# بغ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D8%BA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: بغ

باب الغين والباء
غب ، بغ : مستعملان .
غب : ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الغُبَبُ : أَطْعِمَةُ النُّفَسَاءِ .
ابنُ السّكّيتِ : الغَبِيْبَةُ مِنْ ألْبانِ الغنم : صَبُوحُ الغنم بُكْرَةً ، حتّى يَحْلُبُوا عَلَيهِ مِنَ اللَّيْلِ ، ثم يَمْخُضُوهُ من الْغَدِ .
وقالَ أبو عُبَيْدِ ، قال أبو زيادٍ الكلابيُّ : يقال للرائِبِ من اللَّبَنِ : الْغَبِيْبَةُ .
قَالَ : وَيُقَالُ : غَبَّ فلانٌ عِنْدَنا ، إذَا باتَ ، ومنه سُمِّي اللّحْمُ الْبائِتُ غابّاً ، وأَغَبَّنَا فُلانٌ : إذا أتانَا غِبّاً ، ومنهُ قولُه :
. . . ما تُغِبُّ نَوافِلُهْ
قال : وقالَ أبو زَيدٍ : الْغُبَّةُ : الْبُلْغَةُ من الّعيشِ .
الليثُ : غَبَّتِ الأُمورُ ، إذا صارَتْ إلى أواخِرِها ، وأنْشَدَ :
غِبَّ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ القَوْمَ السُّرَى
قالَ : والغِبُّ : وِرْدُ يومٍ ، وَظِمْءُ يَوْمٍ . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّهُ قالَ لأبي هُرَيْرَةَ : ( زُرْ غِباً تَزْدَدْ حُبّاً ) .
وَيُقالُ : ما يَغِبُّهُمْ بِرِّي ، ويُقَالُ : إن لهذا العِطْرِ مَغَبَّةً طَيِّبَةً ، أي : عاقِبَةً .
وتَقُولُ : غَبَّ اللَّحْمُ يَغِبُّ غبُوباً ، فهو غابٌّ ، إذا تَغَيْرَ ، وكذلك الثِّمارُ .
وقال الأصمعيُّ : الغِبُّ ، إذا شَرِبَتِ الإبِلُ يَوْماً وَغَبَّتْ يَوْماً يُقالُ : شَرِبَتْ غِبّاً ، وكذاكَ الغِبُّ مِنَ الحُمَّى .
ويُقالُ : بَنُو فُلانٍ مُغِبُّونَ ، إذا كانَتْ إبلهِمْ تَرِدُ الغِبَّ ، ويقال بَعيرٌ غابٌّ ، وإبِلٌ غَوَابُّ ، إذا كانَتْ تَرِدُ الغِبَّ .
ويقالُ : أغبَّ عَطَاؤُهُ ، إذا لم يَأْتِنَا كلّ يَوْمٍ وأغبّتِ الإبِلُ إذا لم تَأْتِنَا كلَّ يَوْمٍ بَلَبَنٍ .
وأغَبّتِ الحُمّى ، وَغَبَّتِ الإبِلُ ، بِغَيرِ ألِفٍ ، إذا شَرِبَتْ غِبّاً . ولحمٌ غابٌ ، وَقَدْ أَغَبّ اللَّحْمُ ، وَغَبّ ، إذا أنْتَنَ ، وغَبّتِ الحُمّى من الغِبِّ بِغَيْرِ ألِفٍ .
ويقالُ للإبلِ بعْدَ العِشْرِ : هي تَرْعَى عِشْراً وغِبّاً ، وعشْراً ورِبْعاً ، كلُّ ذلك إلى العِشْرين .
أبو عُبَيْدٍ عن الكِسَائيِّ : أغْبَبْتُ القَوْمَ ، وغَبَبْتُ عَنْهُمْ ، مِنَ الغِبِّ : جِئْتهُمْ يَوْماً وَتَركّتُهُمْ يوماً ، فإذا أردتَ الدّفْعَ قُلتَ : غَبّبْتُ عَنْهُ بالتَّشْدِيدِ .
شَمِرَ عن ابْنِ نَجْدَة : ( رُوَيْدَ الشِّعْرِ يَغِبَّ ) ، ولا يكون : يُغِبُّ . معناه : دَعْهُ يَمْكُثُ يوماً ، أو يَوْمَيْنِ ، قالَ نَهْشَلُ بْنُ حُرِّي :
فَلَمَّا رَأى أَنْ غَبّ أمْرِي وَأَمْرُهُ
وَوَلّتْ بِأَعْجَازِ الأمُورِ صُدُورُ
ويقالُ : مياهٌ أغْبابٌ ، إذا كانَتْ بعيدَةً . وقال :
يَقُولُ : لا تُسْرِفُوا في أمْرِ ريِّكُمُ
إنّ المِياهَ بِجَهْدِ الرّكْبِ أغْبَابُ
هَؤلاءِ قومٌ سَفْرٌ ، وَمَعَهُمْ من الماءِ ما يَعْجِزُ عن رِيِّهِمْ ، فَهُمْ يَتَواصَوْنَ بِتَركِ السّرفِ في الماء .
وقال الأصمعيُّ : الغَبَبُ : الجِلْدُ الذي تَحْتَ الحَنَكِ .
والغَبْغَبُ : المَنْحَرُ بِمِنَى .
وقال الليثُ : الغَبَبُ للبَقَرِ والشَّاءِ : ما تَدَلَّى عِنْدَ النَّصِيلِ ، والغَبْغَبُ : للدِّيكِ والثَّوْرِ .
قال : والغَبْغَبُ : نُصُبٌ كانوا يَذْبَحُونَ عَلَيْهِ ، وقال جرير :
والتَّغْلِبِيَّةُ حِينَ غَبَّ غَبِيبُها
تَهْوِي مَشافِرُهَا بِشَرِّ مَشافِرِ
أرادَ بِقَوْلِهِ : ( حِينَ غَبَّ غَبِيبُها ) ما أنْتَنَ من لحومِ مَيْتَتِها وَخَنازِيرِها . ويُسَمّى اللحمُ البائتُ : غاباً وغَبِيباً .
وأخبرني المُنذري عن ثَعْلب عن سلمةَ عن الفَرَّاء : قالَ : يقالُ : غَبَبٌ وَغَبْغَبٌ .
قال أبو طالبٍ ، في قولِهِمْ : ( رُبّ رَمْيَةٍ مِنْ غَيْرِ رامٍ ) أوَّلُ من قالَهُ . الحَكَمُ بنُ عبدِ يَغُوثَ ، وكانَ أرمى أهلِ زَمانِهِ ، فآلى : لَيَذْبَحَنّ عَلَى الغَبْغبِ مَهاةً ، فَحَمَلَ قَوْسَهُ ، وَكِنانَتَهُ ، فَلَمْ يَصْنَعْ شَيئاً ، فقالَ : لأذبَحَنَّ نَفْسي ، فقال له آخَرُ : إذْبَحْ مكانَها عَشْراً من الإبلِ ، ولا تَقْتُلْ نَفْسَك ، فقالَ : ( لا أظْلِمُ عاتِرَةً ، وأتْرُكُ النافِرَةَ ) . ثم خَرَجَ ابنُهُ ، ومَعَهُ قوسُهُ ، فَرَمَى بقَرَةً فَأَصابَها ، فقالَ له أبُوهُ : ( رُبّ رَمْيَةٍ مِنْ غَيْرِ رامٍ ) .
وقال أبو عمرٍ و : غَبْغَبَ ، إذا خَانَ في شِرَائِهِ ، وبَيْعِهِ ، قال : وغَبّ الرّجُلُ ، إذا جاء زائراً يوماً بعدَ أيَّام ، ومنهُ قَوْلُهُ : ( زُرْ غِبّاً تَزْدَدْ حُبّاً ) .
وأما الغِبُّ مِنْ وِرْدِ المالِ ، فَهُوَ أنْ يَشْرَبَ يَوْماً ، ويَوْماً لا .
بغ : أبو عَمْرٍ و : بَغَّ الدّمُ ، إذا هَاجَ :
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : بِئْرٌ بُغْبُغٌ ، وَبُغَيْبِغٌ : قَريبُ الرِّشَاءِ ، وأنشد :
يا ربّ ماءٍ لَكَ بالأَجْبَالِ
أجْبَالِ سَلْمَى الشُّمّخِ الطِّوَالِ
بُغَيْبغٌ يُنْزَعُ بالعِقالِ
طَامٍ عَلَيْهِ وَرَقُ الْهَدَالِ
قالَ : يُنْزَعُ بالعِقَالِ : لِقُرْبِ رِشَائِهِ .
وقال الليثُ : البَغْبَغَةُ : حِكايَةُ ضَرْبٍ مِنَ الهدِير ، وَأَنْشَدَ :
بِرَجْسِ بَغْبَاغِ الهَدِيرِ البَهْبَهِ
وَبُغَيْبَغَةُ : ماءٌ لآلِ رَسُول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وَهْيَ عَيْنٌ غَزِيرَةُ الماء ، كثيرةُ النَّخِيلِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البُغَيْبِغُ أيضاً : تَيْس الظِّباءِ السَّمينُ .

### Türkçe

باب **الغين** ve **الباء**
**غب** , **بغ** : ikisi de kullanımdadır.
**غب** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den; dedi ki: **الغُبَبُ**: lohusaların yiyecekleridir.
İbnü’s-Sikkît: koyun sütlerinden **الغَبِيْبَةُ**: koyunların sabah içkisi (sabah sütü)dür; sabahleyin, geceleyin onun üzerine sağıncaya kadar; sonra ertesi gün onu yayıklarlar.
Ebû ʿUbeyd dedi; Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: sütten ekşimiş olana: **الْغَبِيْبَةُ** denir.
Dedi ki: Ve denilir: falan kimse yanımızda **غَبَّ** etti; geceleyip kaldığı zaman. Ondan dolayı gecelik kalmış et **غابّاً** diye adlandırıldı. Ve falan kimse bizi **أَغَبَّنَا** etti: bize **غِبّاً** (bir gün gelip bir gün gelmeyerek) geldiği zaman. Ondandır onun sözü:
. . . ما تُغِبُّ نَوافِلُهْ
Dedi ki: Ve Ebû Zeyd dedi: **الْغُبَّةُ**: geçimden (yaşayıştan) **الْبُلْغَةُ** (yetecek kadar olan)dır.
el-Leys: **غَبَّتِ الأُمورُ**; işlerin sonlarına vardığı zaman. Ve okudu:
غِبَّ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ القَوْمَ السُّرَى
Dedi ki: Ve **الغِبُّ**: bir günün suya varışı, ve bir günün susuzluğudur. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki, Ebû Hureyre’ye dedi: ( **زُرْ غِباً تَزْدَدْ حُبّاً** ).
Ve denilir: benim iyiliğim onları **يَغِبُّهُمْ** (seyrekleşir/ara verir) değildir. Ve denilir: şu kokunun **مَغَبَّةً** **طَيِّبَةً**’si vardır; yani: bir **عاقِبَةً** (akıbet) vardır.
Ve dersin: et **غَبَّ** eder, **يَغِبُّ** **غبُوباً**; o hâlde o **غابٌّ**dur; değiştiği zaman. Meyveler de böyledir.
el-Asmaʿî dedi: **الغِبُّ**: develer bir gün içip bir gün **غَبَّتْ** ettiği zaman denilir: **شَرِبَتْ غِبّاً**; hummanın **الغِبُّ**’ü de böyledir.
Ve denilir: falanın oğulları **مُغِبُّونَ**dur; develeri **الغِبَّ**’e (bir gün arayla suya) varır olduğu zaman. Ve denilir: **بَعيرٌ غابٌّ** ve **إبِلٌ غَوَابُّ**; **الغِبَّ**’e varır oldukları zaman.
Ve denilir: onun bağışı **أغبَّ** etti; her gün bize gelmediği zaman. Ve develer **أغبّتِ**; her gün bize sütle gelmediği zaman.
Ve humma **أغَبّتِ**; ve develer **غَبَّتِ**; elifsiz olarak: **غِبّاً** içtiği zaman. Ve et **غابٌ**; ve et **أَغَبّ** etti, ve **غَبّ** etti; kokuştuğu zaman. Ve humma, **الغِبِّ**’den, elifsiz olarak **غَبّتِ**.
Ve denilir: develere ondan sonra: o, on (gün) ve **غِبّاً** otlar; ve on (gün) ve çeyrek (gün) otlar; bunların hepsi yirmiye kadardır.
Ebû ʿUbeyd, el-Kisâʾî’den: kavmi **أغْبَبْتُ** ettim, ve onlardan **غَبَبْتُ** ettim; **الغِبِّ**’den: onlara bir gün geldim ve onları bir gün bıraktım. İtme/defetmeyi istediğin zaman dersin: ondan **غَبّبْتُ**; şeddeli olarak.
Şemmir, İbn Nejde’den: ( **رُوَيْدَ الشِّعْرِ يَغِبَّ** ); ve **يُغِبُّ** olmaz. Manası: onu bir gün, yahut iki gün kalsın diye bırak. Nehşel b. Ḥurrî dedi:
فَلَمَّا رَأى أَنْ غَبّ أمْرِي وَأَمْرُهُ
وَوَلّتْ بِأَعْجَازِ الأمُورِ صُدُورُ
Ve denilir: **مياهٌ أغْبابٌ**; uzak olduğu zaman. Ve dedi:
يَقُولُ : لا تُسْرِفُوا في أمْرِ ريِّكُمُ
إنّ المِياهَ بِجَهْدِ الرّكْبِ أغْبَابُ
Bunlar yolcu bir kavimdir; ve yanlarında, onları sulamaktan aciz kalınacak kadar su vardır; bu yüzden suda israfı terk etmeyi birbirlerine tavsiye ederler.
el-Asmaʿî dedi: **الغَبَبُ**: çenenin altındaki deridir.
Ve **الغَبْغَبُ**: Minâ’da boğaz (kesim yeri)dir.
el-Leys dedi: **الغَبَبُ**, sığır ve koyun için: **النَّصِيلِ** yanında sarkan şeydir; ve **الغَبْغَبُ**: horoz ve boğa içindir.
Dedi ki: Ve **الغَبْغَبُ**: üzerinde kestikleri bir dikili taştır. Cerîr dedi:
والتَّغْلِبِيَّةُ حِينَ غَبَّ غَبِيبُها
تَهْوِي مَشافِرُهَا بِشَرِّ مَشافِرِ
Onun sözüyle: ( **حِينَ غَبَّ غَبِيبُها** ) murat etti: onun leşinin ve domuzlarının etlerinden kokuşan şey. Ve gecelik kalmış et: **غاباً** ve **غَبِيباً** diye adlandırılır.
el-Münzirî bana haber verdi; Saʿleb’den; Seleme’den; el-Ferrâ’dan: dedi ki: **غَبَبٌ** ve **غَبْغَبٌ** denilir.
Ebû Tâlib dedi; onların sözü hakkında: ( **رُبّ رَمْيَةٍ مِنْ غَيْرِ رامٍ** ) onu ilk söyleyen: el-Ḥakam b. ʿAbd Yaġûs’tur; ve o, zamanının en iyi ok atanı idi. Şöyle yemin etti: **الغَبْغبِ** üzerinde mutlaka bir yaban ineği keseceğim. Yayını ve sadakını aldı; fakat bir şey yapamadı. Dedi ki: mutlaka kendimi keseceğim. Ona bir başkası dedi: onun yerine on deve kes, ve kendini öldürme. Dedi ki: ( **لا أظْلِمُ عاتِرَةً ، وأتْرُكُ النافِرَةَ** ). Sonra oğlu çıktı; ve onun yayı onunla beraberdi; bir ineğe ok attı da onu vurdu. Babası ona dedi: ( **رُبّ رَمْيَةٍ مِنْ غَيْرِ رامٍ** ).
Ebû ʿAmr dedi: **غَبْغَبَ**; alışında ve satışında hıyanet ettiği zaman. Dedi ki: Ve adam **غَبّ** etti; günler sonra bir gün ziyaretçi olarak geldiği zaman. Ondandır onun sözü: ( **زُرْ غِبّاً تَزْدَدْ حُبّاً** ).
Ama malın suya varışından **الغِبُّ** ise: bir gün içmesi ve bir gün içmemesidir.
**بغ** : Ebû ʿAmr dedi: kan **بَغَّ** etti; coştuğu zaman:
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **بِئْرٌ بُغْبُغٌ** ve **بُغَيْبِغٌ**: ipi (kovanın ipi) yakın olandır. Ve okudu:
يا ربّ ماءٍ لَكَ بالأَجْبَالِ
أجْبَالِ سَلْمَى الشُّمّخِ الطِّوَالِ
بُغَيْبغٌ يُنْزَعُ بالعِقالِ
طَامٍ عَلَيْهِ وَرَقُ الْهَدَالِ
Dedi ki: **يُنْزَعُ بالعِقَالِ**: ipinin yakınlığından dolayıdır.
el-Leys dedi: **البَغْبَغَةُ**: bir tür böğürtünün taklididir. Ve okudu:
بِرَجْسِ بَغْبَاغِ الهَدِيرِ البَهْبَهِ
Ve **بُغَيْبَغَةُ**: Resûlullah’ın âline ( صلى الله عليه وسلم ) ait bir sudur; ve o, suyu bol bir pınardır; hurması çoktur.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **البُغَيْبِغُ** da: semiz ceylan tekesidir.
