# بعل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%B9%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بعل

البعل: الأرض المرتفعة التي لا تمطر في السنة إلا مرة واحدة، قال سلامة بن جندل:
  إذا ما علونا ظهر بعل كأنـمـا                      على الهام منا قيض بيض مفلق قيل في تفسيره: في أرض مرتفعة لا يصيبها سيح ولا سيل. ويروى: نعل بالنون، وهذه الرواية أكثر. وقال الراغب: قيل للأرض المستعلية على غيرها: بعل، تشبيها بالبعل من الرجال. وكل نخل وشجر وزرع لا يسقى بعل. وفي العباب: البعل من النخل: الذي يشرب بعروقه فيستغني عن السقي. أو البعل والعذي واحد: وهو ما سقته السماء قاله أبو عمرو. وقال الأصمعي: العذي: ما سقته السماء، والبعل: ما شرب بعروقه، من غير سقي ولا سماء، ومنه الحديث:  ما شرب منه بعلا ففيه العشر  أي النخل النابت في أرض تقرب مادة مائها، فهو يجتزئ  بذلك عن المطر والسقي، وإياه عنى النابغة الذبياني بقوله:
  من الشاربات الماء بالقاع تستقى                      بأعجازها قبل استقاء الحناجر وقال الراغب: يقال لما عظم حتى شرب بعروقه: بعل؛ لاستعلائه. وقد استبعل المكان: صار مستعليا. البعل: ما أعطي من الإتاوة على سقي النخل. البعل: الذكر من النخل وهو مجاز شبه بالبعل من الرجال، ومنه الحديث:  إن لنا الضاحية من البعل  وقال عبد الله بن رواحة، رضي الله عنه، يخاطب ناقته:
  هنالك لا أبالي نخل بعـل                      ولا سقي وإن عظم الإتاء

  وقول النبي صلى الله عليه وسلم:  العجوة شفاء من السم ونزل بعلها من الجنة  قال الأزهري: أراد ببعلها: قسبها الراسخ عروقه في الماء، لا يسقى بنضح ولا غيره، ويجيء ثمره سحا قعقاعا، أي صواتا. بعل: اسم صنم كان من ذهب لقوم إلياس عليه السلام هذا هو الصواب، ومثله في نسخ الصحاح، ويؤيده قوله تعالى:  وإن إلياس لمن المرسلين. إذ قال لقومه ألا تتقون أتدعون بعلا وتذرون أحسن الخالقين  وفي نسخة شيخنا: لقوم يونس عليه السلام، ومثله في كتاب المجرد، لكراع. وقال مجاهد في تفسير الآية: أي أتدعون إلها سوى الله. وقال الراغب: وسمي العرب معبودهم الذي يتقربون به إلى الله: بعلا؛ لاعتقادهم الاستعلاء فيه. قيل: بعل: ملك من الملوك عن ابن الأعرابي. من المجاز: البعل رب الشيء ومالكه ومنه: بعل الدار والدابة، تصور فيه معنى الاستعلاء، يقال: أتانا بعل هذه الدابة: أي المستعلي عليها. من المجاز: البعل: الثقل قال الراغب: ولما كان وطأة العالي على المستعلى مستثقلة في النفس، قيل: أصبح فلان بعلا على أهله: أي ثقيلا، لعلوه عليهم، وفي العباب: أي صار كلا وعيالا.و البعل: الزوج قال الله تعالى:  هذا بعلي شيخا  . ج: بعال بالكسر وبعولة وبعول بضمهما، كفحل وفحولة وفحول، قال الله تعالى:  وبعولتهن أحق بردهن  . ويقال: النساء ما يعولهن إلا بعولتهن. والأنثى: بعل وبعلة كما قالوا: زوج وزوجة. وبعل الرجل كمنع، بعولة بالضم: صار بعلا قال:
  يا رب بعل ساء ما كان بعل وكذلك: بعلت المرأة بعولة؛ إذا صارت ذات بعل. كاستبعل فهو بعل ومستبعل. بعل عليه: إذا أبي ومنه حديث الشورى:  فمن بعل عليكم أمركم فاقتلوه  أي أبى وخالف. وتبعلت المرأة: أطاعت بعلها ومنه الحديث:  نعم إذا أحسنتن تبعل أزواجكن وطلبتن مرضاتهم  وفي حديث آخر:  وجهاد المرأة حسن التبعل  . أو تبعلت: إذا تزينت له، بني من لفظ البعل: البعال بالكسر، وهو كناية عن الجماع وملاعبة الرجل أهله، كالتباعل والمباعلة يقال: هو يباعلها: أي يلاعبها، وبينهما مباعلة وملاعبة، وهما يتباعلان. وفي الحديث:  أيام التشريق أيام أكل وشرب وبعال  رواه أبو عبيد، وقال الحطيئة:
  وكم من حصان ذات بعل تركتها                      إذا الليل أدجى لم تجد من تباعله

  وباعلت المرأة: اتخذت بعلا وليس المفاعلة فيه حقيقية. باعل القوم: تزوج بعضهم بعضا.و من المجاز: باعل فلان فلانا: إذا جالسه تصور فيه معنى الملاعبة. تصور من البعل الذي هو النخل قيامه في مكانه، فقيل: بعل فلان بأمره، كفرح: إذا د هش وفرق وبرم وعيى، وثبت مكانه ثبوت النخل في مقره فلم يدر ما يصنع، فهو بعل ككتف، وذلك كقولهم: ما هو إلا شجر، فيمن لا يبرح. والبعلة، كفرحة من النساء: التي لا تحسن لبس الثياب ولا إصلاح شأن النفس، وهي البلهاء. بعال كسحاب: أرض لبني غفار قرب عسفان. بعال كغراب: جبل بإرمينية وقال ابن عباد: جبل بالقصيبة. وشرف البعل: جبل بطريق حاج الشأم نقله الصاغاني. وبعلبك: د بالشام والقول فيه كالقول في سام أبرص، وقد ذكر في الصاد، كما في الصحاح. قال ابن بري: سام أبرص، اسم مضاف غير مركب عند النحويين. قول المصنف: ذكر في ب - ك - ك إحالة باطلة، فإنه لم يذكره هناك، أشار له شيخنا. قال: وقد ذكروا أن بعل اسم صنم، بك اسم صاحب هذه البلدة، والنسبة إليها: البعلي.
 ومما يستدرك عليه: البعل: من تلزمك طاعته، من أب وأم، ونحوهما، وبه فسر الحديث:  هل لك من بعل? قال: نعم، قال: فانطلق فجاهد فإن لك فيه مجاهدا حسنا  . وقيل: البعل هنا: العيال، ومن تلزمه نفقته، ويجوز أن يكون مخففا من بعل، وهو العاجز الذي لا يهتدي لأمره، من بعل بالأمر. والبعلي: الرجل الكثير المال، الذي يعلى الناس بماله، وبه فسر الحديث:  فما زال وارثه بعليا حتى مات  . وقال الخطابي: لست أدرى ما صحة هذا، ولا أراه شيئا، إلا أن يكون نسبة إلى بعل النخل، يريد أنه قد اقتنى نخلا كثيرا، من بعل النخل. قال: والبعل أيضا: الرئيس، والبعل: المالك، فعلى هذا يكون قوله: بعليا أي رئيسا متملكا. قال: وفيه وجه آخر، وهو أشبه بالكلام: وهو أن يكون ب علياء على وزن فعلاء، من العلاء، قال الأصمعي: وهو مثل، يقال: ما زال منها بعلياء: إذا فعل الرجل الفعلة فيشرف بها ويرتفع قدره. وقال ابن عباد: البعل، ككتف: البطر. وامرأة حسنة الابتعال: إذا كانت حسنة الطاعة لزوجها. واستبعل النخل: صار بعلا، وعظم.

### Türkçe

**البعل**: yılda ancak bir defa yağmur alan yüksek yer; Selâme b. Cendel dedi ki:
  “Ne zaman bir **بعل** sırtına çıksak sanki                      başlarımızın üzerinde yarılmış beyaz yumurta kabuğu (vardır).”
Onun tefsirinde denildi: Üstüne ne akıntı ne de sel isabet eden yüksek bir yerde. Ve şöyle rivayet olunur: **نعل** ( **النون** ile), ve bu rivayet daha çoktur. Râgıb dedi: Yerin başkası üzerine yükselmiş olanına **بعل** denildi; erkeklerden **البعل**e benzetme olarak. Ve sulanmayan her hurma ve ağaç ve ekin **بعل**dir. Ve **العباب**’da: Hurmanın **البعل**i: kökleriyle içip sulamadan müstağni olan. Yahut **البعل** ile **العذي** birdir: göğün suladığıdır; Ebû Amr bunu söyledi. Asmaî dedi: **العذي**: göğün suladığı; **البعل**: sulama da gök (yağmuru) da olmaksızın kökleriyle içtiği; ve ondan hadis:  “Ondan **بعلا** içen şeyde onda bir vardır”  yani su maddesi (kaynağı) yakın bir yerde biten hurma; böylece yağmur ve sulamadan bununla yetinir; ve bunu Nâbiga ez-Zübyânî şu sözüyle kastetti:
  “Çukur yerde suyu içenlerden (öyleleri vardır ki) su çekilir                      kuyruklarıyla, gırtlakların su çekmesinden önce.”
Râgıb dedi: Kökleriyle içinceye kadar büyüyene **بعل** denir; yükselişinden dolayı. Ve yer **استبعل** etti: yükselmiş oldu. **البعل**: hurmayı sulama üzerine alınan haraçtan verilen şey. **البعل**: hurmanın erkeği; bu mecazdır, erkeklerden **البعل**e benzetildi; ve ondan hadis:  “Bizim için **البعل**den açık alan vardır.”  Abdullah b. Revâha, Allah ondan razı olsun, devesine hitap ederek dedi ki:
  “Orada aldırmam **بعل** hurmasına                      ne sulamaya; isterse haraç büyüsün.”

  Ve Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, sözü:  “**العجوة** zehirden şifadır; onun **بعل**i cennetten indi.”  Ezherî dedi: Onun **بعل**i ile murad etti: su içinde kökleri sağlamlaşmış olan **قسب**i; ne serpme ile ne de başkasıyla sulanır; ve meyvesi “**سحا قعقاعا**” gelir; yani sesli. **بعل**: İlyâs, عليه السلام, kavmi için altından olan bir putun adıdır; doğru olan budur; ve **الصحاح** nüshalarında da bunun benzeri vardır; ve onu, Yüce Allah’ın sözü destekler:  “Ve şüphesiz İlyâs elçilerden idi. Kavmine dedi ki: Sakınmaz mısınız? **بعلا** mı çağırıyorsunuz ve yaratıcıların en güzelini bırakıyorsunuz?”  Şeyhimizin nüshasında: Yûnus, عليه السلام, kavmi için; ve Kırâ‘ın **المجرد** kitabında da bunun benzeri vardır. Mücâhid âyetin tefsirinde dedi: yani Allah’tan başka bir ilâh mı çağırıyorsunuz. Râgıb dedi: Arap, Allah’a onunla yaklaşmakta oldukları mabutlarına **بعلا** adını verdi; onda yücelik inancından dolayı. Denildi: **بعل**: krallardan bir kral; İbnü’l-A‘râbî’den. Mecazdan: **البعل** şeyin rabbi ve mâliki; ve ondan: evin ve binen hayvanın **بعل**i; onda yücelik manası tasavvur edilir; “Bu binen hayvanın **بعل**i bize geldi” denir: yani onun üzerine yükselen (sahibi). Mecazdan: **البعل**: ağırlık; Râgıb dedi: Yükseğin alçağın üzerine basışı nefiste ağır görüldüğünden, “Falan, ehli üzerine **بعلا** oldu” denildi: yani ağır oldu; onların üzerine yükselişinden dolayı; ve **العباب**’da: yani yük ve geçindirilmesi gereken kimseler oldu. Ve **البعل**: koca; Yüce Allah dedi ki:  “Bu, benim **بعلي**m; ihtiyar (iken).”  Çoğulu: **بعال** (kesre ile) ve **بعولة** ve **بعول** (ikisi de damme ile); **فحل** ve **فحولة** ve **فحول** gibi; Yüce Allah dedi ki:  “Ve onların **بعولتهن**i onları geri çevirmeye daha hak sahibidir.”  Ve denir: Kadınları ancak onların **بعولتهن**i geçindirir. Dişisi: **بعل** ve **بعلة**; “**زوج** ve **زوجة**” dedikleri gibi. Ve “erkek **بعل** oldu” ( **منع** gibi), **بعولة** (damme ile): **بعل** oldu; dedi ki:
  “Ey Rabbim, bir **بعل** (vardır ki) kötü oldu ne idi **بعل**.”
Ve yine: Kadın **بعولة** ile **بعلت** etti; yani **بعل** sahibi oldu. **استبعل** gibi; o halde o **بعل**dir ve **مستبعل**dir. Ona karşı **بعل** etti: reddettiği zaman; ve ondan şûrâ hadisi:  “Kim sizin üzerinize işinizi **بعل** ederse onu öldürün.”  yani reddetti ve muhalefet etti. Kadın **تبعلت** etti: **بعل**ine itaat etti; ve ondan hadis:  “Evet; siz, kocalarınıza **تبعل**i güzel yaptığınız ve onların rızalarını istediğiniz zaman.”  Ve başka bir hadiste:  “Kadının cihadı, güzel **التبعل**dir.”  Yahut **تبعلت**: ona süslendiği zaman; **البعل** lafzından bina edilmiştir: **البعال** (kesre ile); o, cima‘ ve erkeğin ehlini okşaması için kinayedir; **التباعل** ve **المباعلة** gibi; “O, ona **يباعلها** eder” denir: yani onu okşar; ve ikisi arasında **مباعلة** ve **ملاعبة** vardır; ve ikisi **يتباعلان** eder. Hadiste:  “**أيام التشريق** yeme, içme ve **بعال** günleridir.”  Ebû Ubeyd rivayet etti; ve Hutay’e dedi ki:
  “Nice iffetli, **بعل** sahibi (kadın) bıraktım                      gece karardığında, **تباعله**den bir şey bulmaz.”

  Kadın **باعلت** etti: **بعلا** edindi; ve onda **المفاعلة** hakiki değildir. Kavim **باعل** etti: bazısı bazısıyla evlendi. Ve mecazdan: Falan, falanla **باعل** etti: onunla oturdu; onda **الملاعبة** manası tasavvur edilir. Hurma olan **البعل**den, onun yerinde durması tasavvur edildi; bu sebeple “Falan, işiyle **بعل** etti” ( **فرح** gibi) denildi: şaşırdı, ayrıldı, bıktı, aciz kaldı; ve hurmanın yerinde sabit durması gibi yerinde sabit kaldı da ne yapacağını bilmedi; o halde o, **بعل**dir ( **كتف** gibi); ve bu, “O ancak ağaçtır” demeleri gibidir; yerinden ayrılmayan kimse hakkında. Ve **البعلة**, ( **فرحة** gibi) kadınlardan: elbise giymeyi ve nefsin işini düzeltmeyi güzel yapmayan; ve o, ahmaktır. **بعال** ( **سحاب** gibi): **عسفان** yakınında Benî Gıfâr’a ait bir yer. **بعال** ( **غراب** gibi): Ermeniye’de bir dağ; İbn Abbâd dedi: **القصيبة**’de bir dağ. Ve **شرف البعل**: Şam hacısı yolunda bir dağ; Sâgânî onu nakletti. Ve **بعلبك**: Şam’da bir belde; onda söz, **سام أبرص** hakkında söz gibidir; ve **الصحاح**’ta olduğu üzere, **الصاد**da zikredilmiştir. İbn Berrî dedi: **سام أبرص**, nahivcilere göre mürekkep olmayan, izafetli bir isimdir. Musannifin sözü: “**ب - ك - ك**”de zikredildi” bâtıl bir havaledir; çünkü onu orada zikretmedi; şeyhimiz buna işaret etti. Dedi: Ve onlar zikrettiler ki **بعل** bir putun adıdır; **بك** bu beldenin sahibinin adıdır; ona nisbet: **البعلي**dir.
 Ve ona istidrâk olunanlardandır: **البعل**: itaatin sana lâzım olduğu kimse; baba ve anne ve benzerleri; ve onunla hadis tefsir edildi:  “Senin için bir **بعل** var mı?” dedi: Evet. Dedi: “Öyleyse git, cihad et; çünkü senin için onda güzel bir mücahid vardır.”  Denildi: Burada **البعل**: **العيال**dir; ve nafakası sana lâzım olan kimse. Ve caizdir ki **بعل**den muhaffef olsun; ve o, işinde yol bulamayan acizdir; “işle **بعل** etti”den. Ve **البعلي**: malı çok olan erkek; insanlara malıyla üstün gelen; ve onunla hadis tefsir edildi:  “Onun vârisi, ölünceye kadar **بعليا** olmaya devam etti.”  Hattâbî dedi: Bunun sıhhati nedir bilmiyorum; ve onu bir şey görmüyorum; ancak hurmanın **بعل**ine nisbet olursa; çok hurma edinmiş olmasını ister; hurmanın **بعل**inden. Dedi: Ve **البعل** ayrıca: reis; ve **البعل**: mâlik; buna göre onun sözü “**بعليا**” yani reis, mütemellik. Dedi: Ve onda başka bir vecih vardır; ve o, söze daha benzer: **ب علياء** olmasıdır; **فعلاء** vezninde; **العلاء**dan. Asmaî dedi: Ve o bir meseldir; “Ondan **بعلياء** olmaya devam etti” denir: erkek bir fiili yapar da onunla şereflenip kadrı yükselirse. İbn Abbâd dedi: **البعل** ( **كتف** gibi): azgınlık. Ve “kadın güzel **الابتعال** sahibidir”: kocasına itaatte güzel olduğu zaman. Ve hurma **استبعل** etti: **بعلا** oldu ve büyüdü.
