# بعل (ب-ع-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır

- Harfler: ب - ع - ل
- Kur'an'da: 7 geçiş · 5 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بُعُولَتِهِنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8F%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فُعُولَتِهِنَّ | Onların kocaları | 2 | 1 | [24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/24:31.md) |
| [بَعْلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Baal | 1 | 1 | [37:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/37:125.md) |
| [بَعْلِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%84%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلِهَا | Onun kocası | 1 | 1 | [4:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/4:128.md) |
| [بَعْلِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A.md) | فَعْلِي | Kocam | 1 | 1 | [11:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/11:72.md) |
| [لِبُعُولَتِهِنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D8%A8%D9%8F%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | لِفُعُولَتِهِنَّ | Onların kocaları için | 1 | 1 | [24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/24:31.md) |
| [وَبُعُولَتُهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | وَفُعُولَتُهُنَّ | Ve onların kocaları | 1 | 1 | [2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/2:228.md) |

## Mücavir kökler — 74 mücavir (89 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ürbiye alça demektir
2. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Rical ayak demektir
3. [جيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
4. [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
5. [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
6. [شيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kurumaya başlayan bitkidir
7. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yeni doğan çocuktur
8. [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
9. [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Tümsek yer demektir
10. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
11. [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ferc
12. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
13. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
14. [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
15. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
16. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Derc : “Derc” tomar demektir
17. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
18. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Dalk” sansar demektir
19. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
20. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
21. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
22. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Belin at tarafıdır
23. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sülle çokluk demektir
24. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Açığa çıkarırsınız
25. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
26. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kanat demektir
27. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
28. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
29. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
30. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hafız çanta demektir
31. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
32. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
33. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
34. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
35. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
36. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
37. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
38. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
39. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
40. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağ yandır
41. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eveye yuva demektir
42. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ön dişler demektir
43. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
44. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
45. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
46. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
47. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
48. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
49. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
50. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
51. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
52. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
53. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
54. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
55. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
56. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
57. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
58. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
59. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
60. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بعل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md), صاحب, رب, [فحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yüksek zemin, kendi kendine yeterek dışarıdan sulanmaya muhtaç olmadan kökleriyle beslenen ağaç veya arazi |
| Çekirdek Özet 2 | Ailede himaye ve hukuki sorumluluk üstlenen koca ile bu üstünlük vasfının ilahlaştırılarak şirke dönüştüğü sahte otorite (Baal) |
| Çekirdek Özet 3 | Koruma, geçim ve mülkiyet zemininde teşekkül eden meşru velayet ve reisliğin, ontolojik düzlemde yalnızca Allah'a ait olan rububiyetten ayırt edilmesi gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt biyolojik bir erkeklik veya modern duygusal eşlik olarak görüp taşıdığı velayet, geçim mesuliyeti ve otorite boyutunu ihmal etmek ya da Sâffât suresindeki Baal adını kök anlamından kopuk sıradan bir mitolojik put ismi sanmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بع | Dışarı doğru fırlama, kabarma, belirme ve ayırma hareketi ([بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md), [بعثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%B1.md), [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md), [بعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1.md), [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md)) | ل | ل harfinin sağladığı yönelme, bağlanma ve tahsis anlamıyla fırlama ve kabarma hareketinin kalıcı bir otoriteye, dik bir duruşa, zemine kök salarak üstte duran bir efendilik vasfına dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Aile ocağının, çadırın ve korunan iç alanın merkezi yapısı |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Gözetleme, denetleme ve yerin derinliklerindeki su kaynağına doğrudan nüfuz etme |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İdare etme, bağlayıcı karar alma ve haneyi sevk eden otorite değneği |
| بعل | Çadır ve hane içinde derin kaynaklardan güç alarak dikilen, denetleyen ve otorite değneğiyle sevk ve idareyi yürüten hamî figür |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dışarıdan insan eliyle sulanmayan, kanallara muhtaç olmaksızın kendi derin kökleriyle yer altı suyundan ya da yılda bir düşen yağmurla beslenen yüksek ve taşlık arazi; bu şekilde yetişen erkek hurma ağacı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel bir beytinde su tutmayan yüksek ve sert arazi sırtını tasvir ederken kökü şu şekilde kullanır: إذا ما علونا ظهر بعل عريضة / تخال علينا قيض بيض مفلق |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in zekat hükmünü açıklayan ما سقي منه بعلا ففيه العشر hadisinde yapay sulama olmaksızın tabii suyla yetişen mahsulü nitelemesi ve teşrik günleri hadisindeki بِعال (eşlerin meşru oynaşması ve ünsiyeti) ifadesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde بعل kökü, en köklü ve yaygın ortak miras katmanlarından birini temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde (Ugaritçe, Fenikece, Kenanca ve İbranice) Ba‘al (בַּעַל), doğrudan "sahip", "efendi", "hükümran" ve "koca" anlamlarına gelmekte; aynı zamanda fırtına, bereket ve yağmur ilahının özel adı olarak panteonun merkezinde yer almaktadır. Süryanice ve Ârâmîcede ba‘lā (ܒܥܠܐ) yine koca ve efendi karşılığında kullanılırken, Akadcada düzenli ses denkliğiyle (/ʿ/ sesinin düşmesi ve ünlü uzamasıyla) bēlu(m) biçiminde "efendi, yönetici, hükümdar" manasını karşılar. Arapçada kök hem ilksel tarımsal-somut anlamı olan yüksek, kendi suyuyla yetinen, yapay sulamaya muhtaç olmayan arazi ve hurma ağacını muhafaza etmiş hem de koca ve put adı olarak Sami dillerindeki ortak iktidar, mülkiyet ve himaye dairesini devam ettirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kendi köküyle beslenen yüksek zemin ve dik ağaç | Dışa bağımlı olmadan ayakta duran tabii varlıktan, hanenin bakım ve geçimini sağlayarak otorite kuran kocaya semantik intikal | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בַּעַل, Ugaritçe bʿl, Süryanice ܒܥܠܐ, Akadca bēlu(m) | Bütün ana Sami kollarında efendi, koca, mülk sahibi ve fırtına-bereket ilahı anlamında tam ses ve kavram örtüşmesi | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Afro-Asyatik katmanlar | Doğu Çad ve Berberice kollarında liderlik ve erkeklik bildiren sınırlı leksikal benzerlikler ileri sürülmüşse de doğrulanabilir veri yetersizdir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بعل | Anlamlı | Efendi olmak, yüksek arazi, koca | Kendi kendine yeten arazi, aile reisi, nikahlı koca ve put adı | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md) | Anlamlı | Yutmak, içine çekmek | Bir sıvıyı veya lokmayı çiğnemeden boğazdan indirmek, yerin suyu emmesi | Kur'an'da geçer, hedef kökün dışa taşan yüksekliğine zıt olarak içeri çekme hareketidir |
| [عبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Kalın ve dolgun olmak | Ağacın yaprak dökmesi, beyaz taş, iri ve sağlam yapılı beden | Kur'an'da geçmez, hacimsel sağlamlık ve dolgunluk ilişkisi |
| [علب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Çentik açmak, iz bırakmak | Ağaca veya deriye işaret koymak, sert kap, yaralamak | Kur'an'da geçmez, sertlik ve dış zemin üzerinde tesir bırakma bağı |
| [لبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Oynamak, kuralsız hareket etmek | Ağızdan salya akması, ciddiyetten uzak oyalanma, eşle yakınlaşma | Kur'an'da geçer, mübâ‘ale (eşler arası yakınlaşma) türeviyle anlam bağı kurar |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بعل | Merkez | Himaye, velayet ve mülkiyete dayalı koca ve otorite | Ailede geçim ve idare sorumluluğunu üstlenen reis | Kendi kendine yetebilme ve hukuki sorumluluk esastır |
| [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) | Komşu | Eş olma, çift teşkil etme, denklik | İki parçanın birbirini tamamlaması ve duygusal ünsiyet | بعل otorite ve velayeti vurgularken [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) denklik ve beraberliği öne çıkarır |
| صاحب | Komşu | Yoldaşlık, refakat, beraber bulunma | Sürekli bir arada bulunma ve arkadaşlık ilişkisi | بعل hiyerarşik himaye içerirken صاحب yatay bir refakat bildirir |
| رب | Komşu | Sahiplik, terbiye etme, mutlak tasarruf | Varlığı tedrici olarak yetkinleştiren ve yöneten efendi | بعل beşeri otorite ve put düzeyinde kalırken رب mutlak rububiyeti de kuşatır |
| [فحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84.md) | Komşu | Biyolojik erkeklik, dölleme kudreti | Cinsiyet ve üreme bakımından üstün ve baskın erkek | بعل hukuki ve toplumsal otorite iken [فحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%84.md) biyolojik baskınlıktır |
| [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) | Zıt | Bekarlık, evlilik bağından uzak kalma | Eşsiz yaşama, haneden ve koruyucu bağdan yoksun olma | بعل bağ kuran ve himaye eden koca iken [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) bu bağdan tamamen beridir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بعل | Koca, efendi, yüksek arazi, put | Koruyan ve geçindiren eş; tabii suyla yetinen arazi; sahte ilah | Kesin |
| Latince | maritus, dominus | Koca; efendi, evin reisi | Maritus akdi ve evliliği, dominus ise mülkiyet ve efendiliği karşılar; kökün tarımsal kendi kendine yetme boyutunu vermez | Güçlü |
| İngilizce | husband, master, lord | Koca; ev idarecisi; efendi | Husband etimolojik olarak evi yöneten kimseyi, lord ise efendilik ve Baal tapımını yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Ehemann, Herr | Koca; efendi | Ehemann hukuki bağı, Herr ise hiyerarşik otoriteyi karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime kuşatamaz | Güçlü |
| Fransızca | époux, mari, maître | Eş, koca; efendi, sahip | Mari nikahlı erkeği, maître otoriteyi verir; tarımsal kök anlamı dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَعْل (tekil / zamirli: بَعْلِي، بَعْلِهَا) | Nikahlı koca, aile reisi | Aile içi geçimsizlik veya ileri yaşta çocuk müjdesi bağlamında koca figürü (Hûd [11:72](https://lisan.digital/tr/ayet/11:72.md), Nisâ [4:128](https://lisan.digital/tr/ayet/4:128.md)) |
| بُعُولَة (çoğul / zamirli: بُعُولَتُهُنَّ، بُعُولَتِهِنَّ) | Kocalar, himaye sahipleri | Boşanma sonrası iddet, geri dönüş önceliği ve örtünmede mahremiyet bağlamında kocalar (Bakara [2:228](https://lisan.digital/tr/ayet/2:228.md), Nûr [24:31](https://lisan.digital/tr/ayet/24:31.md)) |
| بَعْلًا (özel isim / put) | İlahlaştırılmış sahte efendi, put | İlyas aleyhisselamın kavminin Allah'ı bırakıp tapındığı sahte ilah ve otorite bağlamında (Sâffât [37:125](https://lisan.digital/tr/ayet/37:125.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve şirkin mahiyeti | Sâffât [37:125](https://lisan.digital/tr/ayet/37:125.md) çerçevesinde Baal putuna tapınmanın sahte bir rububiyet ve otorite isnadı olması | Yaratıcı olmayan bir varlığa rızık verici ve koruyucu rablik atfetmenin bâtıllığı |
| Fıkıh | Aile hukuku, iddet, talak ve ziraat vergisi | Bakara [2:228](https://lisan.digital/tr/ayet/2:228.md)'de ric'î talakta kocanın rücu önceliği ve tabii sulanan arazinin zekat nisbeti | Himaye ve mali yükümlülük taşıyan eş statüsü ile masrafsız yetişen arazide tam öşür (onda bir) yükümlülüğü |
| Tefsir | Kur'an'da eş kavramlarının semantik ayrımı | Kur'an'ın hukuki haklar, geçimsizlik ve iddet konularında بعل, ruhsal uyum ve cennet birlikteliğinde [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) lafzını tercih etmesi | Hukuki yetki, nafaka yükümlülüğü ve sorumluluk odaklı kocalık vasfı |
| Hadis | Eşler arası ünsiyet ve arazi zekatı | Teşrik günlerinde yeme, içme ve eşle ünsiyet kurma (bi'âl); sulama biçimine göre mahsul vergisi taksimi | Meşru ailevi yakınlaşma ile tabii kök suyuyla beslenen hurmalık mülkiyeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ekseni | Yegane hakiki Rab karşısında sahte efendi | Meşru olmayan aşkın otorite iddiasını deşifre etme | Sâffât [37:125](https://lisan.digital/tr/ayet/37:125.md)'te yaratıcı vasfı bulunmayan bir nesneye veya lidere sığınmanın reddi | Kesin |
| İlmi | Semantik ve kavram tahlili | Fonksiyonel otorite ile varlıksal denklik ayrımı | Kavramlar arasındaki mahiyet farkını açıklama | Kur'an'da denklik bildiren zevc ile sorumluluk bildiren ba'l arasındaki farkı ortaya koyma | Güçlü |
| Siyasi | Hiyerarşik düzen ve velayet | Aile ölçeğinde mikro otorite ve idare | Temel toplumsal yapıyı himaye ve adaletle yönetme | Aile reisliğinin keyfi tahakküm değil, kavvâmlık çerçevesinde mesuliyetli bir sevk mekanizması olması | Güçlü |
| İktisadi | Zirai üretim ve vergi hukuku | Dış girdiye muhtaç olmayan tabii üretim kaynağı | Üretim maliyetine paralel adil vergilendirme | İlave sulama masrafı gerektirmeyen arazinin yüksek vergi dilimine (öşür) tabi tutulması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kendi kendine yeten kapalı sistem / Ototrof organizma | Dışarıdan ilave enerji veya su girdisi olmaksızın kendi kök sistemiyle yer altı rezervlerine ulaşarak dengesini sürdüren biyolojik yapı modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Patriyarkal velayet ve hukuki hamilik | Aile yapısında iaşe, koruma ve temsil yükümlülüğü mukabilinde meşru karar vericilik ve sevk yetkisinin kurumsallaşması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece modern dünyadaki "koca" veya ev arkadaşı seviyesine indirgeyerek himaye ve velayet boyutunu unutmak ya da Sâffât suresindeki Baal putunu kök anlamından kopuk içi boş bir mitolojik isim sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | بعل sadece nikah akdinin bir tarafı değil; bizzat besleyen, koruyan, kendi ayakları üzerinde duran ve karar alan meşru otoritedir; şirk bağlamındaki Baal ise insanların fıtraten aradığı bu koruyucu efendilik vasfının sahte bir ilaha yakıştırılmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın aile ahkâmında neden bazı yerlerde بعل, bazı yerlerde [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) dediği anlaşılamaz; ailedeki adalet temelli idare ilkesi kavranamaz ve putperestliğin salt heykellere eğilmek değil, sahte bir efendiye (ba'l) boyun eğmek olduğu gözden kaçar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eşler arası münasebeti düzenlerken hukuki sorumluluk ve yetki alanında neden بعل kelimesini kullandığını; şirk olgusunun ise insanın sahte bir koruyucu efendiye sığınma zaafından nasıl kaynaklandığını kavramak için temel teşkil eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Boşanma ve iddet sürecini tanzim eden Bakara [2:228](https://lisan.digital/tr/ayet/2:228.md); aile içi nüşûz ve geçimsizlik riskini ele alan Nisâ [4:128](https://lisan.digital/tr/ayet/4:128.md); örtünme ve aile mahremiyetini belirleyen Nûr [24:31](https://lisan.digital/tr/ayet/24:31.md) ve sahte tanrı otoritesini yıkan Sâffât [37:125](https://lisan.digital/tr/ayet/37:125.md) ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'da kelimelerin rastgele birbirinin yerine geçtiği ve mutlak eş anlamlılık bulunduğu iddiasını çürütür; ayrıca şirkin sadece taştan bir forma tapmak değil, besleyen ve yöneten sahte bir otoriteye (ba'l) kul olmak olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kendi derin kökleriyle tabii yer altı suyundan beslenen yüksek arazi ve bu şekilde ayakta duran dik hurma ağacı.
- Soyut anlam: Kendi kendine yetebilme, geçindirme ve himaye etme vasfından kaynaklanan meşru velayet, reislik ve efendilik.
- Sistematik karşılık: Aile kurumunda geçim ve koruma mesuliyetiyle dengelenmiş hukuki kocalık statüsü; inanç alanında ise bu koruyucu efendilik sıfatının putlaştırılmasıyla üretilen sahte rububiyet iddiası (Baal).
- LaTeX modeli: $$O = \frac{S \cdot H}{D}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde meşru otorite ve velayet derecesini simgeleyen $O$, sistemin kendi kendine yetebilirlik gücü olan $S$ ile koruma ve himaye katsayısı olan $H$ değerinin çarpımının, dışa bağımlılık ve zafiyet parametresi olan $D$ değerine bölünmesiyle ifade edilir. Paydada yer alan dışa bağımlılık ($D$) azaldıkça sistemin bağımsız otoritesi artar; bu durum ziraatte masrafsız tabii beslenen ba'l arazisini, ailede geçim ve sorumluluğu üstlenen kocayı temsil eder. Bu bağımsız efendilik vasfının ontolojik olarak mutlaklaştırılıp mahluka yakıştırılması ise sınır aşımını ($O \to \infty$) ve sahte ilahlaşmayı (Baal putunu) formüle eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/2:228.md) — وَبُعُولَتُهُنَّ

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Boşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Nisa 4:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/4:128.md) — بَعْلِهَا

وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Eğer kadın; kocasının serkeşliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse; anlaşma yoluyla aralarını bulmalarında kendileri için bir günah yoktur. Anlaşmak daha hayırlıdır. Nefisler kıskançlığa meyyaldir. Eğer iyi davranır ve sakınırsanız; Allah işlediklerinizden haberdardır.

### [Hud 11:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/11:72.md) — بَعْلِي

قَالَتْ يَاوَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ

Meal (IK): Vay başıma gelenler, ben mi doğuracağım? Ben kocamış biri, şu erim de bir ihtiyar iken. Doğrusu bu, şaşılacak bir şey, dedi.

### [Nur 24:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/24:31.md) — لِبُعُولَتِهِنَّ · بُعُولَتِهِنَّ

وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Mü’min kadınlara da söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Görünen kısmı müstesna, zinetlerini göstermesinler. Başörtülerini yakalarının üstüne salsınlar. Zinetlerini; kocaları veye babaları veya kocalarının babaları veya oğulları veya kocalarının oğulları veya kardeşleri veya erkek kardeşlerinin oğulları veya kızkardeşlerinin oğulları veya kadınları veya cariyeleri veya erkekliği kalmamış hizmetçileri, yahut kadınların mahrem yerlerini henüz anlamayan çocuklardan başkasına göster mesinler. Gizledikleri zinetlerinin bilinmesi için de ayaklarını vurmasınlar. Ey mü’minler; hepiniz Allah’a tevbe edin ki felaha eresiniz.

### [Saffat 37:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/ayet/37:125.md) — بَعْلًا

أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ

Meal (IK): Yaratıcıların en güzelini bırakıp da Ba’l’e mi taparsınız?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır. Erkek, yani hurma vermeyen ağaçların adı ba’l dır. Koca anlamında kullanılmaktadır.
Er demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين واللاّم والباء معهما
ع ل ب، ع ب ل، ل ع ب، ب ع ل،ب ل ع مستعملات
علب:
عَلِبَ النّباتُ يَعْلَبُ عَلَباً فهو عَلِبٌ. وهو الجاسي. واللحم يَعْلَبُ ويستَعْلَبُ إذا لم يكن رخصاً.
واسْتَعْلَبْتُ البقل، أي: وجدْتُه عَلِباً.
والعلبة الشيخ الكبير المهزول. والعُلْبُ: الضبُّّ الضّخْمُ المُسِنُّ.
والعِلْباءُ: عَصَبُ العُنُق، وهما عِلباوان، وهُنَّ عَلاَبيُّ.
ورمْح مُعَلَّبٌ، أي: مجلُوزٌ بعَصَبِ العِلْباء. والعُلْبَةُ من خشب كالقَدَح يُحْلَبُ فيها.
ويقال: عَلَّبْتُ السّيفَ بالعَلابيّ تَعْليباً، وهو سيف مُعَلَّبٌ ومَعْلوبٌ . قال:
وسيفُ الحارثِ المعْلوبُ أَرْدَى		حُصَيْناً في الجبابرةِ الرَّدِينـا
وبعير أَعْلَبُ، وقد عَلِبَ عَلَباً، وهو داء يأخذ في جانِبَيْ عنقه تُرِمُ منه الرَّقَبَةُ وتنحني، تقول: قد حزّ عِلباوَيْه، وعِلْبابَيْهِ وبالوا أجود.
والعِلابُ سمة في طول العُنُق، ربّما كان شبراً، ورُبّما كان أقصر.
وعَلَبْتُ الشيءَ أَعْلُبُهُ عَلْباً وعُلُوباً إذا أثّرت فيه. قال ابن الرَّقاع:
يتبعْنَ نـاجـية كـأنّ بِـدَفِّـهـا		من غَرْضِ نِسْعتها عُلُوبَ مواسم
عبل:
العَبْلُ: الضَّخم، عَبُلَ يَعْبُلُ عَبالةً. قال:
خبطناهـم بـكـلّ أزجّ لام		كمرضاخ النّوى عَبْلٍ وقاحِ
وحَبْلٌ أَعْبَلُ، وصخرة عَبْلاء، أي: بيضاء. وقد عَبِلَ عَبَلاً فهو أعبل. قال أبو كبير الهذليّ:
أخرجت منها سلقة مهزولة		عجفاء يَبْرُقُ نابُها كالأَعْبَلِ
أي: كحجرٍ أبيضَ صلب من حجارة المرو. والعَبَلُ: ثمر الأرطى، الواحدة بالهاء.
لعب:
لَعِبَ يَلْعَبُ لَعِباً ولَعْباً، فهو لاعبٌ لُعَبَةٌ، ومنه التَّلعُّب. ورجل تِلِعّابة - مشددة العين - أي: ذو تلعُّبٍ. ورجل لُعَبَة، أي: كثير اللَّعِبِ، ولُعْبَة، أي: يُلْعَبُ به كلُعْبَة الشّطْرَنْجِ ونحوها. قال الرّاجز:
العَبْ بها أو اعْطِني ألعب بها
إنك لا تُحْسِنُ تَلعاباً بها
والمَلْعَبُ حيث يُلْعَبُ. والمِلْعَبَةُ: ثوبٌ لا كُمَّ له، يلعب فيها الصّبيّ.
واللّعّاب من يكونُ حرفتُه اللَّعِب.. ولُعابُ الصّبيّ: ما سال من فيه، لَعَبَ يَلْعَبُ لَعْباً، ولعابُ الشّمس: السّراب. قال:
في صحن يهماء يهتَفُّ السّهامُ بها		في قَرْقَرٍ بلُعاب الشّمسِ مَضْروجِ
قال شجاع: المضروج من نعت القَرْقَر، يقول: هذا القرقر قد اكتسَى السّراب، وأعانه ذائب من شُعاع الشّمس، فقوّى السّراب. ولعاب الشّمس أيضاً: شعاعُها. قال:
حتى إذا ذاب لعابُ الشّمسِ
واعترف الرّاعي ليومٍ نجسِ
ومُلاعِبُ ظِلِّهِ: طائر بالبادية. ومُلاعِبا ظِلّيهِما، والثلاثة: ملاعباتُ ظِلالِهِنَّ. وتقول رأيت ثلاثة مُلاعِباتِ أظلالٍ لَهُنَّ، ولا تَقُلْ أظلالَهنّ، لأنّه يصيرُ معْرِفَةً.
قال شجاع: مُلاعِبُ ظلِّهِ عندنا: الخطّاف.
بعل:
البَعْلُ: الزّوجُ. يقال: بَعَلَ يَبْعَلُ بَعْلاً وبُعَولة فهو بَعْل مستبعل، وامرأة مستبعل، إذا كانت تحظَى عند زوجها، والرّجل يتعرّس لامرأته يطلب الحُظْوَة عندها. والمرأة تتبعّل لزوجها إذا كانت مطيعةً له.
والبَعْلُ: أرضٌ مرتفعة لا يُصيبُها مطر إلاّ مرّةً في السّنة. قال سلامة بن جندل:
إذا ما عَلَوْنا ظهرَ بَعْلٍ عَريضَةٍ		تَخالُ علينا قَيْضَ بَيْضٍ مُفلَّقِ.
ويقال: البَعْلُ من الأرضِ التي لا يَبْلُغُها الماءُ إنْ سيق إليها لارتفاعها.
ورجل بَعِلٌ، وقد بَعِل يَبْعَلُ بَعَلاً إذا كان يصير عند الحرب كالمبهوت من الفرق والدّهش. قال أعشى هَمْدان:
فجاهَدَ في فُرسانِهِ ورجالِهِ		وناهَضَ لم يَبْعَلْ ولم يتهيّب
وامرأة بَعْلَةٌ: لا تُحسنُ لبسَ الثّياب.
والبَعْلُ من النَّخل: ما شرب بعروقه من غير سقي سماء ولا غيرها. قال عبد الله بن رَواحة:
هنالك لا أبالي سقيَ نَخْل		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإِتاءُ
الإِتاء: الثّمرة. والبَعْلُ: الذّكر من النّخل، والنّاس يسمّونه: الفّحْل. قال النّابغة:
من الواردات الماء بالقاعِ تستقي		بأذنابِها قبلَ استقاءِ الحنـاجِـر
أراد بأذنابها: العروق.
والبَعْلُ: صَنَمٌ كان لقومِ إلياس. قال الله عزّ وجلّ: أتدعون بَعْلاً.
والتّباعُلُ والمُباعَلَةُ والبِعالُ: مُلاعَبة الرّجلِ أهلَه، تقول: باعَلَها مُباعَلة، وفي الحديث: أيّام شرب وبعالٍ.
بلع:
بَلِعَ الماءَ يَبْلَعُ بَلْعاً، أي شرب. وابتلعَ الطّعامَ، أي: لم يَمضغْهُ. والبُلَعَةُ من قامة البكرة سَمُّها وثَقْبُها، ويُجمعُ على بُلَع.
والبالوعةُ والبَلُّوعةُ: بئر يُضَيَّقُ رأسُها لماءِ المطر. والمَبلع: موضعُ الابتلاع من الحَلْق. قال:
تأمّلوا خَيْشومَه والمَبْلَعا
والبُلَعَةُ والزُّرَدَةُ: الإنسان الأكول. ورجل متبلّع إذا كان أكولاً.
وسَعْدُ بَلْعٌ: نجم يجعلونه معرفة.
ورجلٌ بَلْعٌ، أي: كأنّه يبتلِعُ الكلامَ. قال رؤبة:
بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ

##### Türkçe

باب **العين** ve **اللاّم** ve **الباء** onlarla birlikte
**ع ل ب**، **ع ب ل**، **ل ع ب**، **ب ع ل**،**ب ل ع** kullanılanlardır.

**علب**:
**عَلِبَ** bitki **يَعْلَبُ** **عَلَباً**; o hâlde o **عَلِبٌ**’dir. Ve o, katı/sert olandır. Ve et **يَعْلَبُ** ve **يستَعْلَبُ**; eğer ucuz/yumuşak olmazsa.
Ve **اسْتَعْلَبْتُ** sebzeyi; yani: onu **عَلِباً** buldum.
Ve **العلبة**: zayıflamış büyük yaşlı (ihtiyar)dır. Ve **العُلْبُ**: iri, yaşlı **الضبّ**’dır.
Ve **العِلْباءُ**: boynun siniridir; ikisi **عِلباوان**’dır; onlar **عَلاَبيُّ**’dir.
Ve **رمْح مُعَلَّبٌ**: yani **العِلْباء** siniriyle bağlanmış/sarılmış. Ve **العُلْبَةُ**: kadeh gibi ağaçtan (kap); içinde sağılır.
Ve denir: **عَلَّبْتُ** kılıcı **بالعَلابيّ** **تَعْليباً**; o, **سيف مُعَلَّبٌ** ve **مَعْلوبٌ**’dur. Dedi ki:
وسيفُ الحارثِ المعْلوبُ أَرْدَى		حُصَيْناً في الجبابرةِ الرَّدِينـا
Ve **بعير أَعْلَبُ**; ve gerçekten **عَلِبَ عَلَباً**; o, boynunun iki yanında tutan bir hastalıktır; ondan boyun şişer ve eğilir; dersin ki: onun **عِلباوَيْه**’ini ve **عِلْبابَيْهِ**’ini kesti; ve **بالوا** daha iyidir.
Ve **العِلابُ** boynun uzunluğu boyunca bir damgadır/izdir; bazen bir karış olur, bazen daha kısa olur.
Ve **عَلَبْتُ** şeyi **أَعْلُبُهُ** **عَلْباً** ve **عُلُوباً**; onda iz bıraktığımda/etki ettiğimde. İbn er-Rıḳāʿ dedi ki:
يتبعْنَ نـاجـية كـأنّ بِـدَفِّـهـا		من غَرْضِ نِسْعتها عُلُوبَ مواسم

**عبل**:
**العَبْلُ**: iri olan; **عَبُلَ يَعْبُلُ عَبالةً**. Dedi ki:
خبطناهـم بـكـلّ أزجّ لام		كمرضاخ النّوى عَبْلٍ وقاحِ
Ve **حَبْلٌ أَعْبَلُ**, ve **صخرة عَبْلاء**; yani: beyaz. Ve gerçekten **عَبِلَ عَبَلاً**; o hâlde o **أعبل**’dir. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
أخرجت منها سلقة مهزولة		عجفاء يَبْرُقُ نابُها كالأَعْبَلِ
Yani: kuvars taşlarından beyaz, sert bir taş gibi. Ve **العَبَلُ**: **الأرطى**’nın meyvesidir; teki **الهاء** iledir.

**لعب**:
**لَعِبَ يَلْعَبُ لَعِباً ولَعْباً**; o hâlde o **لاعبٌ** **لُعَبَةٌ**’dir; ondan **التَّلعُّب**. Ve **رجل تِلِعّابة** - **العين** şeddeli - yani: **تلعُّبٍ** sahibi. Ve **رجل لُعَبَة**: yani: çok **اللَّعِبِ** (oyun) eden. Ve **لُعْبَة**: yani: satranç oyuncağı ve benzeri gibi onunla oynanır. **الرّاجز** dedi ki:
العَبْ بها أو اعْطِني ألعب بها
إنك لا تُحْسِنُ تَلعاباً بها
Ve **المَلْعَبُ**: oynanan yer. Ve **المِلْعَبَةُ**: kolu olmayan bir elbise; çocuk onun içinde oynar.
Ve **اللّعّاب**: mesleği oyun olan kimse. Ve **لُعابُ الصّبيّ**: ağzından akan şey; **لَعَبَ يَلْعَبُ لَعْباً**. Ve **لعابُ الشّمس**: serap. Dedi ki:
في صحن يهماء يهتَفُّ السّهامُ بها		في قَرْقَرٍ بلُعاب الشّمسِ مَضْروجِ
Şücâʿ dedi ki: **المضروج** **القَرْقَر**’ın sıfatındandır; der ki: bu **القرقر** serapla örtünmüştür; ve ona güneş ışınından eriyen (bir şey) yardım etmiş, böylece serabı güçlendirmiştir. Ve **لعاب الشّمس** ayrıca: onun ışınıdır. Dedi ki:
حتى إذا ذاب لعابُ الشّمسِ
واعترف الرّاعي ليومٍ نجسِ
Ve **مُلاعِبُ ظِلِّهِ**: çölde bir kuştur. Ve **مُلاعِبا ظِلّيهِما**; ve üçü: **ملاعباتُ ظِلالِهِنَّ**. Ve dersin: onların **أظلالٍ**’ı ile üç **مُلاعِباتِ** gördüm; ve **أظلالَهنّ** deme; çünkü o zaman marife olur.
Şücâʿ dedi ki: bizde **مُلاعِبُ ظلِّهِ**: **الخطّاف**’tır.

**بعل**:
**البَعْلُ**: koca/eş. Denir: **بَعَلَ يَبْعَلُ بَعْلاً وبُعَولة**; o hâlde o **بَعْل** **مستبعل**’dir; ve **امرأة مستبعل**: kocasının yanında gözde olduğunda. Ve erkek, karısına **يتعرّس** eder; onun yanında gözde olmayı ister. Ve kadın, kocasına **تتبعّل** eder; ona itaatkâr olduğunda.
Ve **البَعْلُ**: yılda bir defadan başka yağmur isabet etmeyen yüksek bir arazidir. Selâme b. Cendel dedi ki:
إذا ما عَلَوْنا ظهرَ بَعْلٍ عَريضَةٍ		تَخالُ علينا قَيْضَ بَيْضٍ مُفلَّقِ.
Ve denir: **البَعْلُ** sudan, kendisine sevk edilse bile yüksekliğinden dolayı suyun ulaşmadığı yerdir.
Ve **رجل بَعِلٌ**; ve gerçekten **بَعِل يَبْعَلُ بَعَلاً**: savaşta korku ve şaşkınlıktan sersemlemiş gibi olduğunda. Aʿşâ Hemdân dedi ki:
فجاهَدَ في فُرسانِهِ ورجالِهِ		وناهَضَ لم يَبْعَلْ ولم يتهيّب
Ve **امرأة بَعْلَةٌ**: elbise giymeyi iyi becermez.
Ve hurmadan **البَعْلُ**: gökten sulama ve başkası olmaksızın kökleriyle içen (sulanan)dır. Abdullah b. Revâha dedi ki:
هنالك لا أبالي سقيَ نَخْل		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإِتاءُ
**الإِتاء**: meyvedir. Ve **البَعْلُ**: hurmanın erkeğidir; insanlar ona **الفّحْل** derler. Nâbiga dedi ki:
من الواردات الماء بالقاعِ تستقي		بأذنابِها قبلَ استقاءِ الحنـاجِـر
**بأذنابها** ile kastetti: kökler.
Ve **البَعْلُ**: İlyâs kavminin bir putuydu. Allah عزّ وجلّ dedi: **أتدعون بَعْلاً**.
Ve **التّباعُلُ** ve **المُباعَلَةُ** ve **البِعالُ**: erkeğin ailesiyle oynaşması/şakalaşmasıdır; dersin: onunla **باعَلَها مُباعَلة**. Ve hadiste: **أيّام شرب وبعالٍ**.

**بلع**:
**بَلِعَ** suyu **يَبْلَعُ بَلْعاً**; yani içti. Ve **ابتلعَ** yemeği; yani: onu çiğnemedi. Ve **البُلَعَةُ**: makaranın boyundan onun deliği ve oyuğudur; **بُلَع** üzere çoğul yapılır.
Ve **البالوعةُ** ve **البَلُّوعةُ**: yağmur suyu için başı daraltılan bir kuyudur. Ve **المَبلع**: boğazdan yutmanın yeri. Dedi:
تأمّلوا خَيْشومَه والمَبْلَعا
Ve **البُلَعَةُ** ve **الزُّرَدَةُ**: obur insan. Ve **رجل متبلّع**: obur olduğunda.
Ve **سَعْدُ بَلْعٌ**: onu marife yaptıkları bir yıldızdır.
Ve **رجلٌ بَلْعٌ**: yani sanki sözü yutuyor gibidir. Rü’be dedi ki:
بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَعْلُ: الزوجُ، والجمع البُعولَةُ. ويقال للمرأة أيضاً بَعْلٌ وبَعْلَةٌ، مثل زوجٍ وزوجةٍ. وبَعُلَ الرجل، أي صار بَعْلاً. قال:
يا رُبَّ بَعْلٍ ساء ما كان بَعَلْ
وقولهم: مَنْ بَعْلُ هذه الناقة? أي من رَبُّها وصاحبُها? والبَعْلُ: النخلُ الذي يَشرب بعروقه فيَستغني عن السَقْي. يقال: قد اسْتَبْعَلَ النخلُ. وأنشد الأصمعي:
هنالك لا أُبالي نَخْلَ سَقْي		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإتاءُ
وفي الحديث: "ما شرب بَعْلاً ففيه العُشْرُ". والبِعالُ: ملاعَبةُ الرجلِ أهلَه. وفي الحديث: "أيام أكلٍ وشربٍ وبِعالٍ". والمرأة تباعل زوجها أي تلاعبه وبَعِلَ الرجلُ بالكسر، أي دهش، وامرأةٌ بَعلَةٌ.

##### Türkçe

**البَعْلُ**: koca; çoğulu **البُعولَةُ**’dir. Kadına da **بَعْلٌ** ve **بَعْلَةٌ** denir; **زوجٍ** ve **زوجةٍ** gibi. Ve **بَعُلَ** adam; yani **بَعْلاً** oldu. Dedi ki:
يا رُبَّ **بَعْلٍ** ساء ما كان بَعَلْ

Onların sözü: “مَنْ **بَعْلُ** هذه الناقة?” yani “onun efendisi ve sahibi kim?” Ve **البَعْلُ**: kökleriyle içen, böylece sulamadan müstağni kalan hurma ağacıdır. Denir ki: “قد **اسْتَبْعَلَ** النخلُ.” Asmaî şu beyti okudu:
هنالك لا أُبالي نَخْلَ سَقْي		ولا **بَعْلٍ** وإنْ عَظُمَ الإتاءُ

Hadiste: “ما شرب **بَعْلاً** ففيه العُشْرُ.” Ve **البِعالُ**: erkeğin ailesiyle oynaşmasıdır. Hadiste: “أيام أكلٍ وشربٍ و**بِعالٍ**.” Kadın, kocasıyla **تباعل** eder; yani onunla oynaşır. Ve **بَعِلَ** adam (kesre ile); yani şaşırdı. Ve **امرأةٌ بَعلَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين واللام مع الباء
علب ، عبل ، لعب ، بلع ، بعل : مستعملات .
علب : في الحديث : ( لقد فَتَحَ الفُتوحَ قوم ما كانت حِلْية سيوفهم الذهب والفضَّة ، إنما حِلْيتها العَلاَبي والآنُك ) . العلابي جمع العِلْباء ، وهو العَصَب ، وبه سمي الرجل عِلباء . وكانت العرب تشدّ بالعِلباء الرَطْبِ أجفان السيوف فتجِفّ عليها ، وتشُدّ الرماح إذا تصدَّعت بها . ومنه قول الشاعر :
ندعّسها بالسَمْهريّ المعلَّب
وقال القتيبي : بلغني أن العلابيّ : الرَصَاص ، ولست منه على يقين .
قلت : ما علمت أحداً قاله ، وليس بصحيح .
وقال شمر : قال المؤرّج : العِلاَب سمة في العِلباء . قال : والعَلْب تأثير كأثر العِلاب .
وقال شمر : أقرأني ابن الأعرابي لطُفَيل الغنويّ :
نهُوض بأشناق الديات وحَمْلِها
وثِقْل الذي يَجْنِي بمنكبه لَعْب
قال ابن الأعرابي : لَعْب أراد به : عَلْب وهو الأثر .
وقال أبو نصر : يقول : الأمر الذي يجني عليه وهو بمنكبه خفيف .
وفي حديث ابن عُمَر أنه رأى رجلاً بأنْفه أثرَ السجود فقال : لا تَعْلُب صورتك ، يقول : لا تؤثر فيها أثراً بشدّة انتحائك على أنفك في السجود . والعُلُوب : الآثار واحدها عَلْب يقال ذلك في أثر المِيسم وغيره . وقال ابن الرقاع يصف الركاب :
يتبعْن ناجية كأن بدَفّها
من غَرْض نسْعَتِها علوبَ مواسم
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : لحم عَلِب وعَلْب وهو الصُلْب . قال : والعِلْب من الناس : الذي لا يُطمع فيما عنده من كلمة ولا غيرها ، قال : والعِلْب من الأرض الغليظ الذي لو مطر دهْراً لم يُنبت خضراء . وكل موضع صُلْب خَشِن من الأرض فهو عِلْب .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : المعلوب : الطريق الذي يُعْلَب بجنبيه . ومثله الملحوب . والمعلوب : سيف كان للحارث بن ظالم . ويقال : إنه سمَّاه معلوباً لآثار كانت في مَتْنه : ويقال : سُمِّي معلوباً لأنه كان انحنى من كثرة ما ضَرَب به وفيه يقول :
أنا أبو ليلى وسيفي المعلوب
وقال ابن الأعرابي : العُلَب : جمع عُلْبة وهي الجَنبة والدَسْماء والسمراء . قال : والعِلْبة والجمع عِلَب أُبْنة غليظة من الشجر تتخذ منه المِقطرة . وقال الشاعر :
في رجله عِلبة خشناء من قَرْظ
قد تيَّمته فبالُ المرء متبول
وقال أبو زيد : العُلُوب : منابت السِدر ، الواحد عِلْب . قلت : والعُلْبة : جِلدة تؤخذ من جلد جَنْب البعير إذا سُلخ وهو فَطِير فتسوَّى مستديرة ثم تملأ رملاً سهلاً ، ثم بضمّ أطرافها وتُخلّ بخِلال ويوكَى عليها مقبوضة بحبل وتترك حتى تجِفّ وتيبَس ، ثم يُقطع رأسها وقد قامت قائمة لجفافها تُشبه قَصْعة مدوَّرة كأنها نُحِتت نَحْتاً أو خُرِطت خَرْطاً . ويعلّقها الراعي والراكب فيحلُب فيها ويشرب بها . وتجمع عُلَباً وعِلاباً . وللبدويّ فيها رِفق خفَّنها وأنها لا تنكسر إذا حرّكها البعير أو طاحت إلى الأرض . والعِلاب أيضاً : سِمَة في طول عنق البعير . وقال الليث : عَلِب النبت يَعلَب عَلَباً فهو علِب إذا جَسَأ . وعَلِب اللحم واستعلب إذا غلظ ولم يكن هَشّاً . واستعلبت الماشيةُ البقل ، إذا ذَوَى فأجمَتْه واستغلظته . والعِلْب : الوعِل الضخم المُسِنّ . والعِلْب : عَصَب العنق الغليظ خاصة . وهما عِلْباءان وعلباوان . ورُمْح مُعَلَّب إذا جُلز ولُوي بعَصَب العلب . وعلِب البعير عَلَباً فهو علِب وهو داء يأخذه في ناحيتَيْ عُنُقه فترِم رقبتُه . وقال شمر : يقال هؤلاء عُلبوبة القوم أي خيارهم .
قلت كقولهم : هؤلاء عَصَب القوم أي خيارهم . ورجل عِلْب : جافٍ غليظ .
عبل : في حديث ابن عُمَر أنه قال لرجل : ( إذا أتيتَ مِنًى فانتهيت إلى موضع كذا وكذا فإن هناك سَرْحة لم تُعْبَل ولم تُجْرد ولم تُسْرَف ، سُرّ تحتها سبعون نبيّاً فانزِل
تحتها ) . قال أبو عبيد : قوله : لم تُعبل ، يقول : لم يسقط ورقها ؛ يقال : عَبَلْت الشجرة عَبْلاً إذا حَتَتَّ عنها ورقها . وأعْبل الشجَرُ إذا طلع ورقه . قال : وقال أبو عبيدة : العَبَل : كلّ ورق مفتول كورق الأَثْل والأرْطَى والطَرْفاء . قال : وقال أبو عمرو : العَبَل : مِثل الورق وليس بورق . ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : أعبل الشجر إذا رَمَى بورقه . قال : والسَرْو والنخل لا يُعبِلان وكل شجر ثبت ورقهُ شتاء وصيفاً فهو لا يُعْبل . قلت : وقد ذكر أبو عبيد عن أبي عمرو في ( المصنَّف ) نحواً من قول الفرّاء في أعبلت الشجرةُ إذا سقط ورقُها ، ثم رَوَى عن اليزيديّ القول الأول : أعبلت الشجرة إذا طلع ورقها . وقال الليث مثله . قلت أنا : وسمعت غير واحد من العرب يقول : غَضًى مُعْبِل وأرطًى معبل إذا طلع عَبَلُه . وهذا هو الصحيح ومنه قول ذي الرمَّة :
إذا ذابت الشمس اتقى صَقَراتها
بأفنان مربوع الصَرِيمةَ مُعْبِل
وإنما يتَّقي الوحشيّ حَرّ الشمس بأفنان الأرطاة التي طلع ورقها ، وذلك حين يَكنِس في حمراء القيظ . وإنما يسقط ورقها إذا برد الزمان ولا يَكْنس الوحشيّ حينئذٍ ولا يتّقي حَرَّ الشمس . ثعلب عن ابن الأعرابي : العَبْل : الغليظ والضخم ، وأصله في الذراعين . وجارية عَبْلة ، والجمع عَبْلات لأنها نعت . ويقال : عَبَلتْه إذا رددته .
وأنشد :
ها إن رَميي عنهم لمعبولْ
فلا صريخ اليوم إلاّ المصقول
كان يرمي عدوّه فلا يغني الرمي شيئاً ، فقاتل بالسيف وقال هذا الرجز . والمعبول : المردود . وقال النَضْر : أعبلت الأرطاةُ إذا نبت ورقها : وأعبلَتْ إذا سقط ورقها ، فهي مُعْبل . قلت : جعل ابن شميل أعبلت الشجرة من الأضداد ، ولو لم يحفظه عن العرب ما قاله لأنه ثقة مأمون . أبو عبيد عن الأصمعي : الأعبل والعبلاء : حجارة بيض . وقال الليث : صخرة عبلاء : بيضاء .
وأنشد في صفة ناب الذئب :
يَبْرُق نابُه كالأعبل
أي كحجر أبيض من حجارة المَرْو . ويقال : رجل عَبْل وجارية عَبْلة إذا كانا ضخمين . وقد عَبُل الغلام عَبَالة . وقال أبو عمرو : العبلاء : مَعْدِن الصُفْر في بلاد قَيْس وقال أبو عُبَيْد عن الأحمر : ألقى عليه عَبَالَّته أي ثِقْله . ويقال للرجل إذا مات : قد عَبَلته عَبُول ، مثل شَعَبته شَعُوب . وأصل العَبْل القطع المستأصِل ، وأنشد :
. . عابِلتي عَبول
والمِعْبَلة : النَصْل العريض وجمعها معابل . وقال عنترة :
وفي البَجْلي مِعْبلة وقيع
وقال الأصمعيّ : من النصال المِعْبلة ، وهو أن يعرّض النصل ويطوّل . أبو العباس عن ابن الأعرابي : غلام عابل : سمين .
وجمعه عُبُل . وامرأة عَبُول : ثَكُول وجمعها عُبُل . ابن شميل عن أبي خَيْرة قال : العبلاء الطَرِيدة في سواء الأرض حجارتها بيض كأنها حجارة القَدَّاح . وربما قدحوا ببعضها ، وليس بالمَرْو ، وكأنها البَلُّور . وقال ابن شُمَيل : الأعبل : حجر أخشن غليظ يكون أحمر ويكون أبيض ويكون أسود كل يكون ، جبل غليظ في السماء .
لعب : الليث : لعِب يلعَب لُعْباً ولَعِباً . ورجل تِلِعَّابة إذا كان يتلعّب . ورجل لُعبَة : كَثير اللعب . قال : واللُعْبة جَزْم : الذي يُلعِب به ، كالشِطْرَنجة ونحوها . وقال الفرّاء : لعِبت لَعْبة واحدة . ورجل حسن اللِعْبة بالكسر . واللُعْبة : ما يُلْعَب به . الحرّانيّ عن ابن السكيت : تقول : لمن اللُعْبة ؟ فتضمّ أولها لأنها اسم . وتقول : الشطرنج لُعْبة ، والنَرْد لُعْبة . وكل ملعوب به فهو لُعْبة . وتقول : اقعد حتى أفرغ من هذه اللُعْبة ، وهو حسن اللِعْبة ؛ كما يقول : حسن الجِلسة ، وقد لعِبت لَعْبة واحدة . ثعلب عن ابن الأعرابي : لَعَب الرجل يَلْعَب إذا سال لُعَابه . وقال الليث : لُعَاب الشمس : السَرَاب ، وأنشد :
في قَرْقَر بلعاب الشمس مضروج
قلت لُعَاب الشمس : هو الذي يقال له : مُخَاط الشيطان . وهو السَهَام بفتح السين ، ويقال له : رِيق الشمس ، وهو شِبْه الخيط تراه في الهواء إذا اشتدّ الحرّ ورَكَد الهواءُ . ومن قال : إن لعاب الشمس السراب فقد أبطل ، إنما السراب يُرَى كأنه ماء جارٍ نصفَ النهار . وإنما يعرف هذه الأشياء مَن لزِم الصحاري والفلوات وسار في الهواجر فيها . وقال الليث : مُلاَعب ظلِّه : طائر يكون بالبادية . والإثنان ملاعبا ظلّهما ، والثلاثة ملاعبات أظلالهن . وتقول : رأيت ملاعبات أظلالٍ لهُنّ ، ولا تقل : أظلالهن ؛ لأنه يصير معرفة . وكان عامر بن مالك أبو براء يقال له : مُلاَعِب الأسنَّة ، سمّي بذلك يوم السُوبان . ولُعَاب الحَيَّة : سمّها . واللُّعَاب : فرس من خيل العرب به معروف . ومَلاَعِب الصبيان والجواري في الدار من ديارات العرب : حيث يلعبون ، الواحد مَلْعَب . واللعاب : الرجل الذي يكون له اللعب حِرْفة . ولُعَاب النحل : ما تعسِّله . وقال أبو سعيد : استلعبت النخلةُ إذا أطلعت طَلْعاً وفيها بقيَّة من حَمْلها الأول . وقال الطرماح يصف نخلة :
ألحقتْ ما استلعبتْ بالذي
قد أنى إذ حان وقت الصرام
لَعُوب : اسم امرأة سميت لعوب لكثرة لعبها . ويجوز أن تسمّى لعوب لأنه يلعب بها . واللعباء : سَبَخة معروفة بناحية البحرين بحذاء القَطِيف وسِيف البحر .
بلع : أبو عبيد عن الكسائيّ : بَلِعت الطعام أبلَعه بَلْعاً وسَرِطته سَرْطاً إذا ابتلعته . وقال الليث : يقال : بَلِع الماء بلعاً إذا شرِبه . قال : وابتلاع الطعام : ألاّ يَمْضُغه . قال : والبُلَع الواحدة بُلْعة ، وهي من قامة البَكْرَة : سَمّها وثَقْبها . قال : والبالوعة والبَلَّوعة لغتان بئر تُحفر ويضيّق
رأسها ، يجري فيها ماء المطر . قال : و ( بالوعة ) لغة أهل البصرة . والمَبْلَع : موضع الابتلاع من الحَلْق . أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للإنسان أوَّلَ ما يظهر فيه الشيب : قد بلَّع فيه الشيب تبليعاً . وسَعْد بُلَع : نجمان معترضان خفيّان ما بينهما قريب ، يقال : إنه سمّي بُلَع ؛ لأنه كأنه لقرب صاحبه منه يكاد يَبْلَعه ، يعني الكوكب الذي معه . وبَلْعاء بن قيس : رجل من كبراء العرب . ورجل بُلَع ومِبْلع وَبُلَعة إذا كان كثير الأكل . وقال ابن الأعرابي : البوْلع : الكثير الأكل .
بعل : وقال الله جلّ وعزّ : ( وَهَاذَا بَعْلِى شَيْخًا ) ( هُود : 72 ) قال الزجّاج : نصب ( شيخاً ) على الحال . قال : والحال ههنا نَصْبها من غامض النحو . وذلك إذا قلت : هذا زيد قائماً فإن كنت تقصد أن تخبر من لم يعرف زيداً أنه زيد لم يجز أن تقول : هذا زيد قائماً لأنه يكون زيداً ما دام قائماً ، فإذا زال عن القيام فليس بزيد . وإنما تقول للذي يعرف زيداً : هذا زيد قائماً ، فتُعمِل في الحال التنبيه ، المعنى انتبِه لزيد في حال قيامه ، أو أشير لك إلى زيد في حال قيامه ، لأن ( هذا ) إشارة إلى من حضر ، فالنصب الوجه كما ذكرنا . ومن قرأ : ( هذا بعلي شيخ ) ففيه وجوه . أحدها التكرير ، كأنك قلت : هذا بعلي ، هذا شيخ . ويجوز أن تجعل ( شيخ ) مبنِيّاً عن ( هذا ) . ويجوز أن تجعل ( بعلي ) و ( شيخ ) جميعاً خبرين عن ( هذا ) فترفعهما جميعاً ب ( هذا ) ؛ كما تقول : هذا حلو حامض . وقوله عزَّ وجلَّ : ( أَلاَ تَتَّقُونَ أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ ) ( الصَّافات : 125 ) قيل : إن بعلاً كان صَنَماً من ذهب يعبدونه . وقيل : أتدعون بعلاً أي ربّاً ، يقال : أنا بَعْل هذا الشيء أي ربّه ومالكه ، كأنه قال : أتدعون ربّاً سوى الله . وذكر عن ابن عبّاس أن ضالَّة أُنشِدت ، فجاء صاحبها ، فقال : أنا بعلها يريد أنا ربّها ، فقال ابن عباس : هو من قول الله جلّ وعزّ : ( أَلاَ تَتَّقُونَ ) ( الصَّافات : 125 ) أي ربّاً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال في صَدَقة النخل : ( ما سُقِي منه بَعْلاً ففيه العُشر ) . قلت : هذا ذكره أبو عبيد في كتاب ( غريب الحديث ) وسمعته في كتاب ( الأموال ) : ( ما شرب منه بَعْلاً ففيه العُشر ) وهذا لفظ الحديث ، والأول كتبه أبو عبيد : على المعنى . وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : البَعْل : ما شرب بعروقه من الأرض من غير سَقي من سماء ولا غيره . وأنشد لعبد الله بن رَوَاحة :
هنالك لا أبالي نخل سَقْي
ولا بَعْل وإن عَظُم الإناءُ
قال أبو عبيد : وقال الكسائيّ في البعْل : هو العِذْي ، وهو ما سقته السماء . وقال ذلك أبو عبيدة . قلت : وقد ذكر القتيبيّ هذا في الحروف التي ذكر أنه أصلح الغلط الذي وقع فيها . وألفيته يتعجّب من قول الأصمعيّ : البَعْل : ما شرب بعروقه من الأرض من غير سقْي من السماء ولا غيرها ، وقال : ليت شعري أينما يكون هذا النخل الذي لا يُسقى من سماء
ولا غيرها ، وتوهَّم أنه يُصلح غَلطاً ، فجاء بأطمّ غلط . وجهل ما قاله الأصمعيّ ، وحمله جهله به على التخبّط فيما لا يعرفه ، فرأيت أن أذكر أصناف النخيل لتقف عليها ، فيصحَّ لك ما حكاه أبو عبيد عن الأصمعيّ . فمن النخيل السَقِيّ . ويقال : المَسْقَوِيّ . وهو الذي يُسقَى بماء الأنهار والعيون الجارية . ومن السقِيّ ما يُسقَى نَضْحاً بالدلاء والنواعير وما أشبهها .
فهذا صنف . ومنها العِذْي . وهو ما نبت منها في الأرض السهلة ، فإذا مُطِرت نشِفت السهولةُ ماءَ المطر ، فعاشت عروقُها بالثرى الباطن تحت الأرض ، ويجيء تمرها قَعقاعاً ؛ لأنه لا يكون ريَّان كالسَّقِيّ . ويسمَّى التمر إذا جاء كذلك قَسْباً وسُحّاً . والضرب الثالث من النخيل : ما نبت ودِيُّه في أرض يقرب ماؤها الذي خلقه الله تحت الأرض في رَقَّات الأرض ذات النَزّ ، فرسخت عروقُها في ذلك الماء الذي تحت الأرض واستغنَتْ عن سَقْي السماء وعن إجراء ماء الأنهار إليها أو سَقْيها نَضْحاً بالدلاء .
وهذا الضرب هو البَعْل الذي فسّره الأصمعيّ . وتَمْر هذا الضرب من التُمْران لا يكون ريّان ولا سُحّاً ولكن يكون بينهما وهكذا فسّر الشافعيّ ح البَعْل في باب القَسْم ، فيما أخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي فقال : البَعْل : ما رَسَخ عروقه في الماء فاستغنَى عن أن يُسقى . قلت : وقد رأيت بناحية البيضاء من بلاد جزيمةِ عبد القيس نخلاً كثيراً عروقها راسخة في الماء وهي مستغنية عن السَقْي وعن ماء السماء تسمَّى بَعْلاً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر أيام التشريق فقال : ( إنها أيام أكل وشُرْب وبِعَال ) . قال أبو عبيد : البِعَال : النكاح وملاعبة الرجل أهله . يقال للمرأة : هي تباعِل زوجها بِعَالاً ومباعلة إذا فعلت ذلك معه . وقال الحطيئة :
وكم من حَصَان ذات بَعْل تركتَها
إذا الليل أدجى لم تجد من تُبَاعِلُهْ
أراد : أنك قتلْتَ زوجها أو أسرته . ويقال للرجل : هو بعل المرأة . ويقال للمرأة : هي بَعْله وبعلته . ويجمع البعل بُعولة ، قال الله جلّ وعزّ : ( وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ ) ( البَقَرَة : 228 ) . وقال الليث في تفسير البعل من النخل ما هو أطمّ من الغلط الذي ذكرناه عن القتيبيّ . زعم أن البعل : الذكر من النخل ، والناس يسمّونه الفحل . قلت : وهذا غلط فاحش . وكأنه اعتبر هذا التفسير من لفظ البعل الذي معناه الزوج .
قلت : وبعل النخيل : إناثها التي تُلَقَّح فتحمِل . وأما الفُحال فإن ثمره ينتفض ، وإنما يلقَّح بطَلْعه طَلعُ الإناث إذا انشق . وقال الليث أيضاً : البَعْل : الزوج . يقال : بَعَل يَبْعَل بُعولة فهو باعل أي مستعلج قلت : وهذا من أغاليط الليث أيضاً . وإنما سمّي زوج المرأة بعلاً لأنه سيّدها ومالكها ، وليس من باب الاستعلاج في شيء . وروى سَلَمة عن الفرّاء وأبو عبيد عن الأصمعيّ : بعل الرجل يَبْعَل بَعلاً كقولك : دَهِش وخَرِق وعَقِر . وقال ابن الأعرابي : البعل : الضَجَر والتبرُّم بالشيء .
وأنشد :
بعِلت ابن غَزْوان بَعِلت بصاحب
به قبلك الإخوانُ لم تك تَبْعل
قال : والبَعْل : الصَنَم . والبعل : اسم ملِك . والبعل : الزوج ، وقد بَعَل يَبْعل بعلاً إذا صار بعلاً لها .
وقال ابن دريد : أصبح فلان بَعلاً على أهله أي ثِقلاً عليهم . وقال ابن الأعرابي : البَعَل : حسن العشرة من الزوجين . والبِعال : حديث العروسين . والبِعال : الجمال . وأنشد :
يا ربُّ بعل ساء ما كان بعل
وامرأة حسنة التبعل إذا كانت مطاوِعة لزوجها محِبَّة له . واستبعل النخلُ إذا صار بَعلاً راسخ العروق في الماء مستغنياً عن السقْي وعن إجراء الماء في نهر أو عاثور إليه .

##### Türkçe

باب العين واللام مع الباء
**علب** ، **عبل** ، **لعب** ، **بلع** ، **بعل** : kullanımdadırlar.

**علب** : hadiste: ( “Gerçekten fetihleri fetheden bir kavimdir; kılıçlarının süsü altın ve gümüş değildi; onun süsü ancak **العَلاَبي** ve **الآنُك** idi.” ). **العلابي** , **العِلْباء**’nın çoğuludur; o da sinirdir; bununla adama **عِلباء** adı verilmiştir. Araplar, kılıçların kın ağızlarını yaş **العِلباء** ile bağlarlardı da onun üzerinde kururdu; mızrakları da onunla, çatladığında bağlarlardı. Ondandır şairin sözü:
ندعّسها بالسَمْهريّ المعلَّب
Kuteybî dedi: Bana ulaştı ki **العلابيّ**: kurşundur; fakat ben bundan emin değilim.
Ben dedim: Bunu söyleyen birini bilmedim; doğru da değildir.
Şemmer dedi: Müerric dedi: **العِلاَب** , **العِلباء**’da bir damgadır. Dedi: **العَلْب** de **العِلاب**’ın izi gibi bir etkidir.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Tufeyl el-Ganevî’nin şu beytini okuttu:
نهُوض بأشناق الديات وحَمْلِها
وثِقْل الذي يَجْنِي بمنكبه لَعْب
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَعْب** ile kastetti: **عَلْب**; o da izdir.
Ebû Nasr dedi: “Diyor ki: Üzerine suç kazandığı şey, omzunda hafiftir.”
İbn Ömer hadîsinde: Bir adamı burnunda secde iziyle gördü de dedi: “**لا تَعْلُب** yüzünü”; yani: secdede burnuna şiddetle dayanman sebebiyle onda bir iz bırakma. **العُلُوب**: izlerdir; tekili **عَلْب**’tır; bu, dağlama izi ve başkası hakkında söylenir. İbnü’r-Rikâ‘ binekleri vasfederken dedi:
يتبعْن ناجية كأن بدَفّها
من غَرْض نسْعَتِها علوبَ مواسم
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Denir: **لحم عَلِب** ve **عَلْب**; o serttir. Dedi: İnsanlardan **العِلْب**: yanında olana ne bir sözden ne de başkasından ümit bağlanmayan kimsedir. Dedi: Yerden **العِلْب**: kalın olan yerdir; eğer ona bir devir yağmur yağsa yeşillik bitirmez. Yerden her sert, kaba yer **عِلْب**’tır.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **المعلوب**: iki yanıyla **يُعْلَب** edilen yoldur. Benzeri **الملحوب**’dur. **المعلوب**: Hâris b. Zâlim’in bir kılıcıydı. Denir: Onu **معلوباً** diye adlandırdı; çünkü sırtında izler vardı. Denir: Çokça onunla vurduğu için eğrilmişti; bu hususta şöyle der:
أنا أبو ليلى وسيفي المعلوب
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُلَب**: **عُلْبة**’nin çoğuludur; o da yan parça, yağlı ve esmer olandır. Dedi: **العِلْبة** ve çoğulu **عِلَب**: ağaçtan kalın bir çıkıntıdır; ondan **المِقطرة** yapılır. Şair dedi:
في رجله عِلبة خشناء من قَرْظ
قد تيَّمته فبالُ المرء متبول
Ebû Zeyd dedi: **العُلُوب**: sidr’in bitiş yerleridir; tekili **عِلْب**. Ben dedim: **العُلْبة**: devenin yan derisinden, yüzüldüğünde henüz taze iken alınan bir deridir; yuvarlakça düzeltilir, sonra yumuşak kumla doldurulur; sonra kenarları birleştirilip çivilerle tutturulur ve bir iple sıkıca bağlanarak ağzı kapatılır; kuruyup sertleşinceye kadar bırakılır; sonra başı kesilir; kuruluğundan dolayı dimdik durmuştur; oyulmuş yahut tornalanmış gibi yuvarlak bir çanağı andırır. Çoban ve binekli onu asar; onda sağar ve onunla içer. **عُلَباً** ve **عِلاباً** diye çoğul yapılır. Bedevî için onda bir kolaylık vardır: hafifliği ve devenin onu oynatması yahut yere düşürmesi halinde kırılmamasıdır. **العِلاب** ayrıca: devenin boynunun uzunluğu boyunca bir damgadır. Leys dedi: **عَلِب** bitki, **يَعلَب** **عَلَباً**; sertleştiğinde o **علِب**’tir. **عَلِب** et ve **استعلب**: kalınlaşıp gevrek olmadığında. **استعلبت** davar, otu: solduğunda onu beğenmeyip kalın bulduğunda. **العِلْب**: yaşlı, iri dağ keçisidir. **العِلْب**: özellikle boynun kalın siniridir. İkisi **عِلْباءان** ve **علباوان**’dır. **رُمْح مُعَلَّب**: kalınlaştırılıp **العلب** siniriyle bükülüp sarıldığında. **علِب** deve **عَلَباً**; o **علِب**’tir: boynunun iki yanında ona gelen bir hastalıktır; boynu şişer. Şemmer dedi: Denir: Bunlar kavmin **عُلبوبة**’sidir; yani seçkinleridir.
Ben dedim: “Bunlar kavmin **عَصَب**’ıdır” sözleri gibi; yani seçkinleridir. Ve **رجل عِلْب**: kaba, kalın.

**عبل** : İbn Ömer hadîsinde: Bir adama dedi ki: ( “Minâ’ya geldiğinde, falan falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; **لم تُعْبَل** edilmemiş, **لم تُجْرد** edilmemiş, **لم تُسْرَف** edilmemiştir; onun altında yetmiş peygamber gömülmüştür; onun altına in.” ). Ebû Ubeyd dedi: “**لم تُعبل**” sözü: yaprakları dökülmemiş demektir; denir: **عَبَلْت** ağacı **عَبْلاً**: ondan yapraklarını kazıyıp düşürdüğünde. **أعْبل** ağaç: yaprağı çıktığında. Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **العَبَل**: her bükümlü yapraktır; **الأَثْل** , **الأرْطَى** ve **الطَرْفاء** yaprağı gibi. Dedi: Ebû Amr dedi: **العَبَل**: yaprak gibidir, fakat yaprak değildir. Sa‘leb, Seleme’den, o da Ferrâ’dan: **أعبل** ağaç: yaprağını attığında. Dedi: **السَرْو** ve hurma **يُعبِلان** olmaz; kış ve yaz yaprağı sabit kalan her ağaç **لا يُعْبل** olur. Ben dedim: Ebû Ubeyd, ( **المصنَّف** )’te Ebû Amr’dan, Ferrâ’nın “**أعبلت** ağaç: yaprağı düştüğünde” sözüne benzerini zikretti; sonra Yezîdî’den ilk sözü rivayet etti: **أعبلت** ağaç: yaprağı çıktığında. Leys de onun benzerini söyledi. Ben derim: Araplardan birden fazlasını işittim: **غَضًى مُعْبِل** ve **أرطًى معبل**: **عَبَلُه** çıktığında. Bu doğrudur; ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
إذا ذابت الشمس اتقى صَقَراتها
بأفنان مربوع الصَرِيمةَ مُعْبِل
Vahşî, güneşin sıcağından, yaprağı çıkmış **الأرطاة**’nın dallarıyla korunur; bu, kızgın yaz sıcağında inine çekildiği zamandır. Yaprağı ancak zaman soğuduğunda dökülür; o vakit vahşî inine çekilmez ve güneşin sıcağından korunmaz. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَبْل**: kalın ve iridir; aslı kollardadır. **جارية عَبْلة**; çoğulu **عَبْلات**; çünkü o bir sıfattır. Denir: **عَبَلتْه**: onu geri çevirdiğinde.
Ve şu reczi okudu:
ها إن رَميي عنهم لمعبولْ
فلا صريخ اليوم إلاّ المصقول
Düşmanını atardı; fakat atış bir şeye yaramazdı; bunun üzerine kılıçla çarpıştı ve bu reczi söyledi. **المعبول**: geri çevrilmiş olandır. Nadr dedi: **أعبلت** **الأرطاة**: yaprağı bittiğinde; ve **أعبلت**: yaprağı düştüğünde; o halde o **مُعْبل**’dir. Ben dedim: İbn Şümeyl, **أعبلت** ağacı zıt anlamlılardan kıldı; eğer onu Araplardan ezberlememiş olsaydı söylemezdi; çünkü o güvenilir, emindir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الأعبل** ve **العبلاء**: beyaz taşlardır. Leys dedi: **صخرة عبلاء**: beyazdır.
Ve kurdun dişini vasfederken okudu:
يَبْرُق نابُه كالأعبل
Yani: **المَرْو** taşlarından beyaz bir taş gibi. Denir: **رجل عَبْل** ve **جارية عَبْلة**: ikisi de iri olduklarında. Delikanlı **عَبُل** **عَبَالة**. Ebû Amr dedi: **العبلاء**: Kays diyarında bakır madeni. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “Üzerine **عَبَالَّته**’ni attı”; yani ağırlığını. Denir: Adam öldüğünde: “Onu **عَبَلته عَبُول**”; “Onu **شَعَبته شَعُوب**” gibi. **العَبْل**’in aslı: kökünden kesip koparmadır. Ve okudu:
. . عابِلتي عَبول
**المِعْبَلة**: geniş ağızlı temrendir; çoğulu **معابل**. Antara dedi:
وفي البَجْلي مِعْبلة وقيع
Asma‘î dedi: Temrenlerden **المِعْبلة**: temreni enlemesine genişletip uzatmaktır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **غلام عابل**: semiz.
Çoğulu **عُبُل**. **امرأة عَبُول**: evlâdını yitirmiş; çoğulu **عُبُل**. İbn Şümeyl, Ebû Hayra’dan: **العبلاء**: düz arazide kovalanan yer; taşları beyazdır; sanki **القَدَّاح** taşları gibidir. Bazen onların bir kısmıyla kıvılcım çıkarırlar; **المَرْو** değildir; sanki billurdur. İbn Şümeyl dedi: **الأعبل**: daha kaba, kalın bir taştır; kırmızı olur, beyaz olur, siyah olur; her ne olursa; gökte iri bir dağdır.

**لعب** : Leys: **لعِب** **يلعَب** **لُعْباً** ve **لَعِباً**. **رجل تِلِعَّابة**: oynayıp duran kimse olduğunda. **رجل لُعبَة**: çok oynayan. Dedi: **اللُعْبة** (cezm ile): kendisiyle oynanan şeydir; satranç ve benzeri gibi. Ferrâ dedi: Bir tek **لَعْبة** oynadım. **رجل حسن اللِعْبة** (kesre ile). **اللُعْبة**: kendisiyle oynanan şeydir. Harrânî, İbn Sikkît’ten: Dersin ki: “Kimin **اللُعْبة**’si?”; başını damme yaparsın; çünkü o isimdir. Ve dersin: Satranç **لُعْبة**’dir; tavla **لُعْبة**’dir. Kendisiyle oynanan her şey **لُعْبة**’dir. Ve dersin: “Otur, şu **اللُعْبة**’den boşalayım”; ve o **حسن اللِعْبة**’dir; “**حسن الجِلسة**” dediğin gibi. Ve bir tek **لَعْبة** oynadım. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لَعَب** adam **يَلْعَب**: salyası aktığında. Leys dedi: **لُعَاب الشمس**: seraptır; ve okudu:
في قَرْقَر بلعاب الشمس مضروج
Ben dedim: **لُعَاب الشمس**: “**مُخَاط الشيطان**” denilen şeydir. O, **السَهَام** (sin’in fethasıyla)dır; ona **رِيق الشمس** da denir; şiddetli sıcak olduğunda ve hava durgunlaştığında havada gördüğün iplik benzeri şeydir. “Güneşin salyası seraptır” diyen, bâtıl kılmıştır; serap ancak öğle vaktinin yarısında, akan su gibi görülür. Bu şeyleri ancak çöllere ve ıssız düzlüklerine yapışıp kalan ve onların içinde öğle sıcağında yürüyen kimse bilir. Leys dedi: **مُلاَعب ظلِّه**: çölde bulunan bir kuştur. İkisi: **ملاعبا ظلّهما**; üçü: **ملاعبات أظلالهن**. Ve dersin: “Onların gölgelerinin **ملاعبات**’ını gördüm”; “**أظلالهن**” deme; çünkü o zaman marife olur. Âmir b. Mâlik Ebû Berâ’ya **مُلاَعِب الأسنَّة** denirdi; **السُوبان** günü bununla adlandırıldı. **لُعَاب الحَيَّة**: onun zehridir. **اللُّعَاب**: Arap atlarından, onunla bilinen bir attır. Arap diyarlarından bir diyarda evdeki çocukların ve cariyelerin **مَلاَعِب**’i: oynadıkları yerdir; tekili **مَلْعَب**. **اللعاب**: oyunu meslek edinen adamdır. **لُعَاب النحل**: onun bal yaptığı şeydir. Ebû Saîd dedi: **استلعبت** hurma ağacı: bir salkım çıkardığında ve onda ilk yükünden bir kalıntı bulunduğunda. Turmâh, bir hurma ağacını vasfederken dedi:
ألحقتْ ما استلعبتْ بالذي
قد أنى إذ حان وقت الصرام
**لَعُوب**: çok oynamasından dolayı **لَعُوب** diye adlandırılmış bir kadının adıdır. Ve onunla oynandığı için **لعوب** diye adlandırılması caizdir. **اللعباء**: Bahreyn tarafında, **القَطِيف** hizasında ve deniz kıyısında bilinen bir tuzla.

**بلع** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **بَلِعت** yemeği **أبلَعه** **بَلْعاً**; ve **سَرِطته** **سَرْطاً**: onu yuttuğunda. Leys dedi: Denir: **بَلِع** su **بلعاً**: onu içtiğinde. Dedi: Yemeği yutmak: onu çiğnememektir. Dedi: **البُلَع**’ın teki **بُلْعة**’dır; o, makaranın boyundan: onun deliği ve menfezidir. Dedi: **البالوعة** ve **البَلَّوعة** iki lehçedir: başı daraltılarak kazılan bir kuyudur; yağmur suyu ona akar. Dedi: **بالوعة** Basralıların lehçesidir. **المَبْلَع**: boğazdan yutma yeridir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: İnsanda ak saçın ilk belirdiği zamana: “Onda ak saç **بلَّع** etti **تبليعاً**” denir. **سَعْد بُلَع**: aralarında yakınlık bulunan, gizli iki karşılıklı yıldızdır; denir ki ona **بُلَع** adı verildi; çünkü yoldaşına yakınlığından dolayı sanki onu yutacak gibidir; yani yanındaki yıldızı. **بَلْعاء بن قيس**: Arapların büyüklerinden bir adamdır. **رجل بُلَع** ve **مِبْلع** ve **بُلَعة**: çok yiyen olduğunda. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البوْلع**: çok yiyen.

**بعل** : Yüce ve aziz Allah dedi: ( **وَهَاذَا بَعْلِى شَيْخًا** ) (Hûd: 72). Zeccâc dedi: **شيخاً**’ı hâl olarak nasbetti. Dedi: Burada hâlin nasbı, nahvin gizli yerlerindendir. Bu, sen “Bu Zeyd’dir, ayakta” dediğinde böyledir: Eğer Zeyd’i tanımayan birine onun Zeyd olduğunu haber vermeyi kastediyorsan “Bu Zeyd’dir, ayakta” demen caiz olmaz; çünkü o, ayakta olduğu müddetçe Zeyd olur; ayakta olmaktan çıkınca Zeyd olmaz. Ancak Zeyd’i tanıyan kimseye “Bu Zeyd’dir, ayakta” dersin; hâlde “uyarı”yı işletirsin; mana: Zeyd’e ayakta oluş hâlinde dikkat et; yahut sana Zeyd’i ayakta oluş hâlinde işaret ediyorum. Çünkü **هذا** hazır olana işarettir; bu sebeple nasb, dediğimiz vecih üzeredir. “**هذا بعلي شيخ**” diye okuyan kimseye gelince, onda vecihler vardır: Birincisi tekrar; sanki “Bu benim kocamdır; bu bir ihtiyardır” demişsin gibi. **شيخ**’i **هذا**’dan bedel kılman caizdir. **بعلي** ve **شيخ**’i birlikte **هذا**’nın iki haberi kılman da caizdir; ikisini de **هذا** ile merfû kılarsın; “Bu tatlı ekşi” dediğin gibi. Yüce Allah’ın sözü: ( **أَلاَ تَتَّقُونَ أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ** ) (Sâffât: 125). Denildi: **بعلاً** altından bir put idi; ona taparlardı. Denildi: “**بعلاً** çağırıyor musunuz?” yani “rab” (efendi) çağırıyor musunuz? Denir: “Ben bu şeyin **بَعْل**’iyim”; yani onun rabbi ve sahibiyim; sanki “Allah’tan başka bir rab mi çağırıyorsunuz?” dedi. İbn Abbâs’tan zikredildi: Bir kayıp mal ilan edildi; sahibi geldi de dedi: “Ben onun **بعل**’iyim”; yani ben onun rabbiyim. İbn Abbâs dedi: Bu, yüce ve aziz Allah’ın sözü olan ( **أَلاَ تَتَّقُونَ** ) (Sâffât: 125) yani “rab” sözündendir. Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki hurma sadakasında dedi: ( “Ondan **بَعْلاً** sulanan şeyde onda onda bir vardır.” ). Ben dedim: Bunu Ebû Ubeyd ( **غريب الحديث** ) kitabında zikretti; ben onu ( **الأموال** ) kitabında işittim: ( “Ondan **بَعْلاً** içen şeyde onda onda bir vardır.” ) Bu, hadisin lafzıdır; birincisini Ebû Ubeyd mana üzere yazdı. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **البَعْل**: gökten sulama olmaksızın ve başka bir şey olmaksızın, yerden kökleriyle içen şeydir. Abdullah b. Revâha için okudu:
هنالك لا أبالي نخل سَقْي
ولا بَعْل وإن عَظُم الإناءُ
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî **البعْل** hakkında dedi ki: O **العِذْي**’dir; o da göğün suladığıdır. Bunu Ebû Ubeyde de söyledi. Ben dedim: Kuteybî bunu, içinde düştüğü yanlışı düzelttiğini söylediği harfler arasında zikretti. Onu, Asma‘î’nin “**البَعْل**: gökten sulama olmaksızın ve başka bir şey olmaksızın, yerden kökleriyle içen şeydir” sözüne şaşar buldum; dedi ki: “Keşke bilsem, gökten de başka bir şeyden de sulanmayan bu hurma nerede olur?”; bir yanlışı düzelttiğini sandı da daha büyük bir yanlışla geldi. Asma‘î’nin dediğini bilmedi; onu bilmeyişi, bilmediği şeyde bocalamasına sevk etti; ben de hurma çeşitlerini zikretmeyi uygun gördüm ki onlara vâkıf olasın ve Ebû Ubeyd’in Asma‘î’den naklettiği sana sahih olsun. Hurmalardan **السَقِيّ** vardır; **المَسْقَوِيّ** de denir. O, nehirlerin ve akan pınarların suyuyla sulanandır. **السقِيّ**’den, kovalarla ve dolaplarla ve benzerleriyle **نَضْحاً** sulanan da vardır.
Bu bir sınıftır. Onlardan **العِذْي** de vardır. O, düz toprakta bitendir; yağmur yağdığında düz yer yağmur suyunu emer; kökleri yerin altındaki iç toprakla yaşar; hurması **قَعقاعاً** gelir; çünkü **السَّقِيّ** gibi sulu olmaz. Böyle geldiğinde hurmaya **قَسْباً** ve **سُحّاً** denir. Hurmanın üçüncü türü: fidanı, Allah’ın yerin altında yarattığı suyu yakın olan, sızıntılı tabakalı toprakta bitendir; kökleri yer altındaki o suya yerleşir; göğün sulamasından ve nehir suyunun ona akıtılmasından yahut kovalarla **نَضْحاً** sulanmaktan müstağni olur.
Bu tür, Asma‘î’nin tefsir ettiği **البَعْل**’dır. Bu türün hurması, iki hurma türü arasında olur; ne sulu olur ne de **سُحّاً** olur; fakat ikisinin arasında olur. Şâfiî de, bana Abdülmelik’in Rebî‘den, onun da Şâfiî’den haber verdiğine göre, **القَسْم** babında **البَعْل**’ı böyle tefsir etti; dedi ki: **البَعْل**: kökleri suya yerleşip sulanmaya muhtaç olmayan şeydir. Ben dedim: Beyzâ tarafında, Cezîme Abdülkays diyarında, kökleri suya yerleşmiş, sulamadan ve gök suyundan müstağni çok hurma gördüm; **بَعْلاً** diye adlandırılır. Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki teşrîk günlerini zikretti de dedi: ( “Onlar yeme, içme ve **بِعَال** günleridir.” ). Ebû Ubeyd dedi: **البِعَال**: nikâh ve erkeğin ehliyle oynaşmasıdır. Kadına denir: O, kocasına **تُباعِل** eder **بِعَالاً** ve **مباعلة** olarak; onunla bunu yaptığında. Hutay’e dedi:
وكم من حَصَان ذات بَعْل تركتَها
إذا الليل أدجى لم تجد من تُبَاعِلُهْ
Kastetti: Sen onun kocasını öldürdün yahut esir ettin. Erkeğe denir: O, kadının **بعل**’idir. Kadına denir: O, onun **بَعْله**’si ve **بعلته**’sidir. **البعل**’in çoğulu **بُعولة**’dur. Yüce Allah dedi: ( **وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ** ) (Bakara: 228). Leys, hurmadaki **البعل**’ı tefsirde, Kuteybî’den zikrettiğimiz yanlıştan daha büyük bir yanlış söyledi: **البعل**’in hurmanın erkeği olduğunu iddia etti; insanlar ona **الفحل** derler. Ben dedim: Bu, fahiş bir yanlıştır. Sanki bunu, “koca” manasındaki **البعل** lafzından kıyasladı.
Ben dedim: Hurmanın **بعل**’i: aşılanan ve yük taşıyan dişileridir. **الفُحال**’a gelince, onun meyvesi dökülür; ancak onun **طَلْع**’ıyla, dişilerin **طَلع**’ı yarıldığında aşılanır. Leys ayrıca dedi: **البَعْل**: kocadır. Denir: **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; o halde o **باعل**’dir; yani şehvetlenmiş. Ben dedim: Bu da Leys’in yanlışlarındandır. Kadının kocasına **بعلاً** denmesi, onun efendisi ve sahibi olmasındandır; şehvetlenme babından hiçbir şey değildir. Seleme, Ferrâ’dan; Ebû Ubeyd de Asma‘î’den rivayet etti: Adam **بعل** eder **يَبْعَل** **بَعلاً**; senin “**دَهِش**” ve “**خَرِق**” ve “**عَقِر**” demen gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البعل**: bir şeyden bıkma ve usanmadır.
Ve okudu:
بعِلت ابن غَزْوان بَعِلت بصاحب
به قبلك الإخوانُ لم تك تَبْعل
Dedi: **البَعْل**: puttur. **البعل**: bir kralın adıdır. **البعل**: kocadır; ve **بَعَل** eder **يَبْعل** **بعلاً**: ona koca olduğunda.
İbn Düreyd dedi: “Falan, ehli üzerine **بَعلاً** olarak sabahladı”; yani onlara ağırlık olarak. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَعَل**: iki eşten güzel geçimdir. **البِعال**: yeni evlilerin konuşmasıdır. **البِعال**: güzelliktir. Ve okudu:
يا ربُّ بعل ساء ما كان بعل
**امرأة حسنة التبعل**: kocasına itaatkâr, onu seven olduğunda. **استبعل** hurma: kökleri suya yerleşmiş, sulamadan ve ona bir nehir yahut su kanalıyla su akıtılmasından müstağni bir **بَعْل** olduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والعين وما يثلثهما)
(بعق) الباء والعين والقاف أصلٌ واحد، وهو شقُّ الشّيء وفَتْحُه. ثمّ يُتَّسَع فيه فيُحمَل عليه ما يقاربُه. قال الخليل: البُعَاقُ شدّة الصوت. والمطر البُعاق، بَعَق الوابلُ إذا انفتح فَجْأَةً. قال أبو زياد: البُعاق من الأمطار أشَدُّها، وقال أرضٌ مبعوقةٌ. قال: والانبعاقُ أن ينبَعِقَ عليك الشّيءُ فجأةً. وأنشد:
بينَمَا المرء آمِنٌ راعَه رَا *** ئِعُ حَتْفٍ لم يَخْشَ منه انبعاقَهْ([1])ويقال: بعَقْتُ الإبلَ، أي نَحَرْتُها. وفي الحديث: "مَنْ هؤلاء الّذِين يَبْعَقُون لِقاحَنا" أي ينحرونها([2]). أصله من سَيلان الدّم.
قال أبو عليّ: البَعْق الشَّقُّ الذي يكون في أَلْيَة الحافر([3]). حكى بعضُ الأعراب: بَعَقْتُ فُلاناً عن الأمر بَعْقاً، أي مَزَّقْته وكَشَفْته.ومُنْبَعَق المَفَازةِ مُتَّسَعُها. وقال جَنْدَلُ الطُّهَويّ:
للرِّيحِ في مَبْعَقِها المَجْهُولِ  *** مَسَاحِبٌ مَيَّاسَةُ الذُّيُولِ
قال الضّبيّ في كَلامٍ: "كانت قِبَلَنَا ذِئْبةٌ مُجْرِيَةٌ، فأقْبَلَتْ هي وعِرْسُها([4]) ليلاً، فبَعَقا غَنَمَنا"، أي شقّقا بطونَها.
(بعك) الباء والعين والكاف أصلٌ واحد، يجمع التجمُّعَ والازدحامَ والاختِلاط. قال الدُّرَيديّ: البَعَك الغِلَظ في الجِسْم والكَزَازَة، ومنه اشتقاق بَعْكَكٍ، وهو رجلٌ من قُرَيش.
قال غيره: تركتُهُ في بَعْكُوكةِ القوم، أي مجتمع منازلهم، ونرى أنّه فتح الباء فقال فَعلولة، لأنّه أخرجه مُخْرَجَ المصادر، مثل سار سَيرورةً، وحادَ حَيدُودَةً، وقال قَيْلُولة. وأنشد:
يخرُجْنَ من بَعْكوكة الخِلاطِ *** وهُنَّ أَمْثَالُ السُِّرى الأَمْرَاطِ([5])وأمَّا البَصريُّون فإنّهم يأبَوْنَ هذا البناءَ في المصادِر إلاّ للمعتَلاَّت. قال بعضُ العلماء: بُعْكوكة الشيء وَسَطه. قال عُبَيْدُ بنُ أيّوب:
ويا ربِّ إلاّ تَعْفُ عَنِّيَ تُلْقِني *** مِنَ النَّار في بُعْكوكها المُتَدَاني
ويقال وقع في بَعْكوكاءَ أي شرّ وجَلَبَة. قال الفَرَّاء: البَعْكُوكة ازدِحام الإبل في اجتماعِها، وقيل هي الجماعةُ منها، والجمع بَعَاكيك.
قال أبو زيد: الباعِكُ مِن الرّجال الهالِكُ حُمْقاً، وهو من ذلك الأصل لأنّهُ مُخْتَلِط.
(بعل) الباء والعين واللام أصولٌ ثلاثةٌ: فالأوّل الصاحب، *يقال للزَّوج بَعْل، وكانُوا يُسَمُّون بعضَ الأصنام بَعْلاً. ومن ذلك البِعالُ، وهو مُلاعَبَة الرّجلِ أهْلَه. وفي الحديث في أيام التشريق: "إنّها أيّامُ التّشْريق، إنّها أيّامُ أَكْلٍ وشُرْبٍ وبِعال". قال الحطيئة:
وكم مِن حَصَانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَهَا  *** إذا اللّيْلُ أَدْجَى لَمْ تَجِدْ مَنْ تُبَاعلُهْ([6])والأصل الثاني جِنْسٌ من الحَيْرة والدَّهَش، يقال بَعِلَ الرجُلَ إذا دَهِشَ. ولعلّ من هذا قولَهم امرأةٌ بَعِلةٌ، إذا كانت لا تُحسِنُ لُبْسَ الثِّياب.
والأصل الثالث البَعْل من الأرض، المرتَفِعة التي لا يُصِيبُها المطر في السنّةِ إلا مرّة واحدةً. قال الشَّاعر:
إذا ما عَلَوْنا ظَهْرَ بَعْلٍ عَريضةٍ  *** تَخَالُ عَلَينا قَيْضَ بَيضٍ مُفَلّق([7])ومما يُحمَل على هذا الباب الثّالث البَعْل، وهو ما شَرِب بعُرُوقه من الأرض من غير سَقْي سَماءٍ، وهو في قوله صلى الله عليه وآله وسلم في صدقة النَّخْل: "ما شَرِبَ مِنْهُ بَعْلاً ففيه العُشْر". وقال ابنُ رَوَاحة:
هنالِكَ لا أبالي نَخْل سَقْيٍ *** ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإناءُ([8])
(بعو/ي) الباء والعين والواو والياء أصلان: الجناية وأخْذُ الشيء عارِيَّةً أو قَمْراً.
فالأصل الأوّل قولهم بَعَوْتُ أبْعُو وأَبْعَى، إذا اجْترَمْتَ. قال عوفُ ابنُ الأحوص:
وإبسالي بَنِيَّ بغَيْرِ جُرْمٍ *** بَعَونَاهُ ولا بِدَمٍ مُرَاقِ([9])قالوا: ومِنه بَعَوْتُه بعَيني أي أَصبتُه.
والأصل الثّاني البَعْو. قال الخليل: هو العاريّة، يقال استَبْعَيْتُ منه، أي استعرت. وقال أيضاً البَعْوُ القَمْر، يقال بَعوْتُه بَعْواً أي أصبتُ مِنْه وقَمَرتُه. قال:
صَحَا القَلْبُ بعد الإلْفِ وارتَدَّ شَأْوُهُ *** وَرَدَّتْ عَلَيْهِ ما بَعَتْهُ تُمَاضِرُ([10])قال الأصمعيّ: يقال أَبْعَيْتُ فلاناً فَرَساً، في معنى أخْبَلْتُه([11])، وذلك إذا أَعَرْتَه إيّاه ليغْزُوَ عليه. والاستبعاءُ أن يَستعِير الرَّجلُ فَرَساً من آخَرَ يسابِق عليه. يقال استبعَيتُه فأبْعَاني؛ وهو البَعْو. قال الكميت:
ليستَبْعِيا كَلْباً بَهِيماً مُخَزَّماً *** وَمَنْ يَكُ أَفْيالاً أُبُوَّتُهُ يَفِلْ
(بعث) الباء والعين والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثارة. ويقال بعثْتُ النّاقةَ إذا أثَرْتَها. وقال ابنُ أحمر([12]):
فبعثْتُها تَقِصُ المقَاصِرُ بَعْدَما *** كَرَبَتْ حَياةُ النَّارِ للمُتَنَوِّرِ([13])(بعج) الباء والعين والجيم أصل واحدٌ، وهو الشَّقّ والفَتْح. هذا والبابُ الذي ذكرناهُ في الباء والعين والقاف من وادٍ واحد، لا يكادانِ يَتَزَيَّلان.
قال الخليل: بَعَجَ بطنَه بالسّكّين، أي شجّه وشقّه وخَضْخَضَهُ. قال: وقد تَبَعَّجَ السَّحابُ تبعُّجاً، وهو انفراجُه عن الوَدْق. قال:
* حيثُ استهلَّ المُزْنُ أو تبعَّجَا([14]) *
وبَعّجَ المطرُ الأرضَ تبعيجاً([15]) وذلك من شدّة فَحْصِه الحجارةَ. ورجُلٌ بَعِجٌ كأنَّه منفَرِج البَطْن من ضعف مَشيْه. قال:
ليلةَ أَمْشِي على مُخاطَرَةٍ  *** مَشْياً رُوَيداً كَمِشْيَةِ البَعِجِ([16])
وحكى أبو عَمرو: بَعَجْتُ إليه بَطني، أي أخرجْتُ إليه سِرّي([17]) ويقال: بَعَجَهُ حُزْنٌ. وبطنٌ بَعِيجٌ في معنى مبعُوج. قال أبو ذؤيب:
وذَلِكِ أعلى مِنْكِ فَقْداً لأنَّهُ  *** كريمٌ وبَطْنِي بالكرامِ بَعيجُ([18])
قال اللِّحيانيّ: رجلٌ بعيجٌ وامرأةٌ بعيج، ونِسْوةٌ بَعْجى. وكذلك الرّجال. ويقال هو تَخَرُّقُ الصِّفاقِ وانديالُ ما فيه. والانديال: الزَّوال([19]). قال الخليل: باعِجَةَ الوادي حيثُ ينبعِج ويتَّسع. قال:
* ونَصِيُّ باعِجةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ([20]) *
قال أبو زياد: [و] أبو فقعس: الباعجة الرُّحَيْبَة الصغيرة بَعَجَتِ الوادِي من أحَدِ جانبَيْه؛ وهي مِن مَنابت النّصيّ. ويقال الباعِجة آخرُ الرَّمل، مكانٌ بين السّهل والحَزْن، رُبما كان مرتفِعاً وربما كان مُنْحَدِراً. قال النَّضر: الباعجة مكان مطمئنٌّ من الرِّمال كهيئة الغائط، أرض مَدْكوكة لا أسناد لها، تُنبت الرِّمْث والحَمْضَ* وأطايب العُشْب.
وكلُّ ما تَرَكْنَاهُ من هذا الجِنْس كنَحو ما ذَكرناه([21]). وباعِجة القِرْدان مَوضِعٌ في قول أوس:
* فباعِجةِ القِرْدان فالمُتَثَلِّمِ([22]) *
(بعد) الباء والعين والدال أصلان: خِلاَفُ القُرْبِ، ومُقابِلُ قَبْل. قالوا: البُعْد خلاف القُرْب، والبُعْد والبَعَد الهلاك. وقالوا في قوله تعالى: {كما بَعِدَتْ
ثَمُودُ} [هود 95]، أي هَلَكَت. وقياسُ ذلك واحدٌ. والأباعد خلاف الأقارب. قال:
إذا أنْتَ لم تَعْرُكْ بِجَنْبِكَ بَعْضَ ما *** يُريب مِن الأدْنَى رَمَاكَ الأباعدُ
وتقول: تَنَحَّ غير باعِدٍ، أي غيرَ صاغر. وتَنَحَّ غير بَعيدٍ، أي كُن قريباً.
وأمّا الآخرُ فقولك جاء مِنْ بَعْدُ، كما تقولُ في خلافِهِ: مِن قَبْلُ.
(بعر) الباء والعين والراء أصلان: الجمال، والبَعَْر. يقال بعير وأبعِرةٌ وأباعِرُ وبُعْرَانُ. قال بعضُ اللصوص([23]):
وإنّي لأسْتَحْيي مِنَ الله أَنْ أُرَى  *** أُجَرِّرُ حَبْلاً ليس فيه بَعِيرُ
وأَن أسأَلَ المرءَ اللّئيمَ بَعِيرَهُ *** وَبُعْرَانُ رَبِّي في البلادِ كثيرُ([24])والبَعَْر معروف.
(بعص) الباء والعين والصاد أصلٌ واحد، وهو الاضطراب. قال أبو مَهْدِيّ: تبَعْصَصَ الشيءُ ارتَكَضَ في اليَدِ واضطرَبَ، وكذلك تَبَعْصَصَ في النَّار، إذا أُلقِيَ فيها فأَخَذَ يعدو ولا عَدْوَ به. والأرْنَب تتبعصَص في يَدِ الإنسان. ويقال للحيّة إذا ضُرِبَتْ ولَوَتْ بذَنبها قد تَبَعْصَصَتْ.
(بعض) الباء والعين والضاد أصلٌ واحدٌ، وهو تجزئة للشيءِ. وكلُّ طائفةٍ منه بعضٌ. قال الخليل: بعضُ كلِّ شيءٍ طائفةٌ منه. تقول: جاريةٌ يُشْبِهُ بعضُها بعْضاً. وبَعْضٌ مذكَّر. تقول هذه الدّارُ متَّصِلٌ بعضُها ببعْض. وبعّضْتُ الشيءَ تبعيضاً إذا فَرّقْتَه أجزاءً. ويقال: إنّ العَرَبَ تَصِلُ ببعض كما تصل بما، كقوله تعالى فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ} [آل عمران 159]، ومِمّا خَطِيئاتِهْم} [نوح 25]. قال: وكذلك بعضُ في قولـه تعالى: ﴿وإِنْ يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذي يَعِدُكُمْ﴾ ([25])[غافر28]. وقال أعرابيّ: "رأيتُ غِرْباناً يَتَبَعْضَضْنَ" كأنّه أراد يتناوَلُ بعضُها بعضاً.
وممّا شذّ عن هذا الأصل البَعُوضة، وهي معروفة، والجمع بَعُوض. قال:
* وَصِرْتُ عَبْداً للْبَعُوضِ أَخْضَعَا *
وهذه ليلة بَعِضَة، أي كثيرة البَعُوض، ومَبْعُوضةٌ أيضاً، كقولهم: مكان سَبِع ومَسْبُوع، وذَئِب ومذْؤوب. وفي المثل: "كلَّفتَني مُخَّ البَعوض"، لما لا يكُون. قال ابنُ أَحمَر:
ما كنت من قومي بِدالهةٍ *** لو أنَّ مَعْصِيّاً لَهُ أَمْرُ([26])كلَّفتَني مخ البعوض فقد *** أقْصَرْتُ لا نُجْحٌ ولا عُذْرُ([27])وأصحابُ البَعُوضةِ قومٌ قَتَلَهُمْ خالدُ بنُ الوليد في الرِّدَّة، وفيهم يقول الشاعر([28]):
* على مِثْلِ أصحاب البَعُوضَةِ فاخمِشي([29]) *
(بعط) الباء والعين والطاء ليس بأصل، وذلك أنّ الطاءَ في أبْعَطَ مُبْدَلةٌ من دال. يقال أبْعَطَ في السَّوْمِ، مثل أبعَدَ.
--------------ـــــ
([1]) البيت في اللسان (بعق 304).
([2]) في الأصل: "يحجرونها". وانظر اللسان (11: 304).
([3]) كذا في الأصل.
([4]) عرسها، أي ذكرها. يقال للذكر والأنثى عرسان. وفي الأصل: "غرسها".
([5]) البيت الأول في اللسان (بعك) والثاني فيه (مرط، سرا).
([6]) البيت من قصيدة لـه في ديوانه 36-39 يمدح بها الوليد بن عقبة بن أبي معيط. وأنشده في اللسان (13: 62).
([7]) البيت لسلامة بن جندل السعدي من قصيدة لـه في ديوانه 15-19 وهي من الأصمعيات. ورواية الديوان: "إذا ما علونا ظهر نشزٍ كأنما"،والأصمعيات: "إذا ما علونا ظهر بعل كأنما". والقيض: قشرة البيضة العليا، وفي الأصل: "فيض" تحريف. وأنشده في اللسان برواية: "عليها" وقال: "أنثها -يعني البعل- على معنى الأرض".
([8]) البيت لعبد الله بن رواحة. وقد سبق الكلام عليه في حواشي ص52.
([9]) سبق الكلام على البيت في حواشي مادة (بسل).
([10]) أنشده في اللسان (بعا).
([11]) الإخبال: أن يعطي الرجل الرجل البعير أو الناقة لينتفع بها ثم يردها إليه. قال زهير:
هنالك إن يستخبلوا المال يخبلوا *** وإن يسألوا يعطوا وإن ييسروا يغلوا
 ([12]) نسب البيت التالي في اللسان (6: 409/ 7: 375) إلى ابن مقبل يصف ناقة.
([13]) انظر اللسان (18: 233).
([14]) البيت للعجاج في ديوانه 9 واللسان (3: 36). وقبله:
* رعى بها مرج ربيع ممرجا *
([15]) الأصل: "تبعجاً" تحريف. وفي اللسان: "وبعج المطر تبعيجاً  في الأرض، فحص الحجارة لشدة وقعه".
([16]) البيت في اللسان (3: 36).
([17]) شاهده قول الشماخ:
بعجت إليه البطن حتى انتصحته *** وما كل من يفشي إليه بناصح
([18]) البيت في القسم الأول من ديوان الهذليين ص61 طبع دار الكتب. وإنشاده في الديوان واللسان (بعج): "فذلك".
([19])في اللسان: "واندال ما في بطنه من معي أو صفاق طعن فخرج ذلك منه".
([20]) هو في صفة فرس. والنصي: نبت سبط أبيض ناعم من أفضل المرعى. وفي الأصل: "نضى" تحريف. وصدر البيت كما في اللسان (3: 36):
* فأنى له بالصيف ظل بارد *
([21]) في الأصل: "ما ذكرناه وهو".
([22]) صدره كما في ديوان أوس بن حجر 26 واللسان (3: 36):
* وبعد ليالينا بنعف سويقة *
([23]) هو الأحيمر السعدي، كما في ترجمته من الشعراء لابن قتيبة.
([24]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وفي الشعراء: "وأن أسأل العبد".
([25]) الآية 28 من سورة غافر. وفي الأصل: "يعدكم به" تحريف.
([26]) الدالهة: الضعيف النفس، كما في اللسان (دله). وفي الحيوان (3: 318): "بمهتضم" وفي بعض نسخه "بذاهلة".
([27]) البيت في الحيوان وثمار القلوب 399.
([28]) هو متمم بن نويرة كما في اللسان (8: 389)، ومعجم البلدان (البعوضة).
([29]) من أبيات على روي الألف، رواها ياقوت في معجمه. وعجز البيت:
* لك الويل حر الوجه أو يبك من بكى *

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **العين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بعق**) **الباء** ve **العين** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin yarılması ve açılmasıdır. Sonra onda genişletilir de ona yakın olan şey ona hamledilir. Halîl dedi: **البُعَاقُ** sesin şiddetidir. Ve yağmur **البُعاق**tır; sağanak **بَعَق** etti, ansızın açıldığı zaman. Ebû Ziyâd dedi: **البُعاق** yağmurlardan en şiddetlisidir; ve “**أرضٌ مبعوقةٌ**” dedi. Dedi: ve **الانبعاقُ** şeyin sana ansızın fışkırıp gelmesidir. Şiir okudu:

Bir vakit ki kişi emniyette iken onu ürkütür,
kendisinden **انبعاقَهْ**’ını korkmadığı bir ölüm ürküntüsü.

Ve denir: “**بعَقْتُ الإبلَ**”, yani onları boğazladım. Ve hadiste: “Kimdir bunlar ki **يَبْعَقُون** bizim sağmal develerimizi” yani onları boğazlıyorlar. Aslı, kanın akıp gitmesindendir.

Ebû Alî dedi: **البَعْق** toynaklının kalçasında bulunan yarıktır. Bazı bedevîler nakletti: “**بَعَقْتُ** falanı işten **بَعْقاً**”, yani onu parçaladım ve açığa çıkardım. Ve çölün **مُنْبَعَق**’ı onun genişliğidir. Cendel et-Tuhavî dedi:

Rüzgârın, bilinmeyen **مَبْعَقِها**’sında
kuyrukları salınan bulutlar vardır.

Dabbî bir söz içinde dedi: “Bizim tarafımızda koşup giden bir dişi kurt vardı; sonra o ve erkeği geceleyin geldiler de **فبَعَقا غَنَمَنا**”, yani karınlarını yardılar.

(**بعك**) **الباء** ve **العين** ve **الكاف** tek bir asıldır; toplanmayı, sıkışmayı ve karışmayı bir araya getirir. Düreydî dedi: **البَعَك** bedende kalınlık ve kabalıktır; ondan **بَعْكَكٍ**’in iştikakı vardır; o, Kureyş’ten bir adamdır.

Başkası dedi: “Onu kavmin **بَعْكُوكةِ**’sinde bıraktım”, yani evlerinin toplandığı yerde. Ve biz görüyoruz ki **الباء**’yı fetha yaptı da **فَعلولة** dedi; çünkü onu masdarların çıkış yerine çıkardı; “**سار سَيرورةً**”, “**حادَ حَيدُودَةً**” ve “**قَيْلُولة**” gibi. Şiir okudu:

Karışıklığın **بَعْكوكة**’sinden çıkarlar,
ve onlar, çıplak gece yürüyüşü gibi benzerler.

Ama Basralılar, bu binayı masdarlarda ancak illetli fiiller için kabul etmezler. Bazı âlimler dedi: şeyin **بُعْكوكة**’si onun ortasıdır. Ubeyd b. Eyyûb dedi:

Ey Rabbim, eğer beni bağışlamazsan beni atarsın,
ateşin, yakın olan **بُعْكوكها**’suna.

Ve denir: “**بَعْكوكاءَ**’ya düştü”, yani şerre ve gürültüye. Ferrâ dedi: **البَعْكُوكة** develerin toplanmalarında sıkışmasıdır; ve denildi ki onlardan bir topluluktur; çoğulu **بَعَاكيك**.

Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الباعِكُ** ahmaklıkla helâk olandır; o, o asıldandır; çünkü o karışıktır.

(**بعل**) **الباء** ve **العين** ve **اللام** üç asıldır: birincisi yoldaştır; kocaya **بَعْل** denir. Ve bazı putlara **بَعْلاً** adını verirlerdi. Bundan **البِعالُ** vardır; o, erkeğin ailesiyle oynaşmasıdır. Ve hadiste teşrîk günlerinde: “Şüphesiz onlar teşrîk günleridir; şüphesiz onlar yeme, içme ve **بِعال** günleridir.” Hutay’e dedi:

Nice iffetli, **بَعْلٍ** sahibi kadını bıraktım,
gece karardığında, oynaşacağı kimse bulamaz.

İkinci asıl, hayret ve şaşkınlıktan bir cinstir; “adam **بَعِلَ**” denir, şaşırdığı zaman. Belki bundan onların “**امرأةٌ بَعِلةٌ**” sözüdür; elbiseyi giymeyi iyi yapmadığı zaman.

Üçüncü asıl, yerden **البَعْل**’dır: yılda ancak bir kere yağmurun isabet ettiği yüksek yer. Şair dedi:

Geniş bir **بَعْلٍ** sırtına çıktığımızda,
üzerimize, yarılmış yumurta kabuğu yaz sıcağı sanırsın.

Bu üçüncü bab üzerine hamledilenlerdendir **البَعْل**: gökten sulama olmaksızın yerin damarlarıyla içen şeydir. Ve o, (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine ve âline olsun) hurmanın zekâtı hakkında sözünde geçer: “Ondan **بَعْلاً** içen şeyde onda onda bir vardır.” İbn Revâha dedi:

Orada aldırmam, sulama hurması olsun,
ne de **بَعْلٍ**; kap büyük olsa da.

(**بعو/ي**) **الباء** ve **العين** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: cinayet ve şeyi âriyet olarak yahut kumar olarak almak.

Birinci asıl, onların “**بَعَوْتُ** **أبْعُو** ve **أَبْعَى**” sözüdür; suç işlediğin zaman. Avf b. Ahvas dedi:

Oğullarımı suçsuz yere rehin bırakmam,
onu **بَعَونَاهُ**; ne dökülmüş bir kanla.

Dediler: ve ondan “onu gözümle **بَعَوْتُ**”, yani onu vurdum.

İkinci asıl **البَعْو**’dur. Halîl dedi: o âriyettir; “ondan **استَبْعَيْتُ**” denir, yani ödünç aldım. Ve yine dedi: **البَعْوُ** kumardır; “onu **بَعوْتُه** **بَعْواً**” denir, yani ondan kazandım ve onu yendim. Dedi:

Kalp ülfetten sonra ayıldı ve koşusu geri döndü,
ve **تُمَاضِرُ** onun **بَعَتْهُ**’ini ona geri verdi.

Asmaî dedi: “Falana bir at **أَبْعَيْتُ**” denir; “**أَخْبَلْتُه**” manasında; bu, onu onunla gazve etsin diye ona ödünç verdiğin zamandır. Ve **الاستبعاءُ**, erkeğin bir başkasından onunla yarışacağı bir at ödünç almasıdır. “Onu **استبعَيتُ** de o bana **فأبْعَاني**” denir; o da **البَعْو**’dur. Kümeyt dedi:

Üzerinde yarışsınlar diye, karanlık, burun halkalı bir köpeği **ليستَبْعِيا**;
ve kim ki babalığı filler olan kimseler olursa, o zayıflar.

(**بعث**) **الباء** ve **العين** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da kışkırtmadır. Ve “deveyi **بعثْتُ**” denir; onu kışkırttığın zaman. İbn Ahmer dedi:

Onu kışkırttım; ahırları geçip gidiyordu,
ateşin hayatı ışık arayana yaklaşmışken.

(**بعج**) **الباء** ve **العين** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da yarma ve açmadır. Bu ve **الباء** ve **العين** ve **القاف**’ta zikrettiğimiz bab tek bir vadidendir; neredeyse birbirinden ayrılmazlar.

Halîl dedi: “Bıçağıyla karnını **بَعَجَ**”, yani onu yardı ve parçaladı ve çalkaladı. Dedi: ve bulut **تَبَعَّجَ** eder, **تبعُّجاً**; o, yağmurdan açılmasıdır. Dedi:

Bulut yığını yağmuru başlattığı yahut **تبَعَّجَا** ettiği yerde.

Ve yağmur yeri **بعّجَ** etti, **تبعيجاً**; bu, taşları şiddetle eşelemesindendir. Ve adam **بَعِجٌ**’dir; sanki yürüyüşünün zayıflığından karnı ayrılmış gibidir. Dedi:

Bir gece tehlike üzerinde yürürüm,
yavaş yürüyüşle, **البَعِجِ**’in yürüyüşü gibi.

Ebû Amr nakletti: “Sana karnımı **بَعَجْتُ**”, yani sana sırrımı çıkardım. Ve denir: ona bir hüzün **بَعَجَهُ**. Ve **بطنٌ بَعِيجٌ**, **مبعُوج** manasındadır. Ebû Züeyb dedi:

Bu, senden daha büyük bir kayıptır; çünkü o kerimdir,
ve benim karnım kerimlerle **بَعيجُ**’dir.

Lihyânî dedi: adam **بعيجٌ** ve kadın **بعيج**; ve kadınlar **بَعْجى**. Erkekler de böyledir. Ve denir: o, karın zarının yırtılması ve içindekinin akıp gitmesidir. Ve **الانديال**: yok olup gitmedir. Halîl dedi: vadinin **باعِجَةَ**’si, fışkırıp genişlediği yerdir. Dedi:

Ve **باعِجةٍ**’nin **نَصِيُّ**’si ve ıslanmış **مَحْضٌ**.

Ebû Ziyâd ve Ebû Fuq’as dedi: **الباعجة** küçük genişçedir; vadiyi iki yanından birinden **بَعَجَتِ**; o, **النّصيّ**’nin bitme yerlerindendir. Ve denir: **الباعِجة** kumun sonudur; düz ile sert yer arasında bir mekândır; bazen yüksek olur bazen eğimli olur. Nadr dedi: **الباعجة** kumlardan, çukur biçiminde alçak bir yerdir; dayanakları olmayan sıkıştırılmış topraktır; **الرِّمْث** ve **الحَمْضَ** ve otun en güzellerini bitirir.

Bu cinsten terk ettiğimiz her şey, zikrettiğimiz gibidir. Ve **باعِجة القِرْدان** Evs’in sözünde bir yerdir:

**فباعِجةِ القِرْدان** sonra **فالمُتَثَلِّمِ**.

(**بعد**) **الباء** ve **العين** ve **الدال** iki asıldır: yakınlığın zıddı ve “önce”nin karşılığı. Dediler: **البُعْد** yakınlığın zıddıdır; ve **البُعْد** ve **البَعَد** helâktir. Ve Allah’ın sözü hakkında: ﴿**كما بَعِدَتْ ثَمُودُ**﴾ yani helâk oldu. Bunun kıyası birdir. **الأباعد** akrabaların zıddıdır. Dedi:

Eğer sen, yakından kuşku verenin bir kısmını yanınla sürtüp gidermesen,
uzaklar seni atar.

Ve dersin: “Uzaklaş, **غير باعِدٍ**”, yani zelil olmaksızın. Ve “Uzaklaş, **غير بَعيدٍ**”, yani yakın ol.

Ama öteki ise senin “**جاء مِنْ بَعْدُ**” demendir; onun zıddında dediğin gibi: “**مِن قَبْلُ**”.

(**بعر**) **الباء** ve **العين** ve **الراء** iki asıldır: develer ve **البَعَْر**. “**بعير**” ve “**أبعِرةٌ**” ve “**أباعِرُ**” ve “**بُعْرَانُ**” denir. Bazı hırsızlar dedi:

Ben Allah’tan utanırım ki görüleyim,
içinde **بَعِيرُ** olmayan bir ipi sürüklerken.

Ve alçak kişiden onun devesini isteyeyim,
hâlbuki Rabbimin **بُعْرَانُ**’ı memleketlerde çoktur.

Ve **البَعَْر** bilinir.

(**بعص**) **الباء** ve **العين** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da çalkantıdır. Ebû Mehdî dedi: şey **تبَعْصَصَ** etti: elde sekti ve çalkalandı; ve ateşte de böyledir; içine atıldığı zaman koşmaya başlar, hâlbuki onda koşma yoktur. Tavşan insanın elinde **تتبعصَص** eder. Ve yılan için denir; vurulduğu zaman kuyruğuyla kıvrıldıysa: **تَبَعْصَصَتْ**.

(**بعض**) **الباء** ve **العين** ve **الضاد** tek bir asıldır; o, şeyin parçalanmasıdır. Ondan her taife bir **بعضٌ**tur. Halîl dedi: her şeyin **بعضُ**’u ondan bir taifedir. Dersin: bir cariye; onun **بعضُها**’sı **بعْضاً**’a benzer. Ve **بَعْضٌ** müzekkerdir. Dersin: bu evin **بعضُها**’sı **ببعْض**’a bitişiktir. Ve şeyi **بعّضْتُ** **تبعيضاً**; onu parçalara ayırdığın zaman. Ve denir: Arap, **بعض**’u **ما** ile birleştirdiği gibi birleştirir; Allah’ın sözü gibi: ﴿**فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ**﴾ ve ﴿**مِمّا خَطِيئاتِهْم**﴾. Dedi: ve yine **بعضُ** Allah’ın sözünde: ﴿**وإِنْ يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذي يَعِدُكُمْ**﴾. Ve bir bedevî dedi: “**رأيتُ غِرْباناً يَتَبَعْضَضْنَ**”; sanki istedi ki: bazısı bazısını alıp yiyor.

Bu asıldan şâz olanlardandır **البَعُوضة**; o bilinir; çoğulu **بَعُوض**. Dedi:

Ve **البَعُوضِ**’a kul oldum, boyun eğerek.

Ve bu, **بَعِضَة** bir gecedir; yani **البَعُوض**’u çok. Ve **مَبْعُوضةٌ** da; onların “**مكان سَبِع** ve **مَسْبُوع**; ve **ذَئِب** ve **مذْؤوب**” demeleri gibi. Ve meselde: “Sana **مُخَّ البَعوض**’u yükledim”; olmayacak şey için. İbn Ahmer dedi:

Kavmimden **بِدالهةٍ** değildim,
eğer **مَعْصِيّاً**’nın ona emri olsaydı.

Bana **مخ البعوض**’u yükledin; artık
kısa kestim; ne başarı var ne özür.

Ve **أصحابُ البَعُوضةِ** ridde’de Hâlid b. Velîd’in öldürdüğü bir kavimdir; şair onların hakkında der:

**على مِثْلِ أصحاب البَعُوضَةِ فاخمِشي**.

(**بعط**) **الباء** ve **العين** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü **أبْعَطَ**’taki **الطاء** bir **دال**’dan bedeldir. “Pazarlıkta **أبْعَطَ** etti” denir; **أبعَدَ** gibi.

--------------ـــــ
([1]) Beyit Lisân’da (**بعق** 304).
([2]) Asılda: “**يحجرونها**”. Lisân’a bak (11: 304).
([3]) Asılda böyle.
([4]) **عرسها**: yani erkeği. Erkeğe ve dişiye **عرسان** denir. Asılda: “**غرسها**”.
([5]) Birinci beyit Lisân’da (**بعك**) ve ikincisi onda (**مرط، سرا**).
([6]) Beyit, divanında 36-39’da, Velîd b. Ukbe b. Ebî Muayt’ı övdüğü kasidedendir. Lisân’da (13: 62) rivayet etti.
([7]) Beyit, Selâme b. Cendel es-Sa‘dî’nindir; divanında 15-19’da, ve o Asma‘iyyât’tandır. Divan rivayeti: “**إذا ما علونا ظهر نشزٍ كأنما**”, Asma‘iyyât: “**إذا ما علونا ظهر بعل كأنما**”. Ve **القيض**: yumurtanın üst kabuğudur; asılda: “**فيض**” tahriftir. Lisân’da “**عليها**” rivayetiyle okuttu ve dedi: “Onu, yani **البعل**’ı, yer manasında müennes yaptı.”
([8]) Beyit Abdullah b. Revâha’nındır. Onun hakkında, s.52 haşiyelerinde daha önce söz geçti.
([9]) Beyit hakkında (**بسل**) maddesi haşiyelerinde daha önce söz geçti.
([10]) Lisân’da (**بعا**) rivayet etti.
([11]) **الإخبال**: erkeğin, erkeğe deve yahut dişi deve verip onunla faydalanması, sonra onu ona geri vermesidir. Züheyr dedi:
Orada, eğer malı **يستخبلوا** ederlerse **يخبلوا** ederler; ve eğer isterlerse verirler; ve eğer kolaylık gösterirlerse hile yaparlar.
([12]) Sonraki beyit Lisân’da (6: 409/ 7: 375) İbn Mukbil’e nispet edildi; bir deveyi vasfeder.
([13]) Lisân’a bak (18: 233).
([14]) Beyit A‘câc’ındır; divanında 9 ve Lisân’da (3: 36). Ondan önce:
**رعى بها مرج ربيع ممرجا**
([15]) Asıl: “**تبعجاً**” tahrif. Lisân’da: “Ve yağmur yeri **بعج** etti, **تبعيجاً**; taşları, düşüşünün şiddetinden eşeledi.”
([16]) Beyit Lisân’da (3: 36).
([17]) Şahidi Şemmâh’ın sözü:
Sana karnımı **بعجت** ettim, ta ki onu arındırıp sana verdim; ve her sır açana nasihatçi değildir.
([18]) Beyit, Huzelîler divanının birinci kısmında s.61, Dârü’l-kütüb baskısı. Divanda ve Lisân’da (**بعج**) rivayeti: “**فذلك**”.
([19]) Lisân’da: “Ve karnında bağırsak yahut zar olan şeyin akıp gitmesi; mızrakla vuruldu da o ondan çıktı.”
([20]) O, bir atın vasfındadır. Ve **النصي**: en iyi otlaklardan, yumuşak, beyaz, ince bir bitkidir. Asılda: “**نضى**” tahrif. Beytin صدر’ı Lisân’da (3: 36) olduğu gibi:
**فأنى له بالصيف ظل بارد**
([21]) Asılda: “**ما ذكرناه وهو**”.
([22]) صدر’ı Evs b. Hacer divanında 26 ve Lisân’da (3: 36) olduğu gibi:
**وبعد ليالينا بنعف سويقة**
([23]) O, şairler tercümesinde İbn Kuteybe’ye göre Ahyemer es-Sa‘dî’dir.
([24]) Böylece **المجمل**’de rivayet edildi. Ve **الشعراء**’da: “**وأن أسأل العبد**”.
([25]) Âyet, Gâfir sûresinin 28. âyetidir. Asılda: “**يعدكم به**” tahrif.
([26]) **الدالهة**: Lisân’da (**دله**) olduğu üzere, nefsi zayıf. Ve **الحيوان**’da (3: 318): “**بمهتضم**”; bazı nüshalarında “**بذاهلة**”.
([27]) Beyit **الحيوان**’da ve **ثمار القلوب** 399’da.
([28]) O, Lisân’da (8: 389) ve **معجم البلدان**’da (**البعوضة**) olduğu üzere Mütemmim b. Nuveyra’dır.
([29]) Elif kafiyesinde beyitlerdendir; Yâkût onu mu‘ceminde rivayet etti. Beytin عجز’ı:
**لك الويل حر الوجه أو يبك من بكى**

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البعل هو الذكر من الزوجين، قال الله عز وجل: ﴿وهذا بعلي شيخا﴾ [هود/72]، وجمعه بعولة، نحو: فحل وفحولة. قال تعالى: ﴿وبعولتهن أحق بردهن﴾ [البقرة/228]، ولما تصور من الرجل الاستعلاء على المرأة فجعل سائسها والقائم عليها كما قال تعالى: ﴿الرجال قوامون على النساء﴾ [النساء/34]، سمي باسمه كل مستعل على غيره، فسمى العرب معبودهم الذين يتقربون به إلى الله بعلا؛ لاعتقادهم ذلك فيه في نحو قوله تعالى: ﴿أتدعون بعلا وتذرون أحسن الخالقين﴾ [الصافات/125]، ويقال: أتانا بعل هذه الدابة، أي: المستعلي عليها، وقيل للأرض المستعلية على غيرها بعل، ولفحل النخل بعل تشبيها بالبعل من الرجال، ولما عظم حتى يشرب بعروقه بعل لاستعلائه، قال صلى الله عليه وسلم: (فيما سقي بعلا العشر) (الحديث بهذه الرواية أخرجه ابن ماجة في سننه 1/581، ويروى عنه صلى الله عليه وسلم أنه قال: (فيما سقت السماء والعيون أو كان عثريا العشر، وما سقي بالنضح نضف العشر) وهذا متفق عليه. راجع: شرح السنة 6/42). ولما كانت وطأة العالي على المستولى عليه مستثقلة في النفس قيل: أصبح فلان بعلا على أهله، أي: ثقيلا لعلوه عليهم، وبني من لفظ البعل المباعلة والبعال كناية عن الجماع، وبعل الرجل (راجع: كتاب الأفعال 4/113) يبعل بعولة، واستبعل فهو بعل ومستبعل: إذا صار بعلا، واستبعل النخل: عظم (في اللسان: واستبعل الموضع والنخل: صار بعلا راسخ العروق في الماء مستغنيا عن السقي وعن إجراء الماء إليه)، وتصور من البعل الذي هو النخل قيامه في مكانه، فقيل: بعل فلان بأمره: إذا أدهش وثبت مكانه ثبوت النخل في مقره، وذلك كقولهم: ما هو إلا شجر، فيمن لا يبرح.

##### Türkçe

- **البعل** iki eşten erkeğidir. Aziz ve celil Allah dedi ki: ﴿وهذا **بعلي** شيخا﴾ [هود/72]. Onun çoğulu **بعولة**’dir; **فحل** ve **فحولة** gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿وبعولتهن أحق بردهن﴾ [البقرة/228]. Erkekten, kadın üzerine üstünlük tasavvur olunduğundan, onu onun idare edicisi ve onun üzerinde kaim kılan yapıldı; Yüce Allah’ın dediği gibi: ﴿الرجال قوامون على النساء﴾ [النساء/34]. Bu sebeple, kendi adından, başkası üzerine üstün olan her birine ad verildi; böylece Araplar, Allah’a onunla yakınlık kurdukları mabutlarına **بعلا** adını verdiler; onda buna inanmalarından dolayı; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: ﴿أتدعون **بعلا** وتذرون أحسن الخالقين﴾ [الصافات/125]. Ve denir: Bize bu binenin **بعل**’i geldi; yani onun üzerine üstün olan. Ve, başkası üzerine üstün olan yere **بعل** denildi. Ve hurma erkeğine **بعل** (denildi); erkeklerden **البعل**’e benzetme olarak. Ve, büyüyüp de kökleriyle içince, üstünlüğünden dolayı **بعل** (denildi). Sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: (فيما سقي **بعلا** العشر) (Hadis bu rivayetle İbn Mâce tarafından Sünen’inde 1/581’de çıkarılmıştır; ve ondan, sallallahu aleyhi ve sellem’in şöyle dediği rivayet olunur: (فيما سقت السماء والعيون أو كان عثريا العشر، وما سقي بالنضح نضف العشر) ve bu, üzerinde ittifak edilmiştir. Bakınız: شرح السنة 6/42). Ve yüksek olanın, kendisine üstün gelinmiş olana basışı nefiste ağır görüldüğünden denildi: Falan, ailesi üzerine **بعلا** oldu; yani onlara üstünlüğünden dolayı ağır (oldu). Ve **البعل** lafzından **المباعلة** ve **البعال** bina edildi; cinsel birleşmeye kinaye olarak. Ve erkeğin **بعل**’i (bakınız: كتاب الأفعال 4/113) **بعولة** ile **يبعل**’dir. Ve **استبعل** etti; o halde o **بعل** ve **مستبعل**’dir: **بعلا** olduğu zaman. Ve hurma **استبعل** etti: büyüdü (Lisân’da: Ve yer ve hurma **استبعل** etti: su içinde kökleri sağlam, sulamadan ve suyun ona akıtılmasından müstağni olarak **بعلا** oldu). Ve **البعل**’den ki o hurmadır, onun yerinde durması tasavvur olundu; böylece denildi: Falan, işiyle **بعل** oldu: şaşkına dönüp, hurmanın yerinde sabit durması gibi, bulunduğu yerde sabit kaldığı zaman. Bu, onların şu sözü gibidir: “O ancak ağaçtır”; ayrılmayan kimse hakkında.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ع ل
يا رب بعل ساء ما كـان بعـل أي ساء ما قام بالبعولة‏.‏
وامرأة حسنة التبعل‏.‏
وهو يباعل أهله أي يلاعبها‏.‏
وبينهما مباعلة وملاعبة وهما يتباعلان وهم يتباعلون وهذه أيام أكل وشرب وبعال‏.‏
وبعل بالأمر إذا عيّ به‏.‏
وامرأة بعلة‏:‏ لا تحسن اللبس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا بعل النخل لفحلها‏.‏
ومن بعل هذه الدابة لربها‏.‏

##### Türkçe

ب ع ل
Ey Rabbim, **بعل**: **بعل** ne kötü oldu; yani, **البعولة** ile kaim olduğu şey ne kötü oldu.
Ve bir kadın **حسنة التبعل** (kocaya iyi davranmada güzel).
Ve o, ehliyle **يباعل**; yani onunla oynaşır.
Ve ikisi arasında **مباعلة** ve **ملاعبة** vardır; ve ikisi **يتباعلان** ve onlar **يتباعلون**; ve bunlar yeme, içme ve **بعال** günleridir.
Ve **بعل** işte; onunla acze düştüğü zaman.
Ve bir kadın **بعلة**: giyinmeyi iyi yapmaz.
Mecazdan: bu, hurma ağacının erkeği için **بعل**’idir.
Ve bu binek hayvanının, sahibi için **بعل**’inden.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَعْلُ: الأَرض المرتفعة التي لا يصيبها مطر إِلا مرّة واحدة في السنة، وقال الجوهري: لا يصيبها سَيْح ولا سَيْل؛ قال سلامة بن جندل:
إِذا ما عَلَونا ظَهْرَ بَعْل عَرِيضةٍ،
تَخَالُ عليها قَيْضَ بَيْضٍ مُفَلَّق
أَنثها على معنى الأَرض، وقيل: البَعْل كل شجر أَو زرع لا يُسْقى، وقيل: البَعْل والعَذْيُ واحد، وهو ما سفَتْه السماء، وقد اسْتَبْعَل الموضع. والبَعْلُ من النخل: ما شرب بعروقه من غير سَقْي ولا ماء سماء، وقيل: هو ما اكتفى بماء السماة، وبه فسر ابن دريد ما في كتاب النبي،صلى الله عليه وسلم، لأُكَيْدِر بن عبد الملك: لَكُم الضَّامنة من النَّخْل ولنا الضاحية من البَعْل؛ الضامنة: ما أَطاف به سُورُ المدينة، والضاحية: ما كان خارجاً أَي التي ظهرت وخرجت عن العِمارة من هذا النَّخيل؛ وأَنشد: أَقسمت لا يذهب عني بَعْلُها،
أَوْ يَسْتوِي جَثِيثُها وجَعْلُها
وفي حديث صدقة النخل: ما سقي منه بَعْلاً فَفِيه العشر؛ هو ما شرب من النخيل بعروقه من الأَرض من غير سَقْي سماء ولا غيرها. قال الأَصمعي: البَعْل ما شرب بعروقه من الأَرض بغير سَقْي من سماء ولا غيرها. والبَعْل: ما أُعْطِي من الإِتَاوة على سَقْي النخل؛ قال عبدالله بن رواحة الأَنصاري: هُنالك لا أُبالي نَخْلَ بَعْل،
ولا سَقْيٍ، وإِنْ عَظُم الإِتَاء
قال الأَزهري: وقد ذكره القُتَيبي في الحروف التي ذكر أَنه أَصلح الغلط الذي وقع فيها وأَلفيته يتعجب من قول الأَصمعي: البَعْل ما شرب بعروقه من الأَرض من غير سقي من سماء ولا غيرها، وقال: ليت شعري أَنَّى يكون هذا النخل الذي لا يُسْقى من سماء ولا غيرها؟ وتوهم أَنه يصلح غلطاً فجاء بأَطَمّ غلط، وجهل ما قاله الأَصمعي وَحَمله جَهْلُه على التَّخبط فيما لا يعرفه، قال: فرأَيت أَن أَذكر أَصناف النخيل لتقف عليها فَيضِحَ لك ما قاله الأَصمعي: فمن النخيل السَّقِيُّ ويقال المَسْقَوِيُّ، وهو الذي يُسْقَى بماء الأَنهار والعيون الجارية، ومن السَّقِيّ ما يُسْقى نَضْحاً بالدِّلاء والنواعير وما أَشبهها فهذا صنف، ومنها العَذْي وهو ما نبت منها في الأَرض السهلة، فإِذا مُطِرت نَشَّفت السهولة ماء المطر فعاشت عروقها بالثرى الباطن تحت الأَرض، ويجيء ثمرها قَعْقَاعاً لأَنه لا يكون رَيَّان كالسَّقِّيّ، ويسمى التمر إِذا جاء كذلك قَسْباً وسَحّاً، والصنف الثالث من النخل ما نبت ودِيُّه في أَرض يقرب ماؤها الذي خلقه الله تعالى تحت الأَرض في رقاب الأَرض ذات النَّزِّ فرَسَخَت عروقُها في ذلك الماء الذي تحت الأَرض واستغنت عن سَقْي السماء وعن إِجْراء ماء الأَنهار وسَقْيِها نَضْحاً بالدلاء، وهذا الضرب هو البَعْل الذي فسره الأَصمعي، وتمر هذا الضرب من التمر أَن لا يكون رَيَّان ولا سَحّاً، ولكن يكون بينهما، وهكذا فسر الشافعي البَعْل في باب القسم فقال: البَعْل ما رَسَخ عُروقه في الماء فاسْتَغْنَى عن أَن يُسْقَى؛ قال الأَزهري: وقد رأَيت بناحية البَيْضاء من بلاد جَذِيمَة عبد القَيْس نَخْلاً كثيراً عروقها راسخة في الماء، وهي مستغنية عن السَّقْي وعن ماء السماء تُسَمَّى بَعْلاً. واستبعل الموضع والنخل: صار بَعْلاً راسخ العروق في الماء مستغنياً عن السَّقْي وعن إِجراء الماء في نَهر أَو عاثور إِليه. وفي الحديث: العَجْوة شِفاء من السُّمِّ ونزل بَعْلُها من الجنة أَي أَصلها؛ قال الأَزهري: أَراد بِبَعْلِها قَسْبَها الراسخة عُروقُه في الماء لا يُسْقَى بنَضْح ولا غيره ويجيء تَمْره يابساً له صوت. واستبْعل النخلُ إِذا صار بَعْلاً. وقد ورد في حديث عروة: فما زال وارثه بَعْلِيّاً حتى مات أَي غَنِيّاً ذا نَخْل ومال؛ قال الخطابي: لا أَدري ما هذا إِلا أَن يكون منسوباً إِلى بَعْل النخلِ، يريد أَنه اقتنى نَخْلاً كَثِيراً فنُسِب إِليه، أَو يكون من البَعْل المَالك والرئيس أَي ما زال رئيساً متملكاً. والبَعْل: الذَّكَر من النَّخل. قال الليث: البَعْلُ من النخل ما هو من الغلط الذي ذكرناه عن القُتَبي، زعم أَن البَعْل الذكر من النخل والناس يسمونه الفَحْل؛ قال الأَزهري: وهذا غلط فاحش وكأَنه اعتبر هذا التفسير من لفظ البَعْل الذي معناه الزوج، قال: قلت وبَعْل النخل التي تُلْقَح فَتَحْمِل، وأَما الفُحَّال فإِن تمره ينتقض، وإِنما يلْقَح بطَلْعه طَلْع الإِناث إِذا انشقَّ. والبَعْل: الزوج. قال الليث: بَعَل يَبْعَل بُعولة، فهو باعل أَي مُسْتَعْلِج؛ قال الأَزهري: وهذا من أَغاليط الليث أَيضاً وإِنما سمي زوج المرأَة بَعْلاً لأَنه سيدها ومالكها، وليس من الاستعلاج في شيء، وقد بَعَل يَبْعَل بَعْلاً إِذا صار بَعْلاً لها. وقوله تعالى: وهذا بَعْلي شيخاً؛ قال الزجاج: نصب شيخاً على الحال، قال: والحال ههنا نصبها من غامض النحو، وذلك إِذا قلت هذا زيد قائماً، فإِن كنت تقصد أَن تخبر من لم يَعْرِف زيداً أَنه زيد لم يَجُز أَن تقول هذا زيد قائماً، لأَنه يكون زيداً ما دام قائماً، فإِذا زال عن القيام فليس بزيد، وإِنما تقول للذي يعرف زيداً هذا زيد قائماً فيعمل في الحال التنبيه؛ المعنى: انْتَبِه لزيد في حال قيامه أَو أُشيرُ إِلى زيد في حال قيامه، لأَن هذا إِشارة إِلى من حضر، والنصب الوجه كما ذكرنا؛ ومن قرأَ: هذا بَعْلي شيخٌ، ففيه وجوه: أَحدها التكرير كأَنك قلت هذا بعلي هذا شيخ، ويجوز أَن يجعل شيخ مُبِيناً عن هذا، ويجوز أَن يجعل بعلي وشيخ جميعاً خبرين عن هذا فترفعهما جميعاً بهذا كما تقول هذا حُلْوٌ حامض، وجمع البَعْل الزوجِ بِعال وبُعُول وبُعُولة؛ قال الله عز وجل: وبُعولتهن أَحق بردّهن. وفي حديث ابن مسعود: إِلا امرأَة يَئِسَتْ من البُعولة؛ قال ابن الأَثير: الهاء فيها لتأْنيث الجمع، قال: ويجوز أَن تكون البُعولة مصدر بَعَلَت المرأَة أَي صارت ذات بَعْل؛ قال سيبويه: أَلحقوا الهاء لتأْكيد التأْنيث، والأُنثى بَعْل وبَعْلة مثل زَوْج وزَوْجة؛ قال الراجز: شَرُّ قَرِينٍ للكَبِير بَعْلَتُه،
تُولِغُ كَلْباً سُؤرَه أَو تَكْفِتُه
وبَعَل يَبْعَل بُعولة وهو بَعْل: صار بَعْلاً؛ قال
يا رُبَّ بَعْلٍ ساءَ ما كان بَعَل
واسْتَبْعَلَ: كبَعَلَ. وتَبَعَّلَت المرأَةُ: أَطاعت بَعْلَها، وتَبَعَّلَت له: تزينتْ. وامرأَة حَسَنَة التَّبَعُّل إِذا كانت مُطاوِعة لزوجها مُحِبَّة له. وفي حديث أَسماء الأَشهلية: إِذا أَحْسَنْتُنَّ تَبَعُّل أَزواجكن أَي مصاحبتهم في الزوجية والعِشْرة. والبَعْل والتَّبَعُّل: حُسْن العِشْرة من الزوجين.
والبِعال: حديث العَرُوسَيْن. والتَّباعل والبِعال: ملاعبة المرءِ أَهلَه، وقيل: البِعال النكاح؛ ومنه الحديث في أَيام التشريق: إِنها أَيام أَكل وشرب وبِعال. والمُباعَلة: المُباشَرة. ويروى عن ابن عباس، رضي الله عنه: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا أَتى يومُ الجمعة قال: يا عائشة، اليَوْمُ يومُ تَبَعُّل وقِرانٍ؛ يعني بالقِران التزويجَ. ويقال للمرأَة: هي تُباعِل زَوْجَها بِعالاً ومُباعَلة أَي تُلاعبه؛ وقال الحطيئة:
وكَمْ مِن حَصانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَها،
إِذا الليل أَدْجَى، لم تَجِدْ من تُباعِلُه
أَراد أَنك قتلت زوجها أَو أَسرته. ويقال للرجل: هو بَعلُ المرأَة، ويقال للمرأَة: هي بَعْلُه وبَعْلَتُه. وباعلَت المرأَةُ: اتخذت بَعْلاً. وباعَلَ القومُ قوماً آخرين مُباعلَة وبِعالاً: تَزَوَّجَ بعضهم إِلى بعض. وبَعْلُ الشيء: رَبُّه ومالِكُه. وفي حديث الايمان: وأَن تَلِدَ الأَمة بَعْلَها؛ المراد بالبعل ههنا المالك يعني كثرة السبي والتسرّي، فإِذا استولد المسلم جارية كان ولدها بمنزلة ربها.
وبَعْلٌ والبَعْل جميعاً: صَنَم، سمي بذلك لعبادتهم إِياه كأَنه رَبُّهم. وقوله عز وجل: أَتدعون بَعْلاً وتَذَرُون أَحسن الخالقين؛ قيل: معناه أَتدعون ربّاً، وقيل: هو صنم؛ يقال: أَنا بَعْل هذا الشيء أَي رَبُّه ومالكه، كأَنه قال: أَتدعون رَبّاً سوى الله. وروي عن ابن عباس: أَن ضالَّة أُنْشِدَت فجاء صاحبها فقال: أَنا بَعْلُها، يريد ربها، فقال ابن عباس: هو من قوله أَتدعون بعلاً أَي رَبّاً. وورد أَن ابن عباس مَرَّ برجلين يختصمان في ناقة وأَحدهما يقول: أَنا والله بَعْلُها أَي مالكها ورَبُّها. وقولهم: مَنْ بَعْلُ هذه الناقة أَي مَنْ رَبُّها وصاحبها. والبَعْلُ: اسم مَلِك. والبَعْل: الصنم مَعْموماً به؛ عن الزجاجي، وقال كراع: هو صَنَم كان لقوم يونس، صلى الله على نبينا وعليه؛ وفي الصحاح: البَعْل صنم كان لقوم إِلياس، عليه السلام، وقال الأَزهري: قيل إِن بَعْلاً كان صنماً من ذهب يعبدونه.
ابن الأَعرابي: البَعَل الضَّجَر والتَّبَرُّم بالشيء؛ وأَنشد: بَعِلْتَ، ابنَ غَزْوانٍ، بَعِلْتَ بصاحبٍ
به قَبْلَكَ الإِخْوَانُ لم تَكُ تَبْعَل
وبَعِل بِأَمره بَعَلاً، فهو بَعِلٌ: بَرِمَ فلم يدر كيف يصنع فيه. والبَعَل: الدَّهَش عند الرَّوع. وبَعِل بَعَلاً: فَرِق ودَهِشَ، وامرأَة بَعِلة. وفي حديث الأَحنف: لما نَزَل به الهَياطِلَة وهم قوم من الهند بَعِل بالأَمر أَي دَهِش، وهو بكسر العين. وامرأَة بَعِلة: لا تُحْسِن لُبْسَ الثياب. وباعَله: جالَسه. وهو بَعْلٌ على أَهله أَي ثِقْلٌ عليهم. وفي الحديث: أَن رجلاً قال للنبي،صلى الله عليه وسلم: أُبايعك على الجهاد، فقال: هل لك من بَعْلٍ؟ البَعْل: الكَلُّ؛ يقال: صار فلان بَعْلاً على قومه أَي ثِقْلاً وعِيَالاً، وقيل: أَراد هل بقي لك من تجب عليك طاعته كالوالدين. وبَعَل على الرجل: أَبى عليه. وفي حديث الشورى: فقال عمر قوموا فتشاوروا، فمن بَعَل عليكم أَمرَكم فاقتلوه أَي من أَبى وخالف؛ وفي حديث آخر: من تأَمَّر عليكم من غير مَشُورة أَو بَعَل عليكم أَمراً؛ وفي حديث آخر: فإِن بَعَل أَحد على المسلمين، يريد شَتَّت أَمرهم، فَقدِّموه فاضربوا عنقه.
وبَعْلَبَكُّ: موضع، تقول: هذا بَعْلَبَكُّ ودخلت بَعْلَبَكَّ ومررت ببَعْلَبَكَّ، ولا تَصْرف،ومنهم من يضيف الأَول إِلى الثاني ويُجري الأَول بوجوه الإِعراب؛ قال الجوهري: القول في بعلبك كالقول في سامِّ أَبْرَص؛ قال ابن بري: سامُّ أَبرص اسم مضاف غير مركب عند النحويين.

##### Türkçe

**البَعْلُ**: yılda ancak bir defa yağmur isabet eden yüksek arazi; el-Cevherî dedi ki: ona ne **سَيْح** ne de **سَيْل** isabet eder; Selâme b. Cendel dedi ki:
Eğer geniş bir **بَعْل** sırtına çıkarsak,
Üzerinde yarılmış yumurta beyazının kızgınlığını sanırsın.
Onu, arazi manasına göre müennes yaptı; ve denildi ki: **البَعْل** sulanmayan her ağaç yahut ekindir; ve denildi ki: **البَعْل** ile **العَذْيُ** birdir; o, göğün savurduğudur; ve yer **اسْتَبْعَل** olmuştur.

Ve hurmadan **البَعْلُ**: sulama olmaksızın ve gök suyu olmaksızın kökleriyle içtiği şeydir; ve denildi ki: gök suyuyla yetinen şeydir; ve bununla İbn Düreyd, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **أُكَيْدِر بن عبد الملك**’e kitabında olanı tefsir etti: “Sizin için hurmadan **الضَّامنة** ve bizim için **البَعْل**’den **الضاحية**”; **الضامنة**: şehrin surunun kuşattığı şeydir; **الضاحية**: dışarıda olan, yani bu hurmalıklardan imardan görünen ve çıkan şeydir; ve şu beyit okundu:
Yemin ettim, onun **بَعْلُ**’u benden gitmeyecek,
Yahut onun **جَثِيثُ**’i ile **جَعْلُ**’u eşit olacak.

Ve hurma sadakası hadîsinde: ondan **بَعْلاً** olarak sulanan şeyde onda bir vardır; o, hurmalardan kökleriyle yerden, gök sulaması olmaksızın ve başkası olmaksızın içtiği şeydir. el-Asma‘î dedi ki: **البَعْل** kökleriyle yerden, gökten sulama olmaksızın ve başkası olmaksızın içtiği şeydir. Ve **البَعْل**: hurma sulaması üzerine **الإِتَاوة**’dan verilen şeydir; Abdullah b. Revâha el-Ensârî dedi ki:
Orada **بَعْل** hurmasını umursamam,
Ne sulamayı; **الإِتَاء** büyüse bile.

el-Ezherî dedi ki: el-Kuteybî onu, içinde vuku bulan yanlışı düzelttiğini söylediği harfler arasında zikretti; ve onu, el-Asma‘î’nin “**البَعْل** kökleriyle yerden, gökten sulama olmaksızın ve başkası olmaksızın içtiği şeydir” sözüne hayret eder buldum; ve dedi ki: “Keşke bilsem, gökten sulanmayan ve başkasından da sulanmayan bu hurma nerede olur?” Ve onu bir yanlışı düzeltir sandı da daha büyük bir yanlışla geldi; el-Asma‘î’nin dediğini bilmedi ve cehaleti onu bilmediği şeyde bocalamaya sevk etti. Dedi ki: “Öyleyse hurma çeşitlerini zikredeyim ki onlara vâkıf olasın da el-Asma‘î’nin dediği sana açıklansın: Hurmalardan **السَّقِيُّ** vardır, **المَسْقَوِيُّ** de denir; o, nehirlerin ve akan pınarların suyuyla sulanandır. Ve **السَّقِيّ**’den, kovalarla ve dolaplarla ve benzerleriyle serpme sulamayla sulanan vardır; bu bir sınıftır. Ve onlardan **العَذْي** vardır; o, düz arazide bitenidir; yağmur yağınca düz arazi yağmur suyunu emer de kökleri yerin altındaki iç toprakla yaşar; ve meyvesi **قَعْقَاعاً** gelir; çünkü **السَّقِّيّ** gibi **رَيَّان** olmaz; ve hurma böyle gelince **قَسْباً** ve **سَحّاً** diye adlandırılır. Üçüncü sınıf hurma: fidanı, suyu yerin altında Allah Teâlâ’nın yarattığı suya yakın olan, sızıntılı arazinin boyunlarında bir yerde bitendir; kökleri yerin altındaki o suya yerleşir ve gök sulamasından ve nehir sularını akıtmaktan ve kovalarla serpme sulamadan müstağni olur; bu tür, el-Asma‘î’nin tefsir ettiği **البَعْل**’dır. Bu türün hurması, ne **رَيَّان** olur ne **سَحّاً**; fakat ikisinin arasında olur. Şâfiî de bölümde **البَعْل**’ı böyle tefsir etti ve dedi ki: **البَعْل** kökleri suda yerleşip sulanmaya muhtaç olmayandır.” el-Ezherî dedi ki: “Ben, Cezîme Abdülkays diyarından **البَيْضاء** tarafında, kökleri suda yerleşmiş çok hurma gördüm; sulamadan ve gök suyundan müstağnidir; **بَعْلاً** diye adlandırılır.”

Ve yer ve hurma **استبعل** oldu: kökleri suda yerleşmiş, sulamadan ve ona bir nehir yahut **عاثور** içinde su akıtmaktan müstağni **بَعْلاً** oldu. Ve hadîste: “**العَجْوة** zehre şifadır ve onun **بَعْلُ**’u cennetten indi” yani onun aslı; el-Ezherî dedi ki: **بَعْلِها** ile, kökleri suda yerleşmiş, serpme sulamayla ve başkasıyla sulanmayan **قَسْب**’ını kastetti; hurması kuru gelir, sesi vardır. Hurma **استبعل** olur: **بَعْلاً** olunca.

Ve Urve hadîsinde gelmiştir: “Onun vârisi ölünceye kadar **بَعْلِيّاً** olmaya devam etti” yani zengin, hurması ve malı olan; el-Hattâbî dedi ki: “Bunun ne olduğunu bilmiyorum; ancak hurmanın **بَعْل**’ına nisbet edilmiş olması mümkündür; çok hurma edindi de ona nisbet edildi; yahut **البَعْل** (mâlik ve reis)ten olabilir; yani reis, mülk sahibi olmaya devam etti.”

Ve **البَعْل**: hurmanın erkeği. el-Leys dedi ki: “Hurmadan **البَعْلُ**, Kuteybî’den naklettiğimiz yanlıştandır; **البَعْل**’ın hurmanın erkeği olduğunu iddia etti; insanlar ona **الفَحْل** der.” el-Ezherî dedi ki: “Bu, fahiş bir yanlıştır; sanki bunu, manası koca olan **البَعْل** lafzından itibara aldı.” Dedi ki: “Ben derim ki: hurmanın **بَعْل**’ı, aşılanıp taşıyan dişidir; **الفُحَّال** ise hurması bozulur; ancak onun **طَلْع**’ıyla, dişilerin **طَلْع**’ı yarılınca aşılanır.”

Ve **البَعْل**: koca. el-Leys dedi ki: **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; o halde o **باعل**’dir, yani **مُسْتَعْلِج**; el-Ezherî dedi ki: “Bu da el-Leys’in yanlışlarındandır; kadının kocasına **بَعْلاً** denmesi ancak onun efendisi ve mâliki olmasındandır; **الاستعلاج** ile hiçbir ilgisi yoktur. Ve **بَعَل** **يَبْعَل** **بَعْلاً**: ona **بَعْل** olunca.”

Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve bu benim **بَعْلي** iken yaşlı (olarak)”; ez-Zeccâc dedi ki: “**شيخاً**’ı hâl üzere nasbetti.” Dedi ki: “Buradaki hâlin nasbı, nahvin gizli yerlerindendir; bu, ‘bu Zeyd, ayakta’ dediğinde böyledir: Eğer Zeyd’i tanımayan birine onun Zeyd olduğunu haber vermeyi kastediyorsan ‘bu Zeyd ayakta’ demen câiz olmaz; çünkü o, ayakta olduğu müddetçe Zeyd olur; ayakta olmaktan çıkınca Zeyd olmaz. Ancak Zeyd’i tanıyan kimseye ‘bu Zeyd ayakta’ dersin; böylece hâlde uyarma iş görür; mana: Zeyd’e ayakta oluş hâlinde dikkat et; yahut ayakta oluş hâlinde Zeyd’i işaret ediyorum; çünkü ‘bu’ hazır olana işarettir; nasb, dediğimiz vech üzeredir.”

Ve kim “bu benim **بَعْلي** **شيخٌ**” okursa, onda vecihler vardır: birincisi tekrar; sanki “bu benim kocam, bu yaşlı” demişsin gibi. Ve **شيخ**’i “bu”yu açıklayıcı kılmak câizdir. Ve **بعلي** ile **شيخ**’i birlikte “bu”nun iki haberi kılmak câizdir; ikisini de “bu” ile merfû kılarsın; “bu tatlı ekşi” dediğin gibi.

Ve **البَعْل** (koca)nin çoğulu: **بِعال** ve **بُعُول** ve **بُعُولة**; Aziz ve Celîl Allah dedi ki: “Ve onların **بُعولتهن**’i onları geri çevirmeye daha hak sahibidir.”

Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Ancak **البُعولة**’den ümidini kesmiş bir kadın”; İbnü’l-Esîr dedi ki: “İçindeki **الهاء**, cem‘in müennesi içindir.” Dedi ki: “Ve **البُعولة**’nin, ‘kadın **بَعَلَت**’ yani **بَعْل** sahibi oldu’ masdarı olması da câizdir.” Sîbeveyh dedi ki: “Müennesliği pekiştirmek için **الهاء**’yı eklediler.” Ve dişi: **بَعْل** ve **بَعْلة**; **زَوْج** ve **زَوْجة** gibi. Raciz dedi ki:
Yaşlı için en kötü yoldaş onun **بَعْلَتُه**’dur,
Köpeğe onun artığını yalatır yahut onu bastırır.

Ve **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; o **بَعْل**’dır: **بَعْل** oldu; ve şu söz:
Nice **بَعْل** vardır ki, **بَعَل** oluşu ne kötü oldu.

Ve **اسْتَبْعَلَ**: **بَعَلَ** gibi. Ve kadın **تَبَعَّلَت**: kocasına itaat etti; ve ona **تَبَعَّلَت**: süslendi. Ve kadın **حَسَنَة التَّبَعُّل**: kocasına boyun eğici, onu seven olunca. Ve Esmâ el-Eşheliyye hadîsinde: “Eğer kocalarınıza **تَبَعُّل**’ü güzel yaparsanız” yani evlilikte ve birlikte yaşamada onlara arkadaşlık etmeniz. Ve **البَعْل** ile **التَّبَعُّل**: iki eşten güzel geçimdir.

Ve **البِعال**: iki gelinin hadîsi. Ve **التَّباعل** ile **البِعال**: kişinin ehliyle oynaşması; ve denildi ki: **البِعال** nikâhtır; ondan, teşrîk günleri hadîsi: “O, yeme, içme ve **بِعال** günleridir.” Ve **المُباعَلة**: **المُباشَرة**. Ve İbn Abbâs’tan (Allah ondan razı olsun) rivayet edilir: Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) cuma günü gelince derdi ki: “Ey Âişe, bugün **تَبَعُّل** ve **قِرانٍ** günüdür”; **القِران** ile evlendirmeyi kasteder. Ve kadına denir: o, kocasıyla **بِعالاً** ve **مُباعَلة** olarak **تُباعِل** eder; yani onunla oynaşır; Hutay’e dedi ki:
Nice iffetli, **بَعْل** sahibi kadını bıraktın,
Gece karardığında, oynaşacağı kimse bulamadı.
Kocasını öldürdüğünü yahut esir ettiğini kastetti.

Ve erkeğe denir: o, kadının **بَعلُ**’udur; ve kadına denir: o, onun **بَعْلُ**’udur ve **بَعْلَتُه**’dur. Ve kadın **باعلَت**: **بَعْلاً** edindi. Ve kavim bir başka kavimle **مُباعلَة** ve **بِعالاً** yaptı: birbirlerine evlendiler.

Ve bir şeyin **بَعْلُ**’u: onun rabbi ve mâlikidir. İman hadîsinde: “Ve cariyenin kendi **بَعْلَها**’sını doğurması”; burada **البَعْل** ile kastedilen mâliktir; yani esirlerin ve cariye edinmenin çokluğu; Müslüman bir cariyeyi çocuklandırınca, onun çocuğu efendisi mesabesindedir.

Ve **بَعْلٌ** ve **البَعْل** birlikte: bir puttur; ona ibadet etmelerinden dolayı böyle adlandırıldı; sanki onların rabbi gibi. Aziz ve Celîl’in sözü: “Siz **بَعْلاً**’a mı dua ediyorsunuz ve yaratıcıların en güzelini mi bırakıyorsunuz?” denildi ki: manası “bir rabbe mi dua ediyorsunuz?”; ve denildi ki: o bir puttur. Denir: “Ben bu şeyin **بَعْلُ**’uyum” yani onun rabbi ve mâliki. Sanki dedi ki: “Allah’tan başka bir rabbe mi dua ediyorsunuz?”

Ve İbn Abbâs’tan rivayet edildi: bir kayıp ilan edildi; sahibi geldi ve dedi ki: “Ben onun **بَعْلُها**’sıyım”, yani onun rabbi; İbn Abbâs dedi ki: bu, “Siz **بَعْلاً**’a mı dua ediyorsunuz?” sözündendir; yani “bir rabbe”. Ve geldi ki İbn Abbâs, bir deve hakkında çekişen iki adamın yanından geçti; ikisinden biri “Vallahi ben onun **بَعْلُها**’sıyım” diyordu; yani onun mâliki ve rabbi. Ve onların sözü: “Bu devenin **بَعْلُ**’u kim?” yani onun rabbi ve sahibi kim?

Ve **البَعْلُ**: bir melikin adıdır. Ve **البَعْل**: onunla umûmî olarak bilinen puttur; ez-Zeccâcî’den. Kurâ‘ dedi ki: o, Yûnus kavminin bir putuydu (nebimize ve ona salât olsun). **الصحاح**’ta: **البَعْل** İlyâs kavminin bir putuydu (ona selâm olsun). el-Ezherî dedi ki: “Denildi ki **بَعْلاً** altından bir puttu; ona ibadet ederlerdi.”

İbnü’l-A‘râbî: **البَعَل** bir şeyden bıkma ve usanmadır; ve şu beyit okundu:
**بَعِلْتَ** ey İbn Gazvân, **بَعِلْتَ** bir yoldaşla,
Senden önce kardeşler onunla (böyle) olmadı; sen **تَبْعَل** olmadın.

Ve kişi işinde **بَعِل** oldu, **بَعَلاً**; o **بَعِلٌ**’dir: bıktı da onda nasıl davranacağını bilmedi. Ve **البَعَل**: korku anında şaşkınlıktır. Ve **بَعِل** oldu, **بَعَلاً**: korktu ve şaşırdı; ve kadın **بَعِلة**. Ahnef hadîsinde: Hind kavminden olan **الهَياطِلَة** ona indiğinde, işte **بَعِل** oldu; yani şaşırdı; o, **العين**’in kesriyledir. Ve kadın **بَعِلة**: elbise giymeyi iyi bilmez.

Ve onu **باعَله**: onunla oturdu. Ve o, ehline karşı bir **بَعْلٌ**’dur; yani onlara bir ağırlıktır. Hadîste: bir adam Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “Sana cihad üzere biat ederim.” O dedi ki: “Senin için bir **بَعْلٍ** var mı?” **البَعْل**: **الكَلُّ** (yük). Denir: falan, kavmine karşı **بَعْلاً** oldu; yani bir ağırlık ve bakıma muhtaç kimse oldu. Ve denildi ki: “Kastedilen: anne-baba gibi, itaat etmen gereken biri kaldı mı?”

Ve bir adama karşı **بَعَل** etti: ona karşı direndi. Şûrâ hadîsinde: Ömer dedi ki: “Kalkın da danışın; kim size işinizde **بَعَل** ederse onu öldürün”; yani kim karşı çıkar ve muhalefet ederse. Ve başka bir hadîste: “Sizden birine danışma olmaksızın emirlik verilirse yahut size bir işi **بَعَل** ederse.” Ve başka bir hadîste: “Eğer biri Müslümanlara karşı **بَعَل** ederse”; yani onların işini dağıtırsa; “onu öne çıkarın da boynunu vurun.”

Ve **بَعْلَبَكُّ**: bir yerdir; “bu **بَعْلَبَكُّ**” dersin; “**بَعْلَبَكَّ**’e girdim” ve “**بَعْلَبَكَّ**’ten geçtim” dersin; tenvin almaz. Ve onlardan kimi birincisini ikincisine izafe eder ve birinciyi i‘rab vecihleriyle yürütür. el-Cevherî dedi ki: “**بعلبك** hakkında söz, **سامِّ أَبْرَص** hakkında söz gibidir.” İbn Berrî dedi ki: “**سامُّ أَبرص** nahivcilere göre mürekkep olmayan, izafetli bir isimdir.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ع ل * * البَعْلُ * الزوج والجمع * البُعُولَةُ * ويقال للمرأة أيضا * بَعْلٌ * و * بَعْلَةٌ * كزوج وزوجة و * البَعْلُ * أيضا العذي وهو ما سقته السماء وقال الأصمعي العذي ما سقته السماء والبعل ما شرب بعروقه من غير سقي ولا سماء وفي الحديث ﴿ما شرب بعلا ففيه العشر﴾ والبعل اسم صنم كان لقوم إلياس عليه السلام قلت صوابه وبعل اسم صنم بغير الألف واللام كما قال و * بَعْلَبَكّ * اسم بلد والقول فيه كالقول في سام أبرص وإذ ذكرناه في ب ر ص

##### Türkçe

* ب ع ل * * **البَعْلُ** * koca; çoğulu: * **البُعُولَةُ** *; ve kadına da denilir: * **بَعْلٌ** * ve * **بَعْلَةٌ** *; (tıpkı) koca ve karı gibi. Ve * **البَعْلُ** * ayrıca * **العذي** *dir; o da göğün suladığı şeydir. Ve el-Asmaʿî dedi ki: * **العذي** * göğün suladığıdır; * **البعل** * ise, sulama da olmaksızın gök (suyu) da olmaksızın, kökleriyle içtiğidir. Ve hadiste: {Her ne * **بعلا** * içtiyse onda onda bir vardır}. Ve * **البعل** *, İlyâs (aleyhisselâm) kavminin bir putunun adıdır. Dedim ki: doğrusu şudur: ve * **بعل** * (elif-lâm olmaksızın) bir put adıdır; onun dediği gibi. Ve * **بَعْلَبَكّ** * bir beldenin adıdır; ve onun hakkındaki söz, Sâm Abras hakkındaki söz gibidir; ve onu * ب ر ص *’ta zikrettiğimizde (olduğu gibi).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البعل: الأرض المرتفعة التي لا تمطر في السنة إلا مرة واحدة، قال سلامة بن جندل:
  إذا ما علونا ظهر بعل كأنـمـا                      على الهام منا قيض بيض مفلق قيل في تفسيره: في أرض مرتفعة لا يصيبها سيح ولا سيل. ويروى: نعل بالنون، وهذه الرواية أكثر. وقال الراغب: قيل للأرض المستعلية على غيرها: بعل، تشبيها بالبعل من الرجال. وكل نخل وشجر وزرع لا يسقى بعل. وفي العباب: البعل من النخل: الذي يشرب بعروقه فيستغني عن السقي. أو البعل والعذي واحد: وهو ما سقته السماء قاله أبو عمرو. وقال الأصمعي: العذي: ما سقته السماء، والبعل: ما شرب بعروقه، من غير سقي ولا سماء، ومنه الحديث:  ما شرب منه بعلا ففيه العشر  أي النخل النابت في أرض تقرب مادة مائها، فهو يجتزئ  بذلك عن المطر والسقي، وإياه عنى النابغة الذبياني بقوله:
  من الشاربات الماء بالقاع تستقى                      بأعجازها قبل استقاء الحناجر وقال الراغب: يقال لما عظم حتى شرب بعروقه: بعل؛ لاستعلائه. وقد استبعل المكان: صار مستعليا. البعل: ما أعطي من الإتاوة على سقي النخل. البعل: الذكر من النخل وهو مجاز شبه بالبعل من الرجال، ومنه الحديث:  إن لنا الضاحية من البعل  وقال عبد الله بن رواحة، رضي الله عنه، يخاطب ناقته:
  هنالك لا أبالي نخل بعـل                      ولا سقي وإن عظم الإتاء

  وقول النبي صلى الله عليه وسلم:  العجوة شفاء من السم ونزل بعلها من الجنة  قال الأزهري: أراد ببعلها: قسبها الراسخ عروقه في الماء، لا يسقى بنضح ولا غيره، ويجيء ثمره سحا قعقاعا، أي صواتا. بعل: اسم صنم كان من ذهب لقوم إلياس عليه السلام هذا هو الصواب، ومثله في نسخ الصحاح، ويؤيده قوله تعالى:  وإن إلياس لمن المرسلين. إذ قال لقومه ألا تتقون أتدعون بعلا وتذرون أحسن الخالقين  وفي نسخة شيخنا: لقوم يونس عليه السلام، ومثله في كتاب المجرد، لكراع. وقال مجاهد في تفسير الآية: أي أتدعون إلها سوى الله. وقال الراغب: وسمي العرب معبودهم الذي يتقربون به إلى الله: بعلا؛ لاعتقادهم الاستعلاء فيه. قيل: بعل: ملك من الملوك عن ابن الأعرابي. من المجاز: البعل رب الشيء ومالكه ومنه: بعل الدار والدابة، تصور فيه معنى الاستعلاء، يقال: أتانا بعل هذه الدابة: أي المستعلي عليها. من المجاز: البعل: الثقل قال الراغب: ولما كان وطأة العالي على المستعلى مستثقلة في النفس، قيل: أصبح فلان بعلا على أهله: أي ثقيلا، لعلوه عليهم، وفي العباب: أي صار كلا وعيالا.و البعل: الزوج قال الله تعالى:  هذا بعلي شيخا  . ج: بعال بالكسر وبعولة وبعول بضمهما، كفحل وفحولة وفحول، قال الله تعالى:  وبعولتهن أحق بردهن  . ويقال: النساء ما يعولهن إلا بعولتهن. والأنثى: بعل وبعلة كما قالوا: زوج وزوجة. وبعل الرجل كمنع، بعولة بالضم: صار بعلا قال:
  يا رب بعل ساء ما كان بعل وكذلك: بعلت المرأة بعولة؛ إذا صارت ذات بعل. كاستبعل فهو بعل ومستبعل. بعل عليه: إذا أبي ومنه حديث الشورى:  فمن بعل عليكم أمركم فاقتلوه  أي أبى وخالف. وتبعلت المرأة: أطاعت بعلها ومنه الحديث:  نعم إذا أحسنتن تبعل أزواجكن وطلبتن مرضاتهم  وفي حديث آخر:  وجهاد المرأة حسن التبعل  . أو تبعلت: إذا تزينت له، بني من لفظ البعل: البعال بالكسر، وهو كناية عن الجماع وملاعبة الرجل أهله، كالتباعل والمباعلة يقال: هو يباعلها: أي يلاعبها، وبينهما مباعلة وملاعبة، وهما يتباعلان. وفي الحديث:  أيام التشريق أيام أكل وشرب وبعال  رواه أبو عبيد، وقال الحطيئة:
  وكم من حصان ذات بعل تركتها                      إذا الليل أدجى لم تجد من تباعله

  وباعلت المرأة: اتخذت بعلا وليس المفاعلة فيه حقيقية. باعل القوم: تزوج بعضهم بعضا.و من المجاز: باعل فلان فلانا: إذا جالسه تصور فيه معنى الملاعبة. تصور من البعل الذي هو النخل قيامه في مكانه، فقيل: بعل فلان بأمره، كفرح: إذا د هش وفرق وبرم وعيى، وثبت مكانه ثبوت النخل في مقره فلم يدر ما يصنع، فهو بعل ككتف، وذلك كقولهم: ما هو إلا شجر، فيمن لا يبرح. والبعلة، كفرحة من النساء: التي لا تحسن لبس الثياب ولا إصلاح شأن النفس، وهي البلهاء. بعال كسحاب: أرض لبني غفار قرب عسفان. بعال كغراب: جبل بإرمينية وقال ابن عباد: جبل بالقصيبة. وشرف البعل: جبل بطريق حاج الشأم نقله الصاغاني. وبعلبك: د بالشام والقول فيه كالقول في سام أبرص، وقد ذكر في الصاد، كما في الصحاح. قال ابن بري: سام أبرص، اسم مضاف غير مركب عند النحويين. قول المصنف: ذكر في ب - ك - ك إحالة باطلة، فإنه لم يذكره هناك، أشار له شيخنا. قال: وقد ذكروا أن بعل اسم صنم، بك اسم صاحب هذه البلدة، والنسبة إليها: البعلي.
 ومما يستدرك عليه: البعل: من تلزمك طاعته، من أب وأم، ونحوهما، وبه فسر الحديث:  هل لك من بعل? قال: نعم، قال: فانطلق فجاهد فإن لك فيه مجاهدا حسنا  . وقيل: البعل هنا: العيال، ومن تلزمه نفقته، ويجوز أن يكون مخففا من بعل، وهو العاجز الذي لا يهتدي لأمره، من بعل بالأمر. والبعلي: الرجل الكثير المال، الذي يعلى الناس بماله، وبه فسر الحديث:  فما زال وارثه بعليا حتى مات  . وقال الخطابي: لست أدرى ما صحة هذا، ولا أراه شيئا، إلا أن يكون نسبة إلى بعل النخل، يريد أنه قد اقتنى نخلا كثيرا، من بعل النخل. قال: والبعل أيضا: الرئيس، والبعل: المالك، فعلى هذا يكون قوله: بعليا أي رئيسا متملكا. قال: وفيه وجه آخر، وهو أشبه بالكلام: وهو أن يكون ب علياء على وزن فعلاء، من العلاء، قال الأصمعي: وهو مثل، يقال: ما زال منها بعلياء: إذا فعل الرجل الفعلة فيشرف بها ويرتفع قدره. وقال ابن عباد: البعل، ككتف: البطر. وامرأة حسنة الابتعال: إذا كانت حسنة الطاعة لزوجها. واستبعل النخل: صار بعلا، وعظم.

##### Türkçe

**البعل**: yılda ancak bir defa yağmur alan yüksek yer; Selâme b. Cendel dedi ki:
  “Ne zaman bir **بعل** sırtına çıksak sanki                      başlarımızın üzerinde yarılmış beyaz yumurta kabuğu (vardır).”
Onun tefsirinde denildi: Üstüne ne akıntı ne de sel isabet eden yüksek bir yerde. Ve şöyle rivayet olunur: **نعل** ( **النون** ile), ve bu rivayet daha çoktur. Râgıb dedi: Yerin başkası üzerine yükselmiş olanına **بعل** denildi; erkeklerden **البعل**e benzetme olarak. Ve sulanmayan her hurma ve ağaç ve ekin **بعل**dir. Ve **العباب**’da: Hurmanın **البعل**i: kökleriyle içip sulamadan müstağni olan. Yahut **البعل** ile **العذي** birdir: göğün suladığıdır; Ebû Amr bunu söyledi. Asmaî dedi: **العذي**: göğün suladığı; **البعل**: sulama da gök (yağmuru) da olmaksızın kökleriyle içtiği; ve ondan hadis:  “Ondan **بعلا** içen şeyde onda bir vardır”  yani su maddesi (kaynağı) yakın bir yerde biten hurma; böylece yağmur ve sulamadan bununla yetinir; ve bunu Nâbiga ez-Zübyânî şu sözüyle kastetti:
  “Çukur yerde suyu içenlerden (öyleleri vardır ki) su çekilir                      kuyruklarıyla, gırtlakların su çekmesinden önce.”
Râgıb dedi: Kökleriyle içinceye kadar büyüyene **بعل** denir; yükselişinden dolayı. Ve yer **استبعل** etti: yükselmiş oldu. **البعل**: hurmayı sulama üzerine alınan haraçtan verilen şey. **البعل**: hurmanın erkeği; bu mecazdır, erkeklerden **البعل**e benzetildi; ve ondan hadis:  “Bizim için **البعل**den açık alan vardır.”  Abdullah b. Revâha, Allah ondan razı olsun, devesine hitap ederek dedi ki:
  “Orada aldırmam **بعل** hurmasına                      ne sulamaya; isterse haraç büyüsün.”

  Ve Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, sözü:  “**العجوة** zehirden şifadır; onun **بعل**i cennetten indi.”  Ezherî dedi: Onun **بعل**i ile murad etti: su içinde kökleri sağlamlaşmış olan **قسب**i; ne serpme ile ne de başkasıyla sulanır; ve meyvesi “**سحا قعقاعا**” gelir; yani sesli. **بعل**: İlyâs, عليه السلام, kavmi için altından olan bir putun adıdır; doğru olan budur; ve **الصحاح** nüshalarında da bunun benzeri vardır; ve onu, Yüce Allah’ın sözü destekler:  “Ve şüphesiz İlyâs elçilerden idi. Kavmine dedi ki: Sakınmaz mısınız? **بعلا** mı çağırıyorsunuz ve yaratıcıların en güzelini bırakıyorsunuz?”  Şeyhimizin nüshasında: Yûnus, عليه السلام, kavmi için; ve Kırâ‘ın **المجرد** kitabında da bunun benzeri vardır. Mücâhid âyetin tefsirinde dedi: yani Allah’tan başka bir ilâh mı çağırıyorsunuz. Râgıb dedi: Arap, Allah’a onunla yaklaşmakta oldukları mabutlarına **بعلا** adını verdi; onda yücelik inancından dolayı. Denildi: **بعل**: krallardan bir kral; İbnü’l-A‘râbî’den. Mecazdan: **البعل** şeyin rabbi ve mâliki; ve ondan: evin ve binen hayvanın **بعل**i; onda yücelik manası tasavvur edilir; “Bu binen hayvanın **بعل**i bize geldi” denir: yani onun üzerine yükselen (sahibi). Mecazdan: **البعل**: ağırlık; Râgıb dedi: Yükseğin alçağın üzerine basışı nefiste ağır görüldüğünden, “Falan, ehli üzerine **بعلا** oldu” denildi: yani ağır oldu; onların üzerine yükselişinden dolayı; ve **العباب**’da: yani yük ve geçindirilmesi gereken kimseler oldu. Ve **البعل**: koca; Yüce Allah dedi ki:  “Bu, benim **بعلي**m; ihtiyar (iken).”  Çoğulu: **بعال** (kesre ile) ve **بعولة** ve **بعول** (ikisi de damme ile); **فحل** ve **فحولة** ve **فحول** gibi; Yüce Allah dedi ki:  “Ve onların **بعولتهن**i onları geri çevirmeye daha hak sahibidir.”  Ve denir: Kadınları ancak onların **بعولتهن**i geçindirir. Dişisi: **بعل** ve **بعلة**; “**زوج** ve **زوجة**” dedikleri gibi. Ve “erkek **بعل** oldu” ( **منع** gibi), **بعولة** (damme ile): **بعل** oldu; dedi ki:
  “Ey Rabbim, bir **بعل** (vardır ki) kötü oldu ne idi **بعل**.”
Ve yine: Kadın **بعولة** ile **بعلت** etti; yani **بعل** sahibi oldu. **استبعل** gibi; o halde o **بعل**dir ve **مستبعل**dir. Ona karşı **بعل** etti: reddettiği zaman; ve ondan şûrâ hadisi:  “Kim sizin üzerinize işinizi **بعل** ederse onu öldürün.”  yani reddetti ve muhalefet etti. Kadın **تبعلت** etti: **بعل**ine itaat etti; ve ondan hadis:  “Evet; siz, kocalarınıza **تبعل**i güzel yaptığınız ve onların rızalarını istediğiniz zaman.”  Ve başka bir hadiste:  “Kadının cihadı, güzel **التبعل**dir.”  Yahut **تبعلت**: ona süslendiği zaman; **البعل** lafzından bina edilmiştir: **البعال** (kesre ile); o, cima‘ ve erkeğin ehlini okşaması için kinayedir; **التباعل** ve **المباعلة** gibi; “O, ona **يباعلها** eder” denir: yani onu okşar; ve ikisi arasında **مباعلة** ve **ملاعبة** vardır; ve ikisi **يتباعلان** eder. Hadiste:  “**أيام التشريق** yeme, içme ve **بعال** günleridir.”  Ebû Ubeyd rivayet etti; ve Hutay’e dedi ki:
  “Nice iffetli, **بعل** sahibi (kadın) bıraktım                      gece karardığında, **تباعله**den bir şey bulmaz.”

  Kadın **باعلت** etti: **بعلا** edindi; ve onda **المفاعلة** hakiki değildir. Kavim **باعل** etti: bazısı bazısıyla evlendi. Ve mecazdan: Falan, falanla **باعل** etti: onunla oturdu; onda **الملاعبة** manası tasavvur edilir. Hurma olan **البعل**den, onun yerinde durması tasavvur edildi; bu sebeple “Falan, işiyle **بعل** etti” ( **فرح** gibi) denildi: şaşırdı, ayrıldı, bıktı, aciz kaldı; ve hurmanın yerinde sabit durması gibi yerinde sabit kaldı da ne yapacağını bilmedi; o halde o, **بعل**dir ( **كتف** gibi); ve bu, “O ancak ağaçtır” demeleri gibidir; yerinden ayrılmayan kimse hakkında. Ve **البعلة**, ( **فرحة** gibi) kadınlardan: elbise giymeyi ve nefsin işini düzeltmeyi güzel yapmayan; ve o, ahmaktır. **بعال** ( **سحاب** gibi): **عسفان** yakınında Benî Gıfâr’a ait bir yer. **بعال** ( **غراب** gibi): Ermeniye’de bir dağ; İbn Abbâd dedi: **القصيبة**’de bir dağ. Ve **شرف البعل**: Şam hacısı yolunda bir dağ; Sâgânî onu nakletti. Ve **بعلبك**: Şam’da bir belde; onda söz, **سام أبرص** hakkında söz gibidir; ve **الصحاح**’ta olduğu üzere, **الصاد**da zikredilmiştir. İbn Berrî dedi: **سام أبرص**, nahivcilere göre mürekkep olmayan, izafetli bir isimdir. Musannifin sözü: “**ب - ك - ك**”de zikredildi” bâtıl bir havaledir; çünkü onu orada zikretmedi; şeyhimiz buna işaret etti. Dedi: Ve onlar zikrettiler ki **بعل** bir putun adıdır; **بك** bu beldenin sahibinin adıdır; ona nisbet: **البعلي**dir.
 Ve ona istidrâk olunanlardandır: **البعل**: itaatin sana lâzım olduğu kimse; baba ve anne ve benzerleri; ve onunla hadis tefsir edildi:  “Senin için bir **بعل** var mı?” dedi: Evet. Dedi: “Öyleyse git, cihad et; çünkü senin için onda güzel bir mücahid vardır.”  Denildi: Burada **البعل**: **العيال**dir; ve nafakası sana lâzım olan kimse. Ve caizdir ki **بعل**den muhaffef olsun; ve o, işinde yol bulamayan acizdir; “işle **بعل** etti”den. Ve **البعلي**: malı çok olan erkek; insanlara malıyla üstün gelen; ve onunla hadis tefsir edildi:  “Onun vârisi, ölünceye kadar **بعليا** olmaya devam etti.”  Hattâbî dedi: Bunun sıhhati nedir bilmiyorum; ve onu bir şey görmüyorum; ancak hurmanın **بعل**ine nisbet olursa; çok hurma edinmiş olmasını ister; hurmanın **بعل**inden. Dedi: Ve **البعل** ayrıca: reis; ve **البعل**: mâlik; buna göre onun sözü “**بعليا**” yani reis, mütemellik. Dedi: Ve onda başka bir vecih vardır; ve o, söze daha benzer: **ب علياء** olmasıdır; **فعلاء** vezninde; **العلاء**dan. Asmaî dedi: Ve o bir meseldir; “Ondan **بعلياء** olmaya devam etti” denir: erkek bir fiili yapar da onunla şereflenip kadrı yükselirse. İbn Abbâd dedi: **البعل** ( **كتف** gibi): azgınlık. Ve “kadın güzel **الابتعال** sahibidir”: kocasına itaatte güzel olduğu zaman. Ve hurma **استبعل** etti: **بعلا** oldu ve büyüdü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَعَلَ
1 بَعَلَ بعل , (S, Msb, K,) aor. بَعَلَ , (K,) or بَعُلَ [contr. to rule]; (Msb;) or the pret. is بَعُلَ; (so in the Ham p. 337;) inf. n. بُعُولَةٌ (Msb, K) and بَعَالَةٌ also (Ham ubi suprà) [and app. بَعْلٌ, for it is said in the Ham p. 359 that the primary signification of البَعْلُ is النِّكَاحُ]; He (a man, S) became a husband; (S, K;) as also ↓ استبعل: (K:) he married, or took a wife. (Msb.) And in like manner, بَعَلَتْ, inf. n. بُعُولَةٌ, She became a wife: (TA:) [and it seems to be indicated in the Ham p. 359 that ↓ ابتعلت and ↓ تبعّلت signify the same:] and ↓ باعلت she took to herself a husband. (K.) ― -b2- بَعَلَ عَلَيْهِ [as though originally signifying He became a بَعْل, or lord, over him:] he was incompliant, or unyielding, to him; he resisted him, or withstood him. (K.) Hence, in a trad., فَمَنْ بَعَلَ عَلَيْكُمْ أَمْرَكُمْ فَاقْتُلُوهُ And whoso resisteth and disobeyeth your command, slay ye him. (TA.) -A2- بَعِلَ, (S, K,) بِأَمْرِهِ, aor. بَعَلَ , (K,) (assumed tropical:) He became confounded, or perplexed, so that he was unable to see his right course, (S, K,) by his affair, or case, and feared, and was disgusted, (K,) and remained fixed in his place like as do the palm-trees termed بَعْل, (TA,) not knowing what to do. (K.)

باعلت
3 باعلت باعلت : see 1. ― -b2- باعل القَوْمُ قَوْمًا The people intermarried with a people. (K.) You say also, بَنُو فُلَانٍ لَا يُبَاعَلُونَ The sons of such a one, none is married to them, nor are they married [to any but persons of their own tribe]. (Ham p. 337.) ― -b3- [The inf. n.] بِعَالٌ signifies also The playing, or toying, together, of a man with his wife; (S, Mgh, Msb, K;) and so مُبَاعَلَةٌ [also an inf. n. of the same verb], (Msb, K,) and ↓ تَبَاعُلٌ [inf. n. of 6]. (K.) You say, باعل امْرَأَتَهُ He played, or toyed, with his wife. (Msb.) And تُبَاعِلُ زَوْجَهَا She plays, or toys, with her husband. (S.) And بَيْنَهُمَا مُبَاعَلَةً Between them two is playing, or toying. (TA.) And ↓ هُمَا يَتَبَاعَلَانِ They two play, or toy, together, each with the other. (TA.) ― -b4- And metonymically, (TA,) بِعَالٌ signifies also (tropical:) I. q. جِمَاعٌ; (Az, K, TA;) and so مُبَاعَلَةٌ. (TK.) You say, بَاعَلَهَا, meaning (tropical:) He lay with her. (TK.) ― -b5- And باعل فُلَانٌ فُلَانًا (tropical:) Such a one sat with such a one: (K, TA:) the idea of playing, or toying, being imagined to be implied. (TA.)

تبعّلت
5 تبعّلت تبعلت : see 1. ― -b2- Also She was obedient to her husband; (K;) [so too ↓ ابتعلت, as will be seen from what follows;] and so تبعّلت زَوْجَهَا: (TA:) or she adorned herself for her husband. (K.) You say ↓ اِمْرَأَةٌ حَسَنَةٌ الاِبْتِعَالِ A woman who is good in obedience to her husband. (TA.)

6 تَبَاْعَلَ see 3, in two places.

8 اـِبْتَعَلَ see 1: ― -b2- and see also 5, in two places.

استبعل
10 استبعل استبعل : see 1. ― -b2- Also, said of palm-trees (نَخْل), They became what are termed بَعْل, q. v., (S, TA,) and great. (TA.) ― -b3- And, said of a place, It became what is termed بَعْل: (K:) or it became elevated. (TA.)

بَعْلٌ
بَعْلٌ بعل A husband: (S, Mgh, Msb, K:) pl. بُعُولَةٌ (S, Msb, K) and بُعُولٌ and بِعَالٌ. (K.) And A wife; as also بَعْلَةٌ; (S, Msb, K;) like زَوْجٌ and زَوْجَةٌ. (S, Msb. *) ― -b2- A lord, a master, an owner, or a possessor, (S, Msb, K,) of a thing, (K,) such as a house, and a beast, (TA,) or a she-camel: (S:) a head, chief, ruler, or person of authority. (El-Khattلbee, TA.) ― -b3- [And hence,] A certain idol, (S, K,) of gold, (TA,) belonging to the people of Ilyلs, (S, K,) who is said to be the same as Idrees, the grandfather, or an ancestor, of Noah, or to have been a grandson of Aaron, (Bd in vi. 85,) or the son of the brother of Aaron: (Jel ibid.:) it is mentioned in the Kur xxxvii. 123: accord. to one copy of the K, it belonged to the people of Jonas; and so in the Kitلb el-Mujarrad of Kr: accord. to Mujلhid, it means a deity that is not God: (TA:) or a certain king: (IAar, K:) but [SM says,] the correct explanation is the first: (TA:) or a certain idol belonging to the people of Bekk, in Syria; i. e., of the town now called Baala-Bekk: so in the Kur: (Bd, Jel: *) or it means in the dial. of El-Yemen a lord; and so in the Kur. (Bd.) ― -b4- Also One whom it is a necessary duty to obey; as a father, and a mother, and the like. (TA.) ― -b5- And A family, or household, whose maintenance is incumbent on a man. (TA.) ― -b6- And it may be a contraction of بَعِلٌ, as meaning Lacking strength, or power, or ability; unable to find the right way to accomplish his affair. (TA.) ― -b7- Also (tropical:) A weight, or burden. (K, TA.) You say, أَصْبَحَ فُلَانٌ بَعْلًا عَلَى أَهْلِهِ (tropical:) Such a one became a weight, or burden, upon his family; because of his ascendency over them. (Er-Rلghib, TA.) ― -b8- (assumed tropical:) Elevated land, (S, K,) upon which comes neither running water nor torrent, (S,) or that is not rained upon more than once in the year: (K:) or (tropical:) land elevated above other land; as being likened to the man who is thus termed. (Er-Rلghib, TA.) ― -b9- (assumed tropical:) Any palm-trees, and other trees, and seed-produce, not watered: or such as are watered by the rain: (K:) or (tropical:) palm-trees (نَخْل) that imbibe with their roots, and so need not to be watered: (S, Mgh, Msb, K:) metaphorically so applied: (Mgh:) AA says that it is syn. with عِذْىٌ, meaning what is watered by the rain: but As says that this latter word has the meaning just given, whereas بعل signifies what imbibes with its roots, without irrigation or rain: (S, Msb:) or palm-trees growing in land whereof the supply of water is near [to the surface], so that it suffices without their having irrigation or rain: (TA:) or large, so as to imbibe with the roots: (Er-Rلghib, TA:) and (tropical:) a male palm-tree; (K, TA;) likened to the man who is thus termed: (TA:) and Az says that it is used as meaning (assumed tropical:) [dates such as are termed] قَسْب. (TA.) ― -b10- And (assumed tropical:) The tax, or impost, that is given for the watering of palm-trees. (K.)

بَعِلٌ
بَعِلٌ بعل part. n. of بَعِلَ, Confounded, or perplexed, &c. (K.) And Lacking strength, or power, or ability; unable to find the right way to accomplish his affair. (TA.) ― -b2- With ة, applied as an epithet to a woman, (S,) and meaning One who does not dress, or wear clothes, well, (K, TA,) nor well adjust her personal state or condition. (TA.)

##### Türkçe

**بَعَلَ**
1 **بَعَلَ** بعل , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **بَعَلَ** , (K,) yahut **بَعُلَ** [kaideye aykırı]; (Msb;) yahut mâzîsi **بَعُلَ**’dır; (Ham s. 337’de böyle;) mastarı **بُعُولَةٌ** (Msb, K) ve **بَعَالَةٌ** da (Ham, yukarıda geçtiği yerde) [ve görünüşe göre **بَعْلٌ**; çünkü Ham s. 359’da **البَعْلُ**’ün aslî anlamının **النِّكَاحُ** olduğu söylenir]; O (bir erkek, S) koca oldu; (S, K;) bunun gibi ↓ **استبعل** da: (K:) evlendi yahut bir kadın aldı. (Msb.) Ve aynı şekilde, **بَعَلَتْ**, mastarı **بُعُولَةٌ**, O (kadın) eş oldu: (TA:) [ve Ham s. 359’da ↓ **ابتعلت** ve ↓ **تبعّلت**’in aynı şeyi ifade ettiği işaret ediliyor gibidir:] ve ↓ **باعلت** o, kendisine bir koca edindi. (K.) ― -b2- **بَعَلَ عَلَيْهِ** [sanki aslında “onun üzerinde bir **بَعْل** yahut efendi oldu” anlamındaymış gibi:] ona karşı boyun eğmez oldu yahut yumuşamaz oldu; ona direndi yahut karşı koydu. (K.) Bundan dolayı, bir rivayette, **فَمَنْ بَعَلَ عَلَيْكُمْ أَمْرَكُمْ فَاقْتُلُوهُ**: “Kim sizin emrinize direnir ve itaatsizlik ederse onu öldürün.” (TA.) -A2- **بَعِلَ**, (S, K,) **بِأَمْرِهِ**, muzâri‘ı **بَعَلَ** , (K,) (mecaz kabul edilerek:) işi yahut hâli sebebiyle şaşkın oldu yahut bocaladı; öyle ki doğru yolunu göremez oldu, (S, K,) ve korktu, ve tiksindi, (K,) ve **بَعْل** denilen hurma ağaçlarının yaptığı gibi yerinde çakılı kaldı, (TA,) ne yapacağını bilmez oldu. (K.)

**باعلت**
3 **باعلت** باعلت : bk. 1. ― -b2- **باعل القَوْمُ قَوْمًا** Kavim, bir kavimle karşılıklı evlilik yaptı. (K.) Şunu da dersin: **بَنُو فُلَانٍ لَا يُبَاعَلُونَ** “Falancanın oğulları: onlarla kimse evlenmez ve onlar da [kendi kabilelerinden olanlar dışında] kimseyle evlenmezler.” (Ham s. 337.) ― -b3- [Mastarı] **بِعَالٌ** ayrıca, bir erkeğin karısıyla birlikte oynaşması yahut cilveleşmesi demektir; (S, Mgh, Msb, K;) ve **مُبَاعَلَةٌ** da böyledir [aynı fiilin bir başka mastarı], (Msb, K,) ve ↓ **تَبَاعُلٌ** [6’nın mastarı]. (K.) Dersin ki, **باعل امْرَأَتَهُ** “Karısıyla oynaştı yahut cilveleşti.” (Msb.) Ve **تُبَاعِلُ زَوْجَهَا** “Kocasıyla oynaşır yahut cilveleşir.” (S.) Ve **بَيْنَهُمَا مُبَاعَلَةً** “İkisi arasında oynaşma yahut cilveleşme vardır.” (TA.) Ve ↓ **هُمَا يَتَبَاعَلَانِ** “İkisi birbirleriyle karşılıklı oynaşırlar yahut cilveleşirler.” (TA.) ― -b4- Ve kinaye yoluyla, (TA,) **بِعَالٌ** ayrıca (mecaz:) **جِمَاعٌ** ile aynı demektir; (Az, K, TA;) ve **مُبَاعَلَةٌ** da böyledir. (TK.) Dersin ki, **بَاعَلَهَا**, yani (mecaz:) onunla yattı. (TK.) ― -b5- Ve **باعل فُلَانٌ فُلَانًا** (mecaz:) falanca, falancayla oturdu: (K, TA:) oynaşma yahut cilveleşme fikrinin (mecazen) içerilmiş olduğu tasavvur edilerek. (TA.)

**تبعّلت**
5 **تبعّلت** تبعلت : bk. 1. ― -b2- Ayrıca: O (kadın) kocasına itaatkâr oldu; (K;) [bunun gibi ↓ **ابتعلت** de, aşağıda gelecek olandan görüleceği üzere;] ve böylece **تبعّلت زَوْجَهَا**: (TA:) yahut kocası için süslendi. (K.) Şunu dersin ↓ **اِمْرَأَةٌ حَسَنَةٌ الاِبْتِعَالِ** “Kocasına itaatte iyi olan bir kadın.” (TA.)

6 **تَبَاْعَلَ** bk. 3, iki yerde.

8 **اـِبْتَعَلَ** bk. 1: ― -b2- ve ayrıca bk. 5, iki yerde.

**استبعل**
10 **استبعل** استبعل : bk. 1. ― -b2- Ayrıca, hurma ağaçları (**نَخْل**) hakkında söylenir: **بَعْل** denilen şey oldular, bk. o; (S, TA,) ve büyüdüler. (TA.) ― -b3- Ve bir yer hakkında söylenir: **بَعْل** denilen şey oldu: (K:) yahut yükseldi. (TA.)

**بَعْلٌ**
**بَعْلٌ** بعل Bir koca: (S, Mgh, Msb, K:) çoğulu **بُعُولَةٌ** (S, Msb, K) ve **بُعُولٌ** ve **بِعَالٌ**. (K.) Ve bir eş (kadın); **بَعْلَةٌ** da böyledir; (S, Msb, K;) **زَوْجٌ** ve **زَوْجَةٌ** gibi. (S, Msb. *) ― -b2- Bir şeyin efendisi, sahibi, mâliki yahut zilyedi, (S, Msb, K,) (K,) meselâ bir evin ve bir hayvanın, (TA,) yahut bir dişi devenin: (S:) bir baş, reis, yönetici yahut otorite sahibi kimse. (El-Khattلbee, TA.) ― -b3- [Ve buradan,] İlyلs kavmine ait, (S, K,) altından, (TA,) belirli bir put; (S, K,) Nûh’un dedesi yahut atalarından biri olan İdrîs’in aynısı olduğu söylenir, yahut Hârûn’un torunu olduğu, (Bd, vi. 85’te,) yahut Hârûn’un kardeşinin oğlu olduğu: (Jel, aynı yerde:) Kur’ân xxxvii. 123’te zikredilmiştir: K’nın bir nüshasına göre Yûnus kavmine aitti; ve Kr’nin **Kitلb el-Mujarrad**’ında da böyledir: Mujلhid’e göre, Allah olmayan bir ilâh demektir: (TA:) yahut belirli bir kral: (IAar, K:) fakat [SM der ki,] doğru açıklama birincisidir: (TA:) yahut Şam’da Bekk kavmine ait belirli bir put; yani şimdi Baala-Bekk denilen kasabanın: Kur’ân’da böyledir: (Bd, Jel: *) yahut Yemen lehçesinde bir efendi demektir; Kur’ân’da da böyledir. (Bd.) ― -b4- Ayrıca: itaat edilmesi zorunlu bir kimse; baba ve anne ve benzeri gibi. (TA.) ― -b5- Ve: nafakası bir erkeğe vacip olan bir aile yahut hane halkı. (TA.) ― -b6- Ve **بَعِلٌ**’ün kısaltması olabilir; “güçten yahut kuvvetten yahut kudretten yoksun; işini yerine getirmede doğru yolu bulamayan” anlamında. (TA.) ― -b7- Ayrıca (mecaz:) bir ağırlık yahut yük. (K, TA.) Dersin ki, **أَصْبَحَ فُلَانٌ بَعْلًا عَلَى أَهْلِهِ** (mecaz:) “Falanca, ailesinin üzerine bir ağırlık yahut yük oldu;” onlara üstün gelmesi sebebiyle. (Er-Rلghib, TA.) ― -b8- (mecaz kabul edilerek:) üzerinden ne akarsu ne de sel geçen yüksek arazi, (S, K,) (S,) yahut yılda bir defadan fazla yağmur almayan: (K:) yahut (mecaz:) başka arazinin üstünde yükselmiş arazi; bu şekilde adlandırılan erkeğe benzetilerek. (Er-Rلghib, TA.) ― -b9- (mecaz kabul edilerek:) sulanmayan herhangi hurma ağaçları ve diğer ağaçlar ve ekin; yahut yağmurla sulananlar: (K:) yahut (mecaz:) kökleriyle emen, bu yüzden sulanmaya ihtiyaç duymayan hurma ağaçları (**نَخْل**): (S, Mgh, Msb, K:) mecazen böyle adlandırılmıştır: (Mgh:) AA bunun **عِذْىٌ** ile eşanlamlı olduğunu, yani yağmurla sulanan demek olduğunu söyler: fakat As, bu son kelimenin az önce verilen anlama sahip olduğunu, **بعل**’ün ise sulama yahut yağmur olmaksızın kökleriyle emen şeyi ifade ettiğini söyler: (S, Msb:) yahut su kaynağı [yüzeye] yakın olan arazide yetişen hurma ağaçları; öyle ki sulama yahut yağmur olmaksızın yeter: (TA:) yahut büyük olup köklerle emen: (Er-Rلghib, TA:) ve (mecaz:) erkek hurma ağacı; (K, TA;) bu şekilde adlandırılan erkeğe benzetilerek: (TA:) ve Az bunun (mecaz kabul edilerek:) **قَسْب** denilen [hurma] anlamında kullanıldığını söyler. (TA.) ― -b10- Ve (mecaz kabul edilerek:) hurma ağaçlarının sulanması için verilen vergi yahut resim. (K.)

**بَعِلٌ**
**بَعِلٌ** بعل **بَعِلَ**’in ism-i fâili: şaşkın yahut bocalamış, vb. (K.) Ve: güçten yahut kuvvetten yahut kudretten yoksun; işini yerine getirmede doğru yolu bulamayan. (TA.) ― -b2- ة ile, bir kadına sıfat olarak kullanılır, (S,) ve “iyi giyinmeyen yahut elbiseyi iyi giymeyen, (K, TA,) ne de şahsî hâlini yahut durumunu iyi düzenlemeyen” demektir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَعَلَ
بَعَلَ A ,  U ( n. ac. بَعَاْلَة 22t ,  بُعُوْلَة 27t ),
a.  Married, wedded; mated.

بَعُلَ
بَعُلَ A ( n. ac. بَعَل 4 ),
a.  Was perplexed, at a loss.

بَاْعَلَ
بَاْعَلَ III ,
a.  see I (a) .

بَعْل
بَعْل 1 , ( pl. بِعَاْل 23 ,  بُعُوْل 27 ,  بُعُوْلَة 27t ),
a.  Husband

b.  Master, lord, owner, possessor.

c.  Baal.

بَعْلَة
بَعْلَة 1t ,
a.  Wife, spouse; mistress, lady.

بَعْلَبَكّ
بَعْلَبَكّ
a.  Baalbec ( city ).

بَعْبَعَة
بَعْبَعَة
a.  Gurgling.

##### Türkçe

بَعَلَ
بَعَلَ A , U (isim-fiil: **بَعَاْلَة** 22t , **بُعُوْلَة** 27t),
a. Evli oldu, nikâhlı oldu; eşleşti.

بَعُلَ
بَعُلَ A (isim-fiil: **بَعَل** 4),
a. Şaşkın kaldı, ne yapacağını bilemedi.

بَاْعَلَ
بَاْعَلَ III,
a. I (a)’ya bak.

بَعْل
بَعْل 1, (çoğulu: **بِعَاْل** 23, **بُعُوْل** 27, **بُعُوْلَة** 27t),
a. Koca.

b. Efendi, rab, sahip, mâlik.

c. Baal.

بَعْلَة
بَعْلَة 1t,
a. Karı, eş; hanım, kadın efendi.

بَعْلَبَكّ
بَعْلَبَكّ
a. Baalbek (şehir).

بَعْبَعَة
بَعْبَعَة
a. Gargara sesi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بعل
بَعَلَ - يَبْعَلُ - بَعْل - بُعُوْل
بَعَلَ - يَبْعَلُ + كائن + كائناً: يرأسه فيوجهه ويقوده ويحصل على خضوعه وطاعته لتوجيهاته عن حب ورضى ومن غير قهر أو بطش
بَعْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى فاعل من " بَعَلَ - يَبْعَلُ": وهو اصطلاحاً الزوج الذكر الذي تخضع امرأته لتوجيهه وسلطانه عن حب ورضى: وهو كذلك اسم صنم كان يعبد
بُعُوْل: جمع " بَعْل"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قيادة وسوق آخر للوصول إلى الهدف"، وهي:
رَأسَ - يَرْأسُ، حَنَكَ - يَحْنُكُ (حَنَكَ - يَحْنِكُ)، سَادَ - يَسُودُ، سَاقَ - يَسُوْقُ، وَجُهَ - يَوْجُهُ، بَعَلَ - يَبْعَلُ
بعل - بعول
	﴿والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء ولا يحل لهن أن يكتمن ما خلق الله في أرحامهن إن كن يؤمن بالله واليوم الآخروبعولتهن أحق بردهن في ذلك إن أرادوا إصلاحا ولهن مثل الذي عليهن بالمعروف وللرجال عليهن درجة والله عزيز حكيم(228)﴾ البقرة ﴿وإن امرأة خافت من بعلها نشوزا أو إعراضا فلا جناح عليهما أن يصلحا بينهما صلحا والصلح خير وأحضرت الأنفس الشح وإن تحسنوا وتتقوا فإن الله كان بما تعملون خبيرا(128)﴾ النساء
	﴿قالت ياويلتا أألد وأنا عجوز وهذا بعلي شيخا إن هذا لشيء عجيب(72)﴾ هود ﴿وقل للمؤمنات يغضضن من أبصارهن ويحفظن فروجهن ولا يبدين زينتهن إلا ما ظهر منها وليضربن بخمرهن على جيوبهن ولا يبدين زينتهن إلا لبعولتهن أو آبائهن أو آباء بعولتهن أو أبنائهن أو أبناء بعولتهن أو إخوانهن أو بني إخوانهن أو بني أخواتهن أو نسائهن أو ما ملكت أيمانهن أو التابعين غير أولي الإربة من الرجال أو الطفل الذين لم يظهروا على عورات النساء ولا يضربن بأرجلهن ليعلم ما يخفين من زينتهن وتوبوا إلى الله جميعا أيها المؤمنون لعلكم تفلحون(31)﴾ النور
مختار الصحاح
● [بعل] ب ع ل: البَعْلُ الزوج والجمع البُعُولَةُ ويقال للمرأة أيضا بَعْلٌ و بَعْلَةٌ كزوج وزوجة و البَعْلُ أيضا العذي وهو ما سقته السماء وقال الأصمعي العذي ما سقته السماء والبعل ما شرب بعروقه من غير سقي ولا سماء وفي الحديث ﴿ما شرب بعلا ففيه العشر﴾ والبعل اسم صنم كان لقوم إلياس عليه السلام قلت صوابه وبعل اسم صنم بغير الألف واللام كما قال و بَعْلَبَكّ اسم بلد والقول فيه كالقول في سام أبرص وإذ ذكرناه في ب ر ص
الراغب
بعل
البعل هو الذكر من الزوجين، قال الله عز وجل: }وهذا بعلي شيخا﴿[هود/72]، وجمعه بعولة، نحو: فحل وفحولة. قال تعالى:﴾وبعولتهن أحق بردهن﴿[البقرة/228]، ولما تصور من الرجل الاستعلاء على المرأة فجعل سائسها والقائم عليها كما قال تعالى:﴾الرجال قوامون على النساء﴿[النساء/34]، سمي باسمه كل مستعل على غيره، فسمى العرب معبودهم الذين يتقربون به إلى الله بعلا؛ لاعتقادهم ذلك فيه في نحو قوله تعالى:﴾أتدعون بعلا وتذرون أحسن الخالقين{ [الصافات/125]، ويقال: أتانا بعل هذه الدابة، أي: المستعلي عليها، وقيل للأرض المستعلية على غيرها بعل، ولفحل النخل بعل تشبيها بالبعل من الرجال، ولما عظم حتى يشرب بعروقه بعل لاستعلائه، قال صلى الله عليه وسلم: (فيما سقي بعلا العشر) (الحديث بهذه الرواية أخرجه ابن ماجة في سننه 1/581، ويروى عنه صلى الله عليه وسلم أنه قال: (فيما سقت السماء والعيون أو كان عثريا العشر، وما سقي بالنضح نضف العشر) وهذا متفق عليه. راجع: شرح السنة 6/42). ولما كانت وطأة العالي على المستولى عليه مستثقلة في النفس قيل: أصبح فلان بعلا على أهله، أي: ثقيلا لعلوه عليهم، وبني من لفظ البعل المباعلة والبعال كناية عن الجماع، وبعل الرجل (راجع: كتاب الأفعال 4/113) يبعل بعولة، واستبعل فهو بعل ومستبعل: إذا صار بعلا، واستبعل النخل: عظم (في اللسان: واستبعل الموضع والنخل: صار بعلا راسخ العروق في الماء مستغنيا عن السقي وعن إجراء الماء إليه)، وتصور من البعل الذي هو النخل قيامه في مكانه، فقيل: بعل فلان بأمره: إذا أدهش وثبت مكانه ثبوت النخل في مقره، وذلك كقولهم: ما هو إلا شجر، فيمن لا يبرح.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: الأَرض المرتفعة التي لا يصيبها مطر إِلا مرّة واحدة في السنة - البَعْل كل شجر أَو زرع لا يُسْقى،- والبَعْل: الذَّكَر من النَّخل. وبَعْلُ الشيء: رَبُّه ومالِكُه - المَالك والرئيس أَي ما زال رئيساً متملكاً- البَعْل: الزوج - بَعَلَت المرأَة أَي صارت ذات بَعْل - والتَّباعل والبِعال: ملاعبة المرءِ أَهلَه، -  البِعال النكاح؛ وبَعَل على الرجل: أَبى عليه. ثِقْلٌ عليهم. الدَّهَش عند الرَّوع. بَرِمَ فلم يدر كيف يصنع فيه
1.    بَعَل يَبْعَل بُعولة، فهو باعل أَي مُسْتَعْلِج؛
2.    البَعْلُ: الأَرض المرتفعة التي لا يصيبها مطر إِلا مرّة واحدة في    السنة،
3.    البَعْل المَالك والرئيس
4.    وبَعْلُ الشيء: رَبُّه ومالِكُه.
5.    وأَن تَلِدَ الأَمة بَعْلَها؛ المراد بالبعل ههنا المالك يعني كثرة السبي والتسرّي،
6.    البَعْل كل شجر أَو زرع لا يُسْقى،
7.    البَعْل والعَذْيُ واحد، وهو ما سفَتْه السماء،
8.    وبَعِل بِأَمره بَعَلاً، فهو بَعِلٌ: بَرِمَ فلم يدر كيف يصنع فيه.
9.    والبَعَل: الدَّهَش عند الرَّوع.
10.                        وهو بَعْلٌ على أَهله أَي ثِقْلٌ عليهم.
11.                       وبَعَل على الرجل: أَبى عليه.
12.                       صار فلان بَعْلاً على قومه أَي ثِقْلاً وعِيَالاً،
13.                       والبَعْل: الذَّكَر من النَّخل.
14.                       البَعْلُ من النخل ما هو من الغلط الذي ذكرناه عن القُتَبي،
15.                       البَعْل : الزوج،
16.                       بَعَلَت المرأَة أَي صارت ذات بَعْل؛
17.                        وتَبَعَّلَت المرأَةُ: أَطاعت بَعْلَها،
18.                       وتَبَعَّلَت له: تزينتْ.
19.                       والتَّباعل والبِعال: ملاعبة المرءِ أَهلَه،
20.                        البِعال النكاح؛
21.                       بَعْلاً صنماً من ذهب يعبدونه.
22.                       البَعَل الضَّجَر والتَّبَرُّم بالشيء؛
23.                       والبَعْلُ من النخل: ما شرب بعروقه من غير سَقْي ولا ماء سماء،
24.                       والبَعْل: ما أُعْطِي من الإِتَاوة على سَقْي النخل؛
25.                       البَعْل ما رَسَخ عُروقه في الماء فاسْتَغْنَى عن أَن يُسْقَى؛
26.                       العَجْوة شِفاء من السُّمِّ ونزل بَعْلُها من الجنة أَي أَصلها؛
27.                       فما زال وارثه بَعْلِيّاً حتى مات أَي غَنِيّاً ذا نَخْل ومال؛
28.                       وامرأَة حَسَنَة التَّبَعُّل إِذا كانت مُطاوِعة لزوجها مُحِبَّة له.
29.                        إِذا أَحْسَنْتُنَّ تَبَعُّل    أَزواجكن أَي مصاحبتهم في الزوجية والعِشْرة.
30.                       والبَعْل والتَّبَعُّل:    حُسْن العِشْرة من الزوجين.
31.                       والبِعال: حديث العَرُوسَيْن.
32.                       والمُباعَلة: المُباشَرة.
33.                       اليَوْمُ يومُ تَبَعُّل وقِرانٍ؛ يعني بالقِران التزويجَ.
34.                       هي تُباعِل زَوْجَها بِعالاً ومُباعَلة أَي تُلاعبه؛
35.                       وباعَلَ القومُ قوماً آخرين مُباعلَة وبِعالاً: تَزَوَّجَ بعضهم إِلى بعض.
36.                       مَنْ بَعْلُ هذه الناقة أَي مَنْ رَبُّها وصاحبها.
37.                       والبَعْلُ: اسم مَلِك.
38.                       وبَعِل بَعَلاً: فَرِق ودَهِشَ،
39.                        وامرأَة بَعِلة: لا تُحْسِن لُبْسَ الثياب.
40.                        وباعَله: جالَسه.
41.                       البَعْل: الكَلُّ؛
42.                       فمن بَعَل عليكم أَمرَكم فاقتلوه أَي من أَبى وخالف؛
43.                        فإِن بَعَل أَحد على المسلمين، يريد شَتَّت أَمرهم،
44.                       وبَعْلَبَكُّ: موضع،
لسان العرب
● - بعل: البَعْلُ: الأَرض المرتفعة التي لا يصيبها مطر إِلا مرّة واحدة في    السنة، وقال الجوهري: لا يصيبها سَيْح ولا سَيْل؛ قال سلامة    بن جندل:    إِذا ما عَلَونا ظَهْرَ بَعْل عَرِيضةٍ،    تَخَالُ عليها قَيْضَ بَيْضٍ مُفَلَّق    أَنثها على معنى الأَرض، وقيل: البَعْل كل شجر أَو زرع لا يُسْقى، وقيل:    البَعْل والعَذْيُ واحد، وهو ما سفَتْه السماء، وقد اسْتَبْعَل الموضع.    والبَعْلُ من النخل: ما شرب بعروقه من غير سَقْي ولا ماء سماء، وقيل: هو    ما اكتفى بماء السماة، وبه فسر ابن دريد ما في كتاب النبي،صلى الله عليه    وسلم، لأُكَيْدِر بن عبد الملك: لَكُم الضَّامنة من النَّخْل ولنا    الضاحية من البَعْل؛ الضامنة: ما أَطاف به سُورُ المدينة، والضاحية: ما كان    خارجاً أَي التي ظهرت وخرجت عن العِمارة من هذا النَّخيل؛ وأَنشد:    أَقسمت لا يذهب عني بَعْلُها،    أَوْ يَسْتوِي جَثِيثُها وجَعْلُها    وفي حديث صدقة النخل: ما سقي منه بَعْلاً فَفِيه العشر؛ هو ما شرب من    النخيل بعروقه من الأَرض من غير سَقْي سماء ولا غيرها. قال الأَصمعي:    البَعْل ما شرب بعروقه من الأَرض بغير سَقْي من سماء ولا غيرها. والبَعْل: ما    أُعْطِي من الإِتَاوة على سَقْي النخل؛ قال عبدالله بن رواحة الأَنصاري:    هُنالك لا أُبالي نَخْلَ بَعْل،    ولا سَقْيٍ، وإِنْ عَظُم الإِتَاء    قال الأَزهري: وقد ذكره القُتَيبي في الحروف التي ذكر أَنه أَصلح الغلط    الذي وقع فيها وأَلفيته يتعجب من قول الأَصمعي: البَعْل ما شرب بعروقه من    الأَرض من غير سقي من سماء ولا غيرها، وقال: ليت شعري أَنَّى يكون هذا    النخل الذي لا يُسْقى من سماء ولا غيرها؟ وتوهم أَنه يصلح غلطاً فجاء    بأَطَمّ غلط، وجهل ما قاله الأَصمعي وَحَمله جَهْلُه على التَّخبط فيما لا    يعرفه، قال: فرأَيت أَن أَذكر أَصناف النخيل لتقف عليها فَيضِحَ لك ما    قاله الأَصمعي: فمن النخيل السَّقِيُّ ويقال المَسْقَوِيُّ، وهو الذي    يُسْقَى بماء الأَنهار والعيون الجارية، ومن السَّقِيّ ما يُسْقى نَضْحاً    بالدِّلاء والنواعير وما أَشبهها فهذا صنف، ومنها العَذْي وهو ما نبت منها في    الأَرض السهلة، فإِذا مُطِرت نَشَّفت السهولة ماء المطر فعاشت عروقها    بالثرى الباطن تحت الأَرض، ويجيء ثمرها قَعْقَاعاً لأَنه لا يكون رَيَّان    كالسَّقِّيّ، ويسمى التمر إِذا جاء كذلك قَسْباً وسَحّاً، والصنف الثالث من    النخل ما نبت ودِيُّه في أَرض يقرب ماؤها الذي خلقه الله تعالى تحت    الأَرض في رقاب الأَرض ذات النَّزِّ فرَسَخَت عروقُها في ذلك الماء الذي تحت    الأَرض واستغنت عن سَقْي السماء وعن إِجْراء ماء الأَنهار وسَقْيِها    نَضْحاً بالدلاء، وهذا الضرب هو البَعْل الذي فسره الأَصمعي، وتمر هذا الضرب    من التمر أَن لا يكون رَيَّان ولا سَحّاً، ولكن يكون بينهما، وهكذا فسر    الشافعي البَعْل في باب القسم فقال: البَعْل ما رَسَخ عُروقه في الماء    فاسْتَغْنَى عن أَن يُسْقَى؛ قال الأَزهري: وقد رأَيت بناحية البَيْضاء من    بلاد جَذِيمَة عبد القَيْس نَخْلاً كثيراً عروقها راسخة في الماء، وهي    مستغنية عن السَّقْي وعن ماء السماء تُسَمَّى بَعْلاً. واستبعل الموضع    والنخل: صار بَعْلاً راسخ العروق في الماء مستغنياً عن السَّقْي وعن إِجراء    الماء في نَهر أَو عاثور إِليه. وفي الحديث: العَجْوة شِفاء من السُّمِّ    ونزل بَعْلُها من الجنة أَي أَصلها؛ قال الأَزهري: أَراد بِبَعْلِها    قَسْبَها الراسخة عُروقُه في الماء لا يُسْقَى بنَضْح ولا غيره ويجيء تَمْره    يابساً له صوت. واستبْعل النخلُ إِذا صار بَعْلاً. وقد ورد في حديث عروة:    فما زال وارثه بَعْلِيّاً حتى مات أَي غَنِيّاً ذا نَخْل ومال؛ قال    الخطابي: لا أَدري ما هذا إِلا أَن يكون منسوباً إِلى بَعْل النخلِ، يريد أَنه    اقتنى نَخْلاً كَثِيراً فنُسِب إِليه، أَو يكون من البَعْل المَالك    والرئيس أَي ما زال رئيساً متملكاً. والبَعْل: الذَّكَر من النَّخل. قال    الليث: البَعْلُ من النخل ما هو من الغلط الذي ذكرناه عن القُتَبي، زعم أَن    البَعْل الذكر من النخل والناس يسمونه الفَحْل؛ قال الأَزهري: وهذا غلط    فاحش وكأَنه اعتبر هذا التفسير من لفظ البَعْل الذي معناه الزوج، قال: قلت    وبَعْل النخل التي تُلْقَح فَتَحْمِل، وأَما الفُحَّال فإِن تمره ينتقض،    وإِنما يلْقَح بطَلْعه طَلْع الإِناث إِذا انشقَّ. والبَعْل: الزوج. قال    الليث: بَعَل يَبْعَل بُعولة، فهو باعل أَي مُسْتَعْلِج؛ قال الأَزهري:    وهذا من أَغاليط الليث أَيضاً وإِنما سمي زوج المرأَة بَعْلاً لأَنه سيدها    ومالكها، وليس من الاستعلاج في شيء، وقد بَعَل يَبْعَل بَعْلاً إِذا صار    بَعْلاً لها. وقوله تعالى: وهذا بَعْلي شيخاً؛ قال الزجاج: نصب شيخاً على    الحال، قال: والحال ههنا نصبها من غامض النحو، وذلك إِذا قلت هذا زيد    قائماً، فإِن كنت تقصد أَن تخبر من لم يَعْرِف زيداً أَنه زيد لم يَجُز أَن    تقول هذا زيد قائماً، لأَنه يكون زيداً ما دام قائماً، فإِذا زال عن    القيام فليس بزيد، وإِنما تقول للذي يعرف زيداً هذا زيد قائماً فيعمل في    الحال التنبيه؛ المعنى: انْتَبِه لزيد في حال قيامه أَو أُشيرُ إِلى زيد في    حال قيامه، لأَن هذا إِشارة إِلى من حضر، والنصب الوجه كما ذكرنا؛ ومن    قرأَ: هذا بَعْلي شيخٌ، ففيه وجوه: أَحدها التكرير كأَنك قلت هذا بعلي هذا    شيخ، ويجوز أَن يجعل شيخ مُبِيناً عن هذا، ويجوز أَن يجعل بعلي وشيخ    جميعاً خبرين عن هذا فترفعهما جميعاً بهذا كما تقول هذا حُلْوٌ حامض، وجمع    البَعْل الزوجِ بِعال وبُعُول وبُعُولة؛ قال الله عز وجل: وبُعولتهن أَحق    بردّهن. وفي حديث ابن مسعود: إِلا امرأَة يَئِسَتْ من البُعولة؛ قال ابن    الأَثير: الهاء فيها لتأْنيث الجمع، قال: ويجوز أَن تكون البُعولة مصدر    بَعَلَت المرأَة أَي صارت ذات بَعْل؛ قال سيبويه: أَلحقوا الهاء لتأْكيد    التأْنيث، والأُنثى بَعْل وبَعْلة مثل زَوْج وزَوْجة؛ قال الراجز:    شَرُّ قَرِينٍ للكَبِير بَعْلَتُه،    تُولِغُ كَلْباً سُؤرَه أَو تَكْفِتُه    وبَعَل يَبْعَل بُعولة وهو بَعْل: صار بَعْلاً؛ قال    يا رُبَّ بَعْلٍ ساءَ ما كان بَعَل    واسْتَبْعَلَ: كبَعَلَ. وتَبَعَّلَت المرأَةُ: أَطاعت بَعْلَها،    وتَبَعَّلَت له: تزينتْ. وامرأَة حَسَنَة التَّبَعُّل إِذا كانت مُطاوِعة لزوجها    مُحِبَّة له. وفي حديث أَسماء الأَشهلية: إِذا أَحْسَنْتُنَّ تَبَعُّل    أَزواجكن أَي مصاحبتهم في الزوجية والعِشْرة. والبَعْل والتَّبَعُّل:    حُسْن العِشْرة من الزوجين.    والبِعال: حديث العَرُوسَيْن. والتَّباعل والبِعال: ملاعبة المرءِ    أَهلَه، وقيل: البِعال النكاح؛ ومنه الحديث في أَيام التشريق: إِنها أَيام    أَكل وشرب وبِعال. والمُباعَلة: المُباشَرة. ويروى عن ابن عباس، رضي الله    عنه: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا أَتى يومُ الجمعة قال:    يا عائشة، اليَوْمُ يومُ تَبَعُّل وقِرانٍ؛ يعني بالقِران التزويجَ. ويقال    للمرأَة: هي تُباعِل زَوْجَها بِعالاً ومُباعَلة أَي تُلاعبه؛ وقال    الحطيئة:    وكَمْ مِن حَصانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَها،    إِذا الليل أَدْجَى، لم تَجِدْ من تُباعِلُه    أَراد أَنك قتلت زوجها أَو أَسرته. ويقال للرجل: هو بَعلُ المرأَة،    ويقال للمرأَة: هي بَعْلُه وبَعْلَتُه. وباعلَت المرأَةُ: اتخذت بَعْلاً.    وباعَلَ القومُ قوماً آخرين مُباعلَة وبِعالاً: تَزَوَّجَ بعضهم إِلى بعض.    وبَعْلُ الشيء: رَبُّه ومالِكُه. وفي حديث الايمان: وأَن تَلِدَ الأَمة    بَعْلَها؛ المراد بالبعل ههنا المالك يعني كثرة السبي والتسرّي، فإِذا    استولد المسلم جارية كان ولدها بمنزلة ربها.    وبَعْلٌ والبَعْل جميعاً: صَنَم، سمي بذلك لعبادتهم إِياه كأَنه    رَبُّهم. وقوله عز وجل: أَتدعون بَعْلاً وتَذَرُون أَحسن الخالقين؛ قيل: معناه    أَتدعون ربّاً، وقيل: هو صنم؛ يقال: أَنا بَعْل هذا الشيء أَي رَبُّه    ومالكه، كأَنه قال: أَتدعون رَبّاً سوى الله. وروي عن ابن عباس: أَن ضالَّة    أُنْشِدَت فجاء صاحبها فقال: أَنا بَعْلُها، يريد ربها، فقال ابن عباس: هو    من قوله أَتدعون بعلاً أَي رَبّاً. وورد أَن ابن عباس مَرَّ برجلين    يختصمان في ناقة وأَحدهما يقول: أَنا والله بَعْلُها أَي مالكها ورَبُّها.    وقولهم: مَنْ بَعْلُ هذه الناقة أَي مَنْ رَبُّها وصاحبها. والبَعْلُ: اسم    مَلِك. والبَعْل: الصنم مَعْموماً به؛ عن الزجاجي، وقال كراع: هو صَنَم    كان لقوم يونس، صلى الله على نبينا وعليه؛ وفي الصحاح: البَعْل صنم كان    لقوم إِلياس، عليه السلام، وقال الأَزهري: قيل إِن بَعْلاً كان صنماً من    ذهب يعبدونه.    ابن الأَعرابي: البَعَل الضَّجَر والتَّبَرُّم بالشيء؛ وأَنشد:    بَعِلْتَ، ابنَ غَزْوانٍ، بَعِلْتَ بصاحبٍ    به قَبْلَكَ الإِخْوَانُ لم تَكُ تَبْعَل    وبَعِل بِأَمره بَعَلاً، فهو بَعِلٌ: بَرِمَ فلم يدر كيف يصنع فيه.    والبَعَل: الدَّهَش عند الرَّوع. وبَعِل بَعَلاً: فَرِق ودَهِشَ، وامرأَة    بَعِلة. وفي حديث الأَحنف: لما نَزَل به الهَياطِلَة وهم قوم من الهند بَعِل    بالأَمر أَي دَهِش، وهو بكسر العين. وامرأَة بَعِلة: لا تُحْسِن لُبْسَ    الثياب. وباعَله: جالَسه. وهو بَعْلٌ على أَهله أَي ثِقْلٌ عليهم. وفي    الحديث: أَن رجلاً قال للنبي،صلى الله عليه وسلم: أُبايعك على الجهاد،    فقال: هل لك من بَعْلٍ؟ البَعْل: الكَلُّ؛ يقال: صار فلان بَعْلاً على قومه    أَي ثِقْلاً وعِيَالاً، وقيل: أَراد هل بقي لك من تجب عليك طاعته    كالوالدين. وبَعَل على الرجل: أَبى عليه. وفي حديث الشورى: فقال عمر قوموا    فتشاوروا، فمن بَعَل عليكم أَمرَكم فاقتلوه أَي من أَبى وخالف؛ وفي حديث آخر:    من تأَمَّر عليكم من غير مَشُورة أَو بَعَل عليكم أَمراً؛ وفي حديث آخر:    فإِن بَعَل أَحد على المسلمين، يريد شَتَّت أَمرهم، فَقدِّموه فاضربوا    عنقه.    وبَعْلَبَكُّ: موضع، تقول: هذا بَعْلَبَكُّ ودخلت بَعْلَبَكَّ ومررت    ببَعْلَبَكَّ، ولا تَصْرف،ومنهم من يضيف الأَول إِلى الثاني ويُجري الأَول    بوجوه الإِعراب؛ قال الجوهري: القول في بعلبك كالقول في سامِّ أَبْرَص؛    قال ابن بري: سامُّ أَبرص اسم مضاف غير مركب عند النحويين.
مقاييس اللغة:
بعل الباء والعين واللام أصولٌ ثلاثةٌ: فالأوّل الصاحب، يقال للزَّوج بَعْل، وكانُوا يُسَمُّونَ بعضَ الأصنام بَعْلاً. ومن ذلك البِعَالُ، وهو مُلاعَبَةُ الرَّجلِ أهْلَه، وفي الحديث في أيّام التشريق: «إنّها أيّامُ التّشْريق، إنَّها أيَّامُ أكْل وشُرْبٍ وبِعال»؛ قال الحطيئة:
وكم مِن حَصَانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَهَا
إذا اللَّيْلُ أَدْجَى لَمْ تَجِدْ مَنْ تُبَاعلُهْ
والأصل الثاني جِنْسٌ من الحَيْرة والدَّهَش، ويقال بَعِلَ الرجُل إذا دَهِشَ، ولعلَّ من هذا قولَهم امرأةٌ بَعِلَةٌ، إذا كانت لا تُحسِنَ لُبْسَ الثِّياب.
والأصل الثالث البَعْل من الأرض: المرتَفِعَة التي لا يُصِيبُها المطَر في السّنةِ إلاّ مرّةً واحدةً، قال الشَّاعر:
إذا ما عَلَوْنَا ظَهْرَ بَعْلٍ عَريضةٍ
تَخَالُ عَلَينَا قَيْضَ بَيضٍ مُفَلَّقِ
وممّا يُحمل على هذا الباب الثَّالث البَعْل، وهو ما شَرِب بعُرُوقه من الأرض من غير سَقْي سَماءٍ، وهو في قوله صلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم في صدقة النَّخْل: «ما شَرِبَ مِنْهُ بَعْلاً فَفِيه العُشْر»؛ وقال ابنُ رَوَاحَة:
هناِلكَ لا أبالي نَخْل سَقْيٍ
ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإناءُ
القاموس المحيط:
البَعْلُ الأرضُ المُرْتَفِعَةُ، تُمْطَرُ في السَّنَةِ مرةً، وكلُّ نَخْلٍ وشَجَرٍ وزَرْعٍ لا يُسْقَى، أو ما سَقَتْهُ السماءُ، وقد اسْتَبْعَلَ المكانُ، و ما أُعْطِيَ من الإِتاوَة على سَقْيِ النَّخْلِ، والذَّكَرُ من النَّخْلِ، وصَنَمٌ كان لقَوْمِ إلياسَ، عليه السلامُ، ومَلِكٌ من المُلوكِ، ورَبُّ الشيءِ ومالِكُهُ، والثِّقَلُ، والزَّوْجُ، ج: بِعالٌ وبُعولَة وبُعولٌ، والْأُنْثَى: بَعْلٌ وبَعْلَةٌ.وبَعَلَ، كمَنَعَ، بُعولَةً: صارَ بَعْلاً، كاسْتَبْعَلَ، و عليه: أبى. وتَبَعَّلَتْ: أطاعَتْ بَعْلَها، أو تَزَيَّنَتْ له. والبِعالُ: الجِماعُ، ومُلاعَبَةُ الرجُلِ أَهْلَهُ، كالتَّباعُلِ والمُباعَلَةِ. وباعَلَتْ: اتَّخَذَتْ بَعْلاً، و القومُ قوماً: تَزَوَّجَ بعضُهم إلى بعضٍ، و فلانٌ فلاناً: جالَسَهُ. وبَعِلَ بأَمْرِهِ، كفرِحَ: دَهِشَ، وفَرِقَ، وبَرِمَ فلم يَدْرِ ما يَصْنَعُ، فهو بَعِلٌ.
والبَعِلَةُ، كفرِحةٍ: التي لا تُحْسِنُ لُبْسَ الثيابِ، وكسحابٍ: أَرْضٌ قُرْبَ عُسْفَانَ. وكغُرابٍ: جَبَلٌ بإرْمِينِيَةَ. وشَرَفُ البَعْلِ: جَبَلٌ بطريقِ حاجِّ الشامِ. وبَعْلَبَكُّ: د بالشامِ، وذُكِرَ في: ب ك ك.
تاج العروس:
ب - ع - ل
البَعْلُ : الأرضُ المُرتفِعة التي لا تُمْطَرُ في السَّنَةِ إلاَّ مَرَّةً واحِدةً قال سَلامَةُ بن جَنْدَل :
إذا ما عَلَوْنا ظَهْرَ بَعْلٍ كأنَّما ... على الهامِ مِنَّا قَيضُ بَيضٍ مُفَلَّقِِ قِيل في تفسيره : في أرضٍ مُرتفعةٍ لا يُصيبُها سَيحٌ ولا سَيْلٌ . ويُروَى : نَعْلٍ بالنّون وهذه الروايةُ أكثرُ . وقال الراغِبُ : قِيل للأرض المُسْتعلِية على غيرِها : بَعْلٌ تَشبِيهاً بالبَعْل مِن الرِّجال . وكلُّ نَخْلٍ وشَجَرٍ وَزَرْعٍ لا يُسقَى بَعْلٌ . وفي العُباب : البَعْلُ مِن النَّخْل : الذي يَشْرَبُ بعُرُوقِه فيستَغْني عن السَّقْي . أو البَعْلُ والعِذْيُ واحِدٌ : وهو ما سَقَتْه السَّماءُ قاله أبو عمرٍو . وقال الأصمَعِيّ : العِذْيُ : ما سَقتْه السماءُ والبَعْلُ : ما شَرِب بعُروقِه مِن غيرِ سَقْيٍ ولا سماءٍ ومنه الحديث : " ما شَرِبَ مِنه بَعْلاً فَفِيه العشْرُ " أي النَّخْلُ النابِتُ في أرضٍ تَقْرُب مادَّةُ مائِها فهو يَجْتزِئ " بذلك عن المَطَرِ والسَّقْيِ وإيّاه عَنى النابِغةُ الذُّبْيانيُّ بقوله :
مِن الشارباتِ الماءَ بالقاعِ تَسْتَقِى ... بأعجازِها قَبْل استِقاءِ الحَناجِرِ وقال الراغِبُ : يُقال لِما عَظُم حتّى شَرِب بعُروقِه : بَعْلٌ ؛ لاستِعْلائه . وقد اسْتَبْعَل المَكانُ : صار مُسْتَعْلِياً . البَعْلُ : ما أُعْطِيَ مِن الإِتاوَةِ على سَقْيِ النَّخْلِ . البَعْلُ : الذَّكَرُ مِن النَّخْلِ وهو مَجازٌ شُبِّه بالبَعْلِ مِن الرجال ومنه الحديث : " إنّ لَنا الضَّاحِيَةَ مِن البَعْلِ " وقال عبدُ الله بن رَواحَةَ رضي اللّه عنه يُخاطبُ ناقتَه :
هُنالِكَ لا أُبالِي نَخْلَ بَعْلٍ ... ولا سَقْيٍ وإن عَظُمَ الإِتاءُ
وقول النبي صلّى اللَّه عليه وسلّم : " العَجْوَةُ شِفاءٌ مِن السَّمِّ ونَزَل بَعْلُها مِن الجَنّة " قال الأزهريُّ : أراد ببَعْلِها : قَسْبَها الراسِخَ عُروقُه في الماء لا يُسْقَى بنَضْحٍ ولا غيرِه ويَجيءُ ثَمَرُه سُحّاً قَعْقاعاً أي صَوّاتاً . بَعْلٌ : اسمُ صَنَمٍ كان مِن ذَهَبٍ لقَومِ إلياسَ عليه السّلامُ هذا هو الصَّوابُ ومثلُه في نُسَخ الصِّحاح ويُؤيِّده قولُه تعالَى : " وِإنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرسَلِينَ . إذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُوَنَ أَتَدْعُوَن بَعْلاً وتَذَرُونَ أَحْسَنَ الخَالِقِينَ " وفي نُسخةِ شَيخِنا : لِقَومِ يُونُسَ عليه السّلامُ ومِثلُه في كِتاب المُجَرَّد لِكُراع . وقال مُجاهِدٌ في تفسير الآية : أي أَتدْعُون إلهاً سِوى اللَّهِ . وقال الراغِبُ : وسَمَّي العَرَبُ مَعْبُودَهم الذي يَتقرَّبون به إلى اللّه : بَعْلاً ؛ لاعتقادِهم الاستِعلاءَ فيه . قيل : بَعْلٌ : مَلِكٌ مِن المُلُوكِ عن ابن الأعرابيّ . من المَجاز : البَعْلُ رَبُّ الشيء ومالِكُه ومِنه : بَعْلُ الدارِ والدابَّةِ تُصُوِّرَ فيه مَعْنَى الاستِعلاء يُقال : أتانا بَعْلُ هذه الدابَّةِ : أي المُستَعْلِي عليها . من المَجازِ : البَعْلُ : الثِّقَلُ قال الراغِبُ : ولَمّا كان وَطْأةُ العالِي على المُستَعْلَى مُستثقَلَةٌ في النَّفْس قِيل : أصبحَ فلانٌ بَعْلاً على أهلِه : أي ثَقِيلاً لعُلُوِّه عليهم وفي العُباب : أي صار كَلاً وعِيالاً . و البَعْلُ : الزَّوْجُ قال اللّه تعالَى : " هذا بَعْلِي شَيخاً " . ج : بِعالٌ بالكسرِ وبُعُولَةٌ وبُعُولٌ بضمِّهما كفَحْلٍ وفُحُولَةٍ وفُحُولٍ قال اللّه تعالى : " وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَق بِرَدِّهِنَّ " . ويُقال : النِّساءُ ما يَعُولُهُنّ إلاَّ بُعُولَتُهُنَّ . والأنْثَى : بَعْل وبَعْلَةٌ كما قالوا : زَوْجٌ وزَوجَةٌ . وبَعَلَ الرجُلُ كمَنَع بُعُولَةً بالضمّ : صار بَعْلاً قال :
" يا رُبَّ بَعْلٍ ساءَ ما كانَ بَعَلْ وكذلك : بَعَلَت المرأةُ بُعُولَةً ؛ إذا صارتْ ذاتَ بَعْلٍ . كاسْتَبعَلَ فهو بَعْلٌ ومُستَبعَلٌ . بَعَلَ عليه : إذا أبي ومنه حديثُ الشُّورَى : " فمَنْ بَعَلَ عليكُم أمْرَكُم فاقْتُلوه " أي أبى وخالَفَ . وتَبَعَّلَتِ المرأةُ : أطاعَتْ بَعْلَها ومنه الحديثُ : " نَعَم إذا أحْسَنْتُنَّ تَبَعُّلَ أزواجِكُنَّ وطَلَبْتُنَّ مَرْضاتَهُم " وفي حديث آخَرَ : " وجِهادُ المرأةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ " . أو تَبَعَّلَتْ : إذا تَزَيَّنَتْ له بُنيَ مِن لفظِ البَعْلِ : البِعالُ بالكسر وهو كِنايةٌ عن الجِماعِ ومُلاعبةِ الرجل أهلَه كالتَّباعُلِ والمُباعَلَة يُقال : هو يُباعِلُها : أي يُلاعِبُها وبينَهما مُباعَلَةٌ ومُلاعَبَةٌ وهما يَتباعلان . وفي الحديث : " أَيّامُ التَّشريقِ أيَّامُ أَكل وشُرْبٍ وبِعالٍ " رواه أبو عبيد وقال الحُطَيْئةُ :
وكَم مِن حَصانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَركتُها ... إذا اللَّيلُ أَدْجَى لم تَجِدْ مَن تُباعِلُهْ
وباعَلَتِ المرأةُ : اتَّخَذتْ بَعْلاً وليس المُفاعَلَةُ فيه حَقِيقيَّةً . باعَلَ القَومُ : تَزوَّج بعضُهم بعضاً . و من المَجاز : باعَلَ فُلانٌ فُلاناً : إذا جالَسَهُ تُصُوِّر فيه مَعْنَى المُلاعَبَةِ . تُصُوِّر مِن البَعْلِ الذي هو النَّخْلُ قِيامُه في مَكانِه فقِيل : بَعِلَ فُلانٌ بأَمْرِه كفَرِح : إذا دَ هِشَ وفَرِقَ وبَرِمَ وعَيِىَ وثَبَت مَكانَه ثُبُوتَ النَّخْلِ في مَقَرِّه فلم يَدْرِ ما يَصْنَعُ فهو بَعِلٌ كَكَتِفٍ وذلك كقولهم : ما هو إلّا شَجَرٌ فيمَن لا يَبْرَحُ . والبَعِلَةُ كفَرِحةٍ مِن النِّساء : التي لا تُحْسِنُ لُبسَ الثِّيابِ ولا إصلاحَ شَأنِ النَّفْسِ وهي البَلْهاءُ . بَعَال كسَحابٍ : أرضٌ لِبَني غِفار قُربَ عُسْفانَ . بُعالُ كغُرابٍ : جَبَلٌ بإِرْمِينِيَةَ وقال ابنُ عبّاد : جَبَلٌ بالقُصَيبَة . وشَرَفُ البَعْلِ : جَبَلٌ بطَريقِ حاجِّ الشأمِ نقَله الصاغانيُّ . وبَعْلَبَكُّ : د بالشَّام والقولُ فيه كالقَوْلِ في سامِّ أَبْرَصَ وقد ذكِر في الصاد كما في الصِّحاح . قال ابنُ بَرِّيّ : سامُّ أَبْرَصَ اسمٌ مُضافٌ غير مُركَّبٍ عندَ النّحويِّين . قولُ المُصنِّف : ذُكِر في ب - ك - ك إحالةٌ باطِلَةٌ فإنَّه لم يذكره هناك أشار له شيخُنا . قال : وقد ذَكروا أن بَعْلَ اسمُ صَنَمٍ بَكّ اسمُ صاحب هذه البلدة والنِّسبة إليها : البَعْلِيُّ
ومما يستدرك عليه : البَعْلُ : مَن تلزَمُك طاعتُه مِن أبٍ وأُمٍّ ونحوِهما وبه فُسِّر الحديثُ : " هل لكَ مِن بَعْلٍ ؟ قال : نَعَم قال : فانْطَلِقْ فجاهِدْ فإنّ لكَ فيه مُجاهَداً حَسَناً " . وقِيل : البَعْلُ هنا : العِيالُ ومَن تلزمُه نَفَقَتُه ويجوز أن يكونَ مُخفَّفاً مِن بَعِلٍ وهو العاجِزُ الذي لا يَهْتَدِي لأمرِه مِن بَعِلَ بالأمر . والبَعْلِيّ : الرجلُ الكثيرُ المالِ الذي يَعْلَى الناسَ بماله وبه فُسِّر الحديثُ : " فما زال وارِثُه بَعْلِيّاً حتّى مات " . وقال الخَطّابِيّ : لست أدرى ما صِحَّةُ هذا ولا أَراه شيئاً إلاَّ أن يكونَ نِسبةً إلى بَعْلِ النَّخْلِ يريد أنه قد اقْتَنَى نَخْلاً كثيراً مِن بَعْلِ النَّخْل . قال : والبَعْلُ أيضاً : الرئيسُ والبَعْلُ : المالِكُ فعلى هذا يكون قوله : بَعْلِيّاً أي رئيساً متملِّكاً . قال : وفيه وجهٌ آخَرُ وهو أشْبَهُ بالكلام : وهو أن يكون بِ عَلْياءَ على وزن فَعْلاء مِن العَلاء قال الأصمَعِيّ : وهو مَثَلٌ يُقال : ما زال منها بِعَلْيَاء : إذا فَعل الرجُلُ الفَعْلةَ فَيَشْرُفُ بها ويَرتفِعُ قَدْرُه . وقال ابنُ عبّادٍ : البَعِل ككَتِفٍ : البَطِرُ . وامرأةٌ حَسَنةُ الابتِعال : إذا كانت حَسنةَ الطاعةِ لزوجِها . واسْتَبعَلَ النَّخْل : صار بَعْلاً وعَظُمَ

##### Türkçe

**بعل**
**بَعَلَ - يَبْعَلُ - بَعْل - بُعُوْل**
**بَعَلَ - يَبْعَلُ** + bir varlık + bir varlığı: ona baş olur; onu yönlendirir ve sevk eder; onu, sevgi ve rıza ile ve zorlama yahut şiddet olmaksızın, kendi yönlendirmelerine boyun eğmeye ve itaat etmeye ulaştırır.
**بَعْل**: “فـَعـْل” vezninde, **بَعَلَ - يَبْعَلُ**’dan “فاعل” mânasında isim-fiildir: Istılah olarak, karısının sevgi ve rıza ile onun yönlendirmesine ve otoritesine boyun eğdiği erkek kocadır; aynı zamanda tapınılan bir putun adıdır.
**بُعُوْل**: **بَعْل**’ın çoğuludur.
Ve lafız, “hedefe ulaşmak için bir başkasını yönetme ve sevk etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَأسَ - يَرْأسُ**، **حَنَكَ - يَحْنُكُ** (**حَنَكَ - يَحْنِكُ**)، **سَادَ - يَسُودُ**، **سَاقَ - يَسُوْقُ**، **وَجُهَ - يَوْجُهُ**، **بَعَلَ - يَبْعَلُ**

**بعل - بعول**
	﴿Boşanmış kadınlar, kendi kendilerine üç kur’ beklerler; eğer Allah’a ve âhiret gününe iman ediyorlarsa, Allah’ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helâl olmaz; ve kocaları, eğer ıslah isterlerse, bu hususta onları geri çevirmeye daha hak sahibidir; ve onlar için, örfe göre, üzerlerindeki (yükümlülük) gibi (hak) vardır; ve erkeklerin onlar üzerinde bir derece(leri) vardır; Allah azîzdir, hakîmdir (228)﴾ **البقرة** ﴿Ve eğer bir kadın, kocasından bir nüşûz yahut yüz çevirme korkarsa, aralarında bir sulh ile ıslah etmelerinde ikisine de günah yoktur; sulh hayırlıdır; nefisler cimriliğe hazır kılınmıştır; eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır (128)﴾ **النساء**
	﴿Dedi ki: Vay bana! Ben yaşlı bir kadın iken doğuracak mıyım; ve şu benim kocam, bir ihtiyar; şüphesiz bu, acayip bir şeydir (72)﴾ **هود** ﴿Ve mümin kadınlara söyle: gözlerinden sakınsınlar, ırzlarını korusunlar; görünen kısmı müstesna ziynetlerini açığa vurmasınlar; başörtülerini yakalarının üzerine vursunlar; ziynetlerini, kocaları yahut babaları yahut kocalarının babaları yahut oğulları yahut kocalarının oğulları yahut kardeşleri yahut kardeşlerinin oğulları yahut kız kardeşlerinin oğulları yahut kadınları yahut sağ ellerinin malik olduğu yahut erkeklerden şehvet sahibi olmayan tâbiler yahut kadınların avretlerine muttali olmamış çocuklar müstesna, açığa vurmasınlar; gizledikleri ziynet bilinsin diye ayaklarını vurmasınlar; ey müminler, hepiniz Allah’a tevbe edin; umulur ki felâh bulursunuz (31)﴾ **النور**

**مختار الصحاح**
● [**بعل**] ب ع ل: **البَعْلُ** kocadır; çoğulu **البُعُولَةُ**’dır. Kadına da **بَعْلٌ** ve **بَعْلَةٌ** denir; **زوج** ve **زوجة** gibi. **البَعْلُ** ayrıca **العذي**’dir; o da göğün suladığı şeydir. **الأصمعي** dedi ki: **العذي** göğün suladığıdır; **البعل** ise, sulama da gök (suyu) da olmaksızın, kökleriyle içtiği şeydir. Hadiste: ﴿**ما شرب بعلا ففيه العشر**﴾. **البعل**, İlyâs عليه السلام kavminin bir putunun adıdır. Dedim ki: doğrusu şudur: **وبعل** bir put adıdır; **الألف** ve **اللام** olmaksızın, onun dediği gibi. Ve **بَعْلَبَكّ** bir belde adıdır; onda söz, **سام أبرص**’taki söz gibidir; onu **ب ر ص**’ta andığımızda (geçtiği üzere).

**الراغب**
**بعل**
**البعل** iki eşten erkeğidir. Aziz ve celil Allah dedi: }**وهذا بعلي شيخا**﴿[**هود/72**]; çoğulu **بعولة**’dır; **فحل** ve **فحولة** gibi. Yüce Allah dedi:﴾**وبعولتهن أحق بردهن**﴿[**البقرة/228**]. Erkekten kadına karşı bir üstünlük tasavvur edildiğinden, onu onun idare edeni ve onun üzerinde kaim olanı kıldı; nitekim yüce Allah dedi:﴾**الرجال قوامون على النساء**﴿[**النساء/34**]. Bu sebeple, başkasına üstün olan her şeye onun adı verildi; Araplar, Allah’a onunla yakınlık kurdukları mâbudlarına **بعلا** adını verdiler; onda buna inandıklarından; yüce Allah’ın şu sözü gibi:﴾**أتدعون بعلا وتذرون أحسن الخالقين**{ [**الصافات/125**]. Ve denir ki: **أتانا بعل هذه الدابة**; yani: onun üzerinde üstün olan. Ve, başkasına üstün olan araziye **بعل** denildi. Ve hurma erkeğine **بعل** denildi; erkeklerden **البعل**’e benzetme olarak. Ve, büyüyüp kökleriyle içince, üstünlüğünden dolayı **بعل** (denildi). صلى الله عليه وسلم dedi: (**فيما سقي بعلا العشر**) (Hadis bu rivayetle İbn Mâce tarafından Sünen’inde 1/581’de çıkarılmıştır; ve ondan صلى الله عليه وسلم’in şöyle dediği rivayet edilir: (**فيما سقت السماء والعيون أو كان عثريا العشر، وما سقي بالنضح نضف العشر**) ve bu, üzerinde ittifak edilmiştir. Bkz.: **شرح السنة** 6/42). Üstün olanın, üstün olunana basmasının nefiste ağır görülmesinden dolayı denildi ki: **أصبح فلان بعلا على أهله**; yani: onlara üstünlüğünden ötürü ağır (oldu). Ve **البعل** lafzından **المباعلة** ve **البعال** bina edildi; cimaa kinaye olarak. Ve **بعل الرجل** (bkz.: **كتاب الأفعال** 4/113) **يبعل بعولة**. Ve **استبعل**; o, **بعل** ve **مستبعل**’dir: **بعلا** olunca. Ve **استبعل النخل**: büyüdü (Lisân’da: **واستبعل الموضع والنخل: صار بعلا راسخ العروق في الماء مستغنيا عن السقي وعن إجراء الماء إليه**). Ve, hurma olan **البعل**’den, onun yerinde duruşu tasavvur edildi; bu yüzden denildi ki: **بعل فلان بأمره**: dehşete düştüğünde ve yerinde, hurmanın yerinde sabit durması gibi, sabit kaldığında; bu, onların şu sözü gibidir: **ما هو إلا شجر**; yerinden ayrılmayan kimse hakkında.

**ملخص اللسان**
Lafzın vecihleri: yılda ancak bir defa yağmur isabet eden yüksek arazi - **البَعْل**: sulanmayan her ağaç yahut ekin - **البَعْل**: hurmanın erkeği. Ve bir şeyin **بَعْلُ**’ü: onun rabbi ve malikidir - malik ve reîs; yani, hâlâ reîs olarak mülk sahibi (olan) - **البَعْل**: koca - **بَعَلَت** المرأة: yani **بَعْل** sahibi oldu - **التَّباعل** ve **البِعال**: kişinin ehliyle oynaşması - **البِعال** nikâhtır; ve **بَعَل** adamın üzerine: ona karşı (bir şeyi) reddetti. Onlar üzerinde bir ağırlık. Korku anında dehşet. Bıktı; onda ne yapacağını bilemedi.

1. **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; o, **باعل**’dir; yani **مُسْتَعْلِج**;
2. **البَعْلُ**: yılda ancak bir defa yağmur isabet eden yüksek arazi,
3. **البَعْل** malik ve reîs,
4. Ve bir şeyin **بَعْلُ**’ü: onun rabbi ve malikidir.
5. Câriyenin, kendi **بَعْلَ**’ını doğurması; burada **البعل** ile murad malik (efendi)dir; yani esir almanın ve cariye edinmenin çokluğu,
6. **البَعْل** sulanmayan her ağaç yahut ekin,
7. **البَعْل** ile **العَذْيُ** birdir; o da göğün suladığıdır,
8. **بَعِل** **بِأَمره** **بَعَلاً**; o, **بَعِلٌ**’dir: bıktı; onda ne yapacağını bilemedi.
9. **البَعَل**: korku anında dehşet.
10. Ve o, ehli üzerine **بَعْلٌ**’dür; yani onların üzerinde bir ağırlık.
11. Ve **بَعَل** adamın üzerine: ona karşı (bir şeyi) reddetti.
12. Falan, kavmi üzerine **بَعْلاً** oldu; yani bir ağırlık ve bir yük (oldu),
13. **البَعْل**: hurmanın erkeği.
14. Hurmadaki **البَعْلُ**, **القُتَبي**’den naklettiğimiz yanlışlıktandır,
15. **البَعْل**: koca,
16. **بَعَلَت** المرأة: yani **بَعْل** sahibi oldu;
17. **وتَبَعَّلَت** المرأةُ: **بَعْلَ**’ına itaat etti,
18. **وتَبَعَّلَت** له: süslendi.
19. **التَّباعل** ve **البِعال**: kişinin ehliyle oynaşması,
20. **البِعال** nikâhtır;
21. **بَعْلاً**: altından bir put; ona tapıyorlardı.
22. **البَعَل**: bir şeyden bıkma ve usanma;
23. Hurmadaki **البَعْلُ**: sulama ve gök suyu olmaksızın, kökleriyle içtiği şey,
24. **البَعْل**: hurmayı sulama üzerine verilen **الإِتَاوة**’dan verilen şey;
25. **البَعْل**: köklerini suda sağlamlaştırıp, sulanmaya muhtaç olmaktan müstağni kalan şey;
26. **العَجْوة** zehirden şifadır; onun **بَعْلُ**’ü cennetten indi; yani aslı;
27. Onun vârisi, ölünceye kadar **بَعْلِيّاً** olmaya devam etti; yani zengin, hurmalık ve mal sahibi.

28. **وامرأَة حَسَنَة التَّبَعُّل**: kocasına itaatkâr, onu seven olduğu zaman (böyledir).
29. **إِذا أَحْسَنْتُنَّ تَبَعُّل أَزواجكن**: yani evlilikte ve birlikte yaşamada onlarla arkadaşlık (etmeniz).
30. **والبَعْل** ve **التَّبَعُّل**: iki eşten (kaynaklanan) birlikte yaşamanın güzelliği.
31. **والبِعال**: iki gelin-damadın konuşması.
32. **والمُباعَلة**: doğrudan temas.
33. **اليَوْمُ يومُ تَبَعُّل وقِرانٍ**; **القِران** ile kastedilen evlendirmedir.
34. O, kocasıyla **بِعالاً** ve **مُباعَلة** olarak **تُباعِل** eder; yani onunla şakalaşır;
35. Bir topluluk başka bir toplulukla **مُباعلَة** ve **بِعالاً** yaptı: bazısı bazısına (kız alıp vererek) evlendi.
36. **مَنْ بَعْلُ هذه الناقة**: yani bu dişi devenin rabbi ve sahibi kimdir.
37. **والبَعْلُ**: bir hükümdarın adı.
38. **وبَعِل بَعَلاً**: korktu ve şaşkına döndü,
39. **وامرأَة بَعِلة**: elbise giymeyi iyi beceremez.
40. **وباعَله**: onunla oturdu.
41. **البَعْل**: yük (olan kimse);
42. “Sizin işinize kim **بَعَل** ederse onu öldürün”: yani kim reddeder ve muhalefet ederse;
43. Şayet bir kimse Müslümanlara karşı **بَعَل** ederse, onların işini dağıtmak ister,
44. **وبَعْلَبَكُّ**: bir yer.

● - بعل: **البَعْلُ**: yılda ancak bir defa yağmur isabet eden, yüksek yer (arazi); el-Cevherî dedi ki: ona ne **سَيْح** ne de **سَيْل** isabet eder; Selâme b. Cendel dedi ki:
Eğer geniş bir **بَعْل** sırtına çıkarsak,
Üzerinde yarılmış beyaz yumurtaların yaz sıcağını sanırsın.
Onu, arazi mânasında dişil yaptı; ve denildi ki: **البَعْل** sulanmayan her ağaç yahut ekindir; ve denildi ki: **البَعْل** ile **العَذْيُ** birdir; o, göğün savurduğudur; ve yer **اسْتَبْعَل** olmuştur.

Ve hurmadan **البَعْلُ**: sulama olmaksızın ve gök suyu olmaksızın kökleriyle içendir; ve denildi ki: göğün suyuyla yetinendir; ve bununla İbn Düreyd, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Abdülmelik b. Ükeydir’e kitabında olanı tefsir etti: “Sizin için hurmadan **الضَّامنة** vardır ve bizim için **البَعْل**’dan **الضاحية** vardır”; **الضامنة**: şehrin surunun kuşattığı şeydir; **الضاحية**: dışarıda olan, yani bu hurmalardan imardan (yerleşimden) görünen ve çıkan (kısımdır); ve şu beyit okundu:
Yemin ettim, onun **بَعْلُ**’u benden gitmeyecek,
Yahut onun **جَثِيثُ**’i ile **جَعْلُ**’u eşit olacak.

Ve hurma sadakası hadîsinde: ondan **بَعْلاً** sulanan şeyde onda bir vardır; o, gök sulaması ve başkası olmaksızın, hurmalardan kökleriyle yerden içendir. el-Asma‘î dedi ki: **البَعْل** gökten sulama olmaksızın ve başkası olmaksızın kökleriyle yerden içendir. Ve **البَعْل**: hurmanın sulanması üzerine **الإِتَاوة**’dan verilen şeydir; Abdullah b. Revâha el-Ensârî dedi ki:
Orada **بَعْل** hurmasını umursamam,
Ne sulamayı; **الإِتَاء** büyüse de.

el-Ezherî dedi ki: el-Kuteybî onu, içinde vâki olan yanlışı düzelttiğini söylediği harfler arasında zikretti; ve onu, el-Asma‘î’nin “**البَعْل** kökleriyle yerden, gökten sulama olmaksızın ve başkası olmaksızın içendir” sözüne hayret eder buldum; ve dedi ki: “Keşke bilsem, gökten sulanmayan ve başkasıyla da sulanmayan bu hurma nerede olur?” Onun bir yanlışı düzelttiğini vehmetti de daha büyük bir yanlışla geldi; el-Asma‘î’nin dediğini bilmedi ve cehli onu, bilmediği şeyde bocalamaya sevk etti. Dedi ki: “Ben, hurma çeşitlerini zikredeyim ki onların üzerinde durasın da el-Asma‘î’nin dediği sana açıklansın: Hurmalardan **السَّقِيُّ** vardır ve **المَسْقَوِيُّ** denir; o, nehirlerin ve akan pınarların suyuyla sulanandır. Ve **السَّقِيّ**’den, kovalarla ve dolaplarla ve benzerleriyle serpme (**نَضْحاً**) sulanan vardır; işte bu bir sınıftır. Ve onlardan **العَذْي** vardır; o, düz arazide bitenidir; yağmur yağdırılınca düz yer yağmur suyunu çeker de kökleri yerin altındaki iç toprakla yaşar; ve meyvesi **قَعْقَاعاً** gelir; çünkü **السَّقِّيّ** gibi suya kanmış (**رَيَّان**) olmaz; ve hurma böyle gelince **قَسْباً** ve **سَحّاً** diye adlandırılır. Hurmanın üçüncü sınıfı: fidanı, suyu yakın olan bir arazide bitenidir; Allah Teâlâ’nın yerin altında yarattığı su, sızıntılı (**ذات النَّزِّ**) arazinin boyunlarında (katmanlarında) olur; kökleri yer altındaki o suya yerleşir (**فرَسَخَت**) ve göğün sulamasından ve nehir suyunu akıtmaktan ve kovalarla serpme sulamadan müstağni olur; işte bu tür, el-Asma‘î’nin tefsir ettiği **البَعْل**’dır. Bu türün hurması, ne suya kanmış olur ne de **سَحّاً**; fakat ikisinin arasında olur. Şâfiî de, taksim babında **البَعْل**’ı böyle tefsir etti ve dedi ki: **البَعْل** kökleri suya yerleşip de sulanmaktan müstağni olandır.”

el-Ezherî dedi ki: Cezîme Abdülkays beldelerinden **البَيْضاء** nahiyesinde, kökleri suya yerleşmiş çok hurma gördüm; onlar sulamadan ve gök suyundan müstağnidir; **بَعْلاً** diye adlandırılır. Ve yer ve hurma **استبعل** oldu: kökleri suda yerleşmiş, sulamadan ve ona bir nehirde yahut bir **عاثور**’da su akıtmaktan müstağni **بَعْلاً** oldu.

Ve hadîste: **العَجْوة** zehirden şifadır; ve onun **بَعْلُها**’sı cennetten indi, yani aslı; el-Ezherî dedi ki: **بَعْلِها** ile, kökleri suda yerleşmiş **قَسْب**’ını kastetti; o, serpme sulamayla ve başkasıyla sulanmaz; hurması kuru gelir, sesi vardır. Ve hurma **استبْعل** ettiğinde: **بَعْلاً** oldu.

Ve Urve hadîsinde vârid olmuştur: “Onun vârisi, ölünceye kadar **بَعْلِيّاً** olmaya devam etti” yani zengin, hurması ve malı olan. el-Hattâbî dedi ki: Bunu, ancak hurmanın **بَعْل**’ına nisbet edilmiş olması olarak biliyorum; çok hurma edindi de ona nisbet edildi demek ister; yahut **البَعْل** “mâlik ve reis”ten olur; yani reis, mülk sahibi olmaya devam etti.

Ve **البَعْل**: hurmanın erkeğidir. el-Leys dedi ki: Hurmanın **البَعْلُ**’u, el-Kuteybî’den naklettiğimiz yanlışlardandır; **البَعْل**’ın hurmanın erkeği olduğunu iddia etti; insanlar ona **الفَحْل** der. el-Ezherî dedi ki: Bu fahiş bir yanlıştır; sanki bu tefsiri, mânası “koca” olan **البَعْل** lafzından itibara aldı. Dedi ki: Ben derim ki: Hurmanın **بَعْل**’ı, aşılanıp da taşıyandır; **الفُحَّال** ise, onun hurması bozulur; ancak dişilerin salkımı yarılınca, onun salkımıyla dişilerin salkımı aşılanır.

Ve **البَعْل**: koca. el-Leys dedi ki: **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; o hâlde o **باعل**’dir, yani **مُسْتَعْلِج**. el-Ezherî dedi ki: Bu da el-Leys’in yanlışlarındandır; kadının kocası ancak, onun efendisi ve mâliki olduğu için **بَعْلاً** diye adlandırılmıştır; **الاستعلاج** ile hiçbir ilgisi yoktur. Ve **بَعَل** **يَبْعَل** **بَعْلاً**: ona koca olduğunda.

Ve O’nun (Teâlâ’nın) sözü: “Ve işte bu benim **بَعْلي**’m, ihtiyar olarak”; ez-Zeccâc dedi ki: **شيخاً**’ı hâl üzere nasbetti. Dedi ki: Buradaki hâl, nahvin gizli yerlerinden nasb edilmiştir; bu, “bu Zeyd, ayakta” dediğinde böyledir: eğer Zeyd’i tanımayan birine onun Zeyd olduğunu haber vermeyi kastediyorsan “bu Zeyd ayakta” demen câiz olmaz; çünkü o, ayakta olduğu müddetçe Zeyd olur; ayakta olmaktan çıkınca Zeyd olmaz. Ancak Zeyd’i tanıyan kimseye “bu Zeyd ayakta” dersin; böylece hâlde “uyarma” çalışır; mânâ: Zeyd’e, ayakta oluş hâlinde dikkat et; yahut ayakta oluş hâlinde Zeyd’e işaret ediyorum; çünkü “bu”, hazır olana işarettir; ve nasb, zikrettiğimiz vechdir.

Ve kim “bu benim **بَعْلي**’m, **شيخٌ**” diye okursa, onda vecihler vardır: birincisi tekrar; sanki “bu benim kocam, bu ihtiyar” demişsin gibi. Ve **شيخ**’i “bu”yu açıklayıcı (**مُبِيناً**) kılmak câizdir. Ve **بعلي** ile **شيخ**’i, “bu” hakkında iki haber kılmak câizdir; böylece ikisini de “bu” ile merfû kılarsın; “bu tatlı ekşi” dediğin gibi.

Ve koca olan **البَعْل**’ın çoğulu: **بِعال** ve **بُعُول** ve **بُعُولة**’dur. Aziz ve Celil Allah dedi ki: “Ve onların **بُعولتهن**’i, onları geri çevirmeye daha hak sahibidir.”

Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Ancak **البُعولة**’den ümidini kesmiş bir kadın.” İbnü’l-Esîr dedi ki: İçindeki **الهاء**, cem‘in müennesliği içindir. Dedi ki: **البُعولة**’nin, “kadın **بَعَلَت** etti” yani **بَعْل** sahibi oldu, masdar olması da câizdir. Sîbeveyh dedi ki: Müennesliği pekiştirmek için **الهاء**’yı ilhak ettiler. Dişi, **بَعْل** ve **بَعْلة**’dir; **زَوْج** ve **زَوْجة** gibi. Râciz dedi ki:
Yaşlı için en kötü yoldaş, onun **بَعْلَتُه**’idir;
Bir köpeğe onun artığını yalatır yahut onu bastırır.

Ve **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; ve o **بَعْل**’dır: koca oldu; (şu sözde:)
Nice **بَعْل** vardır ki, **بَعَل** olduğu şey ne kötü oldu.

Ve **اسْتَبْعَلَ**: **بَعَلَ** gibi. Ve kadın **تَبَعَّلَت**: kocasına itaat etti; ve ona **تَبَعَّلَت**: süslendi. Ve kadın, kocasına boyun eğici, onu seven olursa “güzel **التَّبَعُّل** sahibi”dir.

Ve Esmâ el-Eşheliyye hadîsinde: “Eğer kocalarınıza **تَبَعُّل**’ü güzel yaparsanız” yani onları zevciyet ve birlikte yaşamada yoldaş edinmeniz.

Ve **البَعْل** ve **التَّبَعُّل**: iki eşten (karı-kocadan) **حُسْن العِشْرة** (iyi geçim). Ve **البِعال**: iki gelinin konuşması. Ve **التَّباعل** ve **البِعال**: kişinin **ملاعبة**si (oynaşması) **أَهلَه** (ehli/ailesi) ile; ve denildi ki: **البِعال** nikâhtır; ondan (bu kabildendir) **الحديث** teşrik günlerinde: “Şüphesiz onlar, yeme, içme ve **بِعال** günleridir.” Ve **المُباعَلة**: **المُباشَرة** (mübâşeret). Ve İbn Abbas’tan, Allah ondan razı olsun, rivayet olunur: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, cuma günü geldiğinde derdi ki: “Ey Âişe, bugün **تَبَعُّل** ve **قِرانٍ** günüdür”; **القِران** ile kastı **التزويج** (evlendirme)dir. Ve kadına denir: o, kocasına **تُباعِل** eder, **بِعالاً** ve **مُباعَلة** (olarak), yani onunla **تُلاعبه** (oynaşır); ve **الحطيئة** dedi ki:
وكَمْ مِن حَصانٍ ذاتِ بَعْلٍ تَرَكْتَها،
إِذا الليل أَدْجَى، لم تَجِدْ من تُباعِلُه
İstedi ki: sen onun kocasını öldürdün yahut onu esir ettin. Ve erkeğe denir: o, kadının **بَعلُ**üdür; ve kadına denir: o, onun **بَعْلُ**ü ve **بَعْلَتُه**dur. Ve kadın **باعلَت**: bir **بَعْلاً** edindi. Ve kavim, başka bir kavimle **مُباعلَة** ve **بِعالاً** yaptı: bazısı bazısına **تَزَوَّجَ** etti (evlendi). Ve bir şeyin **بَعْلُ**ü: onun **رَبُّه**u ve **مالِكُه**udur. Ve iman hadîsinde: “Ve cariyenin kendi **بَعْلَها**sını doğurması”; burada **البعل** ile murad **المالك**tır; yani esirlerin ve **التسرّي**nin (cariye edinmenin) çokluğu; böylece Müslüman bir cariyeyi çocuklandırdığında, onun çocuğu efendisi makamında olur.

Ve **بَعْلٌ** ve **البَعْل** hep birlikte: bir put; ona, onların onu ibadet etmeleri sebebiyle, sanki o onların **رَبُّهم**u imiş gibi, bu ad verildi. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**أَتدعون بَعْلاً وتَذَرُون أَحسن الخالقين**”; denildi ki: manası “bir **ربّاً** mı çağırıyorsunuz”; ve denildi ki: o bir puttur; denir: “Ben bu şeyin **بَعْل**üyüm”, yani onun **رَبُّه**u ve **مالكه**yim; sanki dedi ki: “Allah’tan başka bir **رَبّاً** mı çağırıyorsunuz.” Ve İbn Abbas’tan rivayet olundu: bir kayıp (hayvan) için **أُنْشِدَت** (ilan edildi), derken sahibi geldi ve dedi ki: “Ben onun **بَعْلُها**sıyım”; onun **ربها**sını (sahibini) kasteder; bunun üzerine İbn Abbas dedi ki: bu, “**أَتدعون بعلاً**” sözündendir; yani “bir **رَبّاً**.” Ve vârid oldu ki İbn Abbas, bir deve hakkında çekişen iki adamın yanından geçti; ikisinden biri diyordu ki: “Ben vallahi onun **بَعْلُها**sıyım”, yani onun **مالكها**sı ve **رَبُّها**sı. Ve onların sözü: “Bu devenin **بَعْلُ**ü kimdir?” yani onun **رَبُّها**sı ve sahibi kimdir. Ve **البَعْلُ**: bir **مَلِك** adıdır. Ve **البَعْل**: onunla umumî olarak kastedilen puttur; **الزجاجي**’den. Ve **كراع** dedi: o, Yunus kavminin bir putuydu, Nebimize ve ona salât olsun; ve **الصحاح**’ta: **البَعْل** İlyas kavminin bir putuydu, ona selâm olsun; ve **الأَزهري** dedi: denildi ki **بَعْلاً** altından bir put idi, ona ibadet ederlerdi.

İbnü’l-A‘râbî: **البَعَل** bir şeyden **الضَّجَر** ve **التَّبَرُّم**dür; ve şu beyti okudu:
بَعِلْتَ، ابنَ غَزْوانٍ، بَعِلْتَ بصاحبٍ
به قَبْلَكَ الإِخْوَانُ لم تَكُ تَبْعَل
Ve kişi, işiyle **بَعِل** olur, **بَعَلاً** (olarak); o halde o **بَعِلٌ**dür: **بَرِمَ** etti de onda nasıl davranacağını bilmedi. Ve **البَعَل**: korku anında **الدَّهَش** (şaşkınlık). Ve **بَعِل** oldu, **بَعَلاً**: **فَرِق** etti ve **دَهِشَ** etti; ve **امرأَة بَعِلة**. Ve **الأَحنف** hadîsinde: Hind’den bir kavim olan **الهَياطِلَة** ona indiğinde, işte **بَعِل** oldu, yani **دَهِش** etti; ve o, aynın kesresi iledir. Ve **امرأَة بَعِلة**: elbiseleri giymeyi **لا تُحْسِن** (iyi becermez). Ve onu **باعَله**: onunla oturdu. Ve o, ehline karşı bir **بَعْلٌ**dür; yani onların üzerine bir **ثِقْلٌ** (yük)tür. Hadîste: bir adam Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Sana cihad üzere biat ederim”; o da dedi ki: “Senin için bir **بَعْلٍ** var mı?” **البَعْل**: **الكَلُّ** (yük/asalak); denir: falan, kavmi üzerine bir **بَعْلاً** oldu; yani bir **ثِقْلاً** ve **عِيَالاً** (geçindirilmesi gereken) oldu; ve denildi ki: kastetti: anne-baba gibi, itaat etmen gereken kimse kaldı mı? Ve adam üzerine **بَعَل** etti: ona karşı **أَبى** etti. Ve şûrâ hadîsinde: Ömer dedi ki: “Kalkın da danışın; kim size işinizde **بَعَل** ederse onu öldürün”; yani kim **أَبى** eder ve muhalefet ederse. Ve başka bir hadîste: “Sizden başınıza, danışma olmaksızın emir olan yahut size bir işte **بَعَل** eden kimse”; ve başka bir hadîste: “Şayet Müslümanlara karşı birisi **بَعَل** ederse”; onların işini **شَتَّت** etmek ister; “onu öne çıkarın da boynunu vurun.”

Ve **بَعْلَبَكُّ**: bir yerdir; dersin: “Bu **بَعْلَبَكُّ**tur”; “**بَعْلَبَكَّ**’e girdim”; “**بَعْلَبَكَّ**’ten geçtim”; ve tenvin almaz; ve onlardan kimi, birincisini ikincisine izafet eder ve birinciyi i‘rab vecihleriyle yürütür. **الجوهري** dedi: **بعلبك** hakkında söz, **سامِّ أَبْرَص** hakkında söz gibidir. İbn Berrî dedi: **سامُّ أَبرص** nahivcilere göre mürekkep olmayan, izafetli bir isimdir.

مقاييس اللغة:
**بعل**; **الباء** ve **العين** ve **اللام** üç asıldır: birincisi yoldaştır; **الزَّوج** için **بَعْل** denir; ve onlar bazı putları **بَعْلاً** diye adlandırırlardı. Bundan da **البِعَالُ** (vardır); o, erkeğin ailesiyle oynaşmasıdır. Ve teşrîk günlerinde hadiste: «Şüphesiz onlar teşrîk günleridir; şüphesiz onlar yeme, içme ve **بِعال** günleridir»; **الحطيئة** dedi ki:
Ve nice iffetli (kadın) ki **بَعْل** sahibi, onu bıraktım
Gece karardığında, onunla **تُبَاعلُهْ** edeceğin kimseyi bulamazsın
İkinci asıl: hayret ve şaşkınlıktan bir cinstir; “adam şaşırdı” denildiğinde **بَعِلَ الرجُل** denir. Belki de bundan onların “**امرأةٌ بَعِلَةٌ**” sözüdür; elbiseleri giymeyi iyi yapmadığı zaman.
Üçüncü asıl: yerden **البَعْل**; yılda ancak bir defa yağmur isabet eden yüksek olan (yer)dir. Şair dedi ki:
Geniş bir **بَعْل** sırtına çıktığımızda
Üzerimizde, yarılmış yumurta kabuğu kıyazı var sanırsın
Bu üçüncü bâba hamledilenlerden: **البَعْل**; o, gökten sulama olmaksızın yerden kökleriyle içtiği şeydir. Ve o, (şu) sözünde—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—hurmanın sadakasında: «Ondan **بَعْلاً** olarak içen şeyde onda bir vardır»; ve **ابنُ رَوَاحَة** dedi ki:
Orada umursamam sulama hurmasını
Ne de **بَعْل**ı; kap büyük olsa bile

القاموس المحيط:
**البَعْلُ**: yüksek yer; yılda bir defa yağmur alır. Ve sulanmayan her hurma ve ağaç ve ekin; yahut göğün suladığı şey. Ve mekân **اسْتَبْعَلَ** etti. Ve hurmayı sulama üzerine **الإِتاوَة**den verilen şey. Ve hurmanın erkeği. Ve İlyas kavminin—selâm üzerine olsun—bir putu. Ve krallardan bir kral. Ve şeyin rabbi ve mâliki. Ve ağırlık. Ve koca. Çoğulu: **بِعالٌ** ve **بُعولَة** ve **بُعولٌ**. Dişisi: **بَعْلٌ** ve **بَعْلَةٌ**. Ve **بَعَلَ**—**مَنَعَ** gibi—**بُعولَةً**: **بَعْلاً** oldu; **اسْتَبْعَلَ** gibi. Ve ona karşı: reddetti. Ve **تَبَعَّلَتْ**: **بَعْل**ına itaat etti; yahut onun için süslendi. Ve **البِعالُ**: cinsel birleşme; erkeğin ailesiyle oynaşması; **التَّباعُل** ve **المُباعَلَة** gibi. Ve **باعَلَتْ**: **بَعْل** edindi. Ve kavim, bir kavmi: bazısı bazısına evlendi. Ve falan, falanı: onunla oturdu. Ve **بَعِلَ بأَمْرِهِ**—**فَرِحَ** gibi—şaşırdı; korktu; bıktı da ne yapacağını bilmedi; o hâlde o **بَعِلٌ**dür.
Ve **البَعِلَةُ**—**فَرِحةٍ** gibi—elbiseleri giymeyi iyi yapmayan (kadın)dır. Ve **سَحابٍ** gibi: عسفان yakınında bir yerdir. Ve **غُرابٍ** gibi: Ermeniye’de bir dağdır. Ve **شَرَفُ البَعْلِ**: Şam hacısının yolu üzerinde bir dağdır. Ve **بَعْلَبَكُّ**: Şam’da bir beldedir; ve **ب ك ك** maddesinde zikredildi.

تاج العروس:
ب - ع - ل
**البَعْلُ**: yılda ancak bir defa yağmur alan yüksek yer; **سَلامَةُ بن جَنْدَل** dedi ki:
Eğer bir **بَعْل** sırtına çıktıysak sanki ... başlarımızın üzerinde, yarılmış yumurta kabuğu kıyazı
Onun tefsirinde denildi ki: yüksek bir yerde; ona ne akıntı suyu ne de sel isabet eder. Ve rivayet olunur: **نَعْلٍ** **النّون** ile; ve bu rivayet daha çoktur. Ve **الراغِبُ** dedi ki: kendisinden başkasına üstün olan yere **بَعْل** denildi; erkeklerden **البَعْل**e benzetme olarak. Ve sulanmayan her hurma ve ağaç ve ekin **بَعْل**dır. Ve **العُباب**’da: hurmadan **البَعْلُ**: kökleriyle içip sulamadan müstağni olan. Yahut **البَعْلُ** ve **العِذْيُ** birdir: o, göğün suladığı şeydir; bunu **أبو عمرٍو** söyledi. Ve **الأصمَعِيّ** dedi ki: **العِذْيُ**: göğün suladığı şey; **البَعْلُ**: sulama da gök de olmaksızın kökleriyle içtiği şey. Ve ondan hadis: " **ما شَرِبَ مِنه بَعْلاً فَفِيه العشْرُ** " yani su maddesi yakın olan bir yerde biten hurma; o, bununla yağmur ve sulamadan iktifa eder; ve bunu **النابِغةُ الذُّبْيانيُّ** şu sözüyle kastetti:
Çukurda su içenlerden, su ister ... boğazların su istemesinden önce, sağrılarıyla
Ve **الراغِبُ** dedi ki: büyüyüp kökleriyle içene **بَعْل** denir; üstünlüğü sebebiyle. Ve mekân **اسْتَبْعَل** etti: üstün oldu. **البَعْلُ**: hurmayı sulama üzerine **الإِتاوَة**den verilen şey. **البَعْلُ**: hurmanın erkeği; bu bir mecazdır; erkeklerden **البَعْل**e benzetildi. Ve ondan hadis: " **إنّ لَنا الضَّاحِيَةَ مِن البَعْلِ** " Ve **عبدُ الله بن رَواحَةَ**—Allah ondan razı olsun—devesine hitap ederek dedi ki:
Orada umursamam **بَعْل** hurmasını ... ne de sulamayı; **الإِتاءُ** büyük olsa bile
Ve Peygamberin—Allah ona salât ve selâm etsin—sözü: " **العَجْوَةُ شِفاءٌ مِن السَّمِّ ونَزَل بَعْلُها مِن الجَنّة** " **الأزهريُّ** dedi ki: **بَعْلِها** ile kastetti: kökleri suda sağlam olan, serpme ile de başkasıyla da sulanmayan sapıdır; ve meyvesi “**سُحّاً قَعْقاعاً**” gelir; yani sesli. **بَعْلٌ**: İlyas kavmine—selâm üzerine olsun—ait altından bir putun adıdır; doğru olan budur; ve **الصِّحاح** nüshalarında da bunun gibidir; ve onu, yüce sözünün: " **وِإنَّ إِلْياسَ لَمِنَ الْمُرسَلِينَ . إذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُوَنَ أَتَدْعُوَن بَعْلاً وتَذَرُونَ أَحْسَنَ الخَالِقِينَ** " sözü teyit eder. Şeyhimizin nüshasında: Yunus kavmine—selâm üzerine olsun—(diye geçer); ve bunun gibisi **كِتاب المُجَرَّد**’de **كُراع** içindir. Ve **مُجاهِدٌ** ayetin tefsirinde dedi ki: yani Allah’tan başka bir ilâha mı dua ediyorsunuz? Ve **الراغِبُ** dedi ki: Araplar, Allah’a onunla yaklaşmaya çalıştıkları mâbudlarına **بَعْلاً** adını verdiler; onda üstünlük bulunduğuna inanmaları sebebiyle. Denildi ki: **بَعْلٌ**: krallardan bir kraldır; **ابن الأعرابيّ**’den. Mecazdan: **البَعْلُ** şeyin rabbi ve mâlikidir; ve ondan: **بَعْلُ الدارِ** ve binek hayvanının (sahibi); onda üstünlük mânası tasavvur edildi. Denir ki: “Bize bu hayvanın **بَعْلُ**u geldi”; yani onun üzerine üstün olan (sahibi). Mecazdan: **البَعْلُ**: ağırlıktır. **الراغِبُ** dedi ki: üstün olanın, üstün olunana basışı nefiste ağır görüldüğünden “Falan, ailesine **بَعْلاً** olarak sabahladı” denildi; yani onlara üstünlüğü sebebiyle ağır (oldu). Ve **العُباب**’da: yani yük ve geçindirilmesi gereken kimseler oldu. Ve **البَعْلُ**: kocadır. Allah Teâlâ dedi ki: " **هذا بَعْلِي شَيخاً** ". Çoğulu: **بِعالٌ** (kesre ile) ve **بُعُولَةٌ** ve **بُعُولٌ** (ikisi de damme ile) **فَحْلٍ** ve **فُحُولَةٍ** ve **فُحُولٍ** gibi. Allah Teâlâ dedi ki: " **وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَق بِرَدِّهِنَّ** ". Ve denir ki: kadınları ancak **بُعُولَتُهُنَّ** geçindirir. Dişisi: **بَعْل** ve **بَعْلَةٌ**; “**زَوْجٌ** ve **زَوجَةٌ**” dedikleri gibi. Ve adam **بَعَلَ**—**مَنَع** gibi—**بُعُولَةً** (damme ile): **بَعْلاً** oldu; (şu) dedi:
"Ey nice **بَعْل** ki, **بَعَلْ** olduğu şey ne kötü oldu"
Ve bunun gibi: kadın **بَعَلَت** **بُعُولَةً**; **ذاتَ بَعْلٍ** olduğu zaman. **اسْتَبعَلَ** gibi; o hâlde o **بَعْلٌ** ve **مُستَبعَلٌ**dür. **بَعَلَ عليه**: reddettiği zaman. Ve ondan şûrâ hadisi: " **فمَنْ بَعَلَ عليكُم أمْرَكُم فاقْتُلوه** " yani reddetti ve muhalefet etti. Ve kadın **تَبَعَّلَت**: **بَعْل**ına itaat etti. Ve ondan hadis: " **نَعَم إذا أحْسَنْتُنَّ تَبَعُّلَ أزواجِكُنَّ وطَلَبْتُنَّ مَرْضاتَهُم** " Ve başka bir hadiste: " **وجِهادُ المرأةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ** ". Yahut **تَبَعَّلَتْ**: onun için süslendiği zaman; **البَعْل** lafzından bina edildi. **البِعالُ** (kesre ile): cinsel birleşmeden ve erkeğin ailesiyle oynaşmasından kinayedir; **التَّباعُل** ve **المُباعَلَة** gibi. Denir ki: “O, onu **يُباعِلُها**”; yani onunla oynaşır. Ve aralarında **مُباعَلَةٌ** ve **مُلاعَبَةٌ** vardır; ve onlar **يَتباعلان**. Ve hadiste: " **أَيّامُ التَّشريقِ أيَّامُ أَكل وشُرْبٍ وبِعالٍ** " **أبو عبيد** rivayet etti. Ve **الحُطَيْئةُ** dedi ki:
Ve nice iffetli (kadın) ki **بَعْل** sahibi, onu bıraktım ... gece karardığında, onunla **تُباعِلُهْ** edeceğin kimseyi bulamazsın

**وباعَلَتِ المرأةُ** : kadın **بَعْلاً** edindi; onda **المُفاعَلَةُ** hakikî değildir.

**باعَلَ القَومُ** : onların bazısı bazısıyla evlendi.

Ve mecazdandır: **باعَلَ فُلانٌ فُلاناً** : onu oturup onunla ünsiyet ettiğinde; onda **المُلاعَبَةِ** mânâsı tasavvur olunur.

**تُصُوِّر** **مِن البَعْلِ** ki o hurma ağaçlarıdır, onun yerinde dikili durması; bu sebeple denildi: **بَعِلَ فُلانٌ بأَمْرِه** ( **كَفَرِح** gibi): şaşırıp kaldığında, korktuğunda, bıktığında, âciz kaldığında ve hurma ağaçlarının karar yerinde sabit durması gibi yerinde sabit kaldığında; ne yapacağını bilemediğinde; o, **بَعِلٌ**dür ( **كَكَتِفٍ** gibi). Bu, onların şu sözleri gibidir: “O, ancak bir ağaçtır”; (yani) yerinden ayrılmayan kimse hakkında.

**والبَعِلَةُ** ( **كَفَرِحةٍ** gibi) kadınlardan: elbise giymeyi güzel yapmayan ve nefsin işini düzeltmeyi (kendini çekip çevirmeyi) becermeyen; o, **البَلْهاءُ**dır.

**بَعَال** ( **كَسَحابٍ** gibi): **بَني غِفار**’a ait, **عُسْفانَ** yakınında bir arazidir.

**بُعالُ** ( **كغُرابٍ** gibi): **إِرْمِينِيَةَ**’de bir dağdır. İbn **عبّاد** dedi: **القُصَيبَة**’de bir dağdır.

**وشَرَفُ البَعْلِ** : Şam hacısının yolu üzerinde bir dağdır; onu **الصاغانيُّ** nakletti.

**وبَعْلَبَكُّ** : Şam’da bir beldedir; onun hakkındaki söz, **سامِّ أَبْرَصَ** hakkındaki söz gibidir; **الصاد**’da zikredilmiştir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

İbn **بَرِّيّ** dedi: **سامُّ أَبْرَصَ** nahivcilere göre terkîb edilmiş değil, izafetli bir isimdir.

Musannifin sözü: “**ب - ك - ك**’de zikredildi” (şeklindeki) havale bâtıldır; çünkü onu orada zikretmemiştir; şeyhimiz buna işaret etti.

Dedi: Ve zikrettiler ki **بَعْلَ** bir putun adıdır; **بَكّ** bu beldenin sahibinin adıdır; ona nisbet: **البَعْلِيُّ**.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **البَعْلُ** : baba, anne ve benzerlerinden, itaatin sana lâzım geldiği kimse; bununla hadis tefsir edilmiştir: “**هل لكَ مِن بَعْلٍ ؟ قال : نَعَم قال : فانْطَلِقْ فجاهِدْ فإنّ لكَ فيه مُجاهَداً حَسَناً**”.

Ve denildi: Burada **البَعْلُ**: **العِيالُ** ve nafakası sana lâzım gelen kimsedir. Ve **بَعِلٍ**’den (ki o, **بَعِلَ بالأمر**’den: işinde yolunu bulamayan âcizdir) muhaffef olması câizdir.

**والبَعْلِيّ** : malı çok olan, malıyla insanlara üstün gelen adam; bununla hadis tefsir edilmiştir: “**فما زال وارِثُه بَعْلِيّاً حتّى مات**”.

**الخَطّابِيّ** dedi: Bunun sıhhatini bilmiyorum ve onu bir şey görmüyorum; ancak **بَعْلِ النَّخْلِ**’e nisbet olması müstesna; (yani) hurma ağaçlarının **بَعْلِ**inden çok hurma edinmiş olmasını murad eder.

Dedi: **والبَعْلُ** ayrıca: reis. **والبَعْلُ**: mâlik. Buna göre onun sözü: **بَعْلِيّاً** yani reis, mütemellik (mâlik) demektir.

Dedi: Ve onda başka bir vecih vardır ve o, söze daha benzer: **بِ عَلْياءَ** olmasıdır; **العَلاء**’dan **فَعْلاء** vezni üzere. **الأصمَعِيّ** dedi: Bu bir meseldir; şöyle denir: “**ما زال منها بِعَلْيَاء**”: adam bir fiili yaptığında, onunla şereflenip kadrı yükseldiğinde.

İbn **عبّادٍ** dedi: **البَعِل** ( **كَكَتِفٍ** gibi): **البَطِرُ**.

Ve bir kadın: **حَسَنةُ الابتِعال**: kocasına itaatte güzel olduğunda.

**واسْتَبعَلَ النَّخْل** : **بَعْلاً** oldu ve büyüdü.
