın onu üzerine kıldığı şeyden onu giderir (demek) değildir. **ذو الرأي** ise manası: onun tabirini bilen kimsedir; sana tefsirinin hakikatini, yahut ondan bildiği şeyin en yakınını haber verir. Belki onun tefsirinde, üzerinde bulunduğun çirkinlikten seni alıkoyan bir öğüt olur; yahut onda bir müjde olur; böylece ondaki nimete Allah’a hamd edersin. Allah عزّ وجلّ dedi ki: ( **الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُواْ ياأُوْلِى** ) ( **الحَشر : 2** ); yani tedbir edin ve **قريظة** ve **النَضِير** üzerine inen şeye bakın; fiillerini kıyaslayın ve onlara inen azapla ibret alın. Ebû Zeyd dedi ki: Adam **عَبِر** eder, **عَبَراً** ile **يَعْبر**; hüzünlendiğinde. Falanca **عُبْر أسفار**’dır; yolculuğa güçlü olduğunda. **العُبْر** ayrıca: her şeyde çok olan. Falanca, o işte gözünü ısıtan şeyi, gözünün **عُبْر**’ünü gördü. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: İnsanlardan **العُبْر**: sünnetsizlerdir; tekilleri **عَبُور**. **العُبْر**: şiddetli yürüyüşle yürüyen bulutlardır. **العُبْر**: çocuğunu yitirmiş kadındır. **العَبْر**: yolculuğa güçlü dişi devedir. **العُبْر**: hüzünle ağlamaktır; “Annesine **العُبْر** ve **العَبَر** vardır” denir. Dedi ki: **العِبَار**: yürüyüşe güçlü develerdir; dişi deveye “o, **عُبْر سَفَر**’dir” denir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **أعبرت الغنم**: Onları bir yıl bırakıp kırkmazsan. Ve **غلام مُعْبَر**: ihtilâm etmeye yaklaşmış olup sünnet edilmemişse. Ve **ناقة عِبْر أسفار**: yolculuklar onun üzerinde kat edilir; kesre ile.

Ebû Ubeyde: Câhiliye ehli katında **العَبِير**: safrandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَبِيرة**: safranedir.

Leys dedi: **العَبِير**: güzel kokudan bir türdür. Dedi: **والمَعْبَر**: geçiş için olan bir nehir kıyısıdır. **والمِعْبرة**: onun üzerinde nehir geçilen bir gemidir. Ve **عبّر فلان عن فلان تعبيراً**: hüccetiyle dili tutulup da onun adına onunla konuşursa. Dedi: **وعبَّرت الدنانير تعبيراً**: onları dinar dinar tartarsan. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ( **وَلاَ جُنُباً إِلاَّ عَابِرِى سَبِيلٍ** ) ( **النِّساء : 43** ) mânâsı: ancak yolcular; çünkü yolcuya su eksik gelebilir. Ve denildi: ancak mescitte namazı istemeyen geçip gidenler. Leys dedi: **العِبْرة**: geçmiş olanla ibret alma. Ve **الشعرى العَبُور**; ikisi de iki **شعرى**dır. Onlardan biri **الغُمَيضاء**dır; o, **الذراعين**’in iki yıldızından biridir. **وأمَّا العَبُور** ise **الجوزاء** ile birlikte olur; parlak olur. **عُبُوراً** diye adlandırıldı; çünkü **المَجَرَّة**’yi geçti ve o şâmîdir. Araplar, ötekinin onun ardından ağladığını, nihayet gözünün zayıfladığını ileri sürerler; bu yüzden **الغُمَيصاء** diye adlandırıldı. Leys dedi: **عَبْرة الدمع**: onun akmasıdır. Dedi: gözyaşının kendisine de **عَبْرة** denir. Ondandır ki onun sözü:

وإن شفائي عَبْرة إن سفَحتها

Ve **رجل عَبْران** ve **امرأة عَبْرى**: ikisi hüzünlü olursa. Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Adamın kardeşine ihtimamı ve onu nefsine tercih etmesi hususunda onların darb-ı mesellerinden, şu sözdür: **لك ما أبكي ولا عَبْرة بي**; kardeşinin işi hakkında ihtimamı şiddetlenen adam için mesel olarak vurulur. Ve denir: **عبّر بفلان هذا الأمرُ**: ona ağır gelirse. Ondandır ki el-Hüzelî’nin sözü:

ما أنا والسيرَ في مَتْلف
يعبّر بالذكر الضابط

Ve denir: **عَبَر فلان**: öldüyse; o hâlde o **عابر**dir; sanki hayat yolunu geçti. Ebû’l-‘Abbâs inşâd etti:

فإن نَعْبُر فإن لنا لُماتٍ
وإن نغبُر فنحن على نذور

Seleme, el-Ferrâ’dan: **العَبَر**: ibrettir. Araplar der: **اللهم اجعلنا ممَّن يعبَر الدنيا ولا يعبُرها**; yani onunla ibret alanlardan (kıl),

ve seni itaate razı edinceye kadar çabucak ölmeyenlerden. El-Asma‘î dedi: Sözde denir: **لقد أسرعت استعبارك الدراهم**; yani onları çıkarıp alman. Ve denir: **عَبَرت الطير أعبُرها وأعبِرها**: onları ürkütüp kovarsan. İbn Şümeyl dedi: **عبرت متاعي**: eşyamı uzaklaştırdım. Ve vadi, seli bizden uzaklaştırır: **يعبر السَيْل عنا**. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **العَبَّار**: yürüyüşe güçlü devedir. Ve **المُعْبَر**: üzerinde yıllarca kılı bırakılmış, kırkılmamış teke. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

جَزيز القفا شبعان يربض حَجْرَةً
حديث الخصاء وارم العَفْل مُعْبَرُ

El-Lihyânî dedi: Koyundan **العَبُور**: dişi koyunların **العظيم**’inden yukarısıdır. Denir: Benim iki koyunum ve üç **عبائر**im var. Ve **غلام مُعْبَر**: büyümüş olup sünnet edilmemişse. Ve o, **عَبَر عينه**’ne bakar; eğer gözünü **يُعْبِر** eden şeye bakıyorsa; yani onu ısıtıyorsa. El-Asma‘î dedi: **العُبْريّ** hurma hıyarı **السِدْر**’den: nehirlerin kıyılarında olan şeydir. El-Lihyânî dedi: **العُمْريّ** ve **العُبْريّ** **السِدر**’den, sulardan içen (ağaç)tır. Dedi: sulardan içmeyen ve kırî olan (ağaç)a **الضال** denir. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: **السِدْر**’e ve **العوسج**’den büyüyene **العُبْرِيّ** denir. Ebû Sa‘îd dedi: **العُبْريّ** ve **العُمْريّ**: **السِدْر**’in eskisi (yaşlısı)dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والعين وما يثلثهما)
(بعق) الباء والعين والقاف أصلٌ واحد، وهو شقُّ الشّيء وفَتْحُه. ثمّ يُتَّسَع فيه فيُحمَل عليه ما يقاربُه. قال الخليل: البُعَاقُ شدّة الصوت. والمطر البُعاق، بَعَق الوابلُ إذا انفتح فَجْأَةً. قال أبو زياد: البُعاق من الأمطار أشَدُّها، وقال أرضٌ مبعوقةٌ. قال: والانبعاقُ أن ينبَعِقَ عليك الشّيءُ فجأةً. وأنشد:
بينَمَا المرء آمِنٌ راعَه رَا *** ئِعُ حَتْفٍ لم يَخْشَ منه انبعاقَهْ([1])ويقال: بعَقْتُ الإبلَ، أي نَحَرْتُها. وفي الحديث: "مَنْ هؤلاء الّذِين يَبْعَقُون لِقاحَنا" أي ينحرونها([2]). أصله من سَيلان الدّم.
قال أبو عليّ: البَعْق الشَّقُّ الذي يكون في أَلْيَة الحافر([3]). حكى بعضُ الأعراب: بَعَقْتُ فُلاناً عن الأمر بَعْقاً، أي مَزَّقْته وكَشَفْته.ومُنْبَعَق المَفَازةِ مُتَّسَعُها. وقال جَنْدَلُ الطُّهَويّ:
للرِّيحِ في مَبْعَقِها المَجْهُولِ  *** مَسَاحِبٌ مَيَّاسَةُ الذُّيُولِ
قال الضّبيّ في كَلامٍ: "كانت قِبَلَنَا ذِئْبةٌ مُجْرِيَةٌ، فأقْبَلَتْ هي وعِرْسُها([4]) ليلاً، فبَعَقا غَنَمَنا"، أي شقّقا بطونَها.
(بعك) الباء والعين والكاف أصلٌ واحد، يجمع التجمُّعَ والازدحامَ والاختِلاط. قال الدُّرَيديّ: البَعَك الغِلَظ في الجِسْم والكَزَازَة، ومنه اشتقاق بَعْكَكٍ، وهو رجلٌ من قُرَيش.
قال غيره: تركتُهُ في بَعْكُوكةِ القوم، أي مجتمع منازلهم، ونرى أنّه فتح الباء فقال فَعلولة، لأنّه أخرجه مُخْرَجَ المصادر، مثل سار سَيرورةً، وحادَ حَيدُودَةً، وقال قَيْلُولة. وأنشد:
يخرُجْنَ من بَعْكوكة الخِلاطِ *** وهُنَّ أَمْثَالُ السُِّرى الأَمْرَاطِ([5])وأمَّا البَصريُّون فإنّهم يأبَوْنَ هذا البناءَ في المصادِر إلاّ للمعتَلاَّت. قال بعضُ العلماء: بُعْكوكة الشيء وَسَطه. قال عُبَيْدُ بنُ أيّوب:
ويا ربِّ إلاّ تَعْفُ عَنِّيَ تُلْقِني *** مِنَ النَّار في بُعْكوكها المُتَدَاني
ويقال وقع في بَعْكوكاءَ أي شرّ وجَلَبَة. قال الفَرَّاء: البَعْكُوكة ازدِحام الإبل في اجتماعِها، وقيل هي الجماعةُ منها، والجمع بَعَاكيك.
قال أبو زيد: الباعِكُ مِن الرّجال الهالِكُ حُمْقاً، وهو من ذلك الأصل لأنّهُ مُخْتَلِط.
(بعل) الباء والعين واللام أصولٌ ثلاثةٌ: فالأوّل الصاحب، *يقال للزَّوج بَعْل، وكانُوا يُسَمُّون بعضَ الأصنام بَعْلاً. ومن ذلك البِعالُ، وهو مُلاعَبَة الرّجلِ أهْلَه. وفي الحديث في أيام التشريق: "إنّها أيّامُ التّشْريق، إنّها أيّامُ أَكْلٍ وشُرْبٍ وبِعال". قال الحطيئة:
وكم مِن حَصَانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَهَا  *** إذا اللّيْلُ أَدْجَى لَمْ تَجِدْ مَنْ تُبَاعلُهْ([6])والأصل الثاني جِنْسٌ من الحَيْرة والدَّهَش، يقال بَعِلَ الرجُلَ إذا دَهِشَ. ولعلّ من هذا قولَهم امرأةٌ بَعِلةٌ، إذا كانت لا تُحسِنُ لُبْسَ الثِّياب.
والأصل الثالث البَعْل من الأرض، المرتَفِعة التي لا يُصِيبُها المطر في السنّةِ إلا مرّة واحدةً. قال الشَّاعر:
إذا ما عَلَوْنا ظَهْرَ بَعْلٍ عَريضةٍ  *** تَخَالُ عَلَينا قَيْضَ بَيضٍ مُفَلّق([7])ومما يُحمَل على هذا الباب الثّالث البَعْل، وهو ما شَرِب بعُرُوقه من الأرض من غير سَقْي سَماءٍ، وهو في قوله صلى الله عليه وآله وسلم في صدقة النَّخْل: "ما شَرِبَ مِنْهُ بَعْلاً ففيه العُشْر". وقال ابنُ رَوَاحة:
هنالِكَ لا أبالي نَخْل سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإناءُ([8])
(بعو/ي) الباء والعين والواو والياء أصلان: الجناية وأخْذُ الشيء عارِيَّةً أو قَمْراً.
فالأصل الأوّل قولهم بَعَوْتُ أبْعُو وأَبْعَى، إذا اجْترَمْتَ. قال عوفُ ابنُ الأحوص:
وإبسالي بَنِيَّ بغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَونَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([9])قالوا: ومِنه بَعَوْتُه بعَيني أي أَصبتُه.
والأصل الثّاني البَعْو. قال الخليل: هو العاريّة، يقال استَبْعَيْتُ منه، أي استعرت. وقال أيضاً البَعْوُ القَمْر، يقال بَعوْتُه بَعْواً أي أصبتُ مِنْه وقَمَرتُه. قال:
صَحَا القَلْبُ بعد الإلْفِ وارتَدَّ شَأْوُهُ *** وَرَدَّتْ عَلَيْهِ ما بَعَتْهُ تُمَاضِرُ([10])قال الأصمعيّ: يقال أَبْعَيْتُ فلاناً فَرَساً، في معنى أخْبَلْتُه([11])، وذلك إذا أَعَرْتَه إيّاه ليغْزُوَ عليه. والاستبعاءُ أن يَستعِير الرَّجلُ فَرَساً من آخَرَ يسابِق عليه. يقال استبعَيتُه فأبْعَاني؛ وهو البَعْو. قال الكميت:
ليستَبْعِيا كَلْباً بَهِيماً مُخَزَّماً *** وَمَنْ يَكُ أَفْيالاً أُبُوَّتُهُ يَفِلْ
(بعث) الباء والعين والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثارة. ويقال بعثْتُ النّاقةَ إذا أثَرْتَها. وقال ابنُ أحمر([12]):
فبعثْتُها تَقِصُ المقَاصِرُ بَعْدَما *** كَرَبَتْ حَياةُ النَّارِ للمُتَنَوِّرِ([13])(بعج) الباء والعين والجيم أصل واحدٌ، وهو الشَّقّ والفَتْح. هذا والبابُ الذي ذكرناهُ في الباء والعين والقاف من وادٍ واحد، لا يكادانِ يَتَزَيَّلان.
قال الخليل: بَعَجَ بطنَه بالسّكّين، أي شجّه وشقّه وخَضْخَضَهُ. قال: وقد تَبَعَّجَ السَّحابُ تبعُّجاً، وهو انفراجُه عن الوَدْق. قال:
* حيثُ استهلَّ المُزْنُ أو تبعَّجَا([14]) *
وبَعّجَ المطرُ الأرضَ تبعيجاً([15]) وذلك من شدّة فَحْصِه الحجارةَ. ورجُلٌ بَعِجٌ كأنَّه منفَرِج البَطْن من ضعف مَشيْه. قال:
ليلةَ أَمْشِي على مُخاطَرَةٍ  *** مَشْياً رُوَيداً كَمِشْيَةِ البَعِجِ([16])
وحكى أبو عَمرو: بَعَجْتُ إليه بَطني، أي أخرجْتُ إليه سِرّي([17]) ويقال: بَعَجَهُ حُزْنٌ. وبطنٌ بَعِيجٌ في معنى مبعُوج. قال أبو ذؤيب:
وذَلِكِ أعلى مِنْكِ فَقْداً لأنَّهُ  *** كريمٌ وبَطْنِي بالكرامِ بَعيجُ([18])
قال اللِّحيانيّ: رجلٌ بعيجٌ وامرأةٌ بعيج، ونِسْوةٌ بَعْجى. وكذلك الرّجال. ويقال هو تَخَرُّقُ الصِّفاقِ وانديالُ ما فيه. والانديال: الزَّوال([19]). قال الخليل: باعِجَةَ الوادي حيثُ ينبعِج ويتَّسع. قال:
* ونَصِيُّ باعِجةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ([20]) *
قال أبو زياد: [و] أبو فقعس: الباعجة الرُّحَيْبَة الصغيرة بَعَجَتِ الوادِي من أحَدِ جانبَيْه؛ وهي مِن مَنابت النّصيّ. ويقال الباعِجة آخرُ الرَّمل، مكانٌ بين السّهل والحَزْن، رُبما كان مرتفِعاً وربما كان مُنْحَدِراً. قال النَّضر: الباعجة مكان مطمئنٌّ من الرِّمال كهيئة الغائط، أرض مَدْكوكة لا أسناد لها، تُنبت الرِّمْث والحَمْضَ* وأطايب العُشْب.
وكلُّ ما تَرَكْنَاهُ من هذا الجِنْس كنَحو ما ذَكرناه([21]). وباعِجة القِرْدان مَوضِعٌ في قول أوس:
* فباعِجةِ القِرْدان فالمُتَثَلِّمِ([22]) *
(بعد) الباء والعين والدال أصلان: خِلاَفُ القُرْبِ، ومُقابِلُ قَبْل. قالوا: البُعْد خلاف القُرْب، والبُعْد والبَعَد الهلاك. وقالوا في قوله تعالى: {كما بَعِدَتْ
ثَمُودُ} [هود 95]، أي هَلَكَت. وقياسُ ذلك واحدٌ. والأباعد خلاف الأقارب. قال:
إذا أنْتَ لم تَعْرُكْ بِجَنْبِكَ بَعْضَ ما *** يُريب مِن الأدْنَى رَمَاكَ الأباعدُ
وتقول: تَنَحَّ غير باعِدٍ، أي غيرَ صاغر. وتَنَحَّ غير بَعيدٍ، أي كُن قريباً.
وأمّا الآخرُ فقولك جاء مِنْ بَعْدُ، كما تقولُ في خلافِهِ: مِن قَبْلُ.
(بعر) الباء والعين والراء أصلان: الجمال، والبَعَْر. يقال بعير وأبعِرةٌ وأباعِرُ وبُعْرَانُ. قال بعضُ اللصوص([23]):
وإنّي لأسْتَحْيي مِنَ الله أَنْ أُرَى  *** أُجَرِّرُ حَبْلاً ليس فيه بَعِيرُ
وأَن أسأَلَ المرءَ اللّئيمَ بَعِيرَهُ *** وَبُعْرَانُ رَبِّي في البلادِ كثيرُ([24])والبَعَْر معروف.
(بعص) الباء والعين والصاد أصلٌ واحد، وهو الاضطراب. قال أبو مَهْدِيّ: تبَعْصَصَ الشيءُ ارتَكَضَ في اليَدِ واضطرَبَ، وكذلك تَبَعْصَصَ في النَّار، إذا أُلقِيَ فيها فأَخَذَ يعدو ولا عَدْوَ به. والأرْنَب تتبعصَص في يَدِ الإنسان. ويقال للحيّة إذا ضُرِبَتْ ولَوَتْ بذَنبها قد تَبَعْصَصَتْ.
(بعض) الباء والعين والضاد أصلٌ واحدٌ، وهو تجزئة للشيءِ. وكلُّ طائفةٍ منه بعضٌ. قال الخليل: بعضُ كلِّ شيءٍ طائفةٌ منه. تقول: جاريةٌ يُشْبِهُ بعضُها بعْضاً. وبَعْضٌ مذكَّر. تقول هذه الدّارُ متَّصِلٌ بعضُها ببعْض. وبعّضْتُ الشيءَ تبعيضاً إذا فَرّقْتَه أجزاءً. ويقال: إنّ العَرَبَ تَصِلُ ببعض كما تصل بما، كقوله تعالى فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ} [آل عمران 159]، ومِمّا خَطِيئاتِهْم} [نوح 25]. قال: وكذلك بعضُ في قولـه تعالى: ﴿وإِنْ يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذي يَعِدُكُمْ﴾ ([25])[غافر28]. وقال أعرابيّ: "رأيتُ غِرْباناً يَتَبَعْضَضْنَ" كأنّه أراد يتناوَلُ بعضُها بعضاً.
وممّا شذّ عن هذا الأصل البَعُوضة، وهي معروفة، والجمع بَعُوض. قال:
* وَصِرْتُ عَبْداً للْبَعُوضِ أَخْضَعَا *
وهذه ليلة بَعِضَة، أي كثيرة البَعُوض، ومَبْعُوضةٌ أيضاً، كقولهم: مكان سَبِع ومَسْبُوع، وذَئِب ومذْؤوب. وفي المثل: "كلَّفتَني مُخَّ البَعوض"، لما لا يكُون. قال ابنُ أَحمَر:
ما كنت من قومي بِدالهةٍ *** لو أنَّ مَعْصِيّاً لَهُ أَمْرُ([26])كلَّفتَني مخ البعوض فقد *** أقْصَرْتُ لا نُجْحٌ ولا عُذْرُ([27])وأصحابُ البَعُوضةِ قومٌ قَتَلَهُمْ خالدُ بنُ الوليد في الرِّدَّة، وفيهم يقول الشاعر([28]):
* على مِثْلِ أصحاب البَعُوضَةِ فاخمِشي([29]) *
(بعط) الباء والعين والطاء ليس بأصل، وذلك أنّ الطاءَ في أبْعَطَ مُبْدَلةٌ من دال. يقال أبْعَطَ في السَّوْمِ، مثل أبعَدَ.
--------------ـــــ
([1]) البيت في اللسان (بعق 304).
([2]) في الأصل: "يحجرونها". وانظر اللسان (11: 304).
([3]) كذا في الأصل.
([4]) عرسها، أي ذكرها. يقال للذكر والأنثى عرسان. وفي الأصل: "غرسها".
([5]) البيت الأول في اللسان (بعك) والثاني فيه (مرط، سرا).
([6]) البيت من قصيدة لـه في ديوانه 36-39 يمدح بها الوليد بن عقبة بن أبي معيط. وأنشده في اللسان (13: 62).
([7]) البيت لسلامة بن جندل السعدي من قصيدة لـه في ديوانه 15-19 وهي من الأصمعيات. ورواية الديوان: "إذا ما علونا ظهر نشزٍ كأنما"،والأصمعيات: "إذا ما علونا ظهر بعل كأنما". والقيض: قشرة البيضة العليا، وفي الأصل: "فيض" تحريف. وأنشده في اللسان برواية: "عليها" وقال: "أنثها -يعني البعل- على معنى الأرض".
([8]) البيت لعبد الله بن رواحة. وقد سبق الكلام عليه في حواشي ص52.
([9]) سبق الكلام على البيت في حواشي مادة (بسل).
([10]) أنشده في اللسان (بعا).
([11]) الإخبال: أن يعطي الرجل الرجل البعير أو الناقة لينتفع بها ثم يردها إليه. قال زهير:
هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا *** وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا
 ([12]) نسب البيت التالي في اللسان (6: 409/ 7: 375) إلى ابن مقبل يصف ناقة.
([13]) انظر اللسان (18: 233).
([14]) البيت للعجاج في ديوانه 9 واللسان (3: 36). وقبله:
* رعى بها مرج ربيع ممرجا *
([15]) الأصل: "تبعجاً" تحريف. وفي اللسان: "وبعج المطر تبعيجاً  في الأرض، فحص الحجارة لشدة وقعه".
([16]) البيت في اللسان (3: 36).
([17]) شاهده قول الشماخ:
بعجت إليه البطن حتى انتصحته *** وما كل من يفشي إليه بناصح
([18]) البيت في القسم الأول من ديوان الهذليين ص61 طبع دار الكتب. وإنشاده في الديوان واللسان (بعج): "فذلك".
([19])في اللسان: "واندال ما في بطنه من معي أو صفاق طعن فخرج ذلك منه".
([20]) هو في صفة فرس. والنصي: نبت سبط أبيض ناعم من أفضل المرعى. وفي الأصل: "نضى" تحريف. وصدر البيت كما في اللسان (3: 36):
* فأنى له بالصيف ظل بارد *
([21]) في الأصل: "ما ذكرناه وهو".
([22]) صدره كما في ديوان أوس بن حجر 26 واللسان (3: 36):
* وبعد ليالينا بنعف سويقة *
([23]) هو الأحيمر السعدي، كما في ترجمته من الشعراء لابن قتيبة.
([24]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وفي الشعراء: "وأن أسأل العبد".
([25]) الآية 28 من سورة غافر. وفي الأصل: "يعدكم به" تحريف.
([26]) الدالهة: الضعيف النفس، كما في اللسان (دله). وفي الحيوان (3: 318): "بمهتضم" وفي بعض نسخه "بذاهلة".
([27]) البيت في الحيوان وثمار القلوب 399.
([28]) هو متمم بن نويرة كما في اللسان (8: 389)، ومعجم البلدان (البعوضة).
([29]) من أبيات على روي الألف، رواها ياقوت في معجمه. وعجز البيت:
* لك الويل حر الوجه أو يبك من بكى *

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **العين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بعق**) **الباء** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yarılması ve açılmasıdır. Sonra onda genişletilir de ona yakın olan şey ona hamledilir. Halîl dedi: **البُعَاقُ** sesin şiddetidir. Ve yağmur **البُعاق**tır; sağanak **بَعَق** etti, ansızın açıldığı zaman. Ebû Ziyâd dedi: **البُعاق** yağmurlardan en şiddetlisidir; ve “**أرضٌ مبعوقةٌ**” dedi. Dedi: ve **الانبعاقُ** bir şeyin sana ansızın fışkırıp gelmesidir. Şiir okudu:

بينَمَا المرء آمِنٌ راعَه رَا *** ئِعُ حَتْفٍ لم يَخْشَ منه انبعاقَهْ([1])

Ve denir: develeri **بعَقْتُ**; yani onları boğazladım. Ve hadiste: “مَنْ هؤلاء الّذِين **يَبْعَقُون** لِقاحَنا” yani onları boğazlıyorlar([2]). Aslı, kanın akmasındandır.

Ebû Alî dedi: **البَعْق** toynağın kalçasında bulunan yarıktır([3]). Bazı bedevîler nakletti: “Falancayı işten **بَعَقْتُ** **بَعْقاً**”; yani onu parçaladım ve açığa çıkardım. Ve çölün **مُنْبَعَق**ı onun geniş yeridir. Cendel et-Tuhavî dedi:

للرِّيحِ في مَبْعَقِها المَجْهُولِ  *** مَسَاحِبٌ مَيَّاسَةُ الذُّيُولِ

Dabbî bir sözünde dedi: “Bizim tarafımızda koşup giden bir dişi kurt vardı; sonra o ve eşi([4]) geceleyin geldiler de koyunlarımızı **فبَعَقا**”; yani karınlarını yardılar.

(**بعك**) **الباء** ve **العين** ve **الكاف** tek bir asıldır; toplanmayı, sıkışmayı ve karışmayı bir araya getirir. Düreydî dedi: **البَعَك** bedende kalınlık ve kabalıktır; ondan **بَعْكَكٍ** iştikakı vardır; o, Kureyş’ten bir adamdır.

Başkası dedi: Onu kavmin **بَعْكُوكةِ**sinde bıraktım; yani evlerinin toplandığı yerde. Ve biz, **الباء**’yı fetha yaptığını görürüz de **فَعلولة** dedi; çünkü onu masdarların çıkış yerine çıkardı; “سار **سَيرورةً**”, “حادَ **حَيدُودَةً**” ve “**قَيْلُولة**” gibi. Şiir okudu:

يخرُجْنَ من بَعْكوكة الخِلاطِ *** وهُنَّ أَمْثَالُ السُِّرى الأَمْرَاطِ([5])

Ama Basralılar, bu binayı masdarlarda ancak illetli fiiller için kabul etmezler. Bazı âlimler dedi: şeyin **بُعْكوكة**si onun ortasıdır. Ubeyd b. Eyyûb dedi:

ويا ربِّ إلاّ تَعْفُ عَنِّيَ تُلْقِني *** مِنَ النَّار في بُعْكوكها المُتَدَاني

Ve denir: **بَعْكوكاءَ**ya düştü; yani şerre ve gürültüye. Ferrâ dedi: **البَعْكُوكة** develerin toplanmalarında sıkışmasıdır; ve denildi ki o, onlardan bir topluluktur; çoğulu **بَعَاكيك**tir.

Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الباعِكُ** aptallıkla helâk olan kimsedir; o asıldandır, çünkü o karışıktır.

(**بعل**) **الباء** ve **العين** ve **اللام** üç asıldır: birincisi yoldaştır; kocaya **بَعْل** denir; ve bazı putlara **بَعْلاً** adını verirlerdi. Bundan **البِعالُ** vardır; o, erkeğin ehliyle oynaşmasıdır. Ve hadiste teşrîk günlerinde: “إنّها أيّامُ التّشْريق، إنّها أيّامُ أَكْلٍ وشُرْبٍ و**بِعال**”. Hutay’e dedi:

وكم مِن حَصَانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَهَا  *** إذا اللّيْلُ أَدْجَى لَمْ تَجِدْ مَنْ تُبَاعلُهْ([6])

İkinci asıl, hayret ve şaşkınlıktan bir cinstir; “adam **بَعِلَ**” denir, şaşırdığı zaman. Belki bundan onların “**امرأةٌ بَعِلةٌ**” sözü vardır; elbiseyi iyi giyinmiyorsa.

Üçüncü asıl, yerden **البَعْل**dır: yılda ancak bir kere yağmurun isabet ettiği yüksek yer. Şair dedi:

إذا ما عَلَوْنا ظَهْرَ بَعْلٍ عَريضةٍ  *** تَخَالُ عَلَينا قَيْضَ بَيضٍ مُفَلّق([7])

Bu üçüncü bab üzerine hamledilenlerdendir **البَعْل**: gökten sulama olmaksızın, kökleriyle yerden içen şey. Bu, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) hurma sadakasında sözündedir: “ما شَرِبَ مِنْهُ **بَعْلاً** ففيه العُشْر”. İbn Revâha dedi:

هنالِكَ لا أبالي نَخْل سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإناءُ([8])

(**بعو/ي**) **الباء** ve **العين** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: cinayet ve bir şeyi âriyet yahut kumar olarak almak.

Birinci asıl, onların “**بَعَوْتُ** **أبْعُو** ve **أَبْعَى**” sözüdür; suç işlediğin zaman. Avf b. Ahvas dedi:

وإبسالي بَنِيَّ بغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَونَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([9])

Dediler: ve ondan “onu gözümle **بَعَوْتُ**”; yani onu vurdum.

İkinci asıl **البَعْو**dur. Halîl dedi: o âriyettir; “ondan **استَبْعَيْتُ**” denir; yani ödünç aldım. Ve yine dedi: **البَعْوُ** kumardır; “onu **بَعوْتُه** **بَعْواً**” denir; yani ondan kazandım ve onu yendim. Dedi:

صَحَا القَلْبُ بعد الإلْفِ وارتَدَّ شَأْوُهُ *** وَرَدَّتْ عَلَيْهِ ما بَعَتْهُ تُمَاضِرُ([10])

Asmaî dedi: “Falancaya bir at **أَبْعَيْتُ**” denir; **أَخْبَلْتُه**([11]) manasında; bu, ona onu ödünç verip onunla onun üzerine gazâ etmesi içindir. Ve **الاستبعاءُ**, erkeğin bir başkasından onunla yarışacağı bir at ödünç almasıdır. “Onu **استبعَيتُ** de bana **فأبْعَاني**” denir; o da **البَعْو**dur. Kümeyt dedi:

ليستَبْعِيا كَلْباً بَهِيماً مُخَزَّماً *** وَمَنْ يَكُ أَفْيالاً أُبُوَّتُهُ يَفِلْ

(**بعث**) **الباء** ve **العين** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da harekete geçirme/uyandırmadır. Ve “deveyi **بعثْتُ**” denir; onu harekete geçirdiğin zaman. İbn Ahmer([12]) dedi:

فبعثْتُها تَقِصُ المقَاصِرُ بَعْدَما *** كَرَبَتْ حَياةُ النَّارِ للمُتَنَوِّرِ([13])

(**بعج**) **الباء** ve **العين** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da yarma ve açmadır. Bu, **الباء** ve **العين** ve **القاف**ta zikrettiğimiz bab ile tek bir vadidendir; neredeyse birbirinden ayrılmazlar.

Halîl dedi: karnını bıçakla **بَعَجَ**; yani onu yardı ve parçaladı ve çalkaladı. Dedi: bulut **تَبَعَّجَ** eder **تبعُّجاً**; o, yağmurdan açılmasıdır. Dedi:

* حيثُ استهلَّ المُزْنُ أو تبعَّجَا([14]) *

Ve yağmur yeri **بَعّجَ** eder **تبعيجاً**([15]); bu, taşları şiddetle eşelemesindendir. Ve **رجلٌ بَعِجٌ**: sanki yürüyüşünün zayıflığından karnı ayrılmış gibidir. Dedi:

ليلةَ أَمْشِي على مُخاطَرَةٍ  *** مَشْياً رُوَيداً كَمِشْيَةِ البَعِجِ([16])

Ebû Amr nakletti: “Ona karnımı **بَعَجْتُ**”; yani ona sırrımı çıkardım([17]). Ve denir: ona bir hüzün **بَعَجَهُ**. Ve **بطنٌ بَعِيجٌ**, **مبعُوج** manasındadır. Ebû Züeyb dedi:

وذَلِكِ أعلى مِنْكِ فَقْداً لأنَّهُ  *** كريمٌ وبَطْنِي بالكرامِ بَعيجُ([18])

Lihyânî dedi: **رجلٌ بعيجٌ** ve **امرأةٌ بعيج** ve **نِسْوةٌ بَعْجى**; erkekler de böyledir. Ve denir: o, zarın yırtılması ve içindekinin akıp gitmesidir. Ve **الانديال**: yok olup gitmedir([19]). Halîl dedi: vadinin **باعِجَة**si, onun fışkırıp genişlediği yerdir. Dedi:

* ونَصِيُّ باعِجةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ([20]) *

Ebû Ziyâd: ve Ebû Fuq’as dedi: **الباعجة** küçük genişçecik yerdir; vadiyi iki yanından birinden **بَعَجَتِ**; o, **النّصيّ**nin bittiği yerlerdendir. Ve denir: **الباعِجة** kumun sonudur; düz ile sert yer arasında bir mekândır; bazen yüksek olur bazen eğimli olur. Nadr dedi: **الباعجة** kumlardan çukur gibi alçak bir yerdir; sıkıştırılmış topraktır, sırtları yoktur; **الرِّمْث** ve **الحَمْضَ** ve otun en iyilerini bitirir.

Bu cinsten terk ettiğimiz her şey, zikrettiğimiz gibidir([21]). Ve **باعِجة القِرْدان** Evs’in sözünde bir yerdir:

* فباعِجةِ القِرْدان فالمُتَثَلِّمِ([22]) *

(**بعد**) **الباء** ve **العين** ve **الدال** iki asıldır: yakınlığın zıddı ve “önce”nin karşılığı. Dediler: **البُعْد** yakınlığın zıddıdır; **البُعْد** ve **البَعَد** helâktir. Ve Allah’ın sözü hakkında dediler: ﴿كما **بَعِدَتْ ثَمُودُ﴾ [هود 95]; yani helâk oldu. Bunun kıyası birdir. **الأباعد** akrabaların zıddıdır. Dedi:

إذا أنْتَ لم تَعْرُكْ بِجَنْبِكَ بَعْضَ ما *** يُريب مِن الأدْنَى رَمَاكَ الأباعدُ

Ve dersin: “çekil, **غير باعِدٍ**”; yani zelil olmadan. Ve “çekil, **غير بَعيدٍ**”; yani yakın ol.

Ama öteki ise “**مِنْ بَعْدُ** geldi” demendir; onun zıddında dediğin gibi: “**مِن قَبْلُ**”.

(**بعر**) **الباء** ve **العين** ve **الراء** iki asıldır: develer ve **البَعَْر**. “**بعير**” ve “**أبعِرةٌ**” ve “**أباعِرُ**” ve “**بُعْرَانُ**” denir. Bazı hırsızlar([23]) dedi:

وإنّي لأسْتَحْيي مِنَ الله أَنْ أُرَى  *** أُجَرِّرُ حَبْلاً ليس فيه بَعِيرُ
وأَن أسأَلَ المرءَ اللّئيمَ بَعِيرَهُ *** وَبُعْرَانُ رَبِّي في البلادِ كثيرُ([24])

Ve **البَعَْر** bilinir.

(**بعص**) **الباء** ve **العين** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da çalkalanmadır. Ebû Mehdî dedi: şey **تبَعْصَصَ** etti; elde sıçradı ve çalkalandı; ateşte de böyledir: içine atıldığı zaman, koşmaya başlar; hâlbuki onda koşma yoktur. Tavşan insanın elinde **تتبعصَص** eder. Ve yılan için denir: vurulduğu zaman kuyruğuyla kıvrıldı; **تَبَعْصَصَتْ**.

(**بعض**) **الباء** ve **العين** ve **الضاد** tek bir asıldır; o, şeyin parçalanmasıdır. Ondan her taife bir **بعضٌ**tur. Halîl dedi: her şeyin **بعضُ**u ondan bir taifedir. Dersin: bir cariye; onun bir kısmı bir kısmına benzer. Ve **بَعْضٌ** müzekkerdir. Dersin: bu ev; onun bir kısmı bir kısmına bitişiktir. Ve şeyi **بعّضْتُ** **تبعيضاً**; onu parçalara ayırdığın zaman. Ve denir: Araplar **بعض** ile, **ما** ile bağladıkları gibi bağlarlar; Allah’ın sözü gibi: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ} [آل عمران 159] ve مِمّا خَطِيئاتِهْم} [نوح 25]. Dedi: ve yine **بعضُ** Allah’ın sözünde: ﴿وإِنْ يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ **بَعْضُ** الّذي يَعِدُكُمْ﴾ ([25])[غافر28]. Ve bir bedevî dedi: “**رأيتُ غِرْباناً يَتَبَعْضَضْنَ**”; sanki, bir kısmı bir kısmını alıp yiyor demek istedi.

Bu asıldan şâz olanlardandır **البَعُوضة**; o bilinir; çoğulu **بَعُوض**. Dedi:

* وَصِرْتُ عَبْداً لِلْبَعُوضِ أَخْضَعَا *

Ve bu, **ليلة بَعِضَة**dir; yani sivrisineği çok. Ve **مَبْعُوضةٌ** da; onların “**مكان سَبِع** ve **مَسْبُوع**” ve “**ذَئِب** ve **مذْؤوب**” demeleri gibi. Ve meselde: “**كلَّفتَني مُخَّ البَعوض**”; olmayacak şey için. İbn Ahmer dedi:

ما كنت من قومي بِدالهةٍ *** لو أنَّ مَعْصِيّاً لَهُ أَمْرُ([26])
كلَّفتَني مخ البعوض فقد *** أقْصَرْتُ لا نُجْحٌ ولا عُذْرُ([27])

Ve **أصحابُ البَعُوضةِ**: ridde’de Hâlid b. Velîd’in öldürdüğü bir kavimdir; şair([28]) onlar hakkında der ki:

* على مِثْلِ أصحاب البَعُوضَةِ فاخمِشي([29]) *

(**بعط**) **الباء** ve **العين** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü **الطاء** “**أبْعَطَ**”ta **دال**dan بدل edilmiştir. “Pazarlıkta **أبْعَطَ** etti” denir; **أبعَدَ** gibi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ولمن جاء به حمل بعير﴾ [يوسف/72]، البعير معروف، ويقع على الذكر والأنثى، كالإنسان في وقوعه عليهما، وجمعه أبعرة وأباعر وبعران، والبعر: لما يسقط منه، والمبعر: موضع البعر، والمبعار من البعير: الكثير البعر.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve onu getirene bir **حمل بعير** vardır﴾ [Yûsuf/72]; **البعير** bilinen (şey)dir; ve erkek ve dişinin üzerine vâki olur; **الإنسان**’ın ikisinin üzerine vâki oluşu gibi. Onun çoğulu **أبعرة** ve **أباعر** ve **بعران**’dır. **البعر**: ondan düşen şeye (denir). **المبعر**: **البعر**’ın yeridir. **المبعار** (ki) **البعير**’dendir: **البعر**’ı çok olan (şey)dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ع ر
فلان لا يفت بعره ولا يبت شعره‏.‏
وهو أون عليّ من بعرة يرمى بها كلـب وأصلـه مـن فعـل المعتدة بعد وفاة زوجها‏.‏
وياقل منه بعرت المعتدة فهي باعـرة إذا انقضـت عدتهـا أي رمـت بالبعرة‏.‏
يقال بعرته إذا رميته بها‏.‏
وصرعتني بعير لي وحلبت بعيري‏:‏ تريد الناقة‏.‏
قال‏:‏ لا تشتري لبن البعير وعندنا عرق الزجاجة واكف التهتان ويقولون‏:‏ كلا هذين البعيرين ناقة‏.‏
وتقول‏:‏ إن هذا الداعر مازال ينحو الأباعر وينثل المباعر‏.‏

##### Türkçe

ب ع ر
Falan, **بعره**’sini ne yarar ne de **شعره**’sini bitirir.
Ve o, bana, kendisiyle köpeğin atıldığı bir **بعرة**’den daha kolaydır; aslı, kocasının vefatından sonra iddet bekleyen kadının fiilindendir.
Ve ondan daha azı: İddet bekleyen kadın **بعرت**; o, iddeti sona erdiğinde **باعرة**’dir; yani **البعرة**’yi attı.
**بعرته** denir: onu onunla attığımda.
Ve beni, benim bir **بعير**’im devirdi; ve benim **بعيري**’mi sağdım: dişi deveyi kastediyorsun.
Dedi ki: **البعير**’in sütünü satın alma; hâlbuki yanımızda **عرق الزجاجة** ve **اكف التهتان** vardır; ve derler ki: Bu iki **البعير**’in her biri dişi devedir.
Ve dersin ki: Şu **الداعر**, **الأباعر**’e yönelmeyi ve **المباعر**’i saçıp dökmeyi hâlâ sürdürmektedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَعيرُ: الجَمَل البازِلُ، وقيل: الجَذَعُ، وقد يكون للأُنثى، حكي عن بعض العرب: شربت من لبن بَعيري وصَرَعَتْني بَعيري أَي ناقتي، والجمع أَبْعِرَةٌ في الجمع الأَقل، وأَباعِرُ وأَباعيرُ وبُعْرانٌ وبِعْرانٌ. قال ابن بري: أَباعِرُ جمع أَبْعِرةٍ، وأَبْعِرَةٌ جمع بَعير، وأَباعِرُ جمع الجمع، وليس جمعاً لبعير، وشاهد الأَباعر قول يزيد بن الصِّقّيل العُقَيْلي أَحد اللصوص المشهورة بالبادية وكان قد تاب:
أَلا قُلْ لرُعْيانِ الأَباعِرِ: أَهْمِلوا،
فَقَدْ تابَ عَمّا تَعْلَمونَ يَزيدُ
وإِنَّ امْرَأً يَنْجو من النار، بَعْدَما
تَزَوَّدَ منْ أَعْمالِها، لسَعيدُ
قال: وهذا البيت كثيراً ما يتمثل به الناس ولا يعرفون قائله، وكان سبب توبة يزيد هذا أَن عثمان بن عفان وَجَّه إِلى الشام جيشاً غازياً، وكان يزيد هذا في بعض بوادي الحجاز يسرق الشاة والبعير وإِذا طُلب لم يوجد، فلما أَبصر الجيش متوجهاً إِلى الغزو أَخلص التوبة وسار معهم. قال الجوهري: والبعير من الإِبل بمنزلة الإِنسان من الناس، يقال للجمل بَعيرٌ وللناقة بَعيرٌ. قال: وإنما يقال له بعير إِذا أَجذع. يقال: رأَيت بعيراً من بعيد، ولا يبالي ذكراً كان أَو أُنثى. وبنو تميم يقولون بِعير، بكسر الباء، وشِعير، وسائر العرب يقولون بَعير، وهو أَفصح اللغتين؛ وقول خالد ابن زهير الهذلي:
فإِن كنتَ تَبْغِي للظُّلامَةِ مَرْكَباً
ذَلُولاً، فإِني ليسَ عِنْدِي بَعِيرُها
يقول: إِن كنت تريد أَن أَكون لك راحلة تركبني بالظلم لم أُقرّ لك بذلك ولم أَحتمله لك كاحتمال البعير ما حُمّلَ. وبَعِرَ الجَمَلُ بَعَراً: صار بعيراً. قال ابن بري: وفي البعير سؤال جرى في مجلس سيف الدولة ابن حمدان، وكان السائل ابن خالويه والمسؤُول المتنبي، قال ابن خالويه: والبعير أَيضاً الحمار وهو حرف نادر أَلقيته على المتنبي بين يدي سيف الدولة، وكانت فيه خُنْزُوانَةٌ وعُنْجُهِيَّة، فاضطرب فقلت: المراد بالبعير في قوله تعالى: ولمن جاء به حِمْلُ بَعير، الحمارُ فكسرت من عزته، وهو أَن البعير في القرآن الحمار، وذلك أَن يعقوب وأخوة يوسف، عليهم الصلاة والسلام، كانوا بأرض كنعان وليس هناك إِبل وإنما كانوا يمتارون على الحمير. قال الله تعالى: ولمن جاء به حمل بعير، أَي حمل حمار، وكذلك ذكره مقاتل بن سليمان في تفسيره. وفي زبور داود: أَن البعير كل ما يحمل، ويقال لكل ما يحمل بالعبرانية بعير، وفي حديث جابر: استغفر لي رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، ليلة البعير خمساً وعشرين مرة؛ هي الليلة التي اشترى فيها رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، من جابر جمله وهو في السفر. وحديث الجمل مشهور. والبَعْرَة: واحدة البَعْرِ. والبَعْرُ والبَعَرُ: رجيع الخُف والظِّلف من الإِبل والشاء وبقر الوحش والظباء إلاّ البقر الأَهلية فإنها تَخْثي وهو خَثْيُها، والجمع أَبْعَارٌ، والأَرنب تَبْعَرُ أَيضاً، وقد بَعَرَتِ الشاةُ والبعير يَبْعَرُ بَعْراً.
والمِبْعَرُ والمَبْعَرُ: مكانُ البَعَرِ من كل ذي أَربع، والجمع مَباعِرُ.
والمِبْعارُ: الشاة والناقة تُباعِرُ حالِبَها. وباعَرَتِ الشاةُ والناقة إِلى حالبها: أَسرعت، والاسمُ البِعارُ، ويُعَدُّ عيباً لأَنها ربما أَلقت بَعَرَها في المِحْلَب.
والبَعْرُ: الفقر التام الدائم، والبَعَرَةُ: الكَمَرَةُ. والبُعَيْرَةُ: تصغير البَعْرَة، وهي الغَضْبَةُ في الله جلّ ذكره. ومن أَمثالهم: أَنت كصاحب البَعْرَة؛ وكان من حديثه أَن رجلاً كانت له ظِنَّة في قومه فجمعهم يستبرئهم وأَخذ بَعْرَة فقال: إِني رام ببعرتي هذه صاحب ظِنِّتي، فَجَفَلَ لها أَحَدُهُم وقال: لا ترمني بها، فأَقرّ على نفسه. والبَعَّارُ: لقب رجل. والبَيْعَرَة: موضع. وأَبناء البعير: قوم. وبنو بُعْرَان: حَيٌّ.

##### Türkçe

**البَعيرُ**: yaşlı deve; ve denildi: **الجَذَعُ**; ve dişi için de olabilir.
Bazı Araplardan hikâye edildi: “**شربت من لبن بَعيري وصَرَعَتْني بَعيري**” yani “dişi devem(in) sütünden içtim ve dişi devem beni yere serdi”.
Çoğulu: az çoğulda **أَبْعِرَةٌ**; ve **أَباعِرُ** ve **أَباعيرُ** ve **بُعْرانٌ** ve **بِعْرانٌ**.
İbn Berrî dedi: **أَباعِرُ** , **أَبْعِرةٍ**’nin çoğuludur; **أَبْعِرَةٌ** , **بَعير**’in çoğuludur; **أَباعِرُ** ise çoğulun çoğuludur, **بعير** için bir çoğul değildir. **الأَباعر**’ın şahidi, çölde meşhur hırsızlardan biri olan ve tevbe etmiş bulunan el-ʿUḳaylî Yezîd b. es-Ṣıḳḳîl’in sözü(dür):
أَلا قُلْ لرُعْيانِ الأَباعِرِ: أَهْمِلوا،
فَقَدْ تابَ عَمّا تَعْلَمونَ يَزيدُ
وإِنَّ امْرَأً يَنْجو من النار، بَعْدَما
تَزَوَّدَ منْ أَعْمالِها، لسَعيدُ
Dedi: Bu beyit, insanlar tarafından çokça temsil edilir de söyleyenini bilmezler. Yezîd’in tevbesinin sebebi şuydu: Osman b. Affân Şam’a gazâ eden bir ordu sevk etti; bu Yezîd Hicaz’ın bazı bozkırlarında koyun ve deve çalardı, aranırsa bulunmazdı; orduyu gazâya yönelmiş görünce tevbesini halis kıldı ve onlarla yürüdü.
Cevherî dedi: **البعير** develerden, insanların içinden insanın konumu gibidir; erkeğe **بَعيرٌ**, dişiye **بَعيرٌ** denir. Dedi: Ona ancak **أَجذع** olduğu zaman **بعير** denir. “Uzaktan bir **بعيراً** gördüm” denir; erkek mi dişi mi aldırmaz. Temîm oğulları **بِعير** derler, **الباء**’yı kesreli (okuyarak); ve **شِعير** (derler); diğer Arapların tamamı **بَعير** der; iki dilin en fasihi odur. Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî’nin sözü:
فإِن كنتَ تَبْغِي للظُّلامَةِ مَرْكَباً
ذَلُولاً، فإِني ليسَ عِنْدِي بَعِيرُها
Der ki: Eğer zulüm için, beni zulümle binek edinip bineceğin bir binek istiyorsan, ben sana bunu ikrar etmem ve sana onu, devenin yüklendiği şeyi yüklenmesi gibi yüklenmem.
**وبَعِرَ الجَمَلُ بَعَراً**: deve, deve oldu (yani **بعيراً** oldu).
İbn Berrî dedi: **البعير** hakkında, Seyfüddevle b. Hamdân’ın meclisinde cereyan eden bir soru vardır; soran İbn Hâlaveyh, cevaplayan el-Mütenebbî idi. İbn Hâlaveyh dedi: **والبعير** ayrıca eşektir; bu, nadir bir harftir; onu Seyfüddevle’nin huzurunda Mütenebbî’ye attım; onda bir **خُنْزُوانَةٌ** ve **عُنْجُهِيَّة** vardı; sarsıldı; ben de dedim: Yüce Allah’ın sözü olan “**ولمن جاء به حِمْلُ بَعير**”de **البعير** ile murad eşektir; böylece onun izzetini kırdım; o da şudur: Kur’an’da **البعير** eşektir. Bu, Yakub ve Yusuf’un kardeşleri—onlara salât ve selâm olsun—Ken‘ân diyarında idiler; orada deve yoktu; ancak eşekler üzerinde azık tedarik ederlerdi. Allah Teâlâ dedi: “**ولمن جاء به حمل بعير**” yani “eşek yükü”. Mukâtil b. Süleymân da tefsirinde onu böyle zikretti.
Dâvûd’un Zebûr’unda: **البعير** yük taşıyan her şeydir; İbranice’de yük taşıyan her şeye **بعير** denir.
Câbir hadîsinde: Resûlullah—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—**ليلة البعير** gecesi benim için yirmi beş kere istiğfar etti; o, Resûlullah’ın—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—seferde iken Câbir’den devesini satın aldığı gecedir. **حديث الجمل** meşhurdur.

**والبَعْرَة**: **البَعْر**’ın bir tanesi.
**والبَعْرُ والبَعَرُ**: deve, koyun, yaban sığırı ve ceylanın **الخُف** ve **الظِّلف** pisliği; ancak evcil sığır hariç; çünkü o **تَخْثي** eder; o da onun **خَثْيُ**’sidir. Çoğulu **أَبْعَارٌ**. Tavşan da **تَبْعَرُ** (pisler) ayrıca. Koyun ve deve **بَعَرَتِ**; **يَبْعَرُ بَعْراً**.

**والمِبْعَرُ والمَبْعَرُ**: dört ayaklı her şeyden **البَعَر**’ın bulunduğu yer; çoğulu **مَباعِرُ**.

**والمِبْعارُ**: koyun ve dişi deve, sağanını **تُباعِرُ** (pisliğiyle kirletir).
Koyun ve dişi deve, sağanına doğru **باعَرَتِ**: acele etti; adı **البِعارُ**’dır; ayıp sayılır; çünkü belki **بَعَرَ**’ını **المِحْلَب** içine bırakır.

**والبَعْرُ**: tam ve sürekli fakirlik. **والبَعَرَةُ**: **الكَمَرَةُ**.

**والبُعَيْرَةُ**: **البَعْرَة**’nin küçültmesi; o, Allah—azze ve celle—hakkında **الغَضْبَةُ**’dır.
Atasözlerindendir: “Sen **صاحب البَعْرَة** gibisin.” Onun hikâyesinden: Bir adamın kavminde bir şüphesi vardı; onları toplayıp kendilerini temize çıkarmalarını istedi; bir **بَعْرَة** aldı ve dedi: “Ben bu **بعرتي** ile şüphe sahibimi taşlayacağım.” Onlardan biri ondan ürktü ve dedi: “Beni onunla taşlama.” Böylece kendi aleyhine ikrar etti.

**والبَعَّارُ**: bir adamın lakabı. **والبَيْعَرَة**: bir yer. **وأَبناء البعير**: bir kavim. **وبنو بُعْرَان**: bir kabile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ع ر * * البَعيرُ * يشمل الجمل والناقة كالإنسانللرجل والمرأة وإنما يسمى بعيرا إذا أجذع والجمع * أبْعِرةٌ * و * أبَاعِرُ * و * بُعْرانٌ * و * البَعْرةُ * واحدة * البَعْر * و * الأبْعارِ * وقد * بَعَرَ * البعير والشاة من باب قطع

##### Türkçe

* ب ع ر * **البَعيرُ**: deve ve dişi deveyi kapsar; tıpkı **الإنسان**’ın erkek ve kadın için (kullanılması) gibi. Ancak, ancak **بعيرا** diye adlandırılır; **أجذع** olduğu zaman. Çoğulu: **أبْعِرةٌ** ve **أبَاعِرُ** ve **بُعْرانٌ**. Ve **البَعْرةُ**: **البَعْر**’ın bir tanesidir; ve **الأبْعارِ**. Ve muhakkak **بَعَرَ**: deve ve koyun (dışkıladı); “kesmek” باب’ından.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البعر، ويحرك: رجيع الخف والظلف من الإبل والشاء، وبقر الوحش، والظباء، إلا البقر الأهلية، فإنها تخثى وهو خثيها، والأرنب تبعر أيضا، وقد بعرت الشاة والبعير يبعر بعرا، واحدته البعرة بهاء. ج أبعار. والفعل بعر كمنع. والمبعر والمبعر كمقعد ومنبر: مكانه، أي البعر، من كل ذي أربع، والجمع مباعر. والبعير، كأمير، وقد تكسر الباء، وهي لغة بني تميم، والفتح أفصح اللغتين: الجمل البازل، أو الجذع، وقد يكون للأنثى، حكي عن بعض العرب: شربت من لبن بعيري، وصرعتني بعيري، أي ناقتي، وأنشد في الأساس:
  لا تشتري لبن البعير وعندنا                      لبن الزجاجة واكف التهتان. ويقولون: كلا هذين البعيرين ناقة، وفي الصحاح: والبعير من الإبل بمنزلة الإنسان من الناس، يقال: الجمل بعير، والناقة بعير، قال: وإنما يقال له بعير: إذا أجذع. يقال: رأيت بعيرا من بعيد، ولا يبالي ذكرا كان أو أنثى. وفي المصباح: البعير مثل الإنسان يقع على الذكر والأنثى، يقال: حلبت بعيري. والجمل بمنزلة الرجل يختص بالذكر، والناقة بمنزلة المرأة تختص بالأنثى، والبكر والبكرة مثل الفتى والفتاة، هكذا حكاه جماعة، كابن السكيت وابن جني.

  البعير: الحمار وبه فسر قوله تعالى:  ولمن جاء به حمل بعير  وفي زبور داوود أن البعير كل ما يحمل، ويقال لكل ما يحمل بالعبرانية: بعير، وهاتان اللغتان عن ابن خالويه. قال ابن بري: وفي البعير سؤال جرى في مجلس سيف الدولة بن حمدان، وكان السائل ابن خالويه، والمسؤول المتنبي، قال ابن خالويه: والبعير أيضا الحمار، وهو حرف نادر ألقيته على المتنبي بين يدي سيف الدولة، وكانت فيه خنزوانة وعنجهية، فاضطرب، فقلت: المراد بالبعير في قوله تعالى:  ولمن جاء به حمل بعير  الحمار، وذلك أن يعقوب وأخوة يوسف عليهم السلام كانوا بأرض كنعان، وليس هناك إبل، وإنما كانوا يمتارون على الحمير، وكذلك ذكره مقاتل بن سليمان في تفسيره.
 ج أبعرة، وجمع أبعرة أباعر وليس جمعا لبعير، كما قاله ابن بري، وذكر الشاهد قول يزيد بن الصقيل العقيلي:
  ألا قل لرعيان الأباعر أهملوا                      فقد تاب عما تعملـون يزيد.
  وإن امرأ ينجو من النار بعدما                      تزود من أعمالها لسـعـيد. قال: وهذا البيت كثيرا ما يتمثل به الناس، ولا يعرفون قائله.
 تجمع الأبعرة أيضا على أباعير، ومن جموع البعير بعران وبعران، بالضم والكسر، الأخيرة عن الفراء، وبعر كرغيف ورغف. وبعر الجمل، كفرح بعرا: صار بعيرا.
 والبعر، بفتح فسكون: الفقر التام الدائم. والبعرة: الغضبة في الله عز وجل، وتصغيرها بعيرة.
 البعرة، بالتحريك: الكمرة. والمبعار، بالكسر: الشاة، أو الناقة تباعر حالبها. وباعرت الشاة والناقة إلى حالبها أسرعت. البعار: ككتاب: الاسم، ويعد عيبا، لأنها ربما ألقت بعرها في المحلب. البعار كغراب: النبق الكبار، يمانية. البعار ككتان: ع.
 البعار أيضا: لقب رجل م أي معروف. والبيعرة كحيدرة: ع. وبعرين كيبرين: د، بالشام، أو الصواب: بارين، والعامة تقول، بعرين، وهو بين حلب وحماة من جهة الغرب، وفي التكملة: بليدة بين حمص والساحل. وباعر بايا، أو باعرباي: د بناحية نصيبين، من أعمال حلب، من مضافات أفاميا، غزاهم بختنصر.
 باعربايا: ة بالموصل. ذكرهما ياقوت في المعجم. وأبعر المعي، وبعره تبعيرا: نثل ما فيه من البعر، ومن أمثالهم:  إن هذا الداعر، ما زال ينحر الأباعر، وينثل المباعر  .
 وباعرباي: الذين ليس لأبوابهم أغلاق، نقل ذلك عن ابن حبيب نقله الصغاني.
 ومما يستدرك عليه: قولهم: وهو أهون علي من بعرة يرمى بها كلب، وأصله من فعل المعتدة عن موت زوجها، ويقال منه: بعرت المعتدة، فهي باعر. انقضت عدتها، أي رمت بالبعرة. وبعرته: رمته بها، كذا في الأساس. وليلة البعير: هي الليلة التي اشترى فيها رسول الله صلى الله عليه وسلم من جابر جمله، وقد جاء هكذا في حديثه. ومن أمثالهم:  أنت كصاحب البعرة  ، وكان من حديثه أن رجلا كانت له ظنة في قومه، فجمعهم ليستبرئهم، وأخذ بعرة، فقال: إني رام ببعرتي هذه صاحب ظنتي، فجفل لها أحدهم، وقال: لا ترمني بها، فأقر على نفسه. وأبناء البعير: قوم. وبنو بعران: حي، كذا في اللسان.

  وأبو حامد محمد بن هارون بن عبد الله بن حميد البعراني، بالفتح، بغدادي، ثقة، روى عنه الدارقطني. وجفر البعر: ماء لبني ربيعة بن عبد الله بن كلاب، بين مكة واليمامة، على الجادة. والخضر بن بدران بن بعرى بن حطان: الأديب، كبشرى، كتب عنه المنذري، وضبطه. وبلال بن البعير المحاربي، فيه يقول الشاعر يهجوه:
  يقولون: هذا ابن البعير ومـالـه                      سنام ولا في ذروة المجد غارب. ذكره المبرد في الكامل.

##### Türkçe

**البعر**; ve harekesiyle: develer ve koyunların, yaban sığırlarının ve ceylanların **الخف** ve **الظلف**’ünün dışkısıdır; ancak evcil sığır(lar) müstesna; çünkü o **تخثى** eder ve o onun **خثيها**’sıdır. Tavşan da **تبعر** eder. Koyun **بعرت** etmiştir; deve **يبعر** eder, **بعرا**; onun teki **البعرة**’dir, **هاء** ile. Çoğulu **أبعار**. Fiil **بعر** “**منع** gibi”dir. **المبعر** ve **المبعر** “**مقعد** ve **منبر** gibi”: onun yeri, yani **البعر**’in, her dört ayaklıdan; çoğulu **مباعر**. Ve **البعير**, “**أمير** gibi”, ve **الباء** kırılabilir; bu Benî Temîm’in dilidir; fetha iki dilin daha fasihidir: yaşlı deve; yahut **الجذع**; ve dişi için de olabilir. Bazı Araplardan hikâye edildi: “**شربت من لبن بعيري، وصرعتني بعيري**”, yani “dişi devem”. Ve **الأساس**’ta inşad etti:
  “**لا تشتري لبن البعير وعندنا                      لبن الزجاجة واكف التهتان**.”
Ve derler: “**كلا هذين البعيرين ناقة**.” Ve **الصحاح**’ta: **البعير** develerden, insanlar içinde insanın konumu gibidir; denir: erkek deve **بعير**dir, dişi deve **بعير**dir. Dedi: Ona ancak **بعير** denir: **أجذع** olduğu zaman. Denir: “**رأيت بعيرا من بعيد**”; erkek mi dişi mi olduğuna aldırmaz. Ve **المصباح**’ta: **البعير** insan gibidir; erkeğe ve dişiye vâki olur; denir: “**حلبت بعيري**.” Ve **الجمل** erkeğe mahsus olup erkek adamın konumu gibidir; **الناقة** dişiye mahsus olup kadının konumu gibidir; **البكر** ve **البكرة** da delikanlı ve genç kız gibidir; bunu bir cemaat, İbnü’s-Sikkît ve İbn Cinnî gibi, böyle hikâye etti.

**البعير**: eşektir; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **ولمن جاء به حمل بعير**. Ve Dâvûd’un Zebûr’unda: **البعير** yük taşıyan her şeydir. Ve İbranice’de yük taşıyan her şeye **بعير** denir. Bu iki dil İbn Hâlaveyh’tendir. İbn Berrî dedi: **البعير** hakkında Seyfüddevle b. Hamdân’ın meclisinde cereyan eden bir soru vardır; soran İbn Hâlaveyh, sorulan el-Mütenebbî idi. İbn Hâlaveyh dedi: **البعير** ayrıca eşektir; bu nadir bir harftir; onu Seyfüddevle’nin huzurunda Mütenebbî’ye attım; onda bir **خنزوانة** ve **عنجهية** vardı; sarsıldı; ben dedim: Yüce Allah’ın sözü **ولمن جاء به حمل بعير**’de **البعير** ile murad eşektir; çünkü Yakub ve Yusuf’un kardeşleri عليهم السلام Ken‘ân diyarındaydılar; orada deve yoktur; ancak eşekler üzerinde azık temin ederlerdi; Mukâtil b. Süleymân da tefsirinde bunu böyle zikretti.

Çoğulu **أبعرة**; **أبعرة**’nin çoğulu **أباعر**’dir; ve bu **بعير**’in çoğulu değildir; İbn Berrî’nin dediği gibi. Şahit olarak Yezîd b. es-Sakîl el-Ukaylî’nin sözü zikredildi:
  “**ألا قل لرعيان الأباعر أهملوا                      فقد تاب عما تعملـون يزيد**.
  **وإن امرأ ينجو من النار بعدما                      تزود من أعمالها لسـعـيد**.”
Dedi: Bu beyit ile insanlar çokça temsil getirirler; fakat söyleyenini bilmezler.

**الأبعرة** ayrıca **أباعير** üzerine de cem‘ olunur. **البعير**’in cem‘lerinden: **بعران** ve **بعران**; zamme ve kesre ile; sonuncusu Ferrâ’dan. Ve **بعر** “**رغيف** ve **رغف** gibi”dir. Ve **بعر الجمل** “**فرح** gibi” **بعرا**: **بعيرا** oldu.

**البعر**, fetha sonra sükûn ile: tam, daimî fakirliktir. **البعرة**: Allah عز وجل için olan öfkedir; onun tasğîri **بعيرة**’dir.

**البعرة**, hareke ile: **الكمرة**’dir. **المبعار**, kesre ile: koyun; yahut dişi deve, sağanına **تباعر** eder. Koyun ve dişi deve **باعرت** etti: sağanına doğru acele etti. **البعار** “**كتاب** gibi”: isimdir; ve ayıp sayılır; çünkü belki **بعر**’ını **المحلب**’a düşürür. **البعار** “**غراب** gibi”: iri **النبق**’tır; Yemenîdir. **البعار** “**كتان** gibi”: ع.

**البعار** ayrıca: bir adamın lakabıdır; م yani bilinen. **البيعرة** “**حيدرة** gibi”: ع. **بعرين** “**يبرين** gibi”: د, Şam’da; yahut doğrusu: **بارين**; ve avam **بعرين** der; Halep ile Hama arasında batı tarafındadır. **التكملة**’de: Humus ile sahil arasında bir kasabacıktır. **باعر بايا** yahut **باعرباي**: d, Nusaybin nahiyesinde, Halep amellerinden, Afâmiyâ’nın muzâfâtından; Buhtunnasr onlara gazâ etti.

**باعربايا**: Musul’da ة. İkisini de Yâkût **المعجم**’de zikretti. **أبعر المعي** ve onu **تبعيرا**: içindekini **البعر**’dan **نثل** etti. Ve darb-ı mesellerindendir: “**إن هذا الداعر، ما زال ينحر الأباعر، وينثل المباعر**.”

**باعرباي**: kapılarında kilitler olmayan kimselerdir; bunu İbn Habîb’den nakletti; es-Sagânî onu nakletti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: onların sözü: “**وهو أهون علي من بعرة يرمى بها كلب**.” Aslı, kocasının ölümünden dolayı iddet bekleyen kadının fiilindendir. Ondan denir: **بعرت المعتدة**; o **باعر**’dır: iddeti bitti; yani **البعرة**’yi attı. Ve **بعرته**: onu onunla attım; **الأساس**’ta böyledir. **ليلة البعير**: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in Câbir’den devesini satın aldığı gecedir; hadîsinde böyle gelmiştir. Ve darb-ı mesellerindendir: “**أنت كصاحب البعرة**.” Onun hadisesinden: bir adamın kavminde bir zan vardı; onları temize çıkarmak için topladı; bir **بعرة** aldı; dedi: “Şu **بعرتي** ile zannımın sahibini atacağım”; onlardan biri ondan ürktü ve dedi: “Beni onunla atma”; böylece kendi aleyhine ikrar etti. **أبناء البعير**: bir kavimdir. **بنو بعران**: bir kabiledir; **اللسان**’da böyledir.

Ve Ebû Hâmid Muhammed b. Hârûn b. Abdullâh b. Humeyd el-**البعراني**, fetha ile, Bağdatlı, sika; ed-Dârakutnî ondan rivayet etti. **جفر البعر**: Benî Rebîa b. Abdullâh b. Kilâb’a ait bir sudur; Mekke ile Yemâme arasında, ana yol üzerindedir. el-Hıdr b. Bedrân b. **بعرى** b. Hattân: edip; “**بشرى** gibi”; el-Münzirî ondan yazdı ve onu ضبط etti. Bilâl b. **البعير** el-Muhâribî; şair onu hicvederek hakkında şöyle der:
  “**يقولون: هذا ابن البعير ومـالـه                      سنام ولا في ذروة المجد غارب**.”
el-Müberred onu **الكامل**’de zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَعَرَ
1 بَعَرَ بعر , aor. بَعَرَ (S, Mgh, Msb, K,) inf. n. بَعْرٌ (S, Msb,) said of an animal having the kind of foot called خُفّ, (Mgh, Msb, K,) [i. e.,] of a camel, and also of a sheep and goat, (S,) and of a cloven-hoofed animal (Mgh, Msb, K) of the wild kind of bull or cow, but not of the domestic kind, and of the gazelle-kind, beside the other two cloven-hoofed kinds mentioned before, and of the hare or rabbit, (TA,) He voided dung. (S, * Mgh, Msb, K.) ― -b2- بَعَرَهُ He threw at him a piece of بَعْر. (A.) ― -b3- بَعَرَتْ, said of a widow, She threw the piece of بَعْر; i. q. ↓ رَمَتْ بِالبَعْرَة; meaning she ended the number of days during which she had to wait after the death of her husband before she could marry again. (A.) [It seems to have been customary for the widow to collect a number of pieces of بَعْر, as many as the days she had to wait before she could marry again, and to throw away one each day: so that the saying means She threw the last piece of بعر.] -A2- بَعِرَ, aor. بَعَرَ , (K,) inf. n. بَعَرٌ, (TA,) He (a camel) became a بَعِير. (K.)

2 بَعَّرَ see 4.

بَاعَرَتْ حَالِبَهَا
3 بَاعَرَتْ حَالِبَهَا باعرت حالبها , [inf. n., app., بِعَارٌ, q. v.,] said of a ewe or she-goat, (K,) and of a she-camel, (TA,) She befouled her milker with her dung. (TA voce بِعَارٌ.) -A2- بَاعَرَتْ اـِلَى حَالِبِهَا She (a ewe or goat, and a camel,) hastened to her milker. (TA.)

ابعر
4 ابعر ابعر He cleansed an intestine, or a gut, of its بَعْر; as also ↓ بعّر, inf. n. تَبْعِيرٌ. (K.)

بَعْرٌ
بَعْرٌ بعر (S, A, K) and ↓ بَعَرٌ (Msb, K) [coll. gen. ns. signifying Camels', and sheeps', and goats', and similar, dung;] dung (Msb, K) of animals having the kind of foot called خُفّ, (A, Mgh, Msb, K) [i. e.,] of the camel, and also of the sheep and goat, (S,) and of cloven-hoofed animals (A, Mgh, Msb, K) of the wild kind of bull and cow, but not of the domestic kind, and of the gazelle-kind, beside the two other cloven-hoofed kinds, and of the hare or rabbit: (TA:) n. un. with ة: (S, Mgh, K:) and pl. أَبْعَارٌ. (S, Msb, K) One says, هُوَ أَهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ بَعْرَةٍ يُرْمَى بِهَا كَلْبٌ [He is a lighter thing to me than a piece of بعر that is thrown at a dog]. (A.) And it is said in a prov., أَنْتَ كَصَاحِبِ البَعْرَةِ [Thou art like the owner of the piece of بعر, or أَنْتَ فِى مِثْلِ صَاحِبِ البَعْرَةِ Thou art in a condition like that of the owner of the piece of بعر; (meaning the person for whom it was intended;) applied to him who reveals a thing relating to himself; (see Freytag's Arab. Prov. i. 85;)] originating from the fact that a man had a suspicion respecting some one among his people; so he collected them to search out from them the truth of the case, and took a piece of بعر, and said, “I am about to throw this my piece of بعر at the person whom I suspect;” whereupon one of them withdrew himself quickly, and said, “Throw it not at me;” and confessed. (TA.) See also بَعَرَتْ, above.

بَعَرٌ
بَعَرٌ بعر : see بَعْرٌ.

بِعَارٌ
بِعَارٌ عار عاري بعار , a subst., [or inf. n. of 3,] The befouling of her milker with her dung, by a ewe or she-goat, (K,) or a camel: (TA:) it is reckoned a fault, because the animal that does so sometimes casts her dung into the milking-vessel. (TA.)

بَعِيرٌ
بَعِيرٌ عير بعير , (S, Msb, K, &c.,) sometimes pronounced بَعِيرٌ, (K,) which latter is of the dial. of BenooTemeem, but the former is the more chaste, (TA,) A camel, male or female; (S, Msb, K;) as applied to a camel, like اـِنْسَانٌ applied to a human being; (S, Msb;) whereas جَمَلٌ is applied only to a male camel, and نَاقَةٌ to a she-camel; بَكْرٌ and بَكْرَةٌ are respectively terms like فَتنًى and فَتَاةٌ; and قَلُوصٌ is like the term جَارِيَةٌ; so say, among others, ISk and Az and IJ; and it is added in the Mutahffidh, that the terms جمل and ناقة are applied only when the animal has entered the seventh year: (Msb:) but بعير is more commonly applied to the male camel; (Msb, K;) and only to one that has entered its fifth year; (S, K;) or that has entered its ninth year: (K:) the pl. is أَبْعِرَةٌ [a pl. of pauc.] and بُعْرَانٌ (S, Msb, K) and بِعْرَانٌ (K) and بُعُرٌ (TA) and (pl. of أَبْعِرَةٌ TA) أَبَاعِرُ (S, Msb, K) and أَبَاعِيرُ (K.) If one say, أَعْطُونِى بَعِيرًا [Give ye to me a بعير], the persons so addressed, accord. to EshShلfi'ee, are not to give a she-camel: (Msb:) but the following phrases are transmitted from the Arabs: صَرَعَتْنِى بَعِيرِى My she-camel threw me down prostrate: (S, A:) and حَلَبْتُ بَعِيرِى I milked my camel: (A, Msb:) and شَرِبْتُ مِنْ لَبَنِ بَعِيرِى I drank of the milk of my camel: (S:) and كِلَا هٰذِيْنِ البِعْرَيْنِ نَاقَةٌ Each of these two camels is a she-camel. (A.) لَيْلَةُ البَعِيرِ [The night of the camel], mentioned in a trad. of Jلbir, means the night in which the Prophet purchased of him his camel. (TA.) ― -b2- Also An ass: (IKh, K:) so in the Kur xii. 72; but this signification is of rare occurrence: (IKh:) and anything that carries: (IKh, K:) so in the Hebrew language [165 (see Gen. xlv. 17)]. (TA.)

بَاعِرٌ
بَاعِرٌ باعر A widow throwing the piece of بَعْر; meaning ending the number of days during which she has had to wait after the death of her husband previously to her being allowed to marry again. (A.) [See 1.]

مَبْعَرٌ
مَبْعَرٌ مبعر and ↓ مِبْعَرٌ [and ↓ مَبْعَرَةٌ (occurring in the K in art. خور)] The place [or passage (as is shown in the Lexicons in many places)] of the بَعْر; [i. e. the rectum; the intestine, or gut, containing the بَعْر;] of any quadruped: (K:) pl. مَبَاعِرُ. (TA.) It is said in a prov., اـِنَّ هٰذَا الدَّاعِرَ مَا زَالَ يَنْحَرُ الأَبَاعِرَ وَ يَنْثِلُ المَبَاعِرَ [Verily this bad man has not ceased to slaughter camels and to cleanse the intestines containing the dung]. (A, TA.)

مِبْعَرٌ
مِبْعَرٌ مبعر : see مَبْعَرٌ

مَبْعَرَةٌ
مَبْعَرَةٌ مبعره مبعرة : see مَبْعَرٌ

مِبْعَارٌ
مِبْعَارٌ مبعار A ewe or she-goat, (K,) or a she-camel, (TA,) that befouls with her dung (تُبَاعِرُ) her milker. (K, TA.) [See بِعَارٌ.]

##### Türkçe

**بَعَرَ**
1 **بَعَرَ** بعر, muzâri‘ı **بَعَرَ** (S, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **بَعْرٌ** (S, Msb,) **خُفّ** denilen ayak türüne sahip bir hayvan hakkında, (Mgh, Msb, K,) [yani] deve hakkında, ve ayrıca koyun ve keçi hakkında, (S,) ve yarık toynaklı bir hayvan (Mgh, Msb, K) hakkında: yabani türden öküz yahut inek türünden, fakat evcil türden değil; ve ceylan türünden; daha önce zikredilen öteki iki yarık toynaklı türün yanı sıra; ve tavşan hakkında, (TA,) Dışkı çıkardı. (S, * Mgh, Msb, K.) ― -b2- **بَعَرَهُ** Ona bir parça **بَعْر** attı. (A.) ― -b3- **بَعَرَتْ**, dul kadın hakkında denir: **بَعْر** parçasını attı; yani ↓ **رَمَتْ بِالبَعْرَة**; mânâsı: kocasının ölümünden sonra yeniden evlenebilmesi için beklemesi gereken günlerin sayısını tamamladı. (A.) -A2- **بَعِرَ**, muzâri‘ı **بَعَرَ**, (K,) mastar ismi **بَعَرٌ**, (TA,) O (deve) bir **بَعِير** oldu. (K.)

2 **بَعَّرَ**: 4’e bak.

**بَاعَرَتْ حَالِبَهَا**
3 **بَاعَرَتْ حَالِبَهَا** باعرت حالبها, [mastar ismi, görünüşe göre, **بِعَارٌ**, bkz.,] koyun yahut keçi hakkında, (K,) ve dişi deve hakkında, (TA,) Süt sağanını dışkısıyla kirletti. (TA, **بِعَارٌ** maddesinde.) -A2- **بَاعَرَتْ اـِلَى حَالِبِهَا** O (koyun yahut keçi, ve deve,) süt sağanına acele etti. (TA.)

**ابعر**
4 **ابعر** ابعر: Bir bağırsağı yahut bir bağırsak parçasını, içindeki **بَعْر**’dan temizledi; bunun gibi ↓ **بعّر**, mastar ismi **تَبْعِيرٌ**. (K.)

**بَعْرٌ**
**بَعْرٌ** بعر (S, A, K) ve ↓ **بَعَرٌ** (Msb, K) [develerin, koyunların, keçilerin ve benzerlerinin dışkısını ifade eden cins topluluk ismi;] **خُفّ** denilen ayak türüne sahip hayvanların dışkısı, (A, Mgh, Msb, K) [yani] devenin, ve ayrıca koyun ve keçinin, (S,) ve yarık toynaklı hayvanların (A, Mgh, Msb, K): yabani türden öküz ve inek türünün, fakat evcil türün değil; ve ceylan türünün; öteki iki yarık toynaklı türün yanı sıra; ve tavşanın: (TA:) tekili ة ile: (S, Mgh, K:) ve çoğulu **أَبْعَارٌ**. (S, Msb, K) Denir ki: **هُوَ أَهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ بَعْرَةٍ يُرْمَى بِهَا كَلْبٌ** [O, bana, bir köpeğe atılan bir **بَعْر** parçasından daha hafiftir]. (A.) Ve bir meselde şöyle denmiştir: **أَنْتَ كَصَاحِبِ البَعْرَةِ** [Sen, **بَعْر** parçasının sahibi gibisin] yahut **أَنْتَ فِى مِثْلِ صَاحِبِ البَعْرَةِ** Sen, **بَعْر** parçasının sahibi gibi bir hâldesin; (mânâsı: onun için kastedilen kişi;) kendisiyle ilgili bir şeyi açığa vuran kimseye uygulanır;] şu vakıadan doğmuştur: bir adam, kavminden birisi hakkında şüphe etti; bunun üzerine onları, işin hakikatini onlardan ortaya çıkarmak için topladı; ve bir parça **بَعْر** aldı ve dedi ki: “Şüphelendiğim kişiye bu **بَعْر** parçamı atacağım;” bunun üzerine onlardan biri çabucak çekildi ve dedi ki: “Onu bana atma;” ve itiraf etti. (TA.) Yukarıda **بَعَرَتْ**’e de bak.

**بَعَرٌ**
**بَعَرٌ** بعر: **بَعْرٌ**’a bak.

**بِعَارٌ**
**بِعَارٌ** عار عاري بعار, bir isimdir, [yahut 3’ün mastarı,] Koyun yahut keçinin, (K,) yahut devenin, (TA:) süt sağanını dışkısıyla kirletmesi: (TA:) bu bir kusur sayılır; çünkü bunu yapan hayvan bazen dışkısını sağma kabına düşürür. (TA.)

**بَعِيرٌ**
**بَعِيرٌ** عير بعير, (S, Msb, K, vb.,) bazen **بَعِيرٌ** diye telaffuz edilir, (K,) bu ikincisi Benû Temîm lehçesindendir; fakat birincisi daha fasîhtir, (TA,) Erkek yahut dişi deve; (S, Msb, K;) deveye uygulanışı, insana **اـِنْسَانٌ**’ın uygulanışı gibidir; (S, Msb;) hâlbuki **جَمَلٌ** yalnız erkek deveye, **نَاقَةٌ** ise dişi deveye uygulanır; **بَكْرٌ** ve **بَكْرَةٌ** sırasıyla **فَتنًى** ve **فَتَاةٌ** gibi terimlerdir; ve **قَلُوصٌ** **جَارِيَةٌ** terimi gibidir; bunları, başkaları arasında, ISk ve Az ve IJ söyler; ve Mutahffidh’de eklenmiştir ki **جمل** ve **ناقة** terimleri ancak hayvan yedinci yıla girdiğinde kullanılır: (Msb:) fakat **بعير** daha çok erkek deveye uygulanır; (Msb, K;) ve yalnız beşinci yılına girmiş olana; (S, K;) yahut dokuzuncu yılına girmiş olana: (K:) çoğulu **أَبْعِرَةٌ** [azlık çoğulu] ve **بُعْرَانٌ** (S, Msb, K) ve **بِعْرَانٌ** (K) ve **بُعُرٌ** (TA) ve ( **أَبْعِرَةٌ**’nin çoğulu olarak TA’da) **أَبَاعِرُ** (S, Msb, K) ve **أَبَاعِيرُ** (K.) Eğer biri **أَعْطُونِى بَعِيرًا** [Bana bir **بَعِير** veriniz] derse, EshShلfi'ee’ye göre, kendilerine hitap edilen kimseler bir dişi deve vermeyeceklerdir: (Msb:) fakat Araplardan şu ifadeler rivayet edilmiştir: **صَرَعَتْنِى بَعِيرِى** Dişi devem beni yere serdi: (S, A:) ve **حَلَبْتُ بَعِيرِى** Devemi sağdım: (A, Msb:) ve **شَرِبْتُ مِنْ لَبَنِ بَعِيرِى** Devemin sütünden içtim: (S:) ve **كِلَا هٰذِيْنِ البِعْرَيْنِ نَاقَةٌ** Bu iki devenin her biri dişi devedir. (A.) **لَيْلَةُ البَعِيرِ** [Devenin gecesi], Câbir’den bir rivayette zikredilmiştir; Peygamber’in ondan devesini satın aldığı gece demektir. (TA.) ― -b2- Ayrıca: Eşek: (IKh, K:) Kur’ân xii. 72’de böyledir; fakat bu mânâ nadirdir: (IKh:) ve taşıyan her şey: (IKh, K:) İbrânî dilinde de böyledir. (TA.)

**بَاعِرٌ**
**بَاعِرٌ** باعر: **بَعْر** parçasını atan dul kadın; mânâsı: kocasının ölümünden sonra yeniden evlenmesine izin verilmeden önce beklemek zorunda olduğu günlerin sayısını bitirmesi. (A.)

**مَبْعَرٌ**
**مَبْعَرٌ** مبعر ve ↓ **مِبْعَرٌ** [ve ↓ **مَبْعَرَةٌ** (K’da خور maddesinde geçen)] **بَعْر**’ın yeri [yahut geçidi]; [yani rektum; **بَعْر**’ı içeren bağırsak yahut bağırsak parçası;] her dört ayaklıya ait: (K:) çoğulu **مَبَاعِرُ**. (TA.) Bir meselde şöyle denir: **اـِنَّ هٰذَا الدَّاعِرَ مَا زَالَ يَنْحَرُ الأَبَاعِرَ وَ يَنْثِلُ المَبَاعِرَ** [Şüphesiz bu kötü adam, develeri boğazlamaktan ve dışkı içeren bağırsakları temizlemekten geri durmamıştır]. (A, TA.)

**مِبْعَرٌ**
**مِبْعَرٌ** مبعر: **مَبْعَرٌ**’a bak.

**مَبْعَرَةٌ**
**مَبْعَرَةٌ** مبعره مبعرة: **مَبْعَرٌ**’a bak.

**مِبْعَارٌ**
**مِبْعَارٌ** مبعار: Süt sağanını dışkısıyla ( **تُبَاعِرُ** ) kirleten koyun yahut keçi, (K,) yahut dişi deve. (TA,)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَعَرَ
بَعَرَ A ( n. ac. بَعْر 1 ),
a.  Dunged.

بَعْر
بَعْر 1 ,
a.  Dung.

بَعِيْر
بَعِيْر 25 , ( pl. أَبْعِرَة 15t ,  بُعْرَاْن 35 ,  أَبَاْعِرُ 37 ,  أَبَاْعِيْرُ 69 ),
a.  Camel.

##### Türkçe

بَعَرَ
**بَعَرَ** A (isim-fiil: **بَعْر** 1),
a. Dışkıladı.

بَعْر
**بَعْر** 1,
a. Dışkı.

بَعِيْر
**بَعِيْر** 25, (çoğulu: **أَبْعِرَة** 15t, **بُعْرَاْن** 35, **أَبَاْعِرُ** 37, **أَبَاْعِيْرُ** 69),
a. Deve.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بعر
بَعَرَ - يَبْعَرُ - بَعيْر
بَعَرَ - يَبْعَرُ + كائن + شيئاً: يحمله لينقله من بلد إلى بلد
بَعيْر: على وزن " فـَعـيل": اسم فاعل مبالغة من " بَعَرَ - يَبْعَرُ ": وهو اصطلاحاً اسم الدابة المعروفة التي تستعمل للحمل والنقل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حمل الأحمال والانتقال بها من مكان لتوصيلها إلى مكان أو كائن آخر"، وهي:
رَسِلَ - يَرْسَلُ، بَعَرَ - يَبْعَرُ، مَارَ - يَمِيْرُ، زَجَى -  يَزْجُوْ، عَارَ - يَعِيْرُ، رَكِبَ - يَرْكَبُ

بعير
     	﴿ولما فتحوا متاعهم وجدوا بضاعتهم ردت إليهم قالوا ياأبانا ما نبغي هذه بضاعتنا ردت إلينا ونمير أهلنا ونحفظ أخاناونزداد كيل بعير ذلك كيل يسير(65)﴾ يوسف ﴿قالوا نفقد صواع الملك ولمن جاء به حمل بعير وأنا به زعيم(72)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [بعر] ب ع ر: البَعيرُ يشمل الجمل والناقة كالإنسان للرجل والمرأة وإنما يسمى بعيرا إذا أجذع والجمع أبْعِرةٌ و أبَاعِرُ و بُعْرانٌ و البَعْرةُ واحدة البَعْر و الأبْعارِ وقد بَعَرَ البعير والشاة من باب قطع
الراغب
بعر
قال تعالى: }ولمن جاء به حمل بعير{ [يوسف/72]، البعير معروف، ويقع على الذكر والأنثى، كالإنسان في وقوعه عليهما، وجمعه أبعرة وأباعر وبعران، والبعر: لما يسقط منه، والمبعر: موضع البعر، والمبعار من البعير: الكثير البعر.
ملخص اللسان
1.     بَعَرَتِ الشاةُ والبعير يَبْعَرُ بَعْراً.  البَعيرُ: الجَمَل البازِلُ،
2.     البعير كل ما يحمل،
3.     البعير  :الحمار ،
4.      البَعيرُ: الجَذَعُ،
5.     والمِبْعارُ: الشاة والناقة تُباعِرُ حالِبَها.
6.     وصَرَعَتْني بَعيري أَي ناقتي،
7.     والبَعْرُ: الفقر التام الدائم،
8.     أَلا قُلْ لرُعْيانِ الأَباعِرِ: أَهْمِلوا،
9.     والبعير من الإِبل بمنزلة الإِنسان من الناس،
10.                        يقال للجمل بَعيرٌ وللناقة  بَعيرٌ.
11.                        والبَعْرُ والبَعَرُ: رجيع الخُف والظِّلف  من الإِبل والشاء وبقر الوحش والظباء ،
12.                        والمِبْعَرُ والمَبْعَرُ: مكانُ البَعَرِ من كل ذي أَربع،
13.                        وباعَرَتِ الشاةُ  والناقة إِلى حالبها: أَسرعت،
14.                        والبَعَرَةُ: الكَمَرَةُ.
15.                        والبُعَيْرَةُ: تصغير البَعْرَة، وهي الغَضْبَةُ في الله جلّ ذكره.
16.                         والبَعَّارُ: لقب رجل
17.                        وأَبناء البعير: قوم.
18.                        وبنو  بُعْرَان: حَيٌّ.
لسان العرب
● - بعر: البَعيرُ: الجَمَل البازِلُ، وقيل: الجَذَعُ، وقد يكون للأُنثى،  حكي عن بعض العرب: شربت من لبن بَعيري وصَرَعَتْني بَعيري أَي ناقتي،  والجمع أَبْعِرَةٌ في الجمع الأَقل، وأَباعِرُ وأَباعيرُ وبُعْرانٌ وبِعْرانٌ.  قال ابن بري: أَباعِرُ جمع أَبْعِرةٍ، وأَبْعِرَةٌ جمع بَعير، وأَباعِرُ  جمع الجمع، وليس جمعاً لبعير، وشاهد الأَباعر قول يزيد بن الصِّقّيل  العُقَيْلي أَحد اللصوص المشهورة بالبادية وكان قد تاب:  أَلا قُلْ لرُعْيانِ الأَباعِرِ: أَهْمِلوا،  فَقَدْ تابَ عَمّا تَعْلَمونَ يَزيدُ  وإِنَّ امْرَأً يَنْجو من النار، بَعْدَما  تَزَوَّدَ منْ أَعْمالِها، لسَعيدُ  قال: وهذا البيت كثيراً ما يتمثل به الناس ولا يعرفون قائله، وكان سبب  توبة يزيد هذا أَن عثمان بن عفان وَجَّه إِلى الشام جيشاً غازياً، وكان  يزيد هذا في بعض بوادي الحجاز يسرق الشاة والبعير وإِذا طُلب لم يوجد، فلما  أَبصر الجيش متوجهاً إِلى الغزو أَخلص التوبة وسار معهم. قال الجوهري:  والبعير من الإِبل بمنزلة الإِنسان من الناس، يقال للجمل بَعيرٌ وللناقة  بَعيرٌ. قال: وإنما يقال له بعير إِذا أَجذع. يقال: رأَيت بعيراً من بعيد،  ولا يبالي ذكراً كان أَو أُنثى. وبنو تميم يقولون بِعير، بكسر الباء،  وشِعير، وسائر العرب يقولون بَعير، وهو أَفصح اللغتين؛ وقول خالد ابن زهير  الهذلي:  فإِن كنتَ تَبْغِي للظُّلامَةِ مَرْكَباً  ذَلُولاً، فإِني ليسَ عِنْدِي بَعِيرُها  يقول: إِن كنت تريد أَن أَكون لك راحلة تركبني بالظلم لم أُقرّ لك بذلك  ولم أَحتمله لك كاحتمال البعير ما حُمّلَ. وبَعِرَ الجَمَلُ بَعَراً: صار  بعيراً. قال ابن بري: وفي البعير سؤال جرى في مجلس سيف الدولة ابن  حمدان، وكان السائل ابن خالويه والمسؤُول المتنبي، قال ابن خالويه: والبعير  أَيضاً الحمار وهو حرف نادر أَلقيته على المتنبي بين يدي سيف الدولة، وكانت  فيه خُنْزُوانَةٌ وعُنْجُهِيَّة، فاضطرب فقلت: المراد بالبعير في قوله  تعالى: ولمن جاء به حِمْلُ بَعير، الحمارُ فكسرت من عزته، وهو أَن البعير  في القرآن الحمار، وذلك أَن يعقوب وأخوة يوسف، عليهم الصلاة والسلام،  كانوا بأرض كنعان وليس هناك إِبل وإنما كانوا يمتارون على الحمير. قال الله  تعالى: ولمن جاء به حمل بعير، أَي حمل حمار، وكذلك ذكره مقاتل بن سليمان  في تفسيره. وفي زبور داود: أَن البعير كل ما يحمل، ويقال لكل ما يحمل  بالعبرانية بعير، وفي حديث جابر: استغفر لي رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم،  ليلة البعير خمساً وعشرين مرة؛ هي الليلة التي اشترى فيها رسولُ الله،  صلى الله عليه وسلم، من جابر جمله وهو في السفر. وحديث الجمل مشهور.  والبَعْرَة: واحدة البَعْرِ. والبَعْرُ والبَعَرُ: رجيع الخُف والظِّلف  من الإِبل والشاء وبقر الوحش والظباء إلاّ البقر الأَهلية فإنها تَخْثي  وهو خَثْيُها، والجمع أَبْعَارٌ، والأَرنب تَبْعَرُ أَيضاً، وقد بَعَرَتِ  الشاةُ والبعير يَبْعَرُ بَعْراً.  والمِبْعَرُ والمَبْعَرُ: مكانُ البَعَرِ من كل ذي أَربع، والجمع  مَباعِرُ.  والمِبْعارُ: الشاة والناقة تُباعِرُ حالِبَها. وباعَرَتِ الشاةُ  والناقة إِلى حالبها: أَسرعت، والاسمُ البِعارُ، ويُعَدُّ عيباً لأَنها ربما  أَلقت بَعَرَها في المِحْلَب.  والبَعْرُ: الفقر التام الدائم، والبَعَرَةُ: الكَمَرَةُ.  والبُعَيْرَةُ: تصغير البَعْرَة، وهي الغَضْبَةُ في الله جلّ ذكره. ومن  أَمثالهم: أَنت كصاحب البَعْرَة؛ وكان من حديثه أَن رجلاً كانت له ظِنَّة  في قومه فجمعهم يستبرئهم وأَخذ بَعْرَة فقال: إِني رام ببعرتي هذه صاحب  ظِنِّتي، فَجَفَلَ لها أَحَدُهُم وقال: لا ترمني بها، فأَقرّ على نفسه.  والبَعَّارُ: لقب رجل. والبَيْعَرَة: موضع. وأَبناء البعير: قوم. وبنو  بُعْرَان: حَيٌّ.
مقاييس اللغة:
بعر الباء والعين والراء أصلان: الجِمال، وَالبَعْرَ. يقال بعير وَأبعِرةٌ وَأباعِرُ وَبُعْرَانٌ، قال بعضُ اللصوص:
وإنِّي لأسْتَحْيي مِنَ اللَّه أنْ أُرَى
أُجَرّرُ حَبْلاً ليس فيه بَعِيرُ
وأن أسألَ المرءَ اللَّئِيمَ بَعِيرَهُ
وَبُعْرَانُ رَبّي في البلادِ كثيرُ
وَالبَعَر معروف.
القاموس المحيط:
البَعْرُ، ويُحَرَّكُ رَجيعُ الخُفِّ والظِّلْفِ، واحِدَتُهُ بهاءٍ، ج أبْعارٌ، والفِعْلُ كمَنَعَ.
والمَبْعَرُ، كمَقْعَدٍ ومِنْبَرٍ: مكانُهُ من كُلِّ ذِي أرْبَعٍ. والبعيرُ، وقد تُكْسَرُ الباءُ: الجَمَلُ البازِلُ، أو الجَذَعُ، وقد يكونُ للْأُنْثَى، والحِمارُ، وكُلُّ مايَحْمِلُ، وهاتانِ عن ابنِ خالَوَيْهِ، ج: أبْعِرَةٌ وأباعِرُ وأباعيرُ وبُعْرانٌ وبِعْرانٌ. وبَعِرَ الجَمَلُ، كفَرِحَ: صارَ بعيراً. والبَعْرُ: الفَقْرُ التامُّ.
والبَعْرَةُ: الغَضْبَةُ في اللّهِ. وبالتحريكِ: الكَمَرَةُ. والمِبْعارُ: الشَّاةُ تُباعِرُ حالِبَها. وككِتابٍ: الاسْمُ. وكغُرابٍ: النَّبِقُ. وككَتَّانٍ: ع، ولَقَبُ رَجلٍ م. والبَيْعَرَةُ: ع. وبَعْرينُ: د بالشامِ، أو الصَّوابُ: بارينُ. وباعِرْبَايَا، أو باعِرْبايْ: د بِناحِيَة نَصيبيْنَ، وة بالمَوْصِلِ. وأبْعَرَ المِعَى، وبَعَّرَهُ تَبْعيراً: نَثَلَ ما فيه من البَعْرِ. وباعِرْبايْ: الذين ليس لأِبوابِهِمْ أغلاقٌ، عن ابنِ حَبيبَ.
تاج العروس:
ب ع ر
البَعْرُ ويُحَرَّكُ : رَجِيعُ الخُفِّ والظِّلْفِ من الإبِل والشّاءِ وَبَقَرِ الوَحْشِ والظِّبَاءِ إلاّ البقَر الأهْلِيَّة فإنها تَخْثِى وهو خَثْيُهَا والأرْنَبُ تَبْعَرُ أيضاً وقد بَعَرَتِ الشّاةُ والبَعِيرُ يَبْعُر بَعْراً واحِدَتُه البَعْرَةُ بهاءٍ . ج أبْعَارُ . والفِعْلُ بَعَرَ كمَنَعَ . والمَبْعَرُ والمِبْعَرُ كمَقْعَدٍ ومِنْبَرٍ : مكانُه أي البَعر من كلِّ ذِي أرْبَعٍ والجَمْعُ مَبَاعِرُ . والبَعِيرُ كأَمِيرٍ وقد تُكْسَرُ الباءُ وهي لغةُ بني تِمِيم والفتحُ أفصحُ اللُّغَتَيْن : الجَمَلُ البازِلُ أو الجَذَعُ وقد يكونُ للأُنْثَى حُكِيَ عن بعض العَرَب : شَرِبْتُ مِن لَبَنِ بَعِيرِي وصَرَعَتْنِي بَعِيرِي أي نَاقَتِي وأنشد في الأساس :
لا تَشْتَرِي لَبَنَ البَعِيرِ وعندَنَا ... لَبَنُ الزُّجاجَةِ وَاكِفُ التَّهْتَانِ . ويقولون : كِلاَ هذَيْن البَعِيرَيْن ناقَةٌ وفي الصّحاح : والبَعِيرُ من الإبل بمَنْزِلَةِ الإنْسَانِ مِنَ النّاس يقال : الجَمَلُ بَعِيرٌ والناقَةُ بَعِيرٌ قال : وإنّمَا يُقَال له بَعِيرٌ : إذا أَجْذَعَ . يقال : رأيتُ بَعِيراً من بَعِيدٍ ولا يُبَالي ذَكَراً كان أو أُنْثَى . وفي المِصْباح : البَعِيرُ مثل الإنسانِ يَقَعُ على الذَّكَر والأُنْثَى يُقال : حَلَبْتُ بَعِيرِي . والجَمَلُ بِمَنْزِلَةِ الرَّجلِ يَخْتَصُّ بالذَّكَرِ والنّاقَةُ بمَنْزِلَةِ المرأَةِ تَخْتَصُّ بالأُنْثَى والبَكُرْ والبَكْرَةُ مثلُ الفَتَى والفَتَاة هكذا حكاه جماعةٌ كابنِ السِّكِّيتِ وابنِ جِنِّي
البَعِيرُ : الحِمَارُ وبه فُسِّرَ قولُه تعالَى : " ولِمَنْ جاءَ به حِمْلُ بعيرٍ " وفي زَبُورِ داوُودَ أنَّ البَعِير كُلّ ما يَحْمِل ويقال لكُلِّ ما يَحْمِل بالعِبْرَانِيَّةِ : بَعِيرٌ وهاتان اللُّغَتَانِ عن ابنِ خَالَوَيْهِ . قال ابن بَرِّيٍّ : وفي البَعِير سؤالٌ جَرَى في مَجْلِسِ سَيْفِ الدَّوْلَةِ بنِ حَمْدَانَ وكان السَّائِلُ ابن خَالَوَيْهِ والمْسؤُول المُتَنَبِّي قال ابن خالَوَيْهِ : والبَعِيرُ أيضاً الحمارُ وهو حَرْفٌ نادرٌ ألْقَيْتُه على المتنبِّي بين يَدَيْ سيفِ الدَّوْلَةِ وكانَت فيه خْنزُوانَةٌ وعُنْجُهِيَّةٌ فاضطربَ فقلتُ : المرادُ بالبَعِيرِ في قولِه تعالَى : " وَلِمَنْ جاءَ بهِ حِمْلُ بَعِيرٍ " الحِمَارُ وذلك أنّ يَعْقُوبَ وأخْوَةَ يُوسُفَ عليهم السَّلام كانوا بأرضِ كَنْعانَ وليس هناك إبِلٌ وإنما كانوا يَمْتَارُونَ على الحَمِير وكذلك ذَكَره مُقَاتِلُ بنُ سليمانَ في تَفْسِيره
ج أَبْعِرَةٌ وجمعُ أَبْعِرَةٍ أباعِرُ وليس جَمْعاً لبَعِيرٍ كما قالَه ابنُ بَرِّيٍّ وذَكَرَ الشاهِدَ قول يزيدَ بنِ الصقيل العقيليِّ :
ألاَ قُلْ لِرُعْيَانِ الأبَاعِرِ أهْمَلُوا ... فقد تابَ عَمّا تَعْمَلُونَ يَزِيدُ
وإنَّ امْرَأَ يَنْجُو مِن النّارِ بعدَمَا ... تَزَوَّدَ مِن أعمالِها لَسَعِيدُ . قال : وهذا البيتُ كثيراً ما يَتَمَثَّلَ به النّاسُ ولا يَعْرِفُونَ قائِلَه
تُجمَعُ الأَبْعِرَةُ أيضاً على أباعِيرَ ومن جُمُوع البَعِير بُعْرَانٌ وبِعْرَانٌ بالضَّمِّ والكسرِ الأخيرَةُ عن الفَرّاءِ وبُعُرٌ كرَغِيفٍ ورُغُفٍ . وبَعِرَ الجَمَلُ كفَرِحَ بَعَراً : صار بَعِيراً
والبَعْرُ بفتحٍ فسكونٍ : الفَقْرُ التّامُّ الدّائمُ . والبَعْرُةُ : الغَضْبَةُ في الله عَزَّ وجَلّ وتصغيرُهَا بُعَيْرَةٌ
البَعَرَةُ بالتَّحْرِيك : الكَمَرَةُ . والمِبْعَارُ بالكسر : الشَّاةُ أو النَّاقَةُ تُبَاعِرُ حالِبَها . وباعَرتِ الشّاةُ والنّاقَةُ إلى حالِبهَا أسْرَعَتْ . البِعَارُ : ككِتَاب : الاسمُ ويُعَدُّ عَيْباً لأنَّهَا رُبَّمَا أَلْقَتْ بَعْرَها في المِحْلَبِ . البُعَارُ كغُرَابٍ : النَّبْقُ الكِبَارُ يَمانِيَّةٌ . البَعّارُ ككَتّانٍ : ع
البَعّارُ أَيضاً : لَقَبُ رَجُلٍ م أي معروفٌ . والبَيْعَرَةُ كحَيْدَرَةٍ : ع . وبَعْرِينُ كيَبْرِينَ : د بالشّام أو الصَّوابُ : بارِينُ والعَامَّةُ تقولُ بَعْرِينُ وهو بين حَلَبَ وحَمَاةَ من جهة الغَرْب وفي التَّكْمِلَة : بُلَيْدَةٌ بين حِمْصَ والسّاحِلِ . وباعِرْ بَايَا أو باعِرْبَايْ : د بناحَيةِ نَصِيبِينَ من أَعمال حَلَب مِن مُضافات أَفامِيا غَزاهم بُخْتُنَصَّرُ
باعِرْبَايَا : ة بالمَوْصِلِ . ذَكَرَهما ياقُوت في المُعْجَم . وأَبْعَرَ المِعَي وبَعَّرَه تَبْعِيراً : نَثَلَ ما فيه مِن البَعْرِ ومِن أمثالِهم : " إنّ هذا الدّاعرِ ما زالَ يَنْحَرُ الأَباعِر وَيَنْثِلُ المَبَاعِر "
وباعِرْبَايْ : الذين ليس لأبْوَابِهِمْ أغْلاقٌ نقلَ ذلك عن ابن حَبِيبَ نقَلَه الصّغانيُّ
ومّما يُسْتَدْرَك عليه : قولُهُم : وهو أَهْوَنُ عليَّ مِن بَعْرَة يُرْمَى بها كَلْبٌ وأَصْلُه مِن فِعْل المُعْتَدَّةِ عن موتِ زَوْجِهَا ويقال منه : بَعَرَتِ المُعْتَدَّةُ فهي باعِرٌ . انْقَضَتْ عِدَّتُها أي رَمَتْ بالبَعْرَةِ . وَبَعَرَتْه : رَمَتْه بها كذا في الأساس . وليلةُ البَعِيرِ : هي اللَّيْلَةُ التي اشتَرى فيها رسولُ الله صلَّى اللهُ عليه وسلَّم من جابِرٍ جَمَلَه وقد جاءَ هكذا في حَدِيثه . ومِن أمثالهم : " أنتَ كصاحِبِ البَعْرَة " وكان مِن حديثه أنَّ رجلاً كانت له ظِنَّةٌ في قومه فجَمَعَهَم لِيَسْتَبْرئَهم وأخَذَ بَعْرَةً فقال : إنِّي رامٍ ببَعْرَتِي هذه صاحبَ ظِنَّتي فجَفَلَ لها أحدُهم وقال : لا تَرْمِنِي بها فأَقَرَّ على نفسِه . وأبناءُ البَعِيرِ : قومٌ . وبنو بُعْرَانَ : حَيٌّ كذا في اللِّسَان
وأبو حامدٍ محمّدُ بنُ هارونَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ حُمَيْدٍ البَعْرَانِيُّ بالفتح بَغْدَادِيٌّ ثِقَةٌ رَوَى عنه الدَّاْرَقُطْنِيُّ . وجَفْرُ البَعْرِ : ماءٌ لبَنِي رَبِيعَةَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ كِلابٍ بينَ مكةَ واليَمَامَةِ على الجادَّةِ . والخَضِرُ بنُ بَدرانَ بنِ بُعْرَى بنِ حِطّانَ : الأَديبُ كبُشْرَى كَتَبَ عنه المُنْذِرِيُّ وضَبَطَه . وبِلالُ بنُ البَعِيرِ المُحاربيُّ فيه يقول الشاعر يَهْجُوه :
يقولُونَ : هذا ابنُ البَعِيرِ ومالَه ... سَنامٌ ولا في ذِرْوَةِ المَجْدِ غارِبُ . ذَكَرَه المُبَرِّدُ في الكامل

##### Türkçe

**بعر**
**بَعَرَ - يَبْعَرُ - بَعيْر**
**بَعَرَ - يَبْعَرُ** + bir varlık + bir şeyi: onu, bir ülkeden bir ülkeye nakletmek için taşır.
**بَعيْر**: “فـَعـيل” vezni üzere: **بَعَرَ - يَبْعَرُ**’dan ism-i fâil mübalağası; ve ıstılahta yük taşımak ve nakletmek için kullanılan, bilinen binek hayvanının adıdır.
Ve lafız, “yükleri yüklenmek ve onlarla bir yerden başka bir yere, onları bir yere yahut başka bir varlığa ulaştırmak için intikal etmek” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَسِلَ - يَرْسَلُ**، **بَعَرَ - يَبْعَرُ**، **مَارَ - يَمِيْرُ**، **زَجَى -  يَزْجُوْ**، **عَارَ - يَعِيْرُ**، **رَكِبَ - يَرْكَبُ**

**بعير**
     ﴿“Ve eşyalarını açtıklarında, sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu buldular. Dediler ki: ‘Ey babamız, daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş; ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir **بَعير** ölçeği daha artırırız; bu, kolay bir ölçektir.’ (65)”﴾ Yusuf ﴿“Dediler ki: ‘Kralın su kabını kaybettik; onu getirene bir **بَعير** yükü vardır; ben de buna kefilim.’ (72)”﴾ Yusuf

مختار الصحاح
● [**بعر**] ب ع ر: **البَعيرُ** erkek deve ile dişi deveyi kapsar; tıpkı insanın erkek ve kadın için olması gibi. Ancak ancak **أَجذع** olduğunda **بَعير** diye adlandırılır. Çoğulu **أبْعِرةٌ** ve **أبَاعِرُ** ve **بُعْرانٌ**’dır. **البَعْرةُ**, **البَعْر**’ın bir tanesidir; ve **الأبْعارِ**. Ve **بَعَرَ** etti **البعير** ve koyun; “**قطع**” bâbındandır.

الراغب
**بعر**
Yüce Allah dedi ki: ﴿**ولمن جاء به حمل بعير**﴾ [Yusuf/72]; **البعير** bilinen (şey)dir; erkek ve dişiye vâki olur; tıpkı insanın ikisine de vâki olması gibi. Çoğulu **أبعرة** ve **أباعر** ve **بعران**’dır. Ve **البعر**: ondan düşen şey içindir. Ve **المبعر**: **البعر**’ın yeri. Ve **المبعار** (olan) **البعير**’den: çok **البعر**’lı olan.

ملخص اللسان
1.     **بَعَرَتِ** koyun ve **البعير** **يَبْعَرُ** **بَعْراً**. **البَعيرُ**: yaşlı (büyük) deve,
2.     **البعير**: taşıyan her şey,
3.     **البعير**: eşek,
4.     **البَعيرُ**: **الجَذَعُ**,
5.     ve **المِبْعارُ**: koyun ve dişi deve, sağanını **تُباعِرُ** eder.
6.     ve “**وصَرَعَتْني بَعيري**” yani dişi devem,
7.     ve **البَعْرُ**: tam, sürekli fakirlik,
8.     “**أَلا قُلْ لرُعْيانِ الأَباعِرِ: أَهْمِلوا**”،
9.     ve **البعير** develerden, insanların içindeki insan mesabesindedir,
10.                        erkeğe **بَعيرٌ**, dişiye **بَعيرٌ** denir.
11.                        ve **البَعْرُ** ve **البَعَرُ**: develerin ve koyunun ve yaban sığırının ve ceylanların, toynaklı ve yumuşak tabanlı hayvan dışkısı,
12.                        ve **المِبْعَرُ** ve **المَبْعَرُ**: dört ayaklı her şeyden **البَعَر**’ın yeri,
13.                        ve **باعَرَتِ** koyun ve dişi deve, sağanına doğru: hızlandı,
14.                        ve **البَعَرَةُ**: **الكَمَرَةُ**.
15.                        ve **البُعَيْرَةُ**: **البَعْرَة**’nin küçültmesi; ve o, Allah (azze ve celle) için olan öfkedir.
16.                         ve **البَعَّارُ**: bir adamın lakabı,
17.                        ve **أَبناء البعير**: bir kavim.
18.                        ve **بنو  بُعْرَان**: bir kabile.

لسان العرب
● - **بعر**: **البَعيرُ**: yaşlı (büyük) deve; denildi ki: **الجَذَعُ**; ve dişi için de olabilir. Bazı Araplardan nakledildi: “**شربت من لبن بَعيري وصَرَعَتْني بَعيري**” yani dişi devem. Çoğulu: az çoğulda **أَبْعِرَةٌ**; ve **أَباعِرُ** ve **أَباعيرُ** ve **بُعْرانٌ** ve **بِعْرانٌ**. İbn Berrî dedi ki: **أَباعِرُ**, **أَبْعِرَةٍ**’nin çoğuludur; **أَبْعِرَةٌ**, **بَعير**’in çoğuludur; **أَباعِرُ** ise çoğulun çoğuludur; **بعير**’in çoğulu değildir. **الأَباعر**’a şahit, Yezîd b. es-Sıkkîl el-Ukaylî’nin (bâdiyede meşhur hırsızlardan biriydi ve tevbe etmişti) sözü:
**أَلا قُلْ لرُعْيانِ الأَباعِرِ: أَهْمِلوا،**
**فَقَدْ تابَ عَمّا تَعْلَمونَ يَزيدُ**
**وإِنَّ امْرَأً يَنْجو من النار، بَعْدَما**
**تَزَوَّدَ منْ أَعْمالِها، لسَعيدُ**
Dedi ki: Bu beyit, insanlar tarafından çokça darb-ı mesel getirilir de söyleyeni bilinmez. Yezîd’in tevbesinin sebebi şuydu: Osman b. Affân Şam’a gazâ eden bir ordu sevk etti; bu Yezîd Hicaz’ın bazı bâdiyelerinde koyun ve **البعير** çalardı; aranırsa bulunmazdı. Orduyu gazâya yönelmiş görünce tevbesini halis kıldı ve onlarla yürüdü. Cevherî dedi ki: **البعير** develerden, insanların içindeki insan mesabesindedir; erkeğe **بَعيرٌ**, dişiye **بَعيرٌ** denir. Dedi ki: Ancak **أَجذع** olduğunda ona **بعير** denir. Denir ki: “Uzaktan bir **بعير** gördüm”; erkek mi dişi mi aldırmaz. Benû Temîm **بِعير** der, bâ’yı kesre ile; ve **شِعير**; diğer Araplar **بَعير** der; o, iki lugatin daha fasihidir. Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî’nin sözü:
**فإِن كنتَ تَبْغِي للظُّلامَةِ مَرْكَباً**
**ذَلُولاً، فإِني ليسَ عِنْدِي بَعِيرُها**
Der ki: Eğer zulüm için, beni binek edinip binmek istiyorsan, buna sana ikrar etmem; onu sana, **البعير**’in yüklenileni yüklenmesi gibi yüklenmem. Ve **بَعِرَ** deve **بَعَراً**: **بعير** oldu. İbn Berrî dedi ki: **البعير** hakkında, Seyfüddevle b. Hamdân’ın meclisinde bir soru cereyan etti; soran İbn Hâlaveyh, cevaplayan el-Mütenebbî idi. İbn Hâlaveyh dedi ki: **البعير** ayrıca eşektir; bu nadir bir harftir; onu, Seyfüddevle’nin huzurunda Mütenebbî’ye attım; onda bir kibir ve gurur vardı; sarsıldı. Dedim ki: Yüce Allah’ın sözü: “**ولمن جاء به حِمْلُ بَعير**”de **البعير** ile murad eşektir; onun izzetini kırdım. Ve o, Kur’an’da **البعير**’in eşek olmasıdır; çünkü Yakub ve Yusuf’un kardeşleri (onlara salât ve selâm) Ken‘ân diyarındaydılar; orada deve yoktu; ancak eşekler üzerinde erzak temin ederlerdi. Yüce Allah dedi ki: “**ولمن جاء به حمل بعير**” yani eşek yükü. Mukâtil b. Süleymân da tefsirinde böyle zikretti. Dâvûd’un Zebûr’unda: **البعير** taşıyan her şeydir; ve İbranice’de taşıyan her şeye **بعير** denir. Câbir hadîsinde: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **ليلة البعير** gecesi benim için yirmi beş kere istiğfar etti”; o, Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, seferde iken Câbir’den devesini satın aldığı gecedir. Deve hadisi meşhurdur. **البَعْرَة**: **البَعْر**’ın bir tanesi. **البَعْر** ve **البَعَر**: develerin ve koyunun ve yaban sığırının ve ceylanların, toynaklı ve yumuşak tabanlı hayvan dışkısıdır; ancak evcil sığır hariç; çünkü o **تَخْثي** eder; o da onun **خَثْيُها**’sıdır. Çoğulu **أَبْعَارٌ**. Tavşan da **تَبْعَرُ** eder. Ve koyun ve **البعير** **بَعَرَتِ**; **يَبْعَرُ** **بَعْراً**. **المِبْعَر** ve **المَبْعَر**: dört ayaklı her şeyden **البَعَر**’ın yeri; çoğulu **مَباعِرُ**. **المِبْعار**: koyun ve dişi deve, sağanını **تُباعِرُ** eder. Ve koyun ve dişi deve, sağanına doğru **باعَرَتِ**: hızlandı; adı **البِعارُ**’dır; ayıp sayılır; çünkü bazen **بَعَر**’ını sağım kabına atar. **البَعْر**: tam, sürekli fakirlik. **البَعَرَة**: **الكَمَرَة**. **البُعَيْرَة**: **البَعْرَة**’nin küçültmesi; ve o, Allah (celâl zikri) için olan öfkedir. Atasözlerindendir: “Sen, **صاحب البَعْرَة** gibisin.” Onun kıssası: Bir adamın kavminde bir şüphesi vardı; onları topladı, temize çıkarmak istedi; bir **بَعْرَة** aldı ve dedi ki: “Ben, şu **بَعْرَة**m ile şüphemin sahibini atacağım.” Onlardan biri ondan ürktü ve dedi ki: “Beni onunla atma”; böylece kendi aleyhine ikrar etti. **البَعَّار**: bir adamın lakabı. **البَيْعَرَة**: bir yer. **أَبناء البعير**: bir kavim. **بنو بُعْرَان**: bir kabile.

مقاييس اللغة:
**بعر**: **الباء** ve **العين** ve **الراء** iki asıldır: develer ve **البَعْر**. Denir: **بعير** ve **أبعِرةٌ** ve **أباعِرُ** ve **بُعْرَانٌ**. Bazı hırsızlar dedi ki:
**وإنِّي لأسْتَحْيي مِنَ اللَّه أنْ أُرَى**
**أُجَرّرُ حَبْلاً ليس فيه بَعِيرُ**
**وأن أسألَ المرءَ اللَّئِيمَ بَعِيرَهُ**
**وَبُعْرَانُ رَبّي في البلادِ كثيرُ**
Ve **البَعَر** bilinen (şey)dir.

القاموس المحيط:
**البَعْرُ** — ve harekelenir — yumuşak taban ve toynağın dışkısıdır; bir tanesi **هاء** iledir; çoğulu **أبْعارٌ**; fiil, **مَنَعَ** gibi.
Ve **المَبْعَرُ**, **مَقْعَدٍ** ve **مِنْبَرٍ** gibi: dört ayaklı her şeyden onun, yani **البَعَر**’ın yeri. Ve **البعيرُ** — ve bâ bazen kesrelenir — yaşlı (büyük) deve; yahut **الجَذَعُ**; ve dişi için de olabilir; ve eşek; ve taşıyan her şey; bu ikisi İbn Hâlaveyh’tendir. Çoğulu: **أبْعِرَةٌ** ve **أباعِرُ** ve **أباعيرُ** ve **بُعْرانٌ** ve **بِعْرانٌ**. Ve **بَعِرَ** deve, **فَرِحَ** gibi: **بعيراً** oldu. Ve **البَعْرُ**: tam fakirlik.
Ve **البَعْرَةُ**: Allah için olan öfke. Ve hareke ile: **الكَمَرَةُ**. Ve **المِبْعارُ**: koyun, sağanını **تُباعِرُ** eder. Ve **ككِتابٍ**: isimdir. Ve **كغُرابٍ**: **النَّبِقُ**. Ve **وككَتَّانٍ**: bir yer; ve bir adamın lakabı. Ve **البَيْعَرَةُ**: bir yer. Ve **بَعْرينُ**: Şam’da bir yer; yahut doğrusu: **بارينُ**. Ve **باعِرْبَايَا** yahut **باعِرْبايْ**: **نَصيبيْنَ** nahiyesinde bir yer; ve Musul’da bir köy. Ve **أبْعَرَ** bağırsak; ve onu **بَعَّرَهُ** **تَبْعيراً**: içindekini **البَعْر**dan döktü. Ve **باعِرْبايْ**: kapılarında kilit olmayanlar; İbn Habîb’den.

تاج العروس:
ب ع ر
**البَعْرُ** — ve harekelenir — develerin ve koyunun ve yaban sığırının ve ceylanların, yumuşak taban ve toynağın dışkısıdır; ancak evcil sığır hariç; çünkü o **تَخْثِى** eder; o da onun **خَثْيُهَا**’sıdır. Tavşan da **تَبْعَرُ** eder. Ve koyun ve **البَعِيرُ** **بَعَرَتِ**; **يَبْعُر** **بَعْراً**. Bir tanesi **البَعْرَةُ**’dır, **هاء** iledir. Çoğulu **أبْعَارُ**. Fiil **بَعَرَ**’dır, **مَنَعَ** gibi. Ve **المَبْعَرُ** ve **المِبْعَرُ**, **مَقْعَدٍ** ve **مِنْبَرٍ** gibi: onun, yani **البَعر**’ın, dört ayaklı her şeyden yeri; çoğulu **مَبَاعِرُ**. Ve **البَعِيرُ**, **أَمِيرٍ** gibi; ve bâ kesrelenebilir; bu Benû Temîm’in lugatıdır; fetha iki lugatin daha fasihidir: yaşlı (büyük) deve yahut **الجَذَعُ**; ve dişi için de olabilir. Bazı Araplardan nakledildi: “**شَرِبْتُ مِن لَبَنِ بَعِيرِي وصَرَعَتْنِي بَعِيرِي**” yani dişi devem. Ve **الأساس**’ta şu beyit getirildi:
**لا تَشْتَرِي لَبَنَ البَعِيرِ وعندَنَا ... لَبَنُ الزُّجاجَةِ وَاكِفُ التَّهْتَانِ**
Ve derler: “Bu iki **البَعِيرَيْن**’in ikisi de dişi devedir.” Ve **الصحاح**’ta: **البَعِيرُ** develerden, insanların içindeki insan mesabesindedir; erkeğe **بَعِيرٌ**, dişiye **بَعِيرٌ** denir. Dedi ki: ancak **أَجْذَعَ** olduğunda ona **بَعِيرٌ** denir. Denir: “Uzaktan bir **بَعِيراً** gördüm”; erkek mi dişi mi aldırmaz. Ve **المِصْباح**’ta: **البَعِيرُ** insan gibidir; erkek ve dişiye vâki olur; denir: “**حَلَبْتُ بَعِيرِي**.” Ve **الجَمَلُ** erkeğe mahsus olup erkek mesabesindedir; **النّاقَةُ** dişiye mahsus olup kadın mesabesindedir; **البَكُرْ** ve **البَكْرَةُ** ise delikanlı ve genç kız gibidir; bunu bir cemaat, İbn es-Sikkît ve İbn Cinnî gibi, nakletti.
**البَعِيرُ**: eşektir; ve bununla, Yüce Allah’ın sözü “**ولِمَنْ جاءَ به حِمْلُ بعيرٍ**” tefsir edildi. Ve Dâvûd’un Zebûr’unda: **البَعِير** taşıyan her şeydir; ve İbranice’de taşıyan her şeye **بَعِيرٌ** denir; bu iki lugat İbn Hâlaveyh’tendir. İbn Berrî dedi ki: **البَعِير** hakkında, Seyfüddevle b. Hamdân’ın meclisinde bir soru cereyan etti; soran İbn Hâlaveyh, cevaplayan el-Mütenebbî idi. İbn Hâlaveyh dedi ki: **البَعِيرُ** ayrıca eşektir; bu nadir bir harftir; onu, Seyfüddevle’nin huzurunda Mütenebbî’ye attım; onda bir kibir ve gurur vardı; sarsıldı. Dedim ki: Yüce Allah’ın sözü “**وَلِمَنْ جاءَ بهِ حِمْلُ بَعِيرٍ**”de **البَعِير** ile murad eşektir; çünkü Yakub ve Yusuf’un kardeşleri (onlara selâm) Ken‘ân diyarındaydılar; orada deve yoktu; ancak eşekler üzerinde erzak temin ederlerdi; Mukâtil b. Süleymân da tefsirinde böyle zikretti.
Çoğulu **أَبْعِرَةٌ**; ve **أَبْعِرَةٌ**’nin çoğulu **أباعِرُ**’dur; **بَعِيرٍ**’in çoğulu değildir; İbn Berrî’nin dediği gibi. Şahidi, Yezîd b. es-Sıkkîl el-Ukaylî’nin sözü:
**ألاَ قُلْ لِرُعْيَانِ الأبَاعِرِ أهْمَلُوا ... فقد تابَ عَمّا تَعْمَلُونَ يَزِيدُ**
**وإنَّ امْرَأَ يَنْجُو مِن النّارِ بعدَمَا ... تَزَوَّدَ مِن أعمالِها لَسَعِيدُ**
Dedi ki: Bu beyit, insanlar tarafından çokça darb-ı mesel getirilir de söyleyeni bilinmez.
**الأَبْعِرَة** ayrıca **أباعِيرَ** üzerine de toplanır. **البَعِير**’in cem‘lerinden: **بُعْرَانٌ** ve **بِعْرَانٌ**; zamme ile ve kesre ile; ikincisi Ferrâ’dan. Ve **بُعُرٌ**, **رَغِيفٍ** ve **رُغُفٍ** gibi. Ve **بَعِرَ** deve, **فَرِحَ** gibi, **بَعَراً**: **بَعِيراً** oldu.
Ve **البَعْرُ** (fetha sonra sükûn ile): tam, sürekli fakirliktir. Ve **البَعْرُةُ**: Allah azze ve celle için olan öfkedir; küçültmesi **بُعَيْرَةٌ**’dir.
**البَعَرَةُ** (hareke ile): **الكَمَرَةُ**. Ve **المِبْعَارُ** (kesre ile): koyun yahut dişi deve, sağanını **تُبَاعِرُ** eder. Ve koyun ve dişi deve, sağanına doğru **باعَرتِ**: hızlandı. **البِعَارُ**: **ككِتَاب** gibi: isimdir; ayıp sayılır; çünkü bazen **بَعْر**’ını sağım kabına atar. **البُعَارُ**: **كغُرَابٍ** gibi: iri **النَّبْقُ**; Yemenîdir. **البَعّارُ**: **ككَتّانٍ** gibi: bir yer.
Ve **البَعّارُ** ayrıca: bir adamın lakabı; yani bilinen. Ve **البَيْعَرَةُ**: **كحَيْدَرَةٍ** gibi: bir yer. Ve **بَعْرِينُ**: **كيَبْرِينَ** gibi: Şam’da bir yer; yahut doğrusu: **بارِينُ**; avam **بَعْرِينُ** der; Halep ile Hama arasında, batı tarafındadır. Ve **التَّكْمِلَة**’de: Humus ile sahil arasında bir kasabadır. Ve **باعِرْ بَايَا** yahut **باعِرْبَايْ**: Halep amellerinden **نَصِيبِينَ** nahiyesinde bir yer; **أَفامِيا**’nın mülhakatından; Buhtunnasr onlara saldırdı.
**باعِرْبَايَا**: Musul’da bir köy. İkisini de Yâkût **المُعْجَم**’da zikretti. Ve **أَبْعَرَ** bağırsak; ve onu **بَعَّرَه** **تَبْعِيراً**: içindekini **البَعْر**dan döktü. Ve atasözlerindendir: “**إنّ هذا الدّاعرِ ما زالَ يَنْحَرُ الأَباعِر وَيَنْثِلُ المَبَاعِر**”.
Ve **باعِرْبَايْ**: kapılarında kilit olmayanlar; bunu İbn Habîb’den nakletti; es-Sağânî nakletti.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: “Bu, bana, bir köpeğe atılan bir **بَعْرَة**’den daha hafiftir.” Aslı, kocasının ölümünden dolayı iddet bekleyen kadının fiilindendir. Ondan denir: **بَعَرَتِ المُعْتَدَّةُ**; o, **باعِرٌ**’dir: iddeti bitti; yani **البَعْرَة**’yi attı. Ve **بَعَرَتْه**: onu onunla attı; **الأساس**’ta böyledir. Ve **ليلةُ البَعِيرِ**: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, Câbir’den devesini satın aldığı gecedir; hadîsinde böyle gelmiştir. Ve atasözlerindendir: “Sen, **صاحِبِ البَعْرَة** gibisin.” Onun kıssası: Bir adamın kavminde bir şüphesi vardı; onları topladı, temize çıkarmak istedi; bir **بَعْرَة** aldı ve dedi ki: “Ben, şu **بَعْرَة**m ile şüphemin sahibini atacağım.” Onlardan biri ondan ürktü ve dedi ki: “Beni onunla atma”; böylece kendi aleyhine ikrar etti. Ve **أبناءُ البَعِيرِ**: bir kavim. Ve **بنو بُعْرَانَ**: bir kabile; **اللِّسَان**’da böyledir.
Ve Ebû Hâmid Muhammed b. Hârûn b. Abdillah b. Humeyd **البَعْرَانِيُّ** (fetha ile), Bağdatlı, sika; ed-Dârakutnî ondan rivayet etti. Ve **جَفْرُ البَعْرِ**: Benû Rabîa b. Abdillah b. Kilâb’a ait bir sudur; Mekke ile Yemâme arasında, ana yol üzerindedir. Ve el-Hadır b. Bedrân b. Bu‘râ b. Hıttân: edîb; **كبُشْرَى** gibi; el-Münzirî ondan yazdı ve ضبط etti. Ve Bilâl b. **البَعِيرِ** el-Muhâribî hakkında şair onu hicvederek şöyle der:
**يقولُونَ : هذا ابنُ البَعِيرِ ومالَه ... سَنامٌ ولا في ذِرْوَةِ المَجْدِ غارِبُ**
El-Müberred onu **الكامل**’de zikretti.
