# بعص — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B5/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%B5/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B5.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بعص

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة عصب: العَصَبُ: أطناب المفاصل الّذي يلائم بينها، وليس بالعقب.
ولحم عِصبٌ: صُلْب كثيرُ العَصَب.
والعَصَب: الطّيّ الشديد.
ورجل معصوصب الخلق كأنّما لوي لّياً. قال:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

التَّخاجؤ: مشية فيها نفج. وسَجُحاً: مستوية. وروى عرّام: سُرُحاً.
والمعصوب: الجائع، في لغة هذيل، الذي كادت أمعاؤه تيبس وهو يَعْصِبُ عُصُوباً فهو عاصب أيضاً، يقال: لأنه عَصَبَ بطنه بحجر من الجوع.
وعصَّبتهم تعصيباً، أي: جوّعتهم، قال:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي
والعَصْبُ من البرود: ما يُعْصَبُ غزلهُ ثم يُصْبَغُ ثم يُحاكُ، ليس من برود الرَّقْم.
وتقول: بُرْدُ عَصْبٍ: مضاف إليه لا يجمع، وربما اكتفوا فقالوا: عليه العَصْب، لأن البُرْد عرف بذلك الاسم.
وسمّي العصيب من أمعاء الشاة، لأنه مطوي.
ويقال في سنة المحل إذا احمرّ الأُفْقُ، واغبرّ العُمْقُ: عَصَبَ الأُفْق يعصب فهو عاصب، أي: محمر.
قال أبو ليلى: عصبت أفواه القوم عصوباً، إذا لصق على أَسْنانهم غبار مع الريق وجفت أرياقهم. ويقال: عَصَبَ القوم يعصب عصوباً، إذا اجتمع الوسخ على أسنانهم من غبار أو شدّة عطش، فإذا غُسِل أو مُسِحَ ذهب.
والعَصَبَةُ: وَرَثَةُ الرّجل عن كلالة من غير وَلَد ولا والد.
فأمّا في الفرائض فكلّ من لم يكن له فريضة مسماة فهو عَصَبَة، يأخذ ما بقي من الفرائض، ومنه اشتقت العصبيّة.
والعُصبة من الرجال: عشرة، لا يُقال لأقلّ منه. وإخوة يوسف عليه السَّلام عشرة، قالوا " ونحن عصبة "، ويقال هو ما بين العَشَرة إلى الأربعين من الرجال.
وقوله تبارك وتعالى: "لتنوء بالعصبة "، يقال أربعون، ويقال: عشرة.
وأما في الكلام العرب فكل رجال أو خيل بفرسانها إذا صاروا قطعة فهم عصبة، وكذلك العصابة من الناس والطير. قال النابغة:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب
واعصوصب القوم: صاروا عصابة. قال:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
أي: يجتمع.
واعصوصب القوم إذا جدّوا في السّير، واشتقاقه من اليوم العصيب، أي: الشديد. وأمر عصيب، أي: شديد. قال العجاج:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
أي: تفرقت عُصَباً. وقال:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
يعصوصب السَّفْر، أي: يجدّون في السير حين رهبوا تلك المفازة. واعصوصب السفر، أي: اشتدّ.
ويوم عصبصب بوزن فَعَلْعَلْ بناء مردف بحرفين، قال:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
والعَصْب: أن يُشَدَّ أُنثيا الدّابة حتى تسقطا. عصبتهُ وهو معصوب.
والعِصابة: ما يُشَدُّ به الرَّأس من الصُّداع. وما شددت به غير الرأس فهو عِصاب، بغير الهاء فرقاً بينهما ليُعْرفا. قال:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
واعتصب فلان بالتّاج، أي: شدَّ، ويقال: عَصَبَ وعَصَّبَ، يُخَفّف ويُشَدّد. قال:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
والبيت لقيس بن الرقيات.
صعب: الصَّعْبُ: نقيض الذّلول من الدّوابّ، والأنثي: صَعْبة، وجمعه صِعاب. وأَصْعَبَ الجملُ الفحل فهو مُصْعَب، وإصْعابه أنه يُرْكَبْ ولم يَمْسَهْ حبل وبه سمي المسّود مُصْعَبا.
وصَعُبَ الشيء صُعُوبة، أي: أشتدّ. وكلّ شيء لم يُطَقْ فهو مُصْعَب .
وأمرٌ صَعْبٌ ، وعقبة صَعْبَة . والفعل من كلٍ: صَعُبَ يَصْعُب صعوبة.
بعص: البُعْصُوصَة: دُوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها. يقال للصَّبيّ: يا بُعْصوصة لصغره وضعفه. لم يعرفه أبو ليلى، وعرفه عرام.
صبع: الصَّبْعُ : أن تأخذ إناء فتقابل بين إبهامَيْك وسبّابتيك، ثم تسيل ما فيه، أوتجعل شيئاً في شيء ضيّق الرأس، فهو يَصْبَعُهُ صبعاً.
والإصْبَعُ يؤنث، وبعض يُذَكِّرها. من ذكّرة قال: ليس فيه علامة التأنيث، ومن أنث قال: هي مثل العينين واليدين وما كان أزواجا فأنّثناه.
قال اللّيث: قلت لخليل: ما علامة اسم التأنيث? قال: ثلاثة أشياء: الهاء في قولك: قائمة.
والمدّة في: حمراء. والياء في: حَلْقَى وعَقْرَى.
وإنما أنّث الإصْبَعَ، لأنّها منفرجة، فكلّ ما كان مثل هذا مما فيه الفرْج فهو مؤنث، مثل المنخرين، وهما منفرج ما بينهما.
وكذلك الفكّان والسّاعدان والزندان مذكران. وهذا جنس أخر. وصَبَعت فلان إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ واغتبته.
والإصْبَعِ: الأثر الحسن. قال:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
وقال الرّاعي: يذكر راعياً أحسن رِعْيَة إبِله حتى سَمِنَت فأشير إليها بالأصابع لسِمَنها:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
وتقول: ما صَبَعَك علينا ?، أي: ما دَلَّكَ علينا ? بصع: البَصْعُ: خرق لا يكاد ينفذ منه الماء لضيقه .
بَصُع بَصاعة، وتَبَصَّع العَرَقُ من الجسد نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً.
قال عرَّام: الخَرقُ هو البضْعُ، بالضاد. بَضَعْتَ الثوب بضعاً، أي: مزَّقته تمزيقا يسيرا.
وتبصَّع العَرَق من الجسد، أي: خرج. قال أبو ذؤيب:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla birlikte
**ع ص ب**، **ص ع ب**، **ب ع ص**، **ص ب ع**، **ب ص ع**، kullanılanlar; **ع ب ص** ihmal edilmiş: **عصب**: **العَصَبُ**: eklemlerin ipleri; onların arasını uygun kılan; **العقب** ile değildir.
Ve et **عِصبٌ**: sert, **العَصَب**ı çok.
Ve **العَصَب**: şiddetli bükme.
Ve bir adam **معصوصب** yaratılışlı: sanki bükülmüş bir bükmeyle. Dedi ki:
Bırakın **التَّخاجؤ**’u ve yürüyün bir yürüyüşle **سُجُحاً**		Şüphesiz erkekler **عَصْب** ve sıvama sahiplerdir

**التَّخاجؤ**: içinde kabarma olan bir yürüyüş. Ve **سَجُحاً**: düz. Ve **عرّام** rivayet etti: **سُرُحاً**.
Ve **المعصوب**: aç; **هذيل** dilinde; bağırsakları neredeyse kuruyan kimse; ve o **يَعْصِبُ عُصُوباً**; o da **عاصب**tır ayrıca; denir ki: çünkü açlıktan karnını bir taşla **عَصَبَ** etti.
Ve onları **عصَّبتهم تعصيباً**, yani: onları aç bıraktım. Dedi ki:
Andolsun, onlardan **العرج** ehline **عَصَّبْت**		**صوالق** ehliyle; hani beni **عصّبونـي** ettiklerinde

Ve **العَصْبُ**; **البرود**dan: ipliği bağlanan, sonra boyanan, sonra dokunan şey; **برود الرَّقْم**dan değildir.
Ve dersin: **بُرْدُ عَصْبٍ**: kendisine izafe edilendir; çoğul yapılmaz; belki yetindiler de dediler: onun üzerinde **العَصْب**; çünkü **البُرْد** o adla bilindi.
Ve koyunun bağırsaklarından **العصيب** adlandırıldı; çünkü o katlanmıştır.
Ve kıtlık senesinde, ufuk kızardığında ve derinlik tozlandığında denir: **عَصَبَ الأُفْق**; **يعصب**; o halde o **عاصب**tir; yani: kızarmış.
**أبو ليلى** dedi: Kavmin ağızlarını **عصبت**; **عصوباً**; dişlerinin üzerine tükürükle birlikte toz yapıştığında ve tükürükleri kuruduğunda. Ve denir: **عَصَبَ القوم يعصب عصوباً**; dişlerinin üzerinde tozdan yahut şiddetli susuzluktan pislik toplandığında; yıkanınca yahut silinince gider.
Ve **العَصَبَةُ**: erkek kişinin, çocuk ve baba olmaksızın, **كلالة**dan mirasçıları.
Ama **الفرائض**da: kendisi için adlandırılmış bir farîza olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farîzalardan kalanını alır; ve ondan **العصبيّة** türetildi.
Ve erkeklerden **العُصبة**: on; ondan daha aza denmez. Ve **يوسف** عليه السَّلام’ın kardeşleri ondur; dediler: “ve biz **عصبة**yiz”; ve denir: erkeklerden on ile kırk arasıdır.
Ve O’nun (yüce ve mübarek) sözü: “**لتنوء بالعصبة**”; denir: kırk; ve denir: on.
Ama Arapların sözünde: her erkekler yahut süvarileriyle atlar, bir parça olduklarında, onlar **عصبة**dir; ve aynı şekilde insanlardan ve kuşlardan **العصابة**. **النابغة** dedi ki:
İki topluluk karşılaştığında onların üstünde döner		**عصائب** kuş; **عصـائب** ile yol bulur

Ve **اعصوصب القوم**: bir **عصابة** oldular. Dedi ki:
**يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها**
Yani: toplanır.
Ve **اعصوصب القوم**: yürüyüşte ciddileştiklerinde; ve onun اشتقاقı **اليوم العصيب**dendir; yani: şiddetli. Ve bir iş **عصيب**; yani: şiddetli. **العجاج** dedi ki:
Ve dolaşanın çöktüğü yer; hani **اعصوصبا** ettiğinde
Yani: **عُصَباً** olarak ayrıldılar. Ve dedi ki:
**يعصوصب السّفر إذا علاها**
**رهبتهم أو ينزلوا ذراها**
**يعصوصب السَّفْر**: yani, o çoraklığı korktukları vakit yürüyüşte ciddileşirler. Ve **اعصوصب السفر**: yani: şiddetlendi.
Ve bir gün **عصبصب**; **فَعَلْعَلْ** vezninde; iki harfle art arda gelen bir bina. Dedi ki:
.............		Onlara bir gün, asık suratlı, **عصبصبا** tattırdım

Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki dişisini bağlamak; ta ki ikisi düşsün. Onu **عصبتهُ**; ve o **معصوب**tur.
Ve **العِصابة**: başı, baş ağrısından dolayı, onunla bağlanan şey. Başın dışında onunla bağladığın şey ise **عِصاب**tır; **الهاء** olmaksızın; ikisi bilinsin diye aralarında fark olarak. Dedi ki:
Eğer size zor gelirse onu bağlayın		**عصابا**; onunla şiddetli sağılır

Ve falan kişi taçla **اعتصب** etti; yani: bağladı. Ve denir: **عَصَبَ** ve **عَصَّبَ**; hafifletilir ve şeddelenir. Dedi ki:
Tacını başının ayrımının üstüne bağlar		Altın gibi bir alın üzerine

Ve beyit **قيس بن الرقيات**’ındır.
**صعب**: **الصَّعْبُ**: binek hayvanlarından uysalın zıddı; dişisi: **صَعْبة**; çoğulu **صِعاب**. Ve erkek deve **أَصْعَبَ** etti; o halde o **مُصْعَب**tır; ve onun **إصْعابه**: ona binilir de ona ip dokunmamıştır; ve onunla **المسّود** **مُصْعَبا** diye adlandırıldı.
Ve şey **صَعُبَ**; **صُعُوبة**; yani: şiddetlendi. Ve güç yetirilmeyen her şey **مُصْعَب**tır.
Ve bir iş **صَعْبٌ**; ve bir yokuş **صَعْبَة**. Ve her ikisinden fiil: **صَعُبَ يَصْعُب صعوبة**.
**بعص**: **البُعْصُوصَة**: küçük bir canlı; beyazlığından bir parıltısı vardır. Çocuğa denir: “ey **بُعْصوصة**”; küçüklüğü ve zayıflığı için. **أبو ليلى** onu bilmedi; **عرام** onu bildi.
**صبع**: **الصَّبْعُ**: bir kap alman; sonra iki başparmağın ve iki işaret parmağın arasında karşı karşıya getirmen; sonra içindekini akıtman; yahut başı dar bir şeyin içine bir şey koyman; o halde onu **يَصْبَعُهُ صبعاً**.
Ve **الإصْبَعُ** müennestir; bazısı onu müzekker yapar. Onu müzekker yapan dedi ki: onda dişillik alâmeti yoktur. Onu müennes yapan dedi ki: o iki göz ve iki el gibidir; ve çiftler olan her şeyi müennes yaptık.
**اللّيث** dedi: **خليل**’e dedim: dişillik isminin alâmeti nedir? Dedi: üç şey: senin “**قائمة**” sözündeki **الهاء**.
Ve “**حمراء**”daki uzatma. Ve “**حَلْقَى**” ve “**عَقْرَى**”daki **الياء**.
Ve ancak **الإصْبَعَ**ı müennes yaptı; çünkü o ayrılmıştır; bu türden, içinde yarık bulunan her şey müennestir; iki burun deliği gibi; ve ikisi, aralarında ayrıklık olan şeydir.
Ve aynı şekilde iki çene, iki önkol ve iki bilek müzekkerdir. Ve bu başka bir cinstir. Ve falanı **صَبَعت**: ona **إصْبَعِكَ** ile işaret ettiğinde ve onu gıybet ettiğinde.
Ve **الإصْبَعِ**: güzel iz. Dedi:
Her omuzda dolunayın rengi gibi parlak		İnsanlardan; bir nimet; ona uyulur; ve **إصْبَعُ**

Ve **الرّاعي** dedi: develerini en güzel otlatan bir çobanı zikreder; ta ki semirdiler; semizliklerinden dolayı onlara parmaklarla işaret edilir:
Damarları belirgin olan onu sürer; görürsün onun için		Üzerlerinde; insanlar kıtlığa düştüğünde **إصْبَعا**

Ve dersin: “Bize karşı seni ne **صَبَعَك**?”; yani: bize seni ne delâlet etti?
**بصع**: **البَصْعُ**: darlığından suyun neredeyse geçmediği bir yırtık.
**بَصُع**; **بَصاعة**; ve ter, bedenden **تَبَصَّع** etti: kılların köklerinden azar azar fışkıradı.
**عرَّام** dedi: yırtık **البضْعُ**tur; **الضاد** ile. Elbiseyi **بَضَعْتَ**; **بضعاً**; yani: onu az bir yırtmayla yırttın.
Ve ter, bedenden **تبصَّع** etti; yani: çıktı. **أبو ذؤيب** dedi ki:
Sağımına engel olur; hani **اسْتُعْضِبْت** edildiğinde		Ancak kaynar; çünkü o **يتـبـصَّـع** eder
