# بعض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بعض

بعض كل شيء: طائفة منه  ، سواء قلت أو كثرت، يقال: بعض الشر أهون من بعض.  ج أبعاض  ، قال ابن سيده: حكاه ابن جني، فلا أدري، أهو تسمح أم هو شيء رواه.  ولا تدخله اللام  ، أي لام التعريف لأنها في الأصل مضافة، فهي معرفة بالإضافة لفظا أو تقديرا، فلا تقبل تعريفا آخر  خلافا لابن درستويه  والزجاجي فإنهما قالا: البعض والكل. قال ابن سيده: وفيه مسامحة، وهو في الحقيقة غير جائز، يعني أن هذا الاسم لا ينفصل عن الإضافة. وفي العباب: وقد خالف ابن درستويه الناس قاطبة في عصره، وقال الناقدي:
  فتى درستوي إلى خفض                      أخطأ في كل وفي بعض
  دماغه عفـنـه نـومـه                      فصار محتاجا إلى نفض

  قال  أبو حاتم  : قلت للأصمعي: رأيت في كتاب ابن المقفع: العلم كثير، ولكن أخذ البعض خير من ترك الكل، فأنكره أشد الإنكار وقال: الألف واللام لا يدخلان في بعض وكل لأنهما معرفة بغير ألف ولام. وفي القرآن العزيز:  وكل أتوه داخرين  . قال أبو حاتم: لا تقول العرب الكل ولا البعض، وقد  استعملها  الناس حتى  سيبويه والأخفش في كتابيهما لقلة علمهما بهذا النحو  ، فاجتنب ذلك، فإنه ليس من كلام العرب. انتهى. قال شيخنا: وهذا من العجائب، فلا يحتاج إلى كلام. قلت: وقال الأزهري: النحويون أجازوا الألف واللام في بعض وكل، وإن أباه الأصمعي. قال شيخنا أي بناء على أنها عوض عن المضاف إليه، أو غير ذلك، وجوزه بعض. على أنه مؤول بالجزء، وهو يدخل عليه  ال  فكذا ما قام مقامه، وعورض بأنه ليس محل النزاع.  والبعوضة: البقة، ج بعوض  ، قاله الجوهري، وقد ورد في الحديث، وهكذا فسر، وقال الشاعر:
  يطن بعوض الماء فوق قذالـهـا                      كما اصطخبت بعد النجي خصوم وأنشد محمد بن زياد الأعرابي:
  وليلة لم أدر ما كراها
  أسامر البعوض في دجاها
  كل زجول يتقى شذاها
  لا يطرب السامع من غناها وقال المصنف في البصائر: إنما أخذ لفظه من بعض، لصغر جسمه بالإضافة إلى سائر الحيوانات. البعوضة:  ماء لبني أسد  ، قريب القعر، كان للعرب فيه يوم مذكور. قال متمم بن نويرة يذكر قتلى ذلك اليوم:
  على مثل أصحاب البعوضة فاخمشيلك الويل حر الوجه أو يبك من بكى ورمل البعوضة: موضع في البادية، قاله الكسائي.  وبعضوا، بالضم: آذاهم  ، وفي الأساس: أكلهم البعوض.  وليلة بعضة  ، كفرحة  ومبعوضة، وأرض بعضة  ،  أي كثيرته. وأبعضوا  فهم مبعضون:  صار في أرضهم البعوض  ، أو كثر، كما في الأساس. من المجاز:  كلفني  فلان  مخ البعوض، أي مالا يكون  ، كما في التكملة. وفي الأساس: أي الأمر الشديد. قال الليث:  البعضوضة، بالضم: دويبة كالخنفساء  ، تقرض الوطاب، وهي غير البعصوصة، بالصاد، التي تقدم ذكرها.  والغربان تتبعضض  ، أي  يتناول بعضها بعضا  ، نقله الصاغاني.  وبعضته تبعيضا: جزأته، فتبعض  ، أي  تجزأ  ، نقله الجوهري. ومنه: أخذوا ماله فبعضوه، أي فرقوه أجزاء. وبعض الشاة وبعضها. قال الصاغاني: والتركيب يدل على تجزئة الشيء، وقد شذ عنه البعوض. ومما يستدرك عليه: البعض: مصدر بعضه البعوض يبعضه بعضا: عضه، وآذاه، ولا يقال في غير البعوض. قال يمدح رجلا بات في كلة:
  لنعم البـيت بـين أبـي دثـار                      إذا ما خاف بعض القوم بعضا قوله بعضا، أي عضا. وأبو دثار: الكلة. وقوم مبعوضون، وأرض مبعضة، كما يقال: مبقة، أي كثيرتهما. تذنيب: نقل عن أبي عبيدة أنه جعل البعض من الأضداد، وأنه يكون بمعنى الكل واستدل له بقوله تعالى:  يصبكم بعض الذي يعدكم  أي كله. واستدل بقول لبيد:
  أو يعتلق بعض النفوس حمامها

  فإنهم حملوه على الكل. قلت: وهكذا فسر أبو الهيثم الآية أيضا. قال ابن سيده: وليس هذا عندي على ما ذهب إليه أهل اللغة من أن البعض في معنى الكل. هذا نقض ولا دليل في هذا البيت، لأنه إنما عنى ببعض النفوس نفسه. قال أبو العباس أحمد بن يحيى: أجمع أهل النحو على أن البعض شيء من أشياء أو شيء من شيء، إلا هشاما فإنه زعم أن قول لبيد: أو يعتلق إلخ فادعى وأخطأ أن البعض هنا جمع، ولم يكن هذا من عمله؛ وإنما أراد لبيد ببعض النفوس نفسه. قال: وقوله تعالى: يصبكم بعض الذي يعدكم  أنه كان وعدهم بشيئين عذاب الدنيا وعذاب الآخرة، فقال: يصبكم هذا العذاب في الدنيا، وهو بعض الوعدين من غير أن نفى عذاب الآخرة. وقال أبو إسحاق في قوله:  بعض الذي يعدكم  من لطيف المسائل أن النبي صلى الله عليه وسلم إذا وعد وعدا وقع الوعد بأسره ولم يقع بعضه، فمن أين جاز أن يقول بعض الذي يعدكم، وحق اللفظ: كل الذي يعدكم، وهذا باب من النظر يذهب فيه المناظر إلى إلزام حجته بأيسر ما في الأمر، وليس هذا في معنى الكل، وإنما ذكر البعض ليوجب له الكل، لأن البعض هو الكل. ونقل المصنف في البصائر عن أبي عبيدة كلامه السابق، إلا أنه ذكر في استدلاله قوله تعالى:  ولأبين لكم بعض الذي تختلفون فيه  أي كل، وذكر قول لبيد أيضا. قال: هذا قصور نظر منه، وذلك أن الأشياء على أربعة أضرب: ضرب في بيانه مفسدة، فلا يجوز لصاحب الشريعة بيانه، كوقت القيامة، ووقت الموت. وضرب معقول يمكن للناس إدراكه من غير نبي، كمعرفة الله، ومعرفة خلق السموات والأرض، فلا يلزم صاحب الشرع أن يبينه، ألا ترى أنه أحال معرفته على العقول في نحو قوله  قل انظروا ماذا في السموات والأرض  وقوله:  أولم ينظروا في ملكوت السموات  . وضرب يجب عليه بيانه، كأصول الشرعيات المختصة بشرعه. وضرب يمكن الوقوف عليه بما يبينه صاحب الشرع، كفروع الأحكام. فإذا اختلف الناس في أمر غير الذي يختص بالنبي بيانه، فهو مخير بين أن يبين وبين أن لا يبين، حسب ما يقتضيه اجتهاده وحكمته. وأما الشاعر فإنه عنى نفسه. والمعنى إلا أن يتداركني الموت، لكن عرض ولم يصرح تفاديا من ذكر موت نفسه، فتأمل.

### Türkçe

**بعض** her şeyin: ondan bir taife(=kısım)dır; ister az olsun ister çok. Denilir ki: **بعض** şer, **بعض**tan daha hafiftir. Çoğulu **أبعاض**. İbn Sîde dedi: Bunu İbn Cinnî hikâye etti; bilmem, bu bir müsamaha mıdır, yoksa rivayet ettiği bir şey midir. Ve ona **اللام** girmez; yani tarif **لام**’ı; çünkü aslında muzâftır; o, lafzen yahut takdiren izafetle marifedir; bu yüzden başka bir tarif kabul etmez; İbn Düresteveyh’e ve ez-Zeccâcî’ye muhalefet olarak; zira ikisi şöyle dedi: **البعض** ve **الكل**. İbn Sîde dedi: Bunda müsamaha vardır; hakikatte caiz değildir; yani bu isim izafetten ayrılmaz. Ve el-ʿUbâb’da: İbn Düresteveyh kendi asrında insanların hepsine muhalefet etti; ve en-Nâkidî dedi ki:
  İbn Düresteveyh’in bir delikanlısı cerre(=خفض) doğru,
  **كل**’de ve **بعض**’ta hata etti.
  Beyni, uykusu onu çürüttü,
  böylece silkelenmeye muhtaç oldu.

Ebû Hâtim dedi: el-Asmaʿî’ye dedim: İbnü’l-Mukaffaʿ’ın kitabında gördüm: “İlim çoktur; fakat **البعض**’u almak **الكل**’i terk etmekten hayırlıdır.” O bunu en şiddetli inkâr ile inkâr etti ve dedi: **الألف** ve **اللام**, **بعض** ve **كل**’e girmez; çünkü ikisi **ألف** ve **لام** olmaksızın marifedir. Kur’ân-ı azîzde: “Ve hepsi ona zelil olarak geldiler.” Ebû Hâtim dedi: Arap **الكل** demez, **البعض** da demez; insanlar onu kullanmıştır; hatta Sîbeveyh ve el-Ahfeş iki kitaplarında, bu nahivdeki ilimlerinin azlığından dolayı. Öyleyse bundan sakın; çünkü o Arap kelâmından değildir. Bitti. Şeyhimiz dedi: Bu acayiplerdendir; söze ihtiyaç yoktur. Dedim: el-Ezherî dedi: Nahivciler **الألف** ve **اللام**’ı **بعض** ve **كل**’de caiz gördüler; el-Asmaʿî onu reddetse de. Şeyhimiz dedi: yani onun, muzâfun ileyh’in bedeli olması yahut başka bir şey üzerine binaen; ve bazıları onu caiz gördü. Şu da var ki o, **الجزء** ile te’vil edilmiştir; ona **ال** girer; öyleyse onun makamında duran da böyledir. Ve “ihtilaf mahalli bu değildir” diye itiraz edildi.

Ve **البعوضة**: **البقة**’dır. Çoğulu **بعوض**. Bunu el-Cevherî söyledi. Hadiste vârid olmuştur; ve böyle tefsir edilmiştir. Şair dedi ki:
  Suyun sivrisinekleri onun başının üstünde vızıldar,
  nacîden sonra hasımların gürültüyle bağrışması gibi.
Muhammed b. Ziyâd el-Aʿrâbî şu beyti rivayet etti:
  Bir gece; onun kederini ne olduğunu bilmedim;
  onun karanlığında **البعوض** ile sohbet ederim;
  her uğultulu(=زجول) (şey) onun kokusundan sakınılır;
  dinleyen onun şarkısından hoşlanmaz.
Musannif el-Basâir’de dedi: Onun lafzı ancak **بعض**’tan alınmıştır; bedeninin küçüklüğünden dolayı, diğer hayvanlara nispetle. **البعوضة**: Benî Esed’e ait bir sudur; dibi yakın; Arapların onda zikredilen bir günü vardı. Mütemmim b. Nüveyre o günün ölülerini anarak dedi ki:
  **البعوضة** ashabı gibiler üzerine; yüzü kızgın olan için yazıklar olsun; yahut ağlayan ağlasın.
Ve **رمل البعوضة**: bâdiyede bir yerdir; bunu el-Kisâî söyledi. Ve **بعضوا**, damme ile: onlara eziyet ettiler. Ve el-Esâs’ta: **البعوض** onları yedi. Ve **ليلة بعضة**; **كفرحة** vezninde; ve **مبعوضة**; ve **أرض بعضة**: yani **البعوض**’u çok olan. Ve **أبعضوا**; artık onlar **مبعضون**: onların arazisinde **البعوض** oldu; yahut çoğaldı; el-Esâs’ta olduğu gibi. Mecazdan: Falan bana **مخ البعوض** yükledi; yani olmayacak bir şey; et-Tekmile’de olduğu gibi. Ve el-Esâs’ta: yani şiddetli iş. el-Leys dedi: **البعضوضة**, damme ile: böcek gibi bir küçük hayvancık; **الوطاب**’ı kemirir; o, daha önce zikri geçen **البعصوصة** (ص ile) değildir. Ve kargalar **تتبعضض** eder; yani bazısı bazısını yer; bunu es-Sağânî nakletti. Ve onu **تبعيضا** ile **بعضته**: onu parçaladım; böylece **تبعض** etti; yani parçalandı; bunu el-Cevherî nakletti. Ondandır: Onlar onun malını aldılar da onu **فبعضوه**; yani onu parçalara ayırdılar. Ve **بعض الشاة** ve **بعضها**. es-Sağânî dedi: Terkip, şeyin parçalanmasına delalet eder; **البعوض** bundan şâz olmuştur.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler: **البعض**: “**بعضه البعوض يبعضه بعضا**”ın masdarıdır: onu ısırdı ve ona eziyet etti; **البعوض**’tan başkası hakkında söylenmez. Bir adamı, bir **كلة** içinde geceleyen (kimseyi) överken dedi ki:
  Ne güzel evdir Ebû Dithâr’ın yanında,
  kavmin bazısı bazısından korktuğu vakit.
Onun “**بعضا**” sözü: yani “ısırma”dır. Ve Ebû Dithâr: **الكلة**’dir. Ve **قوم مبعوضون** ve **أرض مبعضة**; “**مبقة**” denildiği gibi; yani ikisi de çok olan.

Taznîb: Ebû ʿUbeyde’den nakledildi ki o, **البعض**’u ezdâddan kıldı; ve onun **الكل** manasında olacağını (söyledi); ve buna şu âyetle delil getirdi: “Size vaad ettiği şeyin **بعض**’u isabet eder”; yani hepsi. Ve Lebîd’in şu sözüyle delil getirdi:
  Yahut nefislerin **بعض**’unu eceli asılır(=yakalar).
Çünkü onlar onu **الكل** üzerine حمل ettiler. Dedim: Ebû’l-Heysem de âyeti böyle tefsir etti. İbn Sîde dedi: Bu, bende, lugat ehlinin gittiği gibi “**البعض** **الكل** manasındadır” üzere değildir. Bu bir nakzdır; bu beyitte delil yoktur; çünkü o, **بعض النفوس** ile ancak kendi nefsini kastetti. Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Nahiv ehli icmâ etti ki **البعض** şeylerden bir şeydir yahut bir şeyden bir şeydir; ancak Hişâm müstesna; zira o, Lebîd’in “**أو يعتلق** …” sözü hakkında iddia etti ve hata etti ki **البعض** burada cem’dir; bu onun işi değildi; Lebîd ancak **بعض النفوس** ile kendi nefsini murad etti. Dedi: Ve Allah’ın sözü: “Size vaad ettiği şeyin **بعض**’u isabet eder”; o, onlara iki şey vaad etmişti: dünya azabı ve âhiret azabı; şöyle dedi: Bu azap dünyada size isabet eder; o, iki vaadden bir vaadin **بعض**’udur; âhiret azabını nefyetmiş olmaksızın. Ebû İshâk, “**بعض الذي يعدكم**” sözü hakkında dedi: Latif meselelerdendir ki Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem bir vaad vaad ettiğinde vaad bütünüyle vâki olur; onun **بعض**’u vâki olmaz; öyleyse nereden caiz oldu ki “**بعض الذي يعدكم**” desin? Lafzın hakkı: “**كل الذي يعدكم**”dır. Bu, nazar babındandır; münâzır, hüccetini işin en kolayına ilzâm etmeye gider. Bu, **الكل** manasında değildir; ancak **البعض**’u zikretti ki onunla **الكل**’i vacip kılsın; çünkü **البعض** **الكل**’dir. Musannif el-Basâir’de Ebû ʿUbeyde’nin önceki sözünü nakletti; ancak istidlâlinde şu âyeti zikretti: “Size ihtilaf ettiğiniz şeyin **بعض**’unu açıklayayım”; yani hepsini; ve Lebîd’in sözünü de zikretti. Dedi: Bu, ondan nazarın kusurudur. Çünkü şeyler dört kısımdır: Bir kısım ki onun beyanında fesat vardır; şeriat sahibine onu beyan caiz olmaz; kıyametin vakti ve ölümün vakti gibi. Ve bir kısım ki makuldür; insanların onu nebî olmaksızın idrak etmesi mümkündür; Allah’ı bilmek ve göklerin ve yerin yaratılışını bilmek gibi; şeriat sahibine onu beyan lâzım gelmez; görmez misin ki onun bilgisini akıllara havale etti; şu sözü gibi: “De ki: Göklerde ve yerde ne var bakın.” Ve şu sözü: “Göklerin melekûtunda bakmadılar mı?” Ve bir kısım ki onun beyanı ona vaciptir; kendi şeriatine mahsus şer’î asıllar gibi. Ve bir kısım ki şeriat sahibinin beyan ettiğiyle ona vakıf olunabilir; ahkâmın fer’leri gibi. İnsanlar, nebîye beyanı mahsus olmayan bir işte ihtilaf ettiklerinde, o, beyan etmek ile etmemek arasında muhayyerdir; içtihadının ve hikmetinin gerektirdiğine göre. Şaire gelince: o, kendi nefsini kastetti. Mana: “Ancak ölüm beni yakalarsa”; fakat kinaye yaptı ve kendi ölümünü zikretmekten sakınarak açıkça söylemedi; öyleyse düşün.
