# بعس (ب-ع-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ع - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
أمّ الطريق: معظمه. يقول: هذه الإبل ترمي بأجنّتها فتأكلها الطير والسباع.
وعسيب الذَّنَبِ: عظمه الذي فيه منابت الشعر.
والعسيب من النخل: جريدة مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. وجمعه عِسبان، وثلاثة أعسبة. واليعسوب: أمير النحل وفحلها، ويقال: هي دَبْرة عظيمة مطاعة فيها إذا أقبلت أقبلت، وإذا أدبرت أدبرت.
واليعسوب: ضرب من الحِجلان من أعظمها. قال أبو ليلى: هو اليَعقوب من الحجلان لا اليعسوب.
واليعسوب: دائرة عند مركض الفرس حيث يصيب رجل الفارس.
واليعسوب أيضا طائر يشبه به الخيل والكلاب لِضُمْرها.
عبس:
عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً فهو عابس الوجه غضبان.
فإن أبدى عن أسنانه في عبوسه قلت كلح.
وإن أهتم لذلك وفكر فيه، قلت: بَسَرَ، وهكذا قول الله عز وجل "عبس وبسر".
وبلغنا أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان مقبلا على رجل يعرض عليه الإسلام فأتاه ابن أم مكتوم، فسأله عن بعض ما كان يسأل فشغله عن ذلك الرجل فعبس رسول الله صلى الله عليه وآله وجهه، وليس من التهاون به، ولكن لما كان يرجو من إسلام ذلك الرجل، فأنزل الله: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى" وإن رأيته مع ذلك مغضبا قلت: بسل.
وإن رأيته مع ذلك وقد زوى بين عينيه قلت: قطب وقطب أيضا فهو عابس وقاطب. والعَبَسُ: ما يبس على هُلْب الذّنب من البعر والبول، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشاء الذي يتعلّق بأذنابها وأَلْياتها وخصاها، ويكون ذلك من السِّمَن.
وفي الحديث: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".
وقد عبست فهي عبسة. قال:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل
ويوم عَبُوس: شديد.
سبع:
السَّبُع: واحد السّباع. والأنثي سَبُعة.
وسبعت فلانا عند فلان إذا وقعت فيه وقيعة مضرّة.
وعبد مسبع في لغة هذيل عبدٌ مترف. ويقال: ترك حتى صار كالسَّبُع لجرأته على الناس. وهو في لغة الدّعيّ. قال العجاج:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا
أي: لم يكن ملفّفا خوف الفضيحة، أي: لم يولد زنا.
قال أبو ليلى: والمُسْبَعُ: الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيح بالسباع وبكلابه. قال:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
وقال أبو ليلى وعرّام: المسبع ولد الزنا. قال أبو ذؤيب:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
إلا أنّ عراماً ذكر أنه سمعه من أبي ذؤيب: مُسْبع، ويقال هو الذي ينسب إلى سبعة آباء في العُبُودة أو في اللؤم.
وقالوا: المسبعُ أيضا: الذي ولد لسبعة أشهر، فلم تنضجه الشّهور في الرّحِمِ ولم تُتَمَّم.
وأسبعت المرأة فهي مُسْبعٌ إذا ولدت لسبعة أشهر.
والأسبوع: تمام سبعة أيام، يُسَمَّى ذلك كلّه أسبوعاً واحداً وجمعه: أسابيع، كذلك الأسبوع من الطوف ونحوه، ويجمع على أسبوعات.
شربت الدّواء أسبوعين وثلاثة أسابيع وأسبوعات كثيرة.
وسَبَعْتُ القوم: صرت سابعهم. وأسبعت الشيء إذا كان ستة فتممته سبعة.
وسبعته تسبيعا أيضا.
والسِّبْعُ من أظماء الإبل، ولا تكون موارد الإبل.
سقينا الإبل سبعا، أي في اليوم السابع من يوم شربت، فإن جمع فأسبع. والسَّبيعُ: جزء من السبعة كالعَشيِر من العَشَرة.
ويقولون: عَشَرَةُ دراهم وزن سبعة، لأنهم جعلوا عشرة دراهم وزن سبعة مثاقيل. وقولهم: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل سَبْعَة يعني المبالغة وبلوغ الغاية في الشرّ. يقال: اراد به عمل سَبْعَةِ رجال.
ويقال: أراد بالسَّبْعة اللَّبُؤة فخفّف الباء. ومن أراد معَنى سَبْعة رجال، نصب الباء وثقّل في بعض اللغات، وهو في الأصل جزم، كقول الله عز وجل "سبعة وثامنهم كلبهم" وأرض مَسْبَعَة ومُسْبِعَة، ويقال: مسبوعةٌ وسَبِعةٌ، كما يقال مذؤوبةٌ وَذِئَبةٌ، أي: ذات سباع وذئاب. قال:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه
أي: كثيرة الضباع.

##### Türkçe

باب **العين** و **السين** و **الباء** معهما
**ع س ب**- **ع ب س**-**س ب ع**- مستعملات **س ع ب**- **ب ع س**- **ب س ع** مهملات

**عسب**:
**العسب**: aygırı (erkek atı) aşmasıdır; şair onu bazen insanlar hakkında da kullanmıştır. **زهير** dedi ki:
فلولا **عَسْبُه** لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
**أبو ليلى** dedi: **العسب**: aygırın suyu; ister at olsun ister deve. Denir ki: قطع الله **عَسْبَه**, yani: suyu ve çocuğu. Ve yorgunluktan yavrularını atmış (düşürmüş) seçkin develeri vasfederek dedi ki:
يغادرن **عسب** الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
**أمّ الطريق**: onun çoğu (en büyük kısmı)dır. Diyor ki: bu develer ceninlerini atar da kuşlar ve yırtıcı hayvanlar onları yer.

Ve **عسيب الذَّنَبِ**: kuyruğun, üzerinde kılların bittiği (çıktığı) kemiğidir.

Ve hurmadan **العسيب**: yaprakçıkları (hûs) kazınan, düzgün, ince bir dal (cريدة)dır. Çoğulu **عِسبان**; ve (sayılı çoğul olarak) üçü: **أعسبة**. Ve **اليعسوب**: arıların emiri ve erkeğidir; ve denir ki: o, içinde itaat olunan büyük bir **دَبْرة**’dir; geldiğinde gelir, döndüğünde döner.

Ve **اليعسوب**: **الحِجلان**’dan (kekliklerden) bir türdür; onların en irilerindendir. **أبو ليلى** dedi: o, kekliklerden **اليَعقوب**’dur; **اليعسوب** değil.

Ve **اليعسوب**: atın koşu yerinde, süvarinin ayağının isabet ettiği yerde bir dairedir.

Ve **اليعسوب** ayrıca: zayıflığı/inceliği sebebiyle atlara ve köpeklere benzetilen bir kuştur.

**عبس**:
**عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً**: yüzü asık, öfkeli olarak; o, yüzü asık olandır.

Eğer asıklığında dişlerini gösterirse, **كلح** dersin.

Eğer bunun için kaygılanır ve onda düşünürse, **بَسَرَ** dersin; Aziz ve Celil Allah’ın sözü de böyledir: " **عبس** و **بسر** ".

Ve bize ulaştı ki Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, kendisine İslâm’ı arz ettiği bir adama yönelmişti; derken **ابن أم مكتوم** geldi; ona, sorduğu şeylerden bir kısmını sordu; böylece onu o adamdan meşgul etti; bunun üzerine Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم yüzünü astı; bu, onu hafife almaktan değildir; fakat o adamın İslâm’ından umduğu şey sebebiyledir. Bunun üzerine Allah indirdi: " **عَبَسَ** وتولَّى **أَنْ جاءَه الأعْمى** ". Ve onu bununla beraber öfkeli görürsen **بسل** dersin.

Ve onu bununla beraber iki gözünün arasını büzmüş görürsen **قطب** dersin; ve **قطب** da (böyledir): o, yüzü asık ve kaşlarını çatandır: **عابس** ve **قاطب**. Ve **العَبَسُ**: kuyruğun sert kılları üzerinde dışkı ve idrardan kuruyup kalan şeydir; o, develerde, koyunlardan olan **الوَذَحِ** gibidir ki onların kuyruklarına, sağrılarına ve husyelerine yapışır; bu, semizlikten olur.

Ve hadiste: "Resûlullah, idrarlarında **عبست** olmuş develere uğradı da elbisesiyle örtündü."

Ve **عبست** olmuştur; o hâlde o, **عبسة**’dir. Dedi ki:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من **عَبَس** الصّيف قرونَ الأيّل
Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli (çetin)dir.

**سبع**:
**السَّبُع**: yırtıcı hayvanların biridir; dişisi **سَبُعة**’dir.

Ve **سبعت** falanı falanın yanında: ona zarar verici bir çekiştirme (kötüleme) ile düştüğünde (hakkında konuştuğunda).

Ve **عبد مسبع** Hüzeyl dilinde: refah içinde bir köledir. Ve denir ki: insanlara karşı cüreti sebebiyle **السَّبُع** gibi oluncaya kadar bırakıldı. Bu, **الدّعيّ** dilindedir. **العجاج** dedi ki:
إنّ تميما لم يُراضِعْ **مُسْبَعا**
ولم تلده أمّه مقنّعا
Yani: rezillik korkusuyla sarılıp sarmalanmış değildi; yani: zina olarak doğmadı.

**أبو ليلى** dedi: ve **المُسْبَعُ**: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çobandır; o da yırtıcılara ve köpeklerine bağırır. Dedi ki:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
Ve **أبو ليلى** ve **عرّام** dedi: **المسبع** zina çocuğudur. **أبو ذؤيب** dedi ki:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Şu var ki **عرام** zikretti ki onu **أبو ذؤيب**’den şöyle işitmiş: **مُسْبع**; ve denir ki: o, kullukta yahut alçaklıkta yedi babaya nispet edilen kimsedir.

Ve dediler ki: **المسبع** ayrıca: yedi aylık doğan kimsedir; aylar onu rahimde olgunlaştırmamış ve tamamlanmamıştır.

Ve kadın **أسبعت** olur; o hâlde o, **مُسْبعٌ**’dur; yedi aylık doğurduğunda.

Ve **الأسبوع**: yedi günün tamamıdır; bunun hepsine bir **أسبوع** denir; çoğulu: **أسابيع**. Yine **الأسبوع** (yün) eğirmeden ve benzerinden (olan ölçü)dür; **أسبوعات** üzerine de çoğul yapılır.

İlacı iki **أسبوع** ve üç **أسابيع** ve çok **أسبوعات** içtim.

Ve **سَبَعْتُ** kavmi: onların yedincisi oldum. Ve **أسبعت** şeyi: altı iken onu yediye tamamladığında.

Ve onu **تسبيعا** olarak da **سبعته**.

Ve **السِّبْعُ**: develerin susuzluk (aralığı) türlerindendir; develerin suya gelişleri (mârid) olmaz.

Develeri **سبعا** suladık; yani içtiği günden itibaren yedinci günde. Eğer (çoğul olarak) toplanırsa: **فأسبع**. Ve **السَّبيعُ**: yediden bir parçadır; ondan bir parça olan **العَشيِر** gibi.

Ve derler ki: yedi ağırlığında on dirhem; çünkü on dirhemi yedi miskal ağırlığı yaptılar. Ve onların sözü: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل **سَبْعَة**; yani kötülükte mübalağa ve nihayete varma. Denir ki: bununla yedi adamın işi kastedildi.

Ve denir ki: **السَّبْعة** ile **اللَّبُؤة** (dişi aslan)ı kastetti; böylece **الباء**’yı hafifletti. Ve yedi adam manasını isteyen kimse **الباء**’yı nasb eder ve bazı dillerde ağırlaştırır; o, aslında cezmdir; Aziz ve Celil Allah’ın sözü gibi: " **سبعة** وثامنهم كلبهم ". Ve **أرض مَسْبَعَة** ve **مُسْبِعَة**; ve denir ki: **مسبوعةٌ** ve **سَبِعةٌ**; nasıl ki **مذؤوبةٌ** ve **وَذِئَبةٌ** denir; yani: yırtıcılar ve kurtlar sahibi. Dedi ki:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً **مَسْبَعه**
وفلواتٍ بعد ذاك **مَضْبَعَه**
Yani: sırtlanları çok.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البعوس، كصبور، أهمله الجوهري وصاحب اللسان، وقال ابن عباد: هي الناقة الشائلة المنهوكة، ج: بعائس وبعاس، بالكسر، أورده الصاغاني هكذا في العباب والتكملة.

##### Türkçe

**البعوس**; **صبور** gibi; el-Cevherî ve Lisân sahibi onu ihmal etti. İbn Abbâd dedi ki: O, kuyruğunu kaldırmış, bitkin düşürülmüş dişi devedir. Çoğulu: **بعائس** ve **بعاس**; kesre ile. es-Sâğânî onu **العباب** ve **التكملة**’de böylece zikretti.
