# بعص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: بعص

باب العين والصاد مع الباء
عصب ، صبع ، صعب ، بصع ، بعص : مستعملة .
عصب : قال الله جل وعز : ( هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) أخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : يوم عَصِيب ، ويوم عَصَبصَب أي شديد . قال : وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً إذا ذَبّ ويبِس رِيقه ، وفوه عاصب .
وأخبرني الحَرّانيّ عن ابن السكيتِ يقال : عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً إذا يبِس . وقال : عَصَب فاه الريق .
وقال ابن أحمر :
. . . حتى يعصِب الريقُ بالفم
وقال الراجز :
يعصب فاه الرِيقُ أي عَصْب
عَصْب الجُبَاب بشفاه الوطْب
الجُبَاب : شِبْه الزُبْد في ألبان الإبل . وروى بعض المحدِّثين ( أن جبريل جاء
يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم بثنّيتيه الغبارُ ) ، فإن لم يكن غلطاً من المحدِّث فهي لغة في عَصَب ، والباء والميم يتعاقبان في حروف كثيرة ، لقرب مخرجيهما ، يقال ضَرْبَةُ لازبٍ ولازم ، وسبّد رأسه وسمَّده . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : رجل معصَّب أي فقير قد عصَّبه الجهد ، وهو من قوله جل وعز : ( يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) .
وقال بعضهم : يوم عصيب أي شديد مأخوذ من قولك : عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً إذا ضمَّهم واشتد عليهم . وقال ابن أحمر :
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ عَصَب الناس شَمَال وقرّ
وقوله : ما قومي على نأيهم تعجّب من كرمهم ، وقال : نِعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شَمال أي أطاف بهم وشملِهم بَرْدَها . ويقال للرجل الجائع يشتدّ عليه سَخْفة الجُوع فيعصِّب بطنه بحجر : مُعَصَّب . ومنه قوله :
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث مُعَصَّبينَا
وقال الأصمعيّ : العَصْب : غَيْم أحمر يكون في الأفُق الغربيّ يظهر في سِنِي الجَدْب . وقال الفرزدق :
إذا العَصْب أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها
أبو عُبيد عن أبي عُبَيدة : المعصَّب : الذي عصَّبته السِنُون أي أكلت ماله . وقال الله جل وعز : ( وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ ) ( يوسف : 8 ) . قال أبو عبيد : قال أبو زيد : العُصْبة من العَشَرة إلى الأربعين . وقال الأخفش : العُصْبة والعِصابة : جماعة ليس لها واحد . وذكر ابن المظفّر في كتابه حديثاً : إنه يكون في آخر الزمان رجل يقال له : أمير العُصَب ، فوجدت تصديقه في حديث حدّثنا به محمد بن إسحاق عن الرماديّ عن عبد الرزاق عن معمر عن أيوب عن ابن سيرين عن عُقْبة بن أوس عن عبد الله بن عمرو بن العاص أنه قال : وجدت في بعض الكتب يوم اليرموك : أبو بكر الصديق أصبتم اسمه . عمر الفاروق قَرْن من حديد أصبتم اسمه . عثمان ذو النورين كِفيْلَن من الرحمة لأنه يُقتل مظلوماً ، أصبتم اسمه . قال : ثم يكون مَلِك الأرض المقدَّسة وابنه . قال عُقبة : قلت لعبد الله سمّهما . قال : معاوية وابنه . ثم يكون سفَّاح ، ثم يكون منصور ، ثم يكون جابر ، ثم مهديّ ، ثم يكون الأمين ، ثم يكون سين وسلام يعني صلاحاً وعافية ، ثم يكون أمير العُصَب ، ستة منهم من ولد كعب بن لؤيّ ورجل من قحطان كلهم صالح لا يُرَى مثله . قال أيوب : فكان ابن سيرين إذا حَدَّث بهذا الحديث قال : يكون على الناس ملوك بأعمالهم . قلت : وهذا حديث عجيب وإسناده صحيح والله أعلم بالغيوب .
والعَصْب من برود اليمن ، معروف . وقال الليث : سمّي عَصْباً لأن غَزْله يُعصَب ، ثم يُصبغ ثم يحاك ، وليس من برود الرقْم .
ولا يجمع ، يقال : بُرْد عَصْب وبرود عَصْب لأنه مضاف إلى الفعل . وربما اكتفَوا بأن يقال : عليه العَصْب لأن البُرْد عُرِف بذلك الاسم . أبو عبيد عن أبي عمرو : العصَّاب : الغزّال . وقال رؤبة :
طيّ القَسَاميّ بُرودَ العَصَّاب
قال : والقَسَاميّ : الذي يَطْوي الثياب في أول طَيّها حتى تُكسّر على طيّها . قلت : وقول أبي عمرو يحقّق ما قاله الليث من عَصْب الغَزْل وصَبْغه . وروي عن الحجّاج بن يوسف أنه خطب الناس بالكوفة فقال : لأَعْصِبَنَّكم عَصْب السَّلَمة . قلت : والسَّلَمة شجرة من الغَضَى ذات شوك ، وورقها القَرَظ الذي يُدبغ به الأَدَم ، ويعسُر خَرْط ورقها لكثرة شوكها . ويَعْصِب الخابط أغصانها بحَبْل ثم يَهْصِرها إليه ويخبِطها بعصاه فيتناثر ورقها للماشية ولمن أراد جمعه . وعَصْبُها : جمع أغصانها بحبل تُمدّ به وتُشَدّ شدّاً شديداً . وأصل العَصْب اللَيّ ، ومنه عَصْب التَيْس وهو أن يُشدّ خُصْياه شدّاً شديداً حتى تَنْدُرَا من غير أن تنتزعا نزعاً ، أو تُسَلاّ سلاًّ . يقال : عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب . قال ذلك أبو زيد فيما رَوى عنه أبو عبيد . ومن أمثال العرب : فلان لا تُعْصَب سَلَماته يضرب مثلاً للرجل العزيز الشديد الذي لا يُقهر ولا يُستذَلّ . ومنه قول الشاعر :
ولا سَلَماتي في بَجِيلة تُعْصَبُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَصُوب : التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب فخذاها بحبل ، وذلك الحبل يقال له : العِصَاب . وقد عصبها الحالب عَصْباً وعِصَاباً . وقال الشاعر :
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
عِصَاباً تَستدرّ به شديدا
وقال أبو زيد : العَصُوب : الناقة التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب أداني مَنْخِرَيها بخَيط ثم تُثَوَّر ولا تُحلّ حتى تُحلب . وأما عَصَبة الرجل فهم أولياؤه الذُكور من ورثته ، سُمُّوا عَصَبة لأنهم عَصَبوا بنسبه أي استكَفُّوا به ، فالأب طَرَف والابن طَرَف والعَمّ جانب والأخ جانب ، والعرب تسمّي قرابات الرجل أطرافه ، ولمّا أحاطت به هذه القرابات وعَصَبتْ بنسبه سُمّوا عَصَبة . وكل شيء استدار بشيء فقد عَصَب به . والعمائم يقال لها : العصائب ، واحدتها عِصَابة ، من هذا . وأمَّا العَصَبة فلم أسمع لهم بواحد . والقياس أن يكون عاصباً ؛ مثل طالب وطَلَبة وظالم وظلَمة . ويقال أيضاً : عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها إذا استكفَّت به ؛ قال أبو النجم :
إذ عَصَبت بالعَطَن المغربَل
يعني المدقَّق ترابُه . ويقال : عَصَب الرجلُ بيتَه أي أقام في بيته لا يبرحه ، لازماً له . ويقال : عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة إذا لأمها بها محيطة به . والضبَّة عِصَابة للصَّدْع . والعَصَبيَّة : أن يدعو الرجل إلى نُصْرة عَصَبته والتألُّب معهم على من يناوئهم ، ظالمين كانوا أو مظلومين . وقد تعصَّبوا عليهم إذا تجمّعوا . واعصوصب القومُ إذا اجتمعوا . فإذا تجمّعوا على فريق آخرين قيل : تعصَّبوا .
وقرأت بخطّ شمر أن الزبير بن العوّام لمّا أقبل نحو البصرة سئل عن وجهه فقال :
عَلِقتهم إني خلِقتُ عُصْبَهْ
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ
قال شمر : وبلغني أن بعض العرب قال :
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة بعُصْبَهْ
قال : والعُصْبة نبات يتلوّى على الشجر ، وهو اللَّبْلاب . والنُشْبة من الرجال : الذي إذا عبِث بشيء لم يكد يفارقه . وأنشد لكثيّر :
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع كعُصْبة الأغيال
وروى غيره عن ابن الأعرابي عن أبي الجرّاح أنه قال : العُصْبة : هَنَة تُلَفّ على القَتَادة لا تُنزع عنها إلاّ بعد جَهد ، وأنشد :
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ عُصْبة بفروع ضَالِ
ويقال للرجل إذا كان شديد أسْرِ الخَلْق غير مسترخِي اللحم : إنه لمعصوب ما حُفْضِج . وقال ابن السكيت : العَصَب عَصَب الإنسان والدابَّة ، قال : وحكى لي الكلابيّ : ذاك رجل من عَصَب القوم أي من خيارهم ، ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال أبو العباس عنه : العَصُوب المرأة الرسحاء ، وروى أبو نصر عن الأصمعي والأثرمُ عن أبي عبيدة أنهما قالا : هي العَصُوب والرسحاء والمَسْحاء والرصعاء والمصواء والمزلاق والمزلاج والمِنْداص . وقال الليث : العَصَب : أطناب المفاصل التي تلائم بينها وتشدُّها وليس بالعَقَب . ولحم عَصِب : صُلْب شديد . ويقال للرجل الذي سوّده قومه : قد عصَّبوه فهو معصَّب ؛ وقد تعصّب . ومنه قول المخبَّل في الزبْرِقان :
رأيتك هربَّتِ العِمَامة بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ
وهذا مأخوذ من العِصَابة وهي العِمَامة وكانت التيجان للملوك ، والعمائم الحمر للسادة من العرب . ورجل معصَّب ومعمَّم : أي مسوَّد . وقال عمرو بن كُلْثوم :
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا
فجعل الملِك معصَّباً أيضاً لأن التاج أحاط برأسه كالعِصابة التي عَصَبت برأس لابسها . والعِصابة تقع على الجماعة من الناس والطير والخيل . ومنه قول النابغة :
عصائب طير تهتدي بعصائب
ويقال : اعتصب التاجُ على رأسه إذا استكَفَّ به . ومنه قول قيس ذي الرُّقيات :
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب
وكلّ ما عُصِب به كَسْر أو قرح من خرقة أو خَبِيبة فهو عِصاب له . ويقال لأمعاء الشاء إذا طُوِيت وجمعت ثم جُعلت في حَوِيَّة من حوايا بطنها : عُصُب واحِدُها عَصِيب .
والعصائب : الرياح التي تعصب الشجر
فتدرج فيه ؛ قال الأخطل :
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت بالعِصَاه عصائبُهُ
وعَصِبت الفِصالُ الإبلَ : تقدَّمتها . والمعصوب : الكتاب المطويّ . وقال :
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ
صعب : يقال : عَقَبة صَعْبة إذا كانت شاقَّة . وجَمَل مُصْعَب إذا لم يكن منوَّقاً وكان محرَّم الظهر ، وجمال مصاعب ومصاعيب . ويقال : أصعَبْتُ الأمر إذا ألفيته صَعْباً . ومنه قول الشاعر :
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ
ويقال : صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب . ويقال : أخذ فلان بَكْراً من الإبل ليقتضبه فاستصعب عليه استصعاباً . وقد استصعبته أنا إذا وجدته صَعْباً . وقال ابن السكيت : المصعَب : الفَحْل الذي يودَّع من الركوب والعمل ، للفِحْلة . قال : والمصعَب : الذي لم يمسسه حَبْل ولم يُركب . قال : والقَرْم : الفحل الذي يُقْرم أي يودَّع ويُعفى من الركوب ، وهو المُقْرَم والقريع والفَنِيق . وصَعْب من أسماء الرجال . وجمع الصَّعْب صِعَاب .
صبع : أبو عبيد عن أبي عبيدة : صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً إذا اغتبْتَه . وصبعت فلاناً على فلان : دللته . وصبعت الإناء إذا كان فيه شراب فقابلتَ بين إصبعيك ثم أرسلت ما فيه في شيء آخر . قلت : وصَبْع الإناء أن يُرسل الشراب الذي فيه من طَرَفي الإبهامين أو السبَّابتين لئلا ينتشر فيندفق . قلت : وهذا كله مأخوذ من الإصبع ؛ لأن الإنسان إذا اغتاب إنساناً أشار إليه بالإصبع . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : رجل مصبوع إذا كان متكبّراً . قال : والصَبْع : الكِبْر التامّ . والإصبع : واحدة الأصابع . وفيها ثلاث لغات حكاها أبو عبيد عن الكسائيّ قال : هي الإصْبَع وَالإصْبِع واللأُصْبُع . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه دمِيتْ إصبعُه في حفر الخندق فقال :
هل أنت إلا إصبِع دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ
وإن ذكَّر مذكِّر الإصبع جاز له ؛ لأنه ليس فيها علامة التأنيث . والإصبع : الأثر الحسَن . يقال : فلان من الله عليه إصبع حَسَنة . وإنما قيل للأثَر الحسن : إصبع لإشارة الناس إليه بالإصبع . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : إنه لحسن الإصبع في ماله ، وحَسَن المَسّ في مالِه أي حسن الأثر . وأنشد :
أوردها راع مَرِيء الإصبع
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ
وفلان مُغِلّ الإصبع إذا كان خائناً . وقال الشاعر :
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً مُغِلّ الإصبع
وقيل : إصبع : اسم جبل بعينه .
بعص : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ :
البَعْص : نحافة البدن ودِقَّته . قال : أصله دُودة يقال لها : البُعْصُوصة . قال : وسَبٌّ للجواري : يا بُعْصُوصة كُفّي ، ويا وجه الكُبَع : سمك بحري وَحِشُ المَرآة . وقال الليث : البُعصوصة : دوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها . ويقال للصبيَّة يا بُعصوصة لصغر جُثَّتها وضعفها . أبو عبيد عن الأصمعيّ يقال للحيَّة إذا ضُرِبت فلوَتْ ذَنَبها : هي تَبعْصَصُ أي تتلوَّى . وقال ابن الأعرابي أيضاً : يقال للجُويرية الضاويَّة : البُعصوصة والعِنْفِص والبطيّطة الحطِّيطة .
بصع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : البَصْع : الجَمْع . ومنه قولهم في التأكيد : جاء القوم أجمعون أكتعون أبصعون إنما هو شيء يَجمع الأجزاء . قال : وقال الفرّاء : يقولون : أجمعون أكتعون أبصعون ، ولا يقولون : أبصعون حتى يتقدّمه أكتعون . وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : الكلمة توَكَّد بثلاثة تواكيد . يقولون : جاء القوم أكتعون أبثعون أبصعون بالصاد ؛ كما قال ابن الأعرابي والفرّاء . وقال : أبثعون بالثاء والصواب : أبتعون بالتاء ، وظننت أن المنذريّ لم يضبِطه عن أبي الهيثم ضبطاً حسناً . وقال ابن هانىء وغيره من النحويين : أخذته أجمع أبتع وأجمع أبصع بالتاء والصاد . وقال الليث : البَصْع : الخَرْق الضيِّق الذي لا يكاد يَنفُذ فيه الماء . تقول : بَصُع يبصُع بَصَاعة . قال : ويقال : تبصّع العَرَق من الجَسَد إذا نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى ابن دريد بيت أبي ذؤيب :
إلاّ الحَمِيم فإنه يتبصّع
بالصاد أي يسيل قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى الثقات هذا الحرف : يتبضّع الشيء بالضاد إذا سال ، هكذا أقرأنيه الإياديّ عن شمر لأبي عُبيد ، وهكذا رواه الرواة في شعر أبي ذؤيب ، وابن دُريد أخذ هذا من ( كتاب ابن المظفّر ) فمرّ على التصحيف الذي صحَّفه .

### Türkçe

**باب العين والصاد مع الباء**
**عصب** ، **صبع** ، **صعب** ، **بصع** ، **بعص** : kullanımdadır.

**عصب** : Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ** ) ( **هُود : 77** ). Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: gün **عَصِيب**; ve gün **عَصَبصَب** yani şiddetli. Dedi ki: ve **عَصَب** ağzı **يَعْصِب** **عَصْباً**; tükürüğü çekilip kuruduğu zaman; ve ağzı **عاصب**’dır.
Ve Harrânî bana İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir ki: tükürük ağzında **عصَب** eder, **يعصِب** **عَصْبَاً**; kuruduğu zaman. Ve dedi ki: tükürük onun ağzını **عَصَب** etti.
İbn Ahmer dedi ki:
. . . ta ki tükürük ağızda **يعصِب** edinceye kadar
Ve recez söyleyen dedi ki:
tükürük onun ağzını **يعصب** eder, yani **عَصْب**
**عَصْب** **الجُبَاب**’ın, **الوطْب**’ın dudaklarıyla
**الجُبَاب**: deve sütlerinde köpüğe benzer şeydir. Bazı muhaddisler rivayet etti: (Cebrâil Bedir günü dişi bir at üzerinde geldi; ve toz onun iki ön dişine **عصم** etti), eğer muhaddisten bir yanlış değilse, o, **عَصَب** hakkında bir dildir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte birbirinin yerine geçer; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı. Denir: **ضَرْبَةُ لازبٍ** ve **لازم**; ve başını **سبّد** etti ve **سمَّده**. Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **رجل معصَّب** yani fakir; onu meşakkat fakirleştirmiştir; ve bu, azîz ve celîl olanın sözü olan ( **يَوْمٌ عَصِيبٌ** ) ( **هُود : 77** )’dendir.
Bazıları dedi ki: **يوم عصيب** yani şiddetli; senin “**عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً**” sözünden alınmıştır; onları bir araya topladığı ve üzerlerine ağır geldiği zaman. İbn Ahmer dedi ki:
Ey kavmim, kavmim onların uzaklığına rağmen (bile)
insanları **عَصَب** ettiği zaman **شَمَال** ve soğuk
Onun sözü: “kavmim onların uzaklığına rağmen (bile)” onların cömertliğine hayrettir. Ve dedi ki: kıtlıkta onlar ne güzel kavimdir; insanlar **شَمال**’ı **عصب** ettiği zaman; yani onları kuşattı ve soğuğunu onlara şâmil kıldı. Aç adama, açlığın hafifliği ona şiddetle bastırıp da karnını taşla bağladığında: **مُعَصَّب** denir. Ondandır şu sözü:
Şu hususta biz savaş aslanlarıyız
ve şu hususta biz **مُعَصَّبينَا** yağmurlarıyız
Asma‘î dedi ki: **العَصْب**: batı ufkunda olan kırmızı buluttur; kuraklık yıllarında görünür. Ferazdak dedi ki:
**العَصْب** akşamleyin gökte olunca sanki o
erguvan atkısıdır; ve onun geçişleri yükselmiştir
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **المعصَّب**: yılların onu **عصَّب** ettiği, yani malını yediği kimsedir. Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ** ) ( **يوسف : 8** ). Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **العُصْبة** ondan kırka kadar (olan topluluk)tur. Ahfeş dedi ki: **العُصْبة** ve **العِصابة**: tekili olmayan bir cemaat. İbnü’l-Muzaffer kitabında bir hadis zikretti: âhir zamanda **أمير العُصَب** denilen bir adam olur. Bunun tasdikini, bize Muhammed b. İshâk’ın Ramâdî’den, o da ‘Abdürrezzâk’tan, o da Ma‘mer’den, o da Eyyûb’dan, o da İbn Sîrîn’den, o da ‘Ukbe b. Evs’ten, o da ‘Abdullah b. ‘Amr b. el-‘Âs’tan rivayet ettiği bir hadiste buldum; dedi ki: bazı kitaplarda Yermûk günü (şöyle) buldum: Ebû Bekir es-Sıddîk: ismini isabet ettirdiniz. Ömer el-Fârûk: demirden bir boynuz; ismini isabet ettirdiniz. Osman Zü’n-nûreyn: rahmetten iki kefil; çünkü mazlum olarak öldürülecektir; ismini isabet ettirdiniz. Dedi ki: sonra mukaddes beldenin meliki ve oğlu olur. ‘Ukbe dedi: ‘Abdullah’a “ikisini adlandır” dedim. Dedi ki: Muâviye ve oğlu. Sonra bir **سفَّاح** olur; sonra bir **منصور** olur; sonra bir **جابر** olur; sonra bir **مهديّ**; sonra **الأمين** olur; sonra **سين** ve **سلام** olur; yani salah ve âfiyet. Sonra **أمير العُصَب** olur; onların altısı Ka‘b b. Lüeyy’in soyundandır ve bir adam da Kahtân’dandır; hepsi sâlihtir; onun benzeri görülmez. Eyyûb dedi ki: İbn Sîrîn bu hadisi rivayet ettiğinde derdi ki: insanlara amelleriyle (ilgili) krallar olur. Dedim ki: bu acayip bir hadistir; isnadı sahihdir; Allah gaybları daha iyi bilir.
Ve **العَصْب** Yemen bürdelerindendir; bilinir. Leys dedi ki: **عَصْب** diye adlandırıldı; çünkü onun ipliği **يُعصَب** edilir; sonra boyanır; sonra dokunur; ve **الرقْم** bürdelerinden değildir.
Cem‘ yapılmaz; denir: **بُرْد عَصْب** ve **برود عَصْب**; çünkü fiile izafe edilmiştir. Bazen “üzerinde **العَصْب** var” denilmesiyle yetinirler; çünkü **البُرْد** o isimle bilindi. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **العصَّاب**: iplik eğiren. Ru’be dedi ki:
**القَسَاميّ**’nin katlaması, **بُرودَ العَصَّاب**’ı
Dedi ki: **القَسَاميّ**: elbiseleri ilk katlayışlarında katlar; ta ki katları üzerinde kırılıp (kat izi) oluşsun. Dedim ki: Ebû ‘Amr’ın sözü, Leys’in ipliğin **عَصْب** edilmesi ve boyanması hakkında söylediğini tahkik eder. Haccâc b. Yûsuf’tan rivayet edildi: Kûfe’de insanlara hutbe verdi de dedi ki: sizi mutlaka **عَصْب** edeceğim, **عَصْب السَّلَمة** gibi. Dedim ki: **السَّلَمة** dikenli bir **الغَضَى** ağacıdır; yaprağı **القَرَظ**tır; onunla deri tabaklanır; ve dikeninin çokluğundan yaprağını soymak zorlaşır. Dal silkici, onun dallarını bir iple **يَعْصِب** eder; sonra onu kendine doğru çeker ve asasıyla silkeler; yaprağı, hayvanlara ve onu toplamak isteyene saçılır. Onun **عَصْب**’ı: dallarını bir iple toplamak; onunla uzatılır ve çok şiddetli bağlanır. **العَصْب**’ın aslı bükmektir; ondandır **عَصْب التَيْس**: iki husyesini çok şiddetli bağlamak; ta ki ikisi, koparılmaksızın dışarı fırlasın; yahut çekilip çıkarılmaksızın. Denir: **عَصبْتُ التيس**; onu **أعصِبه**; o da **معصوب**tur. Bunu Ebû Zeyd, Ebû ‘Ubeyd’in ondan rivayetinde söyledi. Arapların mesellerindendir: “falancanın **سَلَماته**’si **تُعْصَب** edilmez”; yenilmeyen ve zelil edilemeyen aziz, güçlü adam için darb-ı meseldir. Ondandır şairin sözü:
Ve benim **سَلَماتي**’m **بَجِيلة** içinde **تُعْصَبُ** edilmez
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **العَصُوب**: sağılmaz; ta ki iki uyluğu bir iple **يُعْصَب** edilinceye kadar; o ipe **العِصَاب** denir. Sağımcı onu **عَصْباً** ve **عِصَاباً** olarak bağlamıştır. Şair dedi ki:
Eğer size zor gelirse onu bağlayın
**عِصَاباً**; onunla şiddetli (süt) akıtır
Ebû Zeyd dedi ki: **العَصُوب**: deve; sağılmaz; ta ki iki burun deliğinin yakını bir iplikle **يُعْصَب** edilinceye kadar; sonra ürkütülür; sağılıncaya kadar çözülmez. Ama erkeğin **عَصَبة**’si, mirasçılarından erkek velileridir; **عَصَبة** diye adlandırıldılar; çünkü onun nesebiyle **عَصَبوا** ettiler; yani onunla yetindiler/ona dayanıp çevrelediler. Baba bir uçtur, oğul bir uçtur; amca bir yan, kardeş bir yan. Araplar erkeğin akrabalarına “uçları” der. Bu akrabalıklar onu kuşatıp nesebiyle **عَصَبتْ** edince **عَصَبة** diye adlandırıldılar. Bir şey bir şeyle çevrelendiyse onunla **عَصَب** etmiştir. Sarıklara **العصائب** denir; bir tanesi **عِصَابة**; bu (kök)ten. **العَصَبة**’nin ise onlara bir tekilini işitmedim. Kıyas, **عاصباً** olmasıdır; **طالب** ve **طَلَبة**; **ظالم** ve **ظلَمة** gibi. Ayrıca denir: develer su yataklarında **عَصَبت** etti; yani onunla yetinip çevrelendi. Ebû’n-Necm dedi ki:
Batıdaki elenmiş (gibi) su yatağıyla **عَصَبت** ettiğinde
yani toprağı inceltilmiş olan. Ve denir: adam evini **عَصَب** etti; yani evinde ikamet etti, ondan ayrılmadı; ona bağlı kaldı. Ve denir: demirci, şişenin çatlağını gümüşten bir **ضبَّة** ile **عَصَب** etti; onu onunla birleştirdiği zaman; çatlağı kuşatıcı olarak. **الضبَّة** çatlak için bir **عِصَابة**’dır. **العَصَبيَّة**: adamın, **عَصَبته**’sinin yardımına çağırması ve onlarla, onlara düşmanlık edene karşı birleşmesi; zalim de olsalar mazlum da olsalar. Onlara karşı **تعصَّبوا** ettiler; toplandıkları zaman. Kavim **اعصوصب** etti; toplandıkları zaman. Başka bir fırkaya karşı toplandıklarında “**تعصَّبوا** ettiler” denir.
Şemr’in hattıyla okudum ki: Zübeyr b. el-‘Avvâm Basra’ya doğru gelince, yönelişi soruldu da dedi ki:
Onlara iliştim; çünkü ben **عُصْبَهْ** olarak yaratıldım
**قَتَادةً**; bir **نُشبَهْ** ile ilişmiş
Şemr dedi ki: bana ulaştı ki bazı Araplar dedi:
Onlara galip geldim; çünkü ben **نُشْبَهْ** olarak yaratıldım
**قتادة**; **عُصْبَهْ** ile bükülmüş
Dedi ki: **العُصْبة** ağaç üzerinde bükülüp dolanan bir bitkidir; o **اللَّبْلاب**’dır. Erkeklerden **النُشْبة**: bir şeyle oynadığında neredeyse ondan ayrılmayan kimsedir. Kesîr’den inşad etti:
Diyarın izi ve ondan işaretler
**عُصْبة الأغيال** gibi bir diyar hariç
Başkası, İbnü’l-A‘râbî’den, o da Ebû’l-Cerrâh’tan rivayet etti: dedi ki: **العُصْبة**: **القَتَادة** üzerine sarılan bir şeydir; ancak meşakkat sonrası ondan çıkarılır. Ve inşad etti:
Onun sevgisi kanıma ve etime büründü
**عُصْبة**’nin **ضَالِ** dallarına bürünmesi gibi
Adam için, yaratılışı sıkı tutan, eti gevşek olmayan kimseye: “o, **معصوب**’dur; **ما حُفْضِج**” denir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العَصَب** insanın ve hayvanın siniridir. Dedi ki: Kelâbî bana hikâye etti: “o, kavmin **عَصَب**’ından bir adamdır”; yani onların seçkinlerindendir. Buna benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ebû’l-‘Abbâs ondan: **العَصُوب**: **الرسحاء** kadındır. Ebû Nasr, Asma‘î’den ve Eserem’den, o da Ebû ‘Ubeyde’den rivayet etti: ikisi dedi ki: o, **العَصُوب** ve **الرسحاء** ve **المَسْحاء** ve **الرصعاء** ve **المصواء** ve **المزلاق** ve **المزلاج** ve **المِنْداص**’tır. Leys dedi ki: **العَصَب**: eklemlerin bağlarıdır; aralarını birleştirir ve onları sıkar; **العَقَب** değildir. **لحم عَصِب**: sert, şiddetli (katı)dır. Kavmi onu efendi kıldığı adama: “onu **عصَّبوا** ettiler; o da **معصَّب** oldu”; ve **تعصّب** etti, denir. Ondandır Muhabbel’in Zebrikan hakkında sözü:
Seni gördüm; sarığı gevşettin; sonra
seni bir zaman, sarıksız; ne zaman **تُعَصَّبِ** olsan (öyle) gördüm
Bu, **العِصَابة**’dan alınmıştır; o da sarıktır. Taçlar krallar içindi; kırmızı sarıklar Arapların efendileri içindi. **رجل معصَّب** ve **معمَّم**: yani efendi kılınmış. ‘Amr b. Külsûm dedi ki:
Ve bir topluluğun efendisi; onu **عصَّبوه** ettiler
mülkün tacıyla; **المُحْجَرينا**’yı korur
Böylece meliki de **معصَّب** kıldı; çünkü taç, sarığın onu kuşatması gibi başını kuşattı. **العِصابة** insanlardan, kuşlardan ve atlardan bir cemaat için kullanılır. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
Kuş **عصائب**’i, **عصائب** ile yol bulur
Ve denir: taç başı üzerinde **اعتصب** etti; yani onunla kuşatıldı. Ondandır Kays Zî’r-Rukayât’ın sözü:
Taç onun tepesinin üstünde **يعتصب** eder
alın üzerinde; sanki o altındır
Bir kırık yahut yara, bir bez yahut **خَبِيبة** ile bağlanırsa, onun için bir **عِصاب**tır. Koyunun bağırsaklarına, dürülüp toplanıp sonra karnının iç zarlarından bir **حَوِيَّة** içine konulduğunda: **عُصُب** denir; tekili **عَصِيب**’dir.
**العصائب**: ağaçları bağlayıp içine dürüp saran rüzgârlardır. Ahtal dedi ki:
Onların çanakları **العَبِيط** ile koşar (dolaşır)
soğuk, onun **عصائبُهُ**’sini **العِصَاه** ile büktüğünde
Ve **عَصِبت** deve yavruları develeri: onların önüne geçti. **المعصوب**: dürülmüş kitaptır. Ve dedi ki:
Ebû Herem’den bana bir tehdit geldi
ve bineklerin onunla koşturduğu bir **معصوبٌ**

**صعب** : denir: **عَقَبة صَعْبة**; meşakkatli olduğu zaman. Ve **جَمَل مُصْعَب**: ehlîleştirilmiş olmadığı ve sırtı haram kılınmış olduğu zaman; ve develer **مصاعب** ve **مصاعيب**. Ve denir: işi **أصعَبْتُ** ettim; onu **صَعْباً** bulduğum zaman. Ondandır şairin sözü:
İşi **يُصْعِب** eden ancak bindiği bir gecikmedir
ve ancak onun çevresinde Araplar varken **تَعَرّبُ** eder
Ve denir: iş **صَعُب** eder; **يَصْعُب**; **صُعُوبة**; o da **صَعْب**tır. Ve denir: falan, develerden bir **بَكْراً** aldı; onu (ilk defa) çiftleştirmek için; ona karşı **استصعب** etti; **استصعاباً**. Ben de onu **استصعبته** ettim; onu **صَعْباً** bulduğum zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **المصعَب**: binmekten ve işten bırakılan erkek devedir; damızlık için. Dedi ki: **المصعَب**: ona ip değmemiş ve binilmemiş olandır. Dedi ki: **القَرْم**: **يُقْرم** edilen erkek devedir; yani bırakılır ve binmekten muaf tutulur; o **المُقْرَم** ve **القريع** ve **الفَنِيق**’tir. **صَعْب** erkek isimlerindendir. **الصَّعْب**’ın çoğulu **صِعَاب**’dır.

**صبع** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: adam hakkında **صَبَعت** ettim ve onun üzerine **صبعت** ettim; **أصْبَع**; **صَبْعاً**; onu gıybet ettiğim zaman. Ve falanı falana karşı **صبعت** ettim: onu ona delâlet ettim. Ve kabı **صبعت** ettim: içinde içecek varken, iki parmağın arasında karşılaştırıp sonra içindekini başka bir şeye saldığın zaman. Dedim ki: kabın **صَبْع**’ı, içindeki içeceği iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçlarından salmaktır; yayılıp dökülmesin diye. Dedim ki: bu, bütünüyle **الإصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet ettiğinde ona parmakla işaret eder. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل مصبوع**; kibirli olduğu zaman. Dedi ki: **الصَبْع**: tam kibirdir. **الإصبع**: parmaklardan bir tanedir. Onun hakkında Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den üç dil hikâye etti; dedi ki: o **الإصْبَع** ve **الإصْبِع** ve **اللأُصْبُع**’dır. Nebî’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: hendek kazmada parmağı kanadı da dedi ki:
Sen ancak kanamış bir **إصبِع**sin
Allah yolunda ne çektiysen (çektiğin)
**الإصبع**’ı müzekker yapan kimseye caiz olur; çünkü onda müenneslik alâmeti yoktur. **الإصبع**: güzel izdir. Denir: falana Allah’tan güzel bir **إصبع** ihsan edilmiştir. Güzel ize **إصبع** denmesi ancak insanların ona parmakla işaret etmesindendir. Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: o, malında **حسن الإصبع**’dır; ve malında **حَسَن المَسّ**’dır; yani güzel iz (sahibi). Ve inşad etti:
Onu, **مَرِيء الإصبع** bir çoban suya götürdü
ondan yayılmadı ve çatlamadı
Ve falan **مُغِلّ الإصبع**’dır; hain olduğu zaman. Şair dedi ki:
Vefayı kendine konuştun; hâlbuki sen olmadın
hainlik için, hain; **مُغِلّ الإصبع**
Ve denildi: **إصبع**: belirli bir dağın adıdır.

**بعص** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den:
**البَعْص**: bedenin inceliği ve narinliğidir. Dedi ki: aslı, **البُعْصُوصة** denilen bir kurtçuktur. Dedi ki: cariyelere sövüştür: “ey **بُعْصُوصة** sus!” ve “ey **وجه الكُبَع**!”; **الكُبَع**: deniz balığıdır; çirkin yüzlü. Leys dedi ki: **البُعصوصة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir canlıcıktır. Küçük kız çocuğuna, cüssesinin küçüklüğü ve zayıflığı için “ey **بُعصوصة**” denir. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: yılan vurulup da kuyruğunu büktüğünde ona denir: o **تَبعْصَصُ** eder; yani kıvrılıp dolanır. İbnü’l-A‘râbî de dedi ki: zayıf küçük kıza: **البُعصوصة** ve **العِنْفِص** ve **البطيّطة** **الحطِّيطة** denir.

**بصع** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَصْع**: toplama/bir araya getirmedir. Ondandır, pekiştirmede onların sözü: “kavim geldi; **أجمعون** **أكتعون** **أبصعون**”; o ancak parçaları toplayan bir şeydir. Dedi ki: Ferrâ dedi: “**أجمعون** **أكتعون** **أبصعون**” derler; ve **أبصعون** demezler; ta ki ondan önce **أكتعون** gelsin. Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: kelime üç pekiştirme ile pekiştirilir. Derler: “kavim geldi; **أكتعون** **أبثعون** **أبصعون**” **بالصاد**; İbnü’l-A‘râbî ve Ferrâ’nın dediği gibi. Ve dedi ki: **أبثعون** **بالثاء**; doğru olan: **أبتعون** **بالتاء**’dır. Münzirî’nin, Ebû’l-Heysem’den onu iyi ضبط etmediğini zannettim. İbn Hânî’ ve diğer nahivciler dedi ki: “onu aldım: **أجمع أبتع** ve **أجمع أبصع**” **بالتاء والصاد**. Leys dedi ki: **البَصْع**: suyun neredeyse geçemediği dar yarıktır. Dersin: **بَصُع**; **يبصُع**; **بَصَاعة**. Dedi ki: ter, bedenden **تبصّع** etti; kılların köklerinden azar azar fışkırdığı zaman. Dedim ki: İbn Düreyd, Ebû Züeyb’in beytini rivayet etti:
Ancak kaynar su; çünkü o **يتبصّع** eder
**بالصاد**; yani azar azar akar. Dedim ki: sika râviler bu harfi şöyle rivayet etti: şey **يتبضّع** eder **بالضاد**; aktığı zaman. Bunu bana İyâdî, Şemr’den, Ebû ‘Ubeyd için okuttu; ve Ebû Züeyb’in şiirinde râviler böyle rivayet etti. İbn Düreyd bunu (İbnü’l-Muzaffer’in kitabı)ndan aldı; böylece, tashif edenin tashif ettiği tashife uğradı.
