# بغل (ب-غ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%BA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Katır demektir

- Harfler: ب - غ - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْبِغَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%BA%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | وَالْفِعَالَ | Ve katırlar | 1 | 1 | [16:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/ayet/16:8.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Yaban eşeği demektir
2. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Heyl (hı) : At demektir
3. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Rükbe” diz demektir
4. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
5. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
6. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بغل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md), [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md), [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md), [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki farklı türün birleşiminden doğan, bedensel direnci ve yük taşıma kapasitesi yüksek hibrit bünye |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ulaşım, yük ve intikal ihtiyacını karşılayan, estetik ve işlevsel binek sınıfının ara unsuru |
| Çekirdek Özet 3 | İki ayrı yapının melezlenmesiyle ortaya çıkan biyolojik güç, kısırlık ve ara kademe araç konumu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hayvan türü sayıp Kur'an'daki binek hiyerarşisi, melez üretim ve hizmete boyun eğdirilme hikmetini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بغ | Sınırı aşma, kabarma, öne fırlama, yayılma ve baskın çıkma hareketi; [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) kökünde aniden basıp gelme, [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) kökünde sınır aşan tiksinti ve ayrışma, [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) kökünde ise haddi aşma veya ısrarlı talep anlamı öne çıkar | ل | Temel taşkınlık ve aşırılık itkisini belirli bir bedensel gövdeye, dayanıklılığa ve geniş adımlı yürüyüşe bağlayarak fiziki hacim ve melez gövde gücü yönünde sınırlandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir bünyenin, kalıbın veya kapalı yapının içsel özünü ve sınırlarını temsil eder |
| غ | Başı örtülü insan, karanlık veya derinlik; örtünme ve yoğunlaşma (Arap yazısındaki ikiz harfi ع göz imgesinden türetme olup sesin hırıltılı boğaz niteliği kapalılık ve perdeleme katar) | Bünyenin içine karışan, kökeni tek bir türe dayanmayan melez ve karmaşık iç niteliği gösterir |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bedeni sevk etme, boyunduruk altına alma, taşıma ve yürütme istikametini ifade eder |
| بغل | Bir bünyede toplanan karmaşık yapının terbiye edilip amaca yönlendirilmesi | İki ayrı soyun iç bünyede birleşmesinden doğan sert ve kuvvetli cüsseli yapının yük ve binek amacıyla insan iradesine bağlanması hareketini tamamlar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | At ile eşeğin çiftleşmesinden doğan, üreme yeteneği bulunmayan ancak bedence son derece güçlü, dayanıklı ve adımları geniş hayvan ve bu hayvanın kendine has yürüyüş tarzı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kâ‘b b. Züheyr kasidesinde devenin yorgunluğa rağmen sergilediği geniş ve tempolu yürüyüşünü nitelemek üzere bu kökten türeyen تبغيل biçimini zikretmiştir: فيها على الأَيْنِ إِرْقال وتَبْغِيل |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arapçada devenin geniş adımlarla hızlı ve yayvan yürümesini anlatmak için تبغلت الإبل ifadesi kullanılmış; ayrıca soylu bir neslin melezleşip vasfını kaybetmesi durumuna نكح فلان في بني فلان فبغل أولادهم denilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kâ‘b b. Züheyr Divanı.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde بغل kökü, atgiller arasındaki melezlemeyi ve bu melezlemeden doğan katırı adlandırmak üzere yaygın bir ortak mirasa işaret eder. İbranicede pered ve katırın dişisi için kullanılan biçimler bulunmakla birlikte, Geç Dönem İbranice ve Yahudi Aramicesinde Arapçadaki kullanımla örtüşen baglā / biglā biçimleri yük hayvanı ve melez binek anlamında kayıtlıdır. Süryanicede de baglā kelimesi aynı zoolojik varlığı ve dayanıklı yük hayvanını ifade eder. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel semantik çekirdeği, iki soyun karışması, sertlik ve melez bünyenin sağladığı ağır bedensel güç ile ilişkilidir. Arapçada bu adlandırma, hem doğrudan hayvanın adını hem de devenin binek katırına benzer geniş, tempolu ve yayvan yürüyüşünü niteleyen morfolojik türetimlerle zenginleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İsimden fiil türetimi ve yürüyüş tarzı | Katır adından hareketle devenin yayvan ve dayanıklı adım atması تبغيل kalıbıyla fiilleştirilmiş, melezleşme ve soysuzlaşma durumları da bu kökle adlandırılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice soydaş biçimler | Süryanice baglā ve Aramice biglā biçimleriyle aynı zoolojik nesneyi ve melez yük hayvanını karşılamaktadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik dillerin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Payne Smith, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بغل | Anlamlı | Katır, hibrit binek ve geniş yürüyüş | At ve eşek melezi güçlü yük hayvanı ve onun yayvan adımlı yürüyüş tarzıdır | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) | Anlamlı | Ulaşmak, ermek, hedefe varmak | Bir mesafeyi, zamanı veya amaca yönelik sınırı tamamlayıp sona erişmektir | Kur'an'da geçer; harf göçüşü bulunmaksızın bağımsız ana köktür |
| غبل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanım dışı bırakılmış mühmel diziliştir | Kur'an'da geçmez |
| [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Üstün gelmek, yenmek, baskın olmak | Kuvvet ve kudretle karşı tarafı mağlup edip egemenlik kurmaktır | Kur'an'da geçer; fiziki güç ortak paydası taşır |
| لبغ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanım dışı bırakılmış mühmel diziliştir | Kur'an'da geçmez |
| [لغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%A8.md) | Anlamlı | Bitkinlik, yorgunluk, takatsizlik | Aşırı zahmet ve meşakkat neticesinde gücün tükenmesidir | Kur'an'da geçer; gücün zıddı olan tükenişi imler |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بغل | Merkez | Melez binek ve yük gücü | Atın sürati ile eşeğin dayanıklılığını birleştiren melez taşıma aracıdır | İki farklı türün arasını birleştiren ara güç ve binek vasıtasıdır |
| [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Sürat, zarafet ve savaş bineği | Asaleti, yüksek hızı ve süvari gücünü ifade eder | Heybet, kibir ve askeri manevra kabiliyeti taşır |
| [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Gündelik ve yerel yük taşıma | Dayanıklı fakat sürati ve cüssesi sınırlı yerel hizmet hayvanıdır | Alçakgönüllü, yaygın ve basit taşıma işlevini üstlenir |
| [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) | Komşu | Binek üzerine binme ve yol alma | Hayvanın türünden bağımsız olarak binilme ve taşınma eylemidir | Genel seyahat ve intikal hareketini tanımlar |
| [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Ağırlık kaldırma ve nakletme | Cüsseli vasıtaların sırtına yük vurulması ve taşınması işidir | Hayvanın binek dışındaki temel lojistik işlevidir |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Zıt | Takatsizlik, geri kalma, taşıyamama | Yükü kaldıramama, hareket edememe ve hedefe ulaşamama halidir | بغل kökünün sunduğu mukavemet ve taşıma gücünün zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بغل | Katır ve melez dayanıklı binek | At ile eşeğin birleşiminden doğan kısır, güçlü ve mukavim hayvanı karşılar | Kesin |
| Latince | Mulus, mula | Katır | Atgiller melezini tam olarak karşılar; mecazen inatçılık ve fiziksel dayanıklılık taşır | Kesin |
| İngilizce | Mule, hybrid beast of burden | Katır, melez yük hayvanı | Biyolojik melezliği ve zorlu arazi koşullarında yük taşıma işlevini tam verir | Kesin |
| Almanca | Maultier, Maulesel | Katır, melez binek | Biyolojik ayrımıyla anne ve babanın türüne göre adlandırılan melez yük hayvanıdır | Kesin |
| Fransızca | Mulet, mule | Katır | Yük taşıma, dağlık araziye uyum ve melezlik kavramını eksiksiz karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْبِغَالَ (Çoğul isim) | İnsanlığın hizmetine verilmiş dayanıklı binek ve ziynet aracı | Allah'ın insana lütfettiği taşıma vasıtaları, binek hiyerarşisi ve nimet bağlamı; Nahl [16:8](https://lisan.digital/tr/ayet/16:8.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet ve teshîr delili | Hayvanların insanın hizmetine boyun eğdirilmesinin ilahi kudret ve inayetle açıklanması | Varlıkların insanın emrine ve faydalanmasına amade kılınması |
| Fıkıh | Eti yenen ve yenmeyen hayvanlar | Katırın etinin tahrimi, zekât yükümlülüğü ve savaş ganimeti içindeki binek statüsü | Eti haram kılınan melez hayvan hükmü |
| Tefsir | Nimet, estetik ve işlev dengesi | Ayetteki binmeniz ve ziynet olması için ifadesi gereğince bineklerin sadece lojistik değil estetik değer taşıması | Taşıma işlevi ile estetik görünümün cem edilmesi |
| Hadis | Savaş, intikal ve hediyeleşme | Hz. Peygamber'in Düldül adlı beyaz katırı, savaşta sebat sembolü olarak ona binmesi ve melezleme yasağı rivayetleri | Sabır, sebat ve güvenli intikal vasıtası |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve teshîr nizamı | Boyun eğdirilmiş ilahi lütuf | İnsanın yeryüzündeki yükünü hafifletme | Doğal sınırları aşan melez gücün insanın hizmetine verilmesi | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve zooloji | Türler arası hibritleşme | Genetik direnç ve üreme kısırlığı | İki farklı türün birleşimiyle elde edilen dayanıklı ancak kısır bünye | Kesin |
| Siyasi | Sefer ve askeri lojistik | Ağır intikal ve mühimmat nakli | Ordunun dağlık ve sarp arazide lojistiğini sağlama | Süvari atlarının ardında ikmal hattını ayakta tutan güvenilir taşıyıcı | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret kervanları ve tarımsal taşıma | Ağır yük nakliye aracı | Ticari metaların zor coğrafyalarda dolaşımı | Yem tüketimi az, çalışma ömrü uzun ve taşıma maliyeti düşük sermaye malı | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hibrit optimizasyon ve kompozit yapı matrisi | İki farklı sistemin avantajlı yönlerini birleştirerek mukavemeti artıran ancak kendi içinde türeme üretmeyen kapalı hibrit devre | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hibritleşme ve ara kademe bürokrasisi | İki farklı teşkilat modelinin kesişiminden doğan, yüksek uygulama ve taşıma kapasitesine sahip ancak yeni kurum doğurmayan icracı yapı | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü arkaik ve ilkel bir çöl nakil vasıtasına indirgeyerek ayetin işaret ettiği teknolojik binek mantığını ve ontolojik nimet ilkesini dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an mezkûr hayvanları yalnızca biyolojik varlıklar olarak değil, insanın bedensel zaafını ikame eden, yeryüzünü imar etmesini sağlayan ve aynı zamanda estetik haz üreten kapsamlı bir vasıta kategorisi olarak sunar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nahl suresindeki binek zikrini salt geçmiş döneme ait bir zoolojik liste sayıp ayetin sonundaki bilmediğiniz daha neleri yaratır ifadesiyle kurulan teknolojik sürekliliği ve araç felsefesini koparmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eşyayı ve canlıları değerlendirirken salt faydacı değil, fayda ile estetiği (binmeniz ve ziynet için) bir arada kuran nizam anlayışını anlamak için anahtar bir tür örneğidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış mucizelerini, insanın yeryüzünde hareket kabiliyetini, teshîr kanunlarını ve ilahi nimetlerin tasnifini konu edinen ayet gruplarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın insan için salt kuru bir üretim nesnesi olduğu yönündeki materyalist yanılgıyı ve melez güçlerin insanın tasarrufuna sunulmasının tesadüf eseri olduğu zannını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki ayrı türün birleşmesinden doğan, yüksek mukavemete ve geniş adımlara sahip dayanıklı melez yük ve binek hayvanı.
- Soyut anlam: İki zıt veya farklı yapının birleşimiyle ortaya çıkan mukavemet, ara kademe işlevselliği ve amaca tahsis edilmiş taşınma kapasitesi.
- Sistematik karşılık: Lojistik ve askeri altyapıda sarp arazilere uyum sağlayan, bakım maliyeti düşük, direnci yüksek ara nakil ünitesi.
- LaTeX modeli: $$F_H = (C_A + C_B) \cdot \alpha - R_{\phi}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $C_A$ atın sürat ve çevikliğini, $C_B$ eşeğin sabır ve mukavemetini temsil eder; $\alpha$ hibritleşme yoluyla elde edilen pozitif biyolojik verimlilik ve teshîr katsayısıdır; $R_{\phi}$ ise türeme kabiliyetinin sıfırlanmasını yani biyolojik kısırlık sınırını gösterir; sonuçta elde edilen $F_H$ melez taşıma ve binek kuvvetini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%BA%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/ayet/16:8.md) — وَالْبِغَالَ

وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Atları, katırları ve merkebleri de sizin için binek ve süs hayvanı olarak yaratmıştır. Bilmediğiniz daha nice şeyleri de yaratır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Katır demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين واللام والباء معهما
غ ل ب، ب ل غ، ب غ ل، ل غ ب مستعملات غلب: غَلَبَ يغلِبُ غَلَباً وغَلَبةً.
والغِلابُ: النَّزاعُ.
والمُغَلَّبُ الذي يَغلِبُه أقرانه فيما يمارس.
والمُغَلَّبُ قد يكون المفضل على غيره.
والأَغْلَبُ: الغليظ الشديد القصرة واسد أَغْلَبُ.
وقد غَلِبَ غَلَباً، يكون من داء أَيضاً.
وهضبة غَلَباءُ، وعِزَّةٌ غَلْباءُ وتَغِلْبُ كانَتْ تسمى الغَلْباءَ واغلَوْلَبَ العُشْبُ في الأرض إذا بَلَغَ كُلَّ مَبَلَغ.
لغب: لَغَبَ يلغُبُ لُغُوباً، ولَغِبَ، وهو شِدَّة الاعياء.
واللُّغابُ من الريش: البَطْنُ، الواحدة بالهاء.
واللُّغابُ: ريش السهم إذا لم يعتدل والمعتدل لؤام، قال:
بَسْهمٍلم يكن يكسى لُغاما
بغل: البَغْلةُ والبَغْلُ معروفان.
والبَغلُ بَغْلُ وهو لذلك أهل.
والتَّبْغيلُ مشية الإبل في سعةٍ بلغ: رجُلٌ بَلْغٌ: بَليغٌ، وقد بَلُغَ بلاغةً.
وبَلَغَ الشيءُ يبلُغُ بُلُوغاً، وأَبْلَغْتُه إبلاغاً.
وبلَّغْتُه تبليغاً في الرسالةِ ونحوها.
وفي كذا بَلاغٌ وتَبَليغٌ أي كفاية.
وشيء بالغٌ أي جيد.
والمُبالَغَةُ: أن تَبْلُغَ من العمل جهدك.
قال الضرير: سمعت أب عمرو يقول: البَلْغُ ما يبلُغُكَ من الخَبَر الذي لا يعجبك القول: اللهم سَمْعٌ لا بَلْغٌ أي اللهم نَسْمَعُ بمثل هذا فلا تُنْزِلْهُ بنا.

##### Türkçe

باب **الغين** و**اللام** و**الباء** معهما
**غ ل ب**، **ب ل غ**، **ب غ ل**، **ل غ ب** kullanımdadır. **غلب**: **غَلَبَ** **يغلِبُ** **غَلَباً** ve **غَلَبةً**.
Ve **الغِلابُ**: çekişme.
Ve **المُغَلَّبُ**: uğraştığı şeyde akranlarının kendisine galip geldiği kimse.
Ve **المُغَلَّبُ** bazen başkasına üstün tutulan olabilir.
Ve **الأَغْلَبُ**: kalın, şiddetli, kısa boylu; ve **أَغْلَبُ** aslan.
Ve **غَلِبَ** **غَلَباً**; bir hastalıktan da olur.
Ve **غَلَباءُ** bir tepe; ve **غَلْباءُ** bir izzet; ve **تَغِلْبُ** **الغَلْباءَ** diye adlandırılırdı. Ve ot, yere **اغلَوْلَبَ** ettiğinde, her varılacak yere vardığında (yani her yere ulaştığında).

**لغب**: **لَغَبَ** **يلغُبُ** **لُغُوباً**; ve **لَغِبَ**; o, yorgunluğun şiddetidir.
Ve tüyden **اللُّغابُ**: karın kısmı; bir tanesi **الهاء** iledir.
Ve **اللُّغابُ**: okun tüyü; eğer düzgün olmazsa; düzgün olanı **لؤام**dır. Dedi ki:
بَسْهمٍلم يكن يكسى **لُغاما**

**بغل**: **البَغْلةُ** ve **البَغْلُ** bilinen ikisidir.
Ve **البَغْلُ** **بَغْلُ**dur; ve o, bunun için ehildir.
Ve **التَّبْغيلُ**: develerin genişlik içinde yürüyüşü.

**بلغ**: **بَلْغٌ** adam: **بَليغٌ**; ve **بَلُغَ** **بلاغةً**.
Ve şey **بَلَغَ** **يبلُغُ** **بُلُوغاً**; ve ben onu **أَبْلَغْتُه** **إبلاغاً**.
Ve onu, mektupta ve benzerinde **بلَّغْتُه** **تبليغاً**.
Ve şunda **بَلاغٌ** ve **تَبَليغٌ** vardır; yani yeterlik.
Ve **بالغٌ** bir şey; yani iyi.
Ve **المُبالَغَةُ**: işten gayretinin sonuna varmandır.
**الضرير** dedi: **أب عمرو**’nun şöyle dediğini işittim: **البَلْغُ** hoşuna gitmeyen söz olan haberden sana ulaşandır; söz: “Allah’ım, **سَمْعٌ**; **بَلْغٌ** değil” yani “Allah’ım, bunun benzeriyle işitiriz; onu bize indirme.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَغَّالُ: صاحب البَغْلِ. والمَبْغولاءُ: جماعة البغالِ. والتَبْغيلُ: مشيٌ فيه اختلافٌ بين العَنَقِ والهَمْلَجَة.

##### Türkçe

**البَغَّالُ**: **البَغْلِ**’in sahibi. Ve **المَبْغولاءُ**: katırların topluluğu. Ve **التَبْغيلُ**: **العَنَقِ** ile **الهَمْلَجَة** arasında bir farklılık bulunan bir yürüyüş.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ل ب
غلب ، بلغ ، بغل ، لغب : مستعملة .
غلب : قال الليث : يقال : غَلَبَ يَغْلِبُ غَلَبَةً وغَلَباً ، والغِلابُ : المُغَالبة ، وأنشد بيت كعب بن مالك :
هَمَّتْ سخينةُ أن تُغَالِبَ ربَّها
وليُغْلَبَنَّ مغالِبُ الغلاّب
وفي مثل للعرب : جرى المذكيات غلاب ، أراد بالمذكيات مَسَانّ الخيل وقُرّحَها ، أراد أنها تغلب من سابقها غلاباً لِقوَّتها .
قال : والأغلب : الغليظ القَصَرَةِ ، أسدٌ أغلب ، وقد غَلِبَ يَغْلَب غَلَباً ، وقد يكون الغَلَب من داءٍ أيضاً .
قال : وهضبة غَلْباء وعزَّة غلباءُ ، وكانت تَغْلِبُ تسمى الغَلْباءَ .
وقال الشاعر :
وأَوْرَثَنِي بَنو الغلْباءِ مَجْداً
حديثاً بعد مَجْدِهم القديم
وقال آخر :
وقَبْلَكَ ما اغْلَوْلَبَتْ تَغْلِبٌ
بِغَلْبَاءَ تَغْلِب مُغْلَوْلِبينا
يعني بعزَّةٍ غَلْبَاءَ ، واغْلَوْلَبَ العُشْبُ . واغلَوْلَبَتِ الأرض إذا التَفَّ عشبها ، واغْلَوْلَبَ القوم إذا كثروا ، من اغْلِيلاَبِ العُشْبِ ، ورجل غُلُبَّة إذا كان غالباً ، وغَلبَّة لُغة .
وأخبرني أبو محمد المزنيِّ عن أبي خليفة عن محمد بن سلاّم أنه قال : إذا قالتِ العرب : شاعر مُغَلَّب فهو مغلوب ، وإذا قالوا غلِّبَ فلان ، فهو غالب ، وغلِّبَتْ ليلى الأخْيَلِيّة على نابغةِ بني جَعْدَةَ لأنها غَلَبَتْه ، وكان الجعديُّ مغَلَّباً .
لغب : الأصمعي : إنه لضعيف ولَغْب وَوَغْب .
أبو عبيد عن الأموي : لَغَبْتُ ألغُبُ لُغُوباً من الإعياء .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِن ) ( ق : 38 ) ، ومنه قيل فلان ساغب لاغب أي مُعْيًى .
وروى ابن الفرج عن أبي السميدع ، أخذت بزغب رقبته ، ولَغَب رقبته ، قال : وهي باللام في تميم ، قال : وذلك إذا تبعه وقد ظن أنه لم يدركه ، فلحقه ، أخذ برقبته أو لمْ يأخذ .
قال الأموي : ولَغَبْتُ على القومِ ألْغَبُ لَغْباً : أفْسَدْتُ عليهم .
وقال الليث : اللُّغَابُ من الرِّيش : البطن ، الواحدة لُغابَة .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : من الرِّيش اللُّؤَامُ واللُّغابُ ، فاللُّغابُ ما كان بطنُ القُذَةِ يلي ظهر الأخرى ، وهو أجود ما يكون فإذا التَقى بطْنان أو ظهران فهو لُغَاب ولغْب .
وقال أبو زيد : لغَبْتُ القومَ ألْغَبُهُمْ لغْباً ، إذا حدَّثتهم بحديثٍ خلفٍ ، وأنشد :
أَبْذُلُ نصْحي وأَكُفُّ لغبي
وقال الزِّبْرِقانُ :
ألمْ أَك باذلاً وُدِّي ونَصْرِي
وأصْرِفَ عنكم ذَرَبي ولغْبي
يقال : كفَّ عنَّا لغبَكَ : أي سيءَ كلامك ، ويقال : تَلَغَّبْتُ الرَّجلُ : إذا أتعبته ، ولغَّبَ فلان دابَّتَه : إذا تحاملَ عليه حتى أعْيا ، والْمَلاغب جمع الملغَبَةِ من الإعياء .
بغل : قال الليث : البَغل والبَغلة معروفان ، والتَّبْغيل : مشي الإبل في سَعَةٍ .
أبو عبيد عن الأصمعي : التَّبْغِيلُ : مَشْيٌ فيه اختلاطٌ بين العَنقِ والهَمْلَجَةِ .
ويقال : تزوج فلانٌ فلانةَ فَبَغَّلَ أولادَها : إذا كان فيهم هُجْنَةٌ ، ورجل بَغَّال صاحبُ بِغالِ ، ويُجْمَعُ البغل بِغالاً .
بلغ : قال الليث : البَلْغُ : البَلِيغُ من الرِّجال وقد بلُغَ بلاغة ، وبلغ الشيءُ يبلُغُ بُلوغاً ، وقد بلَّغْتُهُ أنا تبليغاً وأبلغته إبلاغاً وتقول : له في هذا الأمر بلاغٌ وبُلغةٌ وتَبَلُّغ : أي كفاية ، وشيءٌ بالغ : أي جَيِّدٌ ، والمبالغةُ : أن تبلغ من العمل جهدَك .
وقال غيره : البُلْغةُ من القُوتِ : ما يتبلَّغُ به ولا فضلَ فيه ، والعربُ تقول للخبَر يبلُغُ أحدَهُمْ ، ولا يحقِّقُونه وهو يسوءُهُمْ : سَمْعٌ لا بَلْغٌ : أي نسمَعُهُ ولا يبلغنا ، ويجوزُ : سمعاً لا بلْغاً .
ويقال : بلغَ الغُلامُ والجاريةُ : إذا أدْركا وهما بالغانِ .
وقال الشافعي في كتابِ النِّكاح جارية بالغ بغير هاءٍ .
هكذا رَواهُ لنا عبد الملك عن الرَّبيع ، عنه قلتُ والشافعي فصيحٌ ، وقولهُ حُجَة في اللغةِ ، وقد سمعتُ غير واحدٍ من فصحاءِ الأعراب يقول : جَارِية بالغ ، وهو كقولهم : امْرَأَة عاشقٌ ، ولِحْيَة ناصِلٌ .
وإن قال قائلٌ : جَارية بالغة لم يكنُ خطأً لأنه الأصلُ .
روي عن عائشة أنَّها قالت لأمير المؤمنينَ علي رضي الله عنه يومَ الجملِ : قد بلغْتَ منَّا البِلَغِينَ : معناها : أنَّ الحرْبَ قد جهدْتها وبلغت منها كلَّ مبلغٍ .
وقال أبو عبيد في قول عائشة لِعَليَ : قد بلغتَ مِنَّا البِلَغينَ : إنُه مثل قولهم : لقيت منه البُرَحِين والأقْورين والأَمرينِ ومعناها كلها : الدَّواهي ، ويقال : بلَّغت القومَ الحديثَ بلاغاً : اسمٌ يقومُ مقام التبليغ .
وفي الحديث : ( كلُّ رافعَةٍ رَفَعَتْ عَنَّا من البلاغ فَلْتُبَلِّغْ عَنَّا ) ، أراد من المبلِّغينَ ، ويقال : أبْلَغْتهُ وبَلَّغْته بمعنى واحدٍ .
ويقال : بلغ فلان ، إذا جهد وبلغت نكيثته .

##### Türkçe

غ ل ب
**غلب** ، **بلغ** ، **بغل** ، **لغب** : kullanımdadır.

**غلب** : Leys dedi: Denilir: **غَلَبَ يَغْلِبُ غَلَبَةً** ve **غَلَباً**; **الغِلابُ**: karşılıklı galebe (müغالebe)dir. Ka‘b b. Mâlik’in beytini okudu:
هَمَّتْ سخينةُ أن تُغَالِبَ ربَّها
وليُغْلَبَنَّ مغالِبُ الغلاّب

Arapların bir meselinde: جرى المذكيات غلاب; **المذكيات** ile atların yaşlıları ve koşumdan yara olmuşları kastedildi; onunla, kuvvetlerinden dolayı, kendilerinden önce koşanı **غلاباً** olarak yendikleri kastedildi.

Dedi: **الأغلب**: kalın, kısa boylu olandır; **أسدٌ أغلب**. Ve **غَلِبَ يَغْلَب غَلَباً**; **الغَلَب** bazen bir hastalıktan da olur.

Dedi: **هضبة غَلْباء** ve **عزَّة غلباءُ**; ve **تَغْلِبُ** **الغَلْباءَ** diye adlandırılırdı.

Şair dedi:
وأَوْرَثَنِي بَنو الغلْباءِ مَجْداً
حديثاً بعد مَجْدِهم القديم

Bir başkası dedi:
وقَبْلَكَ ما اغْلَوْلَبَتْ تَغْلِبٌ
بِغَلْبَاءَ تَغْلِب مُغْلَوْلِبينا

Yani **عزَّةٍ غَلْبَاءَ** ile; ve **اغْلَوْلَبَ العُشْبُ**. **اغلَوْلَبَتِ الأرض**: otu birbirine dolaştığı zaman; ve **اغْلَوْلَبَ القوم**: çoğaldıkları zaman; otun **اغْلِيلاَبِ**’ından. Ve **رجل غُلُبَّة**: galip olduğu zaman; ve **غَلبَّة** bir lugattır.

Ebû Muhammed el-Müzenî bana, Ebû Halîfe’den, Muhammed b. Sellâm’dan haber verdi ki şöyle dedi: Araplar: **شاعر مُغَلَّب** dedikleri zaman o, mağlup olandır; **غلِّبَ فلان** dedikleri zaman ise o, galip olandır. Ve Leylâ el-Ahyeliyye, Benî Ca‘de’nin Nâbiga’sına karşı **غلِّبَتْ**; çünkü onu **غَلَبَتْ**; ve el-Ca‘dî **مغَلَّباً** idi.

**لغب** : Asma‘î: O, zayıftır; **لَغْب** ve **وَغْب**.

Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **لَغَبْتُ ألغُبُ لُغُوباً**: yorgunluktan.

Ondan, Allah’ın (azîz ve celîl) sözü: ( أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِن ) ( ق : 38 ) ; ve ondan: **فلان ساغب لاغب** denildi; yani yorgun.

İbnü’l-Ferec, Ebû’s-Semîda‘dan rivayet etti: “Boynunun tüyünden tuttum; ve **لَغَب رقبته**.” Dedi: Temîm’de o, lâm iledir. Dedi: Bu, onu takip ettiği ve kendisine yetişmediğini zannettiği hâlde ona yetişip boynundan tuttuğu zaman; yahut tutmadığı zaman (da böyledir).

Emevî dedi: **ولَغَبْتُ على القومِ ألْغَبُ لَغْباً**: Onlara karşı bozgun çıkardım.

Leys dedi: Tüyden **اللُّغَابُ**: karın kısmıdır; teki **لُغابَة**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Tüyden **اللُّؤَامُ** ve **اللُّغابُ** vardır; **اللُّغابُ**: bir **قُذَة**’nin karnının ötekinin sırtına bitişik olduğu şeydir; o, olanın en iyisidir. İki karın yahut iki sırt birleştiği zaman o, **لُغَاب** ve **لغْب**’dir.

Ebû Zeyd dedi: **لغَبْتُ القومَ ألْغَبُهُمْ لغْباً**: onlara bozuk bir sözle konuştuğum zaman. Şu beyti okudu:
أَبْذُلُ نصْحي وأَكُفُّ لغبي

Zibrikân dedi:
ألمْ أَك باذلاً وُدِّي ونَصْرِي
وأصْرِفَ عنكم ذَرَبي ولغْبي

Denilir: **كفَّ عنَّا لغبَكَ**: yani kötü sözünü. Ve denilir: **تَلَغَّبْتُ الرَّجلُ**: onu yorduğum zaman. Ve **لغَّبَ فلان دابَّتَه**: ona yüklenip onu yorgun düşürünceye kadar. Ve **الْمَلاغب**: yorgunluktan **الملغَبَة**’nin çoğuludur.

**بغل** : Leys dedi: **البَغل** ve **البَغلة** bilinen (şey)dir. Ve **التَّبْغيل**: develerin genişlik içinde yürümesidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **التَّبْغِيلُ**: içinde **العَنقِ** ile **الهَمْلَجَةِ** arasında karışıklık bulunan bir yürüyüştür.

Ve denilir: Falan, falan kadınla evlendi de onun çocuklarını **فَبَغَّلَ**: içlerinde melezlik olduğu zaman. Ve **رجل بَغَّال**: katırların sahibi. Ve **البغل** **بِغالاً** olarak cem‘ edilir.

**بلغ** : Leys dedi: **البَلْغُ**: erkeklerden **البَلِيغُ**; ve **بلُغَ بلاغة**. Ve **بلغ الشيءُ يبلُغُ بُلوغاً**. Ve ben onu **تبليغاً** olarak **بلَّغْتُهُ**; ve **إبلاغاً** olarak **أبلغته**. Ve dersin: Bu işte onun için **بلاغٌ** ve **بُلغةٌ** ve **تَبَلُّغ** vardır; yani yeterlik. Ve **شيءٌ بالغ**: yani iyi. Ve **المبالغةُ**: işten gayretinin sonuna varmandır.

Başkası dedi: Azıktan **البُلْغةُ**: onunla geçinilen ve onda fazlalık bulunmayan şeydir. Ve Araplar, bir haber onlardan birine ulaşıp da onu doğrulamadıkları hâlde onları kötüleştirirse: **سَمْعٌ لا بَلْغٌ** derler; yani onu işitiriz ve bize ulaşmaz; ve caizdir: **سمعاً لا بلْغاً**.

Ve denilir: **بلغَ الغُلامُ والجاريةُ**: idrake eriştikleri zaman; hâlbuki ikisi de **بالغانِ**dır.

Şâfiî, nikâh kitabında: **جارية بالغ** (ه’siz) dedi.

Bunu bize Abdülmelik, Rebî‘den, ondan rivayet etti. Dedim: Şâfiî fasîhtir; ve onun sözü dilde hüccettir. Ve fasih bedevîlerden birden fazlasını: **جَارِية بالغ** derken işittim; bu, onların: **امْرَأَة عاشقٌ** ve **لِحْيَة ناصِلٌ** demeleri gibidir.

Eğer bir söyleyen: **جَارية بالغة** derse, hata olmaz; çünkü o asıldır.

Âişe’den rivayet olundu ki, Cemel günü müminlerin emîri Ali’ye (Allah ondan razı olsun) dedi: **قد بلغْتَ منَّا البِلَغِينَ**; bunun manası: savaşta gayretin sonuna vardın ve ondan her varılacak yere vardındır.

Ebû Ubeyd, Âişe’nin Ali’ye sözünde: **قد بلغتَ مِنَّا البِلَغينَ**: Bu, onların: **لقيت منه البُرَحِين والأقْورين والأَمرينِ** sözleri gibidir; ve bunların manası bütünüyle: musibetlerdir. Ve denilir: **بلَّغت القومَ الحديثَ بلاغاً**: tebliğin yerini tutan bir isimdir.

Hadiste: ( كلُّ رافعَةٍ رَفَعَتْ عَنَّا من البلاغ فَلْتُبَلِّغْ عَنَّا ) ; **المبلِّغينَ**’den olanı kastetti. Ve denilir: **أبْلَغْتهُ** ve **بَلَّغْته** bir manadadır.

Ve denilir: **بلغ فلان**: gayretinin sonuna vardığı zaman; ve **بلغت نكيثته**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والغين وما يثلثهما)
(بغل) الباء والغين واللام يدلُّ على قُوَّةٍ في الجِسم. من ذلك البَغْل، قال قومٌ: سُمِّيَ بذلك لقُوَّةِ خَلْقِه. وقد قالوا: سُمّيَ بَغْلاً من التّبْغيل، وهو ضربٌ من السَّيْرِ. والذي نَذْهَبُ إليه أنَّ التَّبغيلَ مشتقٌّ من سَيْر البَغْل.
(بغم) الباء والغين والميم أصلٌ يسير، وهو صوتٌ وشبيهٌ به لا يتَحَصّل. فالبُغام صَوت النّاقة تردِّدُه، وصوتُ الظَّبيةِ بُغامٌ أيضاً. وظَبْيَةٌ بَغُوم. قال الشاعر([1]) في النَّاقة:
حَسِبْتَ بُغَامَ راحِلتي عَنَاقاً *** وما هِيَ وَيْبَ غَيرِكَ بالعَنَاقِ
ومما يُحمَلْ عليه قولُهُم بَغَمْتُ للرّجل بالحديث إذا لم تفسِّرْه له.
(بغو) الباء والغين والواو ليس فيه إلا البَغْو. وذكر ابن دُرَيْدٍ أنه التمرُ قبلَ أن يستحكِمَ يُبْسُه([2]).
(بغي) الباء والغين والياء أصلان: أحدهما طَلَب الشيء، والثاني جنسٌ من الفَساد. فمن الأوّل بَغَيْتُ الشيء أبْغِيه إذا طلبتَه. ويقال بَغَيْتُك* الشيءَ إذا طلبته لك، وأبغَيْتُك الشّيءَ إذا أَعَنْتُكَ على طَلَبه. والبُغْية والبِغْية الحاجة. وتقول: ما ينبغي لك أن تفعل كذا. وهذا مِن أفعال المطاوَعَة، تقول بَغيْتُ فانبغَى، كما تقول كسرتُه فانكَسَر.
والأصل الثاني: قولهم بَغَى الجرح، إذا تَرامَى إلى فساد، ثم يشتقّ من هذا ما بَعْدَهُ([3]). فالبغيّ الفاجِرةُ، تقول بَغَتْ تَبْغي بِغاءً، وهي بَغِيّ([4]). ومنه أن يبغي الإنسانُ على آخَرَ. ومنه بَغْيُ المَطَر، وهو شِدّتُه ومُعْظَمُه. وإذا كان ذا بَغْيٍ
فلا بدّ أنْ يقَعَ منه فسادٌ.
قال الأصمعي: دَفَعْنا بَغْيَ السّماءِ خَلْفَنا([5])، أي مُعْظَم مَطَرِها.
والبَغْي: الظْلم. قال:
ولكنَّ الفَتَى حَمَلَ بنَ بَدْرٍ *** بَغَى، والبَغْيُ مَرْتَعُهُ وَخِيمُ([6])وربما قالوا لاختيال الفرس ومَرَحِهِ بَغْيٌ.
قال الخليل: ولا يُقال فَرَسٌ باغٍ.
(بغت) الباء والغين والتاء أصلٌ واحدٌ لا يُقاس عليه، منه البغْت، وهو أَنْ يفجَأَ الشيءُ. قال:
* وأعْظَمُ شيءٍ حِينَ يَفْجَؤُك البَغْتُ ([7]) *
(بغث) الباء والغين والثاء أصل واحد، يدلُّ على ذُلّ الشيءِ وضَعفِه. من ذلك بَُِغاث الطَّير، وهي التي لا تَصِيد ولا تَمتَنِع. ثم يقال لأَخْلاطِ الناس وخُشارَتهم البَغْثَاء. والأبْغَثُ: مكان ذُو رملٍ. وهو من ذاك([8]) لأنه ليّنٌ غيرُ صُلْب.
(بغر) الباء والغين والراء أصلٌ واحد، وفيه كلماتٌ متقاربة في الشُّرْب ومَعْناه. فالبَغَر أنْ يَشْربَ الإنسانُ ولا يَرْوَى، وهو يصيبُ الإبلَ أيضاً. وعُيِّر رَجلٌ فقيل: "ماتَ أبُوهُ بَشَماً وماتَتْ أمُّهُ بَغَراً". ويقولون: بَغَر النَّوءُ، إذا هاج بالمطر. وحكى بعضهم: بُغِرَتِ الأرضُ، إذا ليَّنَها المطر.
(بغز) الباء والغين والزاء أصلٌ، وهو كالنّشاط والجَرَاءةِ في الكلام. قال ابن مُقْبِل:
* تَخالُ باغِزَها بالليل مَجْنُونا([9]) *
وقالوا: الباغز الرّجُلُ الفاحش. وذلك كلُّه يَرجِعُ إلى الجُرْأَة.
(بغش) الباء والغين والشين أصلٌ واحد، وهو المطر الضّعيف([10])، ويقال له البَغْش. وأرضٌ مَبْغُوشة. وجاء في الشِّعر: مطر باغشٌ([11]).
(بغض) الباء والغين والضاد أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على خلاف الحبّ. يقال أبغَضْتُه أُبْغِضُه. فأمّا قوله:
ومِنَ العَوادِي أن تَقَتْكَ بِبِغْضةٍ *** وتَقَاذُفٍ منها وَأنَّكَ تُرْقَبُ([12])فقيل البِغْضَةُ الأعداء، وقيل أراد ذَوِي بِغْضةٍ. وربما قالوا بَغُض جَدُّه، كقولهم عثَرَ. والله أعلم.
--------------ــــ
([1]) هو ذو الخرق الطهوي، كما في اللسان (ويب، بغم).
([2]) انظر الجمهرة (1: 319).
([3]) في الأصل: "من بعده".
([4]) وتقول أيضاً: باغت تباغي بغاء.
([5]) وروى اللحياني: "دفعنا بغي السماء عنا". انظر اللسان (18: 84).
([6]) البيت لقيس بن زهير، كما في حماسة أبي تمام (1: 163).
([7]) ليزيد بن ضبة الثقفي. وصدره كما في اللسان (بغت):
* ولكنهم ماتوا ولم أدر بغتة *
([8]) في الأصل: "في ذاك".
([9]) صدره كما في اللسان (بغز): * واستحمل السير مني عرمسا أجدا *
([10]) بعده في الأصل: "ويقال له الضعيف"، وهي عبارة مقحمة.
([11]) مثل هذا في الجمهرة (1: 292). ولم ينصا على شاهد.
([12]) البيت لساعدة بن جؤية، كما في القسم الأول من ديوان الهذليين 168 واللسان (بغض) وفي شرح الديوان: "تقتك، يقول أن اتقتك"، وفيه: "ترقب: ترصد وتحرس".

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** و**الغين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بغل**) **الباء** ve**الغين** ve**اللام** bedende bir kuvvete delâlet eder. Bundan: **البَغْل**; bir kavim dedi ki: yaratılışının kuvvetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve demişlerdir: **التّبْغيل**’den **بَغْلاً** diye adlandırıldı; o, yürüyüşten bir türdür. Bizim gittiğimiz (görüş) şudur ki: **التَّبغيلَ** **سَيْر** **البَغْل**’den türemiştir.

(**بغم**) **الباء** ve**الغين** ve**الميم** az bir asıldır; o bir sestir ve ona benzer bir şeydir, elde edilmez. Şu hâlde **البُغام**: devenin onu tekrarladığı sestir; ceylanın sesi de **بُغام**dır. Ve **ظَبْيَةٌ بَغُوم**. Şair([1]) deve hakkında dedi:
حَسِبْتَ بُغَامَ راحِلتي عَنَاقاً *** وما هِيَ وَيْبَ غَيرِكَ بالعَنَاقِ
Ve bunun üzerine حمل olunan şeylerdendir onların sözü: **بَغَمْتُ** adama söz ile, eğer onu kendisine açıklamazsan.

(**بغو**) **الباء** ve**الغين** ve**الواو**’da **البَغْو**’dan başka bir şey yoktur. İbn Düreyd zikretti ki o, kuruluğu sağlamlaşmadan önce hurmadır([2]).

(**بغي**) **الباء** ve**الغين** ve**الياء** iki asıldır: birincisi şeyin talebi, ikincisi fesattan bir cinstir. Birinciden: **بَغَيْتُ** şeyi **أبْغِيه**; onu talep ettiğin zaman. Ve denir: **بَغَيْتُك** şeyi, onu senin için talep ettiğim zaman; ve **أبغَيْتُك** şeyi, onu talep etmene yardım ettiğim zaman. Ve **البُغْية** ve**البِغْية** ihtiyaçtır. Ve dersin: sana gerekmez ki şöyle şöyle yapasın. Ve bu, مطاوعة fiillerindendir; dersin: **بَغيْتُ** da **فانبغَى**; nitekim dersin: onu kırdım da kırıldı.

İkinci asıl: onların sözü **بَغَى** yara, fesada doğru yayıldığı zaman; sonra bundan sonrası türetilir([3]). Şu hâlde **البغيّ**: fâcire (zina eden kadın); dersin: **بَغَتْ** **تَبْغي** **بِغاءً**; ve o **بَغِيّ**dir([4]). Ve ondandır insanın bir başkasına azması. Ve ondandır **بَغْيُ** yağmur; o, onun şiddeti ve çoğudur. Ve eğer **ذا بَغْيٍ** olursa,
ondan bir fesadın vuku bulması mutlaka gerekir.
Asmaî dedi: **دَفَعْنا بَغْيَ السّماءِ خَلْفَنا**([5]); yani onun yağmurunun çoğu.
Ve **البَغْي**: zulümdür. Dedi:
ولكنَّ الفَتَى حَمَلَ بنَ بَدْرٍ *** بَغَى، والبَغْيُ مَرْتَعُهُ وَخِيمُ([6])
Ve bazen atın çalımı ve şenliği için **بَغْيٌ** derler.
Halîl dedi: **فَرَسٌ باغٍ** denilmez.

(**بغت**) **الباء** ve**الغين** ve**التاء** kıyas olunmayan tek bir asıldır; ondan **البغْت**; o, şeyin ansızın gelmesidir. Dedi:
* وأعْظَمُ شيءٍ حِينَ يَفْجَؤُك البَغْتُ ([7]) *

(**بغث**) **الباء** ve**الغين** ve**الثاء** tek bir asıldır; şeyin zilletine ve zayıflığına delâlet eder. Bundan: **بَُِغاث الطَّير**; o, avlamayan ve kendini savunmayanlardır. Sonra insanların karışıklarına ve döküntülerine **البَغْثَاء** denir. Ve **الأبْغَثُ**: kumlu yer. Ve o, ondandır([8]); çünkü o yumuşaktır, sert değildir.

(**بغر**) **الباء** ve**الغين** ve**الراء** tek bir asıldır; onda içmede ve manasında birbirine yakın kelimeler vardır. Şu hâlde **البَغَر**: insanın içmesi ve kanmamasıdır; ve develere de isabet eder. Bir adam ayıplandı da denildi: “Babası **بَشَماً** ile öldü ve annesi **بَغَراً** ile öldü.” Ve derler: **بَغَر النَّوءُ**, yağmurla kabardığı zaman. Bazıları nakletti: **بُغِرَتِ الأرضُ**, yağmur onu yumuşattığı zaman.

(**بغز**) **الباء** ve**الغين** ve**الزاء** bir asıldır; o, sözde canlılık ve cüret gibidir. İbn Mukbil dedi:
* تَخالُ باغِزَها بالليل مَجْنُونا([9]) *
Ve dediler: **الباغز** çirkin sözlü adamdır. Ve bunun hepsi cürete döner.

(**بغش**) **الباء** ve**الغين** ve**الشين** tek bir asıldır; o, zayıf yağmurdur([10]); ve ona **البَغْش** denir. Ve **أرضٌ مَبْغُوشة**. Şiirde geldi: **مطر باغشٌ**([11]).

(**بغض**) **الباء** ve**الغين** ve**الضاد** tek bir asıldır; o, sevginin zıddına delâlet eder. Denir: **أبغَضْتُه** **أُبْغِضُه**. Amma onun sözü:
ومِنَ العَوادِي أن تَقَتْكَ بِبِغْضةٍ *** وتَقَاذُفٍ منها وَأنَّكَ تُرْقَبُ([12])
Şu hâlde **البِغْضَةُ** düşmanlar denildi; ve denildi: **ذَوِي بِغْضةٍ** murad etti. Ve bazen derler: **بَغُض جَدُّه**; onların sözü **عثَرَ** gibi. Ve Allah daha iyi bilir.

--------------ــــ
([1]) O, ذو الخرق الطهوي’dir; lisân’da olduğu gibi (**ويب**، **بغم**).
([2]) **الجمهرة**’ye bak (1: 319).
([3]) Asılda: “**من بعده**”.
([4]) Ve ayrıca dersin: **باغت** **تباغي** **بغاء**.
([5]) Lihyânî rivayet etti: “**دفعنا بغي السماء عنا**”. Lisân’a bak (18: 84).
([6]) Beyit Kays b. Züheyr’indir; Ebû Temmâm’ın **حماسة**’sinde olduğu gibi (1: 163).
([7]) Yezîd b. Dabbe es-Sekafî’nindir. صدرُه lisân’da olduğu gibi (**بغت**):
* ولكنهم ماتوا ولم أدر بغتة *
([8]) Asılda: “**في ذاك**”.
([9]) صدرُه lisân’da olduğu gibi (**بغز**): * واستحمل السير مني عرمسا أجدا *
([10]) Ondan sonra asılda: “**ويقال له الضعيف**”; o, sokulmuş bir ibaredir.
([11]) Bunun benzeri **الجمهرة**’de (1: 292). Ve ikisi de şâhide nass etmediler.
([12]) Beyit Sâide b. Cüeyye’nindir; Hüzeylîler divanının birinci kısmında 168 ve lisân’da (**بغض**). Ve divanın şerhinde: “**تقتك** der ki: **أن اتقتك**”; ve onda: “**ترقب**: gözetlersin ve korursun”.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿والخيل والبغال والحمير﴾ [النحل/8]، والبغل: المتولد من بين الحمار والفرس، وتبغل البعير: تشبه به في سعة مشيه، وتصور منه عرامته وخبثه، فقيل في صفة النذل: هو بغل.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ve atlar ve **البغال** ve **الحمير**﴾ [النحل/8]، ve **البغل**: **الحمار** ile **الفرس** arasından doğan (melez)dir; ve **تبغل البعير**: yürüyüşünün genişliğinde ona benzemesidir; ve ondan onun huysuzluğu ve kötülüğü tasavvur olunur; bu yüzden alçağın sıfatında denildi ki: o **بغل**dür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب غ ل
البغل نغل وهو لذلك أهل‏.‏
وفلانة أعقر من بغلة‏.‏
وطريق فيه أبوال البغال إذا كان صعباً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ يقول أهل مصر‏:‏ اشترى فلان بغلة حسناء يريدون الجارية‏.‏
وفي بيت فلان بغال كثيـر‏.‏
واستريـت مـن بغال اليمن ولكن بغالي الثمن‏.‏
ونكح فلان في بني فلان فبغل أولادهم أي هجنهم‏.‏
وبغلت في المشي‏:‏ بلدت وأعييت‏.‏
وبغل بغولة إذا بلد‏.‏
وهو من الثور أبغل ومن الحمار أنغل‏.‏

##### Türkçe

ب غ ل
**البغل** melezdir; bu yüzden de ehildir.
Falan kadın, bir **بغلة**’den daha kısırdır.
Zor olduğu zaman, içinde **البغال**’ın idrarları bulunan yol.
Mecazdandır: Mısır halkı der ki: Falan, güzel bir **بغلة** satın aldı; bununla cariyeyi kastederler.
Falanın evinde çok **بغال** vardır.
Yemen’in **بغال**’ından satın aldım; fakat **بغالي** pahalıdır.
Falan, falan oğulları içinde nikâhlandı da onların çocukları **بغل** oldu; yani onları melezleştirdi.
Yürüyüşte **بغلت**: ağırlaştın ve yoruldun.
**بغل** **بغولة**: ağırlaştığı zaman.
O, öküzden **أبغل**’dir; eşekten **أنغل**’dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَغْل: هذا الحيوان السَّحّاج الذي يُرْكَب، والأُنثى بَغْلة، والجمع بِغَال، ومَبْغُولاء اسم للجمع. والبَغّال: صاحب البِغَال؛ حكاها سيبويه وعُمارة
بن عقيل؛ وأَما قول جرير:
من كل آلِفَةِ المواخر تَتَّقِي
بِمُجَرَّدٍ، كَمُجَرَّدِ البَغّال
فهو البَغْل نفسه. ونَكَح فيهم فبَغَلهم وبَغَّلَهم: هَجَّن أَولادهم. وتزوَّج فلان فلانة فَبَغَّل أَولادَها إِذا كان فيهم هُجْنة، وهو من البَغْل لأَن البَغْلَ يَعْجَز عن شَأْوِ الفَرس. والتَّبْغيل من مَشْي الإِبلِ: مَشْيٌ فيه سَعَة، وقيل: هو مشيء فيه اختلاف واختلاط بين الهَمْلَجَة والعَنَق؛ قال ابن بري شاهده:
فيها، إِذا بَغَّلَتْ، مَشْيٌ ومَحْقَرةٌ
على الجِيَاد، وفي أَعناقها خَدَب
وأَنشد لأَبي حَيَّة النُّمَيري:
نَضْح البَرِيِّ وفي تَبْغِيلها زَوَرُ
وأَنشد للراعي:
رَبِذاً يُبَغِّل خَلْفَها تَبْغِيلا
(* قوله «ربذاً إلخ» صدره كما في شرح القاموس: وإذا ترقصت المفازة غادرت) وفي قصيد كعب بن زهير:
فيها على الأَيْنِ إِرْقال وتَبْغِيل
هو تَفْعِيل من البَغْل كأَنه شبه سيرها بسير البغل لشدَّته.

##### Türkçe

**البَغْل**: Bu, binilen o sıyırıcı hayvandır; dişisi **بَغْلة**’dir,

çoğulu **بِغَال**’dir; **مَبْغُولاء** ise çoğul için bir isimdir. **البَغّال**: **البِغَال** sahibi; bunu

Sîbeveyh ve Umâre

b. Akîl nakletmiştir; Cerîr’in sözüne gelince:

من كل آلِفَةِ المواخر تَتَّقِي
بِمُجَرَّدٍ، كَمُجَرَّدِ البَغّال

o, bizzat **البَغْل**’ün kendisidir. “Onların içinde nikâhladı da onları **بَغَل** etti ve onları **بَغَّلَ** etti”: çocuklarını melezleştirdi.

“Falan, falancayla evlendi de onun çocuklarını **فَبَغَّل** etti” denir; eğer onlarda bir melezlik varsa; bu,

**البَغْل**’dendir; çünkü **البَغْل** atın erişeceği dereceye güç yetiremez. Develerin yürüyüşünden **التَّبْغيل**: içinde genişlik olan bir yürüyüştür; “içinde **الهَمْلَجَة**

ile **العَنَق** arasında farklılık ve karışma bulunan bir yürüyüştür” denilmiştir; İbn Berrî dedi ki, onun şahidi:

فيها، إِذا بَغَّلَتْ، مَشْيٌ ومَحْقَرةٌ
على الجِيَاد، وفي أَعناقها خَدَب

Ebû Hayye en-Nümeyrî’ye ait olarak okundu:

نَضْح البَرِيِّ وفي تَبْغِيلها زَوَرُ

Râ‘î’ye ait olarak okundu:

رَبِذاً يُبَغِّل خَلْفَها تَبْغِيلا
(* «ربذاً إلخ» sözü: başı, Kâmûs şerhinde olduğu üzere: وإذا ترقصت المفازة غادرت)

Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:

فيها على الأَيْنِ إِرْقال وتَبْغِيل

O, **البَغْل**’den **تَفْعِيل**’dir; sanki onun yürüyüşünü, şiddetinden dolayı, katırın yürüyüşüne benzetmiş gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب غ ل * * البَغْلُ * واحد * البِغَالُ * والأنثى * بَغْلَةٌ * و * البَغَّالُ * بالتشديد صاحب البغل

##### Türkçe

* ب غ ل * * **البَغْلُ** * tekili * **البِغَالُ** * ve dişisi * **بَغْلَةٌ** * ve * **البَغَّالُ** * şeddeli olarak katır sahibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البغل م معروف وهو المولد من بين الحمار والفرس ج: بغال قال الله تعالى:  والخيل والبغال والحمير لتركبوها  . ويقال: البغل نغل، وهو له أهل: أي ابن زنية. ومبغولاء: اسم الجمع. والأنثى بهاء ومنه قولهم: فلانة أعقر من بغلة. من المجاز: نكح في بني فلان، بغلهم، كمنعهم: أي هجن أولادهم، كبغلهم تبغيلا، وهو من البغل، لأن البغل يعجز عن شأو الفرس. ونص التكملة: قال ابن دريد: ويقال: نكح فلان في بني فلان فبغلهم، وضبطه بالتشديد. وحفص بن بغيل، كزبير المرهبي: محدث عن سفيان وزائدة، وعنه أبو كريب، وأحمد بن بديل، صدوق. وبغل تبغيلا: بلد وأعيا في المشي، وهو مجاز. من المجاز: بغلت الإبل: إذا مشت بين الهملجة والعنق ومنه اشتقاق البغل، كما قاله ابن دريد. وقيل: التبغيل: هو المشي الذي يرفق فيه، يقال: أعيا فبغل: إذا هملج، قال الراعي:
  وإذا ترقصت المفازة غادرت                      ربذا يبغل خلفها تـبـغـيلا ومما يستدرك عليه:

  تبغل البعير: إذا تشبه به في سعة مشيه، وتصور منه عرامته وخبثه، فقيل في صفة النذل: هو بغل نغل، قاله الراغب. والتبغيل: غلظ الجسم، وصلابته، قيل: ومنه اشتقاق البغل. والبغلول، بالضم: الغوط من الأرض، ينبت، عن أبي عمرو. والبغال، كشداد: صاحب البغال، حكاها سيبويه، وأما قول جرير:
  من كل آلفة المواخر تتقى                      بمجرد كمجرد البـغـال فهو البغل نفسه، حققه الصاغاني. وبغليل، بالفتح: لقب عبد القادر بن محمد الغزناطي الشريف، نزيل مليانة، وأخوه القاسم نزل في شرشالة. ويقال: طريق فيه أبوال البغال: أي صعب. من المجاز: تقول أهل مصر: اشترى فلان بغلة حسناء: أي جارية، وفي بيت بني فلان بغال، واشتريت من بغال اليمن ولكن بغالي الثمن. وبغل الرجل، ككرم، بغولة: تبلد. ويقال: هو من الثور أبغل، ومن الحمار أنغل. وأبغل الظبية. وبغلان: قرية ببلخ، إليها نسب قتيبة بن سعيد، المحدث المشهور.

##### Türkçe

**البغل**: م. bilinen (şey)dir; ve o, eşek ile kısrak arasından doğan melezdir. Çoğulu: **بغال**. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve atlar, **البغال** ve eşekler; onlara binesiniz diye.” Ve denilir: **البغل** **نغل**dür; ve o, “onun ehli vardır” (demektir): yani zina oğlu. Ve **مبغولاء**: cem‘ ismi. Dişisi **بهاء** iledir; ve ondan onların sözü: “Falan kadın, bir **بغلة**den daha kısırdır.”

Mecazdan: “Falan oğullarında nikâhladı, **بغلهم** (kıldı), **كمنعهم**”: yani onların çocuklarını melezleştirdi; “onları **كبغلهم** **تبغيلا** (kıldı)”; ve o, **البغل**dendir; çünkü **البغل**, kısrağın yarış derecesine güç yetiremez. Ve **التكملة**’nin nassı: İbn Düreyd dedi: Ve denilir: “Falan, falan oğullarında nikâhladı da onları **فبغلهم** (kıldı)”; ve onu şeddeli ضبط etti. Ve **حفص بن بغيل**، **كزبير المرهبي**: Süfyân ve Zâide’den hadis rivayet eden; ondan Ebû Küreyb ve Ahmed b. Bedîl (rivayet etti); صدوقtur. Ve “**بغل** **تبغيلا**”: (bir beldede) kaldı ve yürüyüşte aciz kaldı; ve o mecazdır.

Mecazdan: “**بغلت الإبل**”: deve(ler) **الهملجة** ile **العنق** arasında yürüdüğü zaman; ve ondan **البغل**ün iştikakı (türeyişi), İbn Düreyd’in dediği gibi. Ve denildi: **التبغيل**: içinde yumuşak davranılan yürüyüştür; denilir: “Aciz kaldı da **فبغل**”: **هملج** ettiği zaman. **الراعي** dedi ki:
  “Ve çöl sallanıp oynadığında, geride bıraktı
                      iri yapılıyı; arkasında **يبغل** **تبغيلا**.”

Ve üzerine istidrâk olunanlardan:

“**تبغل البعير**”: yürüyüşünün genişliğinde ona benzemesi, ve ondan onun azgınlığının ve kötülüğünün tasavvur edilmesi; böylece alçağın sıfatında denildi: “O, **بغل نغل**dür”; **الراغب** söyledi. Ve **التبغيل**: bedenin kalınlığı ve onun sertliği; denildi: ve ondan **البغل**ün iştikakı. Ve **البغلول** (ضم ile): yerden bir çukur; bitki biter; Ebû Amr’dan. Ve **البغال**، **كشداد**: **البغال**ın sahibi; Sîbeveyh onu nakletti. Cerîr’in sözüne gelince:
  “Her bir ülfet eden (gemilerin) pruvalarından sakınılır
                      çıplak (kılıç) ile; **البـغـال**ın çıplağı gibi”
o, **البغل**ün kendisidir; **الصاغاني** onu tahkik etti. Ve **بغليل** (فتح ile): Milyâne sakini, eş-Şerîf Abdülkâdir b. Muhammed el-Gaznâtî’nin lakabı; kardeşi el-Kâsım Şerşâle’de indi. Ve denilir: “İçinde **أبوال البغال** olan yol”: yani zor.

Mecazdan: Mısır ehli der: “Falan, güzel bir **بغلة** satın aldı”: yani bir câriye. Ve “Falan oğullarının evinde **بغال** var.” Ve “Yemen’in **بغال**ından satın aldım; fakat **بغالي** (pahalı) fiyatlıdır.” Ve “**بغل** adam”, **ككرم**; **بغولة**: budalalaştı. Ve denilir: “O, öküzden **أبغل**dır; ve eşekten **أنغل**dır.” Ve “**أبغل الظبية**.” Ve **بغلان**: Belh’te bir köy; meşhur muhaddis Kuteybe b. Saîd ona nisbet edildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَغُلَ
1 بَغُلَ بغل غل , aor. بَغُلَ , inf. n. بُغُولَةٌ, said of a man, i. q. تَبَلَّدَ [i. e. (assumed tropical:) He affected stupidity, dulness, or want of intelligence; or he became submissive, and humble; &c.]. (TA.) [See also 2.] -A2- بَغَلَهُمْ: see 2.

تَبْغِيلٌ
2 تَبْغِيلٌ تبغيل , the inf. n., signifies (assumed tropical:) The being big, thick, or rude, and hard, strong, or sturdy, in body; or said of the body: and hence, accord. to some, is derived ↓ بَغْلٌ. (TA.) ― -b2- بغّل, inf. n. as above, (tropical:) He was impotent and weak, or languid, and fatigued, (JK, K, TA,) in going, or pace. (TA.) ― -b3- بغّلت الاـِبِلُ, (K,) inf. n. as above, (S, K,) (tropical:) The camels went a pace between that termed هَمْجَلَة and that termed عَنَق: (S, * K, TA:) and hence ↓ بَغْلٌ is derived accord. to IDrd: (TA:) or they went in a certain manner, with wide step: (JK:) [see also 5:] or the inf. n. signifies the going in a gentle manner: and one says, أَعْيَا فَبَغَّلَ, i. e. [he was fatigued, so] he went an easy, but a quick, pace; syn. هَمْلَجَ. (TA.) -A2- بَغَّلَهُمْ, (inf. n. as above, TA,) (tropical:) He made their children to be base-born, or ignoble, (K, TA,) by marrying among them; (IDrd, TA;) as also ↓ بَغَلَهُمْ, aor. بَغَلَ : (K:) from بَغْلٌ; because the بغل [or mule] is unable to equal the heat, or course, of the horse. (TA.)

تبغّل
5 تبغّل تبغل He (a camel) became like the بَغْل [or mule] in the width of his step. (TA.) [See also 2.]

بَغْلٌ
بَغْلٌ بغل غل The mule; i. e. the animal generated between the he-ass and the mare [or sometimes between the horse and the she-ass]; (TA;) also called ↓ بَغَّالٌ; so in a verse of Jereer: (S, Sgh:) pl. أَبْغَلٌ [a pl. of pauc.] (JK) and أَبْغَالٌ, [also] a pl. of pauc., (Msb,) and بِغَالٌ, (JK, S, Msb, K,) a pl. of mult.; (Msb;) and quasi-pl. n. ↓ مَبْغُولَآءُ, (K,) meaning a number of mules (بِغَال) together: (JK, * S:) the female is termed بَغْلَةٌ; (S, Msb, K;) pl. بَغَلَاتٌ and بِغَالٌ. (Msb.) See 2, in two places. You say طَرِيقٌ فِيهِ أَبْوَالُ البِغَالِ [A road in which is the urine of mules]; meaning (assumed tropical:) a difficult road. (TA.) And فُلَانَةُ أَعْقَرُ مِنْ بَغْلَةٍ [Such a woman is more barren than a she-mule]. (TA.) And البَغْلُ نَغْلٌ وَ هُوَ لَهُ أَهْلٌ [The mule is a bastard, and he is a relation to him]; meaning (assumed tropical:) he is a bastard. (TA.) And as the mule suggests the idea of evil disposition, or perverseness, and roughness, you say, in describing him who is low, or ignoble, هُوَ بَغْلٌ نَغْلٌ (assumed tropical:) [he is a mule, a bastard]. (Er-Rلghib, TA.) The people of Egypt say, اِشْتَرَى فُلَانٌ بَغْلَةً حَسْنَآءَ, meaning (tropical:) [Such a one bought a beautiful] female slave: and فِى بَيْتِ بَنِى فُلَانٍ بِغَالٌ [(tropical:) In the house of the sons of such a one are slaves, or female slaves]: and اِشْتَرَيْتُ مِنْ بِغَالِ اليَمَنْ وَ لٰكِنْ بِغَالِى الثَّمَنْ [(tropical:) I bought of the slaves, or female slaves, of El-Yemen, but for a high price]. (TA.)

بَغَّالٌ
بَغَّالٌ بغال بغل غال غالي [n. un. of ↓ بَغَّالَةٌ, which is a coll. gen. n., like حَمَّارَةٌ and جَمَّالَةٌ, but explained by Freytag as meaning “ he who possesses many mules; ”] An owner, or attendant, (Sb, S,) of mules, (Sb, TA,) or of the mule. (S.) -A2- See also بَغْلٌ, with which it is syn.

بَغَّالَةٌ
بَغَّالَةٌ بغال بغاله بغالة بغل غال : see what next precedes.

هُوَ مِنَ الثَّوْرِ أَبْغَلُ وَ مِنَ الحِمَارِ أَثْقَلُ
هُوَ مِنَ الثَّوْرِ أَبْغَلُ وَ مِنَ الحِمَارِ أَثْقَلُ ذ (assumed tropical:) [He is more mulish than the bull, and more heavy, or sluggish, than the ass]. (TA.)

مَبْغُولَآءُ
مَبْغُولَآءُ مبغولآء : see بَغْلٌ.

##### Türkçe

**بَغُلَ**
1 **بَغُلَ** بغل غل, muzâri‘ **بَغُلَ**, mastar ismi **بُغُولَةٌ**, bir adam hakkında söylenir; yani **تَبَلَّدَ** [yani (mecaz kabul edilerek:) aptallık, donukluk veya zekâ noksanlığı tasladı; yahut boyun eğici ve alçak gönüllü oldu; vb.]. (TA.) [2’ye de bak.] -A2- **بَغَلَهُمْ**: 2’ye bak.

**تَبْغِيلٌ**
2 **تَبْغِيلٌ** تبغيل, mastar ismi, (mecaz kabul edilerek:) bedende iri, kalın yahut kaba olmak; ve sert, güçlü yahut dayanıklı olmak; yahut beden hakkında söylenir: ve bundan dolayı, bazılarına göre, ↓ **بَغْلٌ** türetilmiştir. (TA.) ― -b2- **بغّل**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecaz:) yürüyüşte yahut adımda iktidarsız ve zayıf oldu, yahut gevşek ve yorgun oldu. (JK, K, TA,) (TA.) ― -b3- **بغّلت الاـِبِلُ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (S, K,) (mecaz:) develer, **هَمْجَلَة** denilen ile **عَنَق** denilen arasındaki bir yürüyüşle yürüdüler: (S, * K, TA:) ve bundan dolayı ↓ **بَغْلٌ** İbn Düreyd’e göre türetilmiştir: (TA:) yahut geniş adımla, belli bir tarz üzere yürüdüler: (JK:) [5’e de bak:] yahut mastar ismi, yumuşak bir tarz üzere yürümeyi ifade eder: ve kişi şöyle der: **أَعْيَا فَبَغَّلَ**, yani [yoruldu da] kolay, fakat hızlı bir yürüyüşle yürüdü; eş anlamlısı **هَمْلَجَ**. (TA.) -A2- **بَغَّلَهُمْ**, (mastar ismi yukarıdaki gibi, TA,) (mecaz:) aralarında evlenmek suretiyle onların çocuklarını soysuz yahut aşağı soylu yaptı; (K, TA,) (İbn Düreyd, TA;) bunun gibi ↓ **بَغَلَهُمْ**, muzâri‘ **بَغَلَ**: (K:) **بَغْلٌ**’den; çünkü **بغل** [yahut katır], atın hararetine yahut koşusuna denk olmaya güç yetiremez. (TA.)

**تبغّل**
5 **تبغّل** تبغل O (bir deve), adımının genişliğinde **بَغْل** [yahut katır] gibi oldu. (TA.) [2’ye de bak.]

**بَغْلٌ**
**بَغْلٌ** بغل غل Katır; yani erkek eşek ile kısrak arasında meydana gelen hayvan [yahut bazen at ile dişi eşek arasında]; (TA;) ayrıca ↓ **بَغَّالٌ** diye de adlandırılır; Cerîr’in bir beytinde böyledir: (S, Sgh:) çoğulu **أَبْغَلٌ** [azlık çoğulu] (JK) ve **أَبْغَالٌ**, [ayrıca] azlık çoğulu, (Msb,) ve **بِغَالٌ**, (JK, S, Msb, K,) çokluk çoğulu; (Msb;) ve şibh-çoğul isim ↓ **مَبْغُولَآءُ**, (K,) birlikte bir katır topluluğu (**بِغَال**) anlamında: (JK, * S:) dişisine **بَغْلَةٌ** denir; (S, Msb, K;) çoğulu **بَغَلَاتٌ** ve **بِغَالٌ**. (Msb.) 2’ye, iki yerde, bak. Şöyle dersin: **طَرِيقٌ فِيهِ أَبْوَالُ البِغَالِ** [katırların idrarı bulunan bir yol]; bununla (mecaz kabul edilerek:) zor bir yol kastedilir. (TA.) Ve **فُلَانَةُ أَعْقَرُ مِنْ بَغْلَةٍ** [falanca kadın dişi katırdan daha kısırdır]. (TA.) Ve **البَغْلُ نَغْلٌ وَ هُوَ لَهُ أَهْلٌ** [katır bir piçtir ve o, ona akrabadır]; bununla (mecaz kabul edilerek:) onun piç olduğu kastedilir. (TA.) Ve katır, kötü huyluluk yahut inatçılık ve kabalık fikrini telkin ettiğinden, aşağı yahut soysuz olanı vasfederken şöyle dersin: **هُوَ بَغْلٌ نَغْلٌ** (mecaz kabul edilerek:) [o, bir katırdır, bir piçtir]. (Er-Râgıb, TA.) Mısır halkı şöyle der: **اِشْتَرَى فُلَانٌ بَغْلَةً حَسْنَآءَ**, (mecaz:) [falanca güzel bir] cariye satın aldı, anlamında: ve **فِى بَيْتِ بَنِى فُلَانٍ بِغَالٌ** [(mecaz:) falancanın oğullarının evinde köleler yahut cariyeler vardır]: ve **اِشْتَرَيْتُ مِنْ بِغَالِ اليَمَنْ وَ لٰكِنْ بِغَالِى الثَّمَنْ** [(mecaz:) Yemen’in kölelerinden yahut cariyelerinden satın aldım; fakat pahalı bir bedelle]. (TA.)

**بَغَّالٌ**
**بَغَّالٌ** بغال بغل غال غالي [↓ **بَغَّالَةٌ**’nin tekil ismi; o ise حَمَّارَةٌ ve جَمَّالَةٌ gibi bir cem‘î cins ismidir; fakat Freytag tarafından “çok katırı olan kimse” anlamında açıklanmıştır.] Katırların, (Sb, S,) yahut katırın, (Sb, TA,) sahibi yahut bakıcısı. (S.) -A2- **بَغْلٌ**’e de bak; onunla eş anlamlıdır.

**بَغَّالَةٌ**
**بَغَّالَةٌ** بغال بغاله بغالة بغل غال : bir öncekinin hemen ardından gelen şeye bak.

**هُوَ مِنَ الثَّوْرِ أَبْغَلُ وَ مِنَ الحِمَارِ أَثْقَلُ**
**هُوَ مِنَ الثَّوْرِ أَبْغَلُ وَ مِنَ الحِمَارِ أَثْقَلُ** ذ (mecaz kabul edilerek:) [o, boğadan daha katır huylu ve eşekten daha ağır yahut daha hantal]. (TA.)

**مَبْغُولَآءُ**
**مَبْغُولَآءُ** مبغولآء : **بَغْلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَغُلَ
بَغُلَ U ( n. ac. بُغُوْلَة 27t ),
a.  Was dull, stupid, mulish.

بَغَّلَ
بَغَّلَ II ,  تَبَغَّلَ V ,
a.  see I .

بَغْل
بَغْل 1 , ( pl. بِغَاْل 23 ),
a.  Mule.

بَغَّاْل
بَغَّاْل 28 ,
a.  Muleteer.

##### Türkçe

بَغُلَ
بَغُلَ U (isim-fiil: **بُغُوْلَة** 27t),
a. Donuk, aptal, katır gibi inatçı oldu.

بَغَّلَ
بَغَّلَ II, **تَبَغَّلَ** V,
a. I’e bak.

بَغْل
بَغْل 1, (çoğulu: **بِغَاْل** 23),
a. Katır.

بَغَّاْل
بَغَّاْل 28,
a. Katırcı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بغل
بَغَلَ - يَبْغَلُ - بَغْل - بِغَال
بَغَلَ - يَبْغَلُ + الكائن: يكون هجيناً: يكون مستولداً من أب وأم من أصلين مختلفين، أو يكون ذا جنس حيادي، لا ذكر ولا أنثى، وفي كلا الحالين يكون عقيماً لا يولد له
بَغْل: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " بَغَلَ - يَبْغَلُ ": وهوكذلك ما يكون بفعل " بَغَلَ - يَبْغَلُ ": الهجين: المولد من أب وأم ينتميان إلى أصلين مختلفين:وهو اصطلاحاً : الدابة المولدة المهجنة من أب حمار وأم فرس، أو الذي يكون ذا حنس حيادي، لا ذكر ولا أنثى، وفي كلا الحالين يكون عقيماً لا يولد له
بِغَال: جمع " بَغْل"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " الذكورة والأنوثة في الكائنات "، وهي
أَنِثَ - يَأنَثً، ذَكُرَ - يَذْكُرُ (ذَكِرَ - يَذكَرُ)، بَغَلَ - يَبْغَلُ، نَسِىء - يَنْسِىء (نَسِئت - تَنْسِىءُ)، رَجُلَ - يَرْجُلُ مَرُؤَ - يَمْرُؤُ
البغال
 	﴿والخيل والبغال والحمير لتركبوها وزينة ويخلق ما لا تعلمون (8)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [بغل] ب غ ل: البَغْلُ واحد البِغَالُ والأنثى بَغْلَةٌ و البَغَّالُ بالتشديد صاحب البغل
معجم الفرائد القرآنية
ب  غ  ل
"الْبِغَالَ" في قوله تعالى:"وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لا تَعْلَمُونَ) " (8) النحل .
البَغْل: حيوان متولد من حيوانين مختلفي النوع، وهما الحمار والفرس .
الراغب
بغل
قال الله تعالى: }والخيل والبغال والحمير{ [النحل/8]، والبغل: المتولد من بين الحمار والفرس، وتبغل البعير: تشبه به في سعة مشيه، وتصور منه عرامته وخبثه، فقيل في صفة النذل: هو بغل.
ملخص اللسان
1.     البَغْل: هذا الحيوان السَّحّاج الذي يُرْكَب،
2.     والبَغّال: صاحب البِغَال؛
3.      ونَكَح فيهم فبَغَلهم وبَغَّلَهم: هَجَّن أَولادهم.
4.     وتزوَّج فلان فلانة فَبَغَّل أَولادَها إِذا كان فيهم هُجْنة،
5.    والتَّبْغيل من مَشْي  الإِبلِ: هو مشيء فيه اختلاف واختلاط بين الهَمْلَجَة    والعَنَق؛
لسان العرب
● - بغل: البَغْل: هذا الحيوان السَّحّاج الذي يُرْكَب، والأُنثى بَغْلة،    والجمع بِغَال، ومَبْغُولاء اسم للجمع. والبَغّال: صاحب البِغَال؛ حكاها    سيبويه وعُمارة    بن عقيل؛ وأَما قول جرير:    من كل آلِفَةِ المواخر تَتَّقِي    بِمُجَرَّدٍ، كَمُجَرَّدِ البَغّال    فهو البَغْل نفسه. ونَكَح فيهم فبَغَلهم وبَغَّلَهم: هَجَّن أَولادهم.    وتزوَّج فلان فلانة فَبَغَّل أَولادَها إِذا كان فيهم هُجْنة، وهو من    البَغْل لأَن البَغْلَ يَعْجَز عن شَأْوِ الفَرس. والتَّبْغيل من مَشْي    الإِبلِ: مَشْيٌ فيه سَعَة، وقيل: هو مشيء فيه اختلاف واختلاط بين الهَمْلَجَة    والعَنَق؛ قال ابن بري شاهده:    فيها، إِذا بَغَّلَتْ، مَشْيٌ ومَحْقَرةٌ    على الجِيَاد، وفي أَعناقها خَدَب    وأَنشد لأَبي حَيَّة النُّمَيري:    نَضْح البَرِيِّ وفي تَبْغِيلها زَوَرُ    وأَنشد للراعي:    رَبِذاً يُبَغِّل خَلْفَها تَبْغِيلا    (* قوله «ربذاً إلخ» صدره كما في شرح القاموس: وإذا ترقصت المفازة غادرت)    وفي قصيد كعب بن زهير:    فيها على الأَيْنِ إِرْقال وتَبْغِيل    هو تَفْعِيل من البَغْل كأَنه شبه سيرها بسير البغل لشدَّته.
مقاييس اللغة:
بغل الباء والغين واللام يدلُّ على قُوَّةٍ في الجِسم، من ذلك البَغل. قال قومٌ: سُمِّيَ بذلك لقُوَّةِ خَلْقِه، وقد قالوا: سُمِّيَ بَغْلاً من التَبْغِيل، وهو ضربٌ من السَّيْرِ، والذي نَذْهَبُ إليه أنَّ التَّبغيلَ مشتقٌّ من سَيْر البَغْل.
القاموس المحيط:
البَغْلُ م، ج بِغالٌ. ومَبْغولاءُ اسمُ الجمعِ، والْأُنْثَى بهاءٍ. وبَغَلَهُم، كَمَنَعَهُم هَجَّنَ أَولادَهُمْ،
كبَغَّلَهُم. وحَفْصُ بنُ بُغَيْلٍ، كزُبيرٍ: محدِّثٌ. وبَغَّلَ تَبْغيلاً: بَلَّدَ، وأَعْيا، و الإِبِلُ: مَشَتْ بَيْنَ الهَمْلَجَةِ والعَنَقِ.
تاج العروس:
ب - غ - ل
البَغْلُ م معروفٌ وهو المُولَّدُ مِن بينِ الحِمارِ والفَرَس ج : بِغالٌ قال اللَّهُ تعالى : " وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ والْحَمِيرَ لِتَركَبُوهَا " . ويقال : البَغْلُ نَغْل وهو لَه أَهْل : أي ابن زِنْيَةٍ . ومَبْغُولاءُ : اسمُ الجَمْعِ . والأُنْثَى بِهاءٍ ومنه قولُهم : فُلانَة أعْقَرُ مِن بَغْلَةٍ . من المَجازِ : نَكَح في بني فُلانٍ بَغَلَهُم كمَنَعهُم : أي هَجَّن أولادَهم كبَغَّلَهُم تَبغِيلاً وهو من البَغْلِ لأن البَغْلَ يَعْجِزُ عن شَأْوِ الفَرَسِ . وَنصُّ التَكمِلَة : قال ابنُ دُرَيد : ويُقال : نَكَح فُلان في بني فُلانٍ فَبَغَّلَهم وضبطه بالتشديد . وحَفْصُ بن بُغَيْل كزُبَيرٍ المُرْهِبِيّ : مُحَدِّثٌ عن سُفيانَ وزائدةَ وعنه أبو كُرَيْب وأحمدُ بن بُدَيْلٍ صَدُوقٌ . وبَغَّلَ تَبغِيلاً : بَلَّدَ وأعْيَا في المَشْي وهو مَجازٌ . من المَجاز : بَغَّلَت الإبِلُ : إذا مَشَتْ بينَ الهَمْلَجَةِ والعَنَقِ ومنه اشتِقاقُ البَغْلِ كما قاله ابنُ دُرَيْد . وقِيل : التَّبْغِيلُ : هو المَشْيُ الذي يُرفَقُ فيه يُقال : أعْيَا فبَغَّلَ : إذا هَمْلَج قال الراعِي :
وإذا تَرَقَّصَت المَفازَةُ غادَرَتْ ... رَبِذاً يُبَغلُ خَلْفَها تَبغِيلا ومما يستدرك عليه :
تبَغَّلَ البَعِيرُ : إذا تَشبَّه بِه في سَعَةِ مَشيِه وتُصُوِّرَ منه عَرامَتُه وخُبْثُه فقِيل في صِفة النَّذْل : هو بَغْلٌ نَغْل قاله الراغِب . والتَّبْغِيلُ : غِلَظُ الجِسم وصَلابَته قِيل : ومنه اشتِقاقُ البَغْلِ . والبُغْلُولُ بالضَّمّ : الغَوْطُ من الأرضِ يُنْبِتُ عن أبي عمرو . والبَغَّالُ كشَدَّادٍ : صاحِبُ البِغال حكاها سِيبَوَيْه وأمّا قولُ جَرِير :
مِن كُلِّ آلِفَةِ المَواخِرِ تَتَّقِى ... بِمُجَرَّدٍ كمُجَرَّدِ البَغَّالِ فهو البَغْلُ نَفْسُه حقَّقه الصاغانيُّ . وبَغْلِيلٌ بالفتح : لَقَبُ عبدِ القادر بن محمد الغَزناطِيِّ الشريف نَزِيلِ مِلْيانَة وأخوه القاسِمُ نَزل في شرشالة . ويُقال : طَرِيقٌ فيه أَبوالُ البِغال : أي صَعْبٌ . مِن المَجاز : تقولُ أهلُ مِصْر : اشترى فُلانٌ بَغْلةً حَسناءَ : أي جارِيةً وفي بيتِ بني فُلانٍ بِغالٌ واشتريتُ مِن بِغالِ اليَمن ولكن بِغالِي الثَّمَن . وبَغُلَ الرجُلُ ككَرُم بُغُولَةً : تَبلَّدَ . ويُقال : هو من الثَّوْرِ أَبْغَل ومِن الحِمارِ أَنْغَل . وأبغل الظَّبْية . وبَغلانُ : قريةٌ ببَلْخَ إليها نُسِبَ قُتَيبةُ بنُ سَعِيد المُحَدّثُ المشهور

##### Türkçe

بغل
**بَغَلَ** - **يَبْغَلُ** - **بَغْل** - **بِغَال**
**بَغَلَ** - **يَبْغَلُ** + varlık: melez olur: iki farklı asıldan bir baba ve anneden türetilmiş olur; yahut cinsiyeti nötr olur, ne erkek ne dişi; her iki durumda da kısır olur, ona doğurulmaz.

**بَغْل**: “فـَعـْل” vezni üzere: fiil ismi “**بَغَلَ** - **يَبْغَلُ**”in adıdır: yine “**بَغَلَ** - **يَبْغَلُ**” fiiliyle olan şeydir: melez: iki farklı asla mensup bir baba ve anneden doğurulmuş olan: ve ıstılahça: babası eşek, annesi kısrak olan doğurulmuş melez binek hayvanı; yahut cinsiyeti nötr olan, ne erkek ne dişi olan; her iki durumda da kısır olur, ona doğurulmaz.

**بِغَال**: “**بَغْل**”ün çoğuludur.

Ve lafız, “الكائنات”ta “الذكورة والأنوثة” grubu’na mensuptur; o da:
**أَنِثَ** - **يَأنَثً**، **ذَكُرَ** - **يَذْكُرُ** (**ذَكِرَ** - **يَذكَرُ**)، **بَغَلَ** - **يَبْغَلُ**، **نَسِىء** - **يَنْسِىء** (**نَسِئت** - **تَنْسِىءُ**)، **رَجُلَ** - **يَرْجُلُ** **مَرُؤَ** - **يَمْرُؤُ**

البغال
 	﴿**والخيل والبغال والحمير لتركبوها وزينة ويخلق ما لا تعلمون (8)**﴾ النحل

مختار الصحاح
● [**بغل**] ب غ ل: **البَغْلُ** **البِغَالُ**un tekilidir; dişisi **بَغْلَةٌ**dur; ve şeddeli olarak **البَغَّالُ** katır sahibidir.

معجم الفرائد القرآنية
ب  غ  ل
“**الْبِغَالَ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لا تَعْلَمُونَ)**” (8) النحل .
**البَغْل**: tür bakımından farklı iki hayvandan türemiş hayvandır; onlar da eşek ve attır.

الراغب
بغل
Yüce Allah dedi: }**والخيل والبغال والحمير**{ [النحل/8]، ve **البغل**: eşek ile at arasından türeyen; ve **تبغل البعير**: yürüyüşünün genişliğinde ona benzemesi; ve ondan azgınlığı ve kötülüğü tasavvur edilmesi; bu yüzden alçağın sıfatında denildi: o **بغل**dür.

ملخص اللسان
1.     **البَغْل**: binilen şu “السَّحّاج” hayvan;
2.     ve **البَغّال**: **البِغَال** sahibi;
3.      Ve onların içinde cima etti de onları **فبَغَلهم** ve **وبَغَّلَهم**: çocuklarını melezleştirdi.
4.     Ve falan, falancayla evlendi de onun çocuklarını **فَبَغَّل** etti: eğer onlarda bir melezlik varsa,
5.    Ve **التَّبْغيل** develerin yürüyüşünden: içinde **الهَمْلَجَة** ile **العَنَق** arasında farklılık ve karışıklık bulunan bir yürüyüştür;

لسان العرب
● - بغل: **البَغْل**: binilen şu “السَّحّاج” hayvan; dişisi **بَغْلة**; çoğulu **بِغَال**; ve **مَبْغُولاء** çoğul için bir addır. Ve **البَغّال**: **البِغَال** sahibi; bunu Sîbeveyh ve Umâra b. Akîl hikâye etti; ama Cerîr’in sözüne gelince:
    من كل آلِفَةِ المواخر تَتَّقِي
    بِمُجَرَّدٍ، كَمُجَرَّدِ البَغّال
o, bizzat **البَغْل**ün kendisidir. Ve onların içinde cima etti de onları **فبَغَلهم** ve **وبَغَّلَهم**: çocuklarını melezleştirdi. Ve falan, falancayla evlendi de onun çocuklarını **فَبَغَّل** etti: eğer onlarda bir melezlik varsa; bu, **البَغْل**dendir; çünkü **البَغْل** atın yarış derecesine yetişmekten âciz kalır. Ve **التَّبْغيل** develerin yürüyüşündendir: genişlik bulunan bir yürüyüş; ve denildi ki: **الهَمْلَجَة** ile **العَنَق** arasında farklılık ve karışıklık bulunan bir yürüyüştür; İbn Berrî şahidini söyledi:
    فيها، إِذا بَغَّلَتْ، مَشْيٌ ومَحْقَرةٌ
    على الجِيَاد، وفي أَعناقها خَدَب
Ve Ebû Hayye en-Nümeyrî’ye ait olarak inşad etti:
    نَضْح البَرِيِّ وفي تَبْغِيلها زَوَرُ
Ve er-Râî’ye ait olarak inşad etti:
    رَبِذاً يُبَغِّل خَلْفَها تَبْغِيلا
(* “ربذاً إلخ” sözü: صدره, قاموس şerhinde olduğu üzere: وإذا ترقصت المفازة غادرت)
Ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
    فيها على الأَيْنِ إِرْقال وتَبْغِيل
O, **البَغْل**den “تَفْعِيل”dir; sanki onun yürüyüşünü, şiddetinden dolayı katırın yürüyüşüne benzetti.

مقاييس اللغة:
بغل **الباء** ve **الغين** ve **اللام** bedende bir kuvvete delâlet eder; bundan da **البَغل**. Bir kavim dedi: yaratılışının kuvvetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve demişlerdir ki: **التَبْغِيل**den **بَغْلاً** diye adlandırıldı; o, yürüyüşten bir türdür. Bizim gittiğimiz görüş şudur ki: **التَّبغيل** katırın yürüyüşünden türemiştir.

القاموس المحيط:
**البَغْلُ** (müzekker), çoğulu **بِغالٌ**. Ve **مَبْغولاءُ** çoğulun adıdır; dişisi “هاء” iledir. Ve onları **بَغَلَهُم** ( **كَمَنَعَهُم** ): çocuklarını melezleştirdi; **كبَغَّلَهُم** gibi. Ve **حَفْصُ بنُ بُغَيْلٍ** ( **كزُبيرٍ** ): bir muhaddistir. Ve **بَغَّلَ** “تَبْغيلاً”: ağırlaştırdı, yordu; ve develer: **الهَمْلَجَة** ile **العَنَق** arasında yürüdü.

تاج العروس:
ب - غ - ل
**البَغْلُ** (müzekker) bilinen bir şeydir; o, eşek ile at arasından doğurulmuş olandır; çoğulu: **بِغالٌ**. Yüce Allah dedi: “**وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ والْحَمِيرَ لِتَركَبُوهَا**”. Ve denilir: **البَغْلُ** **نَغْل**dür; ve onun için “أهل” vardır: yani zina çocuğudur. Ve **مَبْغُولاءُ**: çoğulun adıdır. Ve dişisi “هاء” iledir; bundan da onların sözü: falanca, **بَغْلَةٍ**den daha kısırdır. Mecazdandır: falanın oğulları içinde cima etti, onları **بَغَلَهُم** ( **كمَنَعهُم** ): yani çocuklarını melezleştirdi; **كبَغَّلَهُم تَبغِيلاً** gibi; bu, **البَغْل**dendir; çünkü **البَغْل** atın yarış derecesine yetişmekten âciz kalır. Ve “التَكمِلَة”nin nassı: İbn Düreyd dedi: ve denilir: falan, falanın oğulları içinde cima etti de onları **فَبَغَّلَهم**; ve onu şedde ile ضبط etti. Ve **حَفْصُ بن بُغَيْل** ( **كزُبَيرٍ** ) **المُرْهِبِيّ**: Sufyân ve Zâide’den rivayet eden bir muhaddistir; ondan Ebû Küreyb ve Ahmed b. Büdeyl rivayet etti; saduq’tur. Ve **بَغَّلَ تَبغِيلاً**: yürüyüşte ağırlaştırdı ve yordu; bu mecazdır. Mecazdandır: **بَغَّلَت الإبِلُ**: **الهَمْلَجَة** ile **العَنَق** arasında yürüdüğünde; ve bundan **البَغْل**ün اشتقاقı, İbn Düreyd’in dediği gibi. Ve denildi: **التَّبْغِيلُ**: içinde yumuşak davranılan yürüyüştür; denilir: yoruldu da **فبَغَّلَ**: **هَمْلَج** ettiğinde. er-Râî dedi:
وإذا تَرَقَّصَت المَفازَةُ غادَرَتْ ... رَبِذاً يُبَغلُ خَلْفَها تَبغِيلا
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
**تبَغَّلَ البَعِيرُ**: yürüyüşünün genişliğinde ona benzediğinde ve ondan azgınlığı ve kötülüğü tasavvur edildiğinde; bu yüzden alçağın sıfatında denildi: o **بَغْلٌ نَغْل**dür; bunu râgıb söyledi. Ve **التَّبْغِيلُ**: bedenin kalınlığı ve sertliğidir; denildi: ve bundan **البَغْل**ün اشتقاقı. Ve **البُغْلُولُ** (zamm ile): yerden bir çukurdur; Ebû Amr’dan: bitirir. Ve **البَغَّالُ** ( **كشَدَّادٍ** ): **البِغال** sahibi; bunu Sîbeveyh hikâye etti. Ama Cerîr’in sözü:
مِن كُلِّ آلِفَةِ المَواخِرِ تَتَّقِى ... بِمُجَرَّدٍ كمُجَرَّدِ البَغَّالِ
o, bizzat **البَغْل**ün kendisidir; bunu Sâğânî tahkik etti. Ve **بَغْلِيلٌ** (fetha ile): Milyâne’de mukim şerif el-Gaznâtî Muhammed’in oğlu Abdülkâdir’in lakabıdır; ve kardeşi el-Kâsım, Şerşâle’de indi. Ve denilir: içinde **أَبوالُ البِغال** bulunan bir yol: yani zordur. Mecazdandır: Mısır ehli der ki: falan, güzel bir **بَغْلةً** satın aldı: yani bir câriye. Ve falanın evinde **بِغالٌ** vardır. Ve Yemen’in **بِغالِ**inden satın aldım; fakat **بِغالِي** fiyat(ı)dır. Ve **بَغُلَ الرجُلُ** ( **ككَرُم** ) **بُغُولَةً**: ağırlaştı. Ve denilir: o, öküzden **أَبْغَل**dir; ve eşekten **أَنْغَل**dir. Ve **أبغل الظَّبْية**. Ve **بَغلانُ**: Belh’te bir köydür; ona meşhur muhaddis Kuteybe b. Saîd nisbet edilmiştir.
