# بقر (ب-ق-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sığır

- Harfler: ب - ق - ر
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَقَرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَلَةٌ | İnek | 3 | 3 | [2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:68.md) |
| [الْبَقَرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعَلِ | İnek sürüsü | 2 | 2 | [6:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/6:144.md) |
| [بَقَرَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعَلَاتٍ | İnekler | 2 | 2 | [12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/12:43.md) |
| [الْبَقَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | الْفَعَلَ | İnek sürüsü | 1 | 1 | [2:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:70.md) |
| [بَقَرَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعَلَةً | İnek | 1 | 1 | [2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:67.md) |

## Mücavir kökler — 81 mücavir (100 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Cılızlar
2. [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Yağ
3. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Başaklar
4. [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Kurular
5. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Hudr : Sebzedir
6. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
7. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Kepçe, kefe demektir
8. [شحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İkisinin iç yağı
9. [فقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Koyu
10. [وشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Alaca
11. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Yırtıcı hayvan demektir
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 13 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
13. [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haveye, hyy’den dönüşmüştür
14. [ظفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Size zafer kazandırdı
15. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
16. [أبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Deve sürüsü demektir
17. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Öküz demektir
18. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
19. [صفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
20. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bulanık su demektir
21. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Her çeşit renk demektir
22. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ekel pas demektir
23. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
24. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Benzeşen
25. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
26. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
27. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yardım istenilen
28. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hars ekin demektir
29. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sol
30. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bekr genç deve demektir
31. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
32. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
33. [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
34. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
35. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
36. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zeyl etek denektir
37. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sena yaka demektir
38. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
39. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
40. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Neredeyse o
41. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
42. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
43. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
44. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
45. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
46. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
47. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
48. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
49. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
50. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haml: İple yüklenen yük demektir
51. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ferv “Ferre”ye bak
52. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
53. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
54. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Buğa boğa demektir
55. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
56. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
57. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
58. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
59. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
60. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بقر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md), [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md), [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Genişçe yarmak, açmak, toprağı sürerek yarmak ve bu eylemle özdeşleşen sığır cinsi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emre teslimiyette bahane üretmeksizin boyun eğme ve rızık üretiminde tasarruf aracı |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin örtüsünü yarma, kapalılığı açığa çıkarma ve üretim döngüsünü işletme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hayvan türü ismi sayıp yarma, açığa çıkarma ve tarımsal üretim bağlamındaki kurucu semantik çekirdeğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بق | Dışarı fırlama, yayılma, yarılarak ortaya çıkma veya ardında kalıntı bırakma hareketidir; nitekim [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) toprağı yarıp çıkan yeşillik ve filizi, [بقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9.md) zeminde ayrılarak belirginleşen renk ve lekeyi, [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) ise yok oluş sürecinden yarılarak geriye kalmayı ifade eder | ر | Çekirdekteki yayılma ve patlak verme hareketine süreklilik, fiziksel derinlik ve mekanik yarılma boyutu katarak toprağı veya bir dokuyu genişçe ve boylu boyunca yarma anlamına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı bir hacim, iç alan, sınırlandırılmış bünye veya barınak |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sıkışma, toplanma, dar bir kanaldan geçiş veya odaklanma |
| ر | İnsan başı | Öncülük, hareketin yöneldiği tepe nokta, akışın başı |
| بقر | Kapalı bir bünyenin dar bir hat boyunca başlanarak yarılması | Kapalı bir yapının (ب), odaklanmış ve keskin bir hat üzerinden (ق), yönlü ve sürekli bir eylemle baştan sona boylu boyunca yarılıp açılması (ر) |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir bedeni, karnı veya toprağı boydan boya, genişçe ve derinlemesine yarmak; toprağı çift sürerek yarması sebebiyle sığır cinsine verilen ad |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmrüülkays’a nispet edilen beyitte kök, yeryüzünü yararak genişçe yol almak ve uzaklaşmak anlamında kullanılmıştır: ألا هل أتاها والحوادث جمة / بأن امرئ القيس بن تملك بيقرا |
| Erken Arapça kullanım | Su içmekten kaçınan sığır sürüsünü ve bu sürünün başında duran sığırtmacı anlatmak için erken dönem darbımesellerinde باقر ve باقورة biçiminde kullanılmıştır; nitekim sözlüklerde yer alan şu beyit erken kullanım şahididir: وما ذنبه أن عافت الماء باقر / وما إن تعاف الماء إلا ليضربا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, el-Mufradāt, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça بقر kökü, Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde hem eylemsel olarak yarma, açma, inceleme hem de doğrudan sığır (büyükbaş hayvan) cinsi için kullanılan kadim bir Afro-Asyatik miras taşır. İbranicede baqar (בָּקָר) kelimesi sığır sürüsünü, bāqar (בָּקַר) fiili ise yarıp araştırmak, dikkatle denetlemek, teftiş etmek anlamını ifade eder; ayrıca boqer (בֹּקֶר) kelimesi gecenin karanlığını yarıp açan sabah vaktidir. Süryanicede bqārā (ܒܩܪܐ) sığır sürüsü, bqār (ܒܩܪ) fiili ise sorgulamak, araştırmak ve teftiş etmek demektir. Akadcada bāqiru / baqāru biçiminde görülen hukuki hak iddiası veya talep eylemi de bir meseleyi açığa çıkarma ve deşme hareketinden türer. Bu dilsel katman, sözcüğün hayvana ad oluşunun tesadüfi olmadığını; hayvanın toprağı yarma (çift sürme) işlevinden ve eylemin zihinsel düzlemde gizli olanı açığa çıkarma (teftiş, tahkik) hareketinden kaynaklandığını kesin olarak gösterir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı, karnı veya bir nesneyi genişçe yarmak ve bu yarılmadan ilim veya rızık çıkarmak | Fiil olarak yarma eylemi; toprağı süren hayvana (بَقَرَة) ve ilmin inceliklerini yarıp açığa çıkaran kişiye (بَاقِر) isim türetmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice baqar (sığır/araştırmak), Süryanice bqārā (sığır/sorgulamak) | Toprağı yarma ile nesneyi yarıp teftiş etme arasındaki semantik paralellik tüm Sami kolunda ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök tabakası | Çiftçilik ve evcilleştirme süreçleriyle eşzamanlı olarak yarma, sürme ve büyükbaş sürüsü kavramı bölgesel dil havzasında sabitleşmiştir | Güçlü |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Koehler-Baumgartner HALOT, Jeffery Foreign Vocabulary.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بقر | Anlamlı | Genişçe yarmak, açmak, sığır cinsi | Kapalı bir yapıyı deşip açmak; toprağı yarıp süren büyükbaş hayvan | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Parıldamak, şimşek çakmak, göz kamaşmak | Işığın aniden karanlığı yarıp parlaması ve gözün hayretten açılması | Kur'an'da geçer; ani yarılma ve parıltı ortaklığı |
| [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Gmmek, kabir yapmak, örtmek | Toprağı yarıp içine yerleştirdikten sonra üzerini kapatmak | Kur'an'da geçer; yarma eyleminin zıt yönde örtmeyle tamamlanması |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Yaklaşmak, yakın olmak, suya yönelmek | Mesafe aralığını yararak iki noktanın birbirine yanaşması | Kur'an'da geçer; aradaki boşluğu kapatma yönelimi |
| [ربق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | İple bağlamak, halkaya geçirmek | Hayvanların boynuna halkalı ip geçirmek, bağlamak | Kur'an'da geçmez; sığır ve davarı zapt etme bağıyla ilişkilidir |
| [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Gözetlemek, beklemek, boyun | Boynunu uzatarak dikkatle bakmak, muhafaza etmek | Kur'an'da geçer; baqara ile boyun ve gözetleme ekseninde birleşir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بقر | Merkez | Yarma, çift sürme, sığır | Hem fiziksel yarma eylemini hem de bu eylemin aracı olan büyükbaş hayvan cinsini ifade eder | Toprağı yararak üretimi başlatma ve kapalı olanı açığa çıkarma nüansı taşır |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Evcil hayvan sürüsü | Sığır, koyun, keçi ve deveyi içine alan genel refah ve nimet nitelikli sürü kavramıdır | بقر gibi doğrudan yarma ve tarımsal işlevden değil, fayda ve lütuftan türemiştir |
| [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) | Komşu | Toprak sürme, ekim | Toprağı tohum ekmek üzere işleme, kazma ve ekine hazırlama eylemidir | بقر bu eylemi gerçekleştiren fiziki güç ve faili karşılarken, [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) sürecin tamamıdır |
| [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) | Komşu | Yarma, kurtuluş, tarım | Toprağı yarıp tohumu yetiştirme ve bu yolla nihai başarıya/kurtuluşa ulaşmadır | بقر mekanik yarılmaya odaklanırken, [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) yarılma sonucu elde edilen verim ve necatı vurgular |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Parçalara ayırma, yarma | Bir bütünün ikiye ayrılması veya çatlamasıdır | [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) çatlama ve zorlanma nüansına sahiptir; بقر ise geniş ve derinlemesine deşerek açmadır |
| [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) | Zıt | Bitişiklik, kapalılık | İki parçanın birbirine yapışık, kapalı ve deliksiz olması durumudur | بقر eyleminin tamamen tersi olarak hiçbir yarık ve açılmanın bulunmaması halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بقر | Sığır; yarmak, genişçe açmak | Hem hayvan cinsini hem de toprağı veya bir nesneyi deşerek açma eylemini kapsar | Kesin |
| Latince | Bos, arator | Sığır, öküz; çift süren | Sığır cinsini ve çift sürme işlevini karşılar; iç organı veya ilmi yarma soyutlamasını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Bovine, cattle; furrow, delve | Sığır cinsi; yarmak, derinlemesine araştırmak | Hayvan anlamını cattle/bovine tam verir; fiil anlamındaki derin yarıp deşmeyi delve ve furrow kısmen karşılar | Güçlü |
| Almanca | Rind, Rindvieh; aufschlitzen, ergründen | Sığır cinsi; yarıp açmak, derinlemesine araştırmak | Rind biyolojik cinsi karşılar; aufschlitzen fiziksel yarmayı, ergründen ilmi derinleşmeyi ayrı ayrı verir | Güçlü |
| Fransızca | Bovin, bétail; fendre, éventrer | Büyükbaş hayvan; yarmak, karnını deşmek | Bétail ve bovin hayvanı adlandırır; fendre ve éventrer kökün cerrahi ve fiziksel yarma yönünü aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَقَرَةٌ | İsrailoğullarının kurban etmekle emrolunduğu somut sığır | Emre teslimiyet imtihanı, şekilcilik ve gereksiz ayrıntı sorgulamasının kınandığı kıssa bağlamı (Bakara [2:67](https://lisan.digital/tr/ayet/2:67.md), [2:68](https://lisan.digital/tr/ayet/2:68.md), [2:69](https://lisan.digital/tr/ayet/2:69.md), [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)) |
| الْبَقَرِ | Genel cins ismi; helal kılınan veya haramlığı tartışılan büyükbaş hayvanlar | Rızık taksimi, putperest tabuların reddi ve Yahudilere ceza olarak konan yağ yasakları bağlamı (En'âm [6:144](https://lisan.digital/tr/ayet/6:144.md), [6:146](https://lisan.digital/tr/ayet/6:146.md)) |
| الْبَقَرِ | Teşhis edilemeyen, birbirine benzeyen sığır cinsi | Ayırt etme zorluğu ve hakikatin kapalılığı bağlamı (Bakara [2:70](https://lisan.digital/tr/ayet/2:70.md)) |
| بَقَرَاتٍ | Rüyada sembolik olarak bolluk ve kıtlık yıllarını temsil eden inekler | Geleceğe dair iktisadi ve tarımsal döngülerin rüya yoluyla tevili bağlamı (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md), [12:46](https://lisan.digital/tr/ayet/12:46.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Emre muhatap olma ve mükellefiyet | Bakara kıssasında emre itaat yerine sürekli soru sormanın teklifi ağırlaştırması ve ilahi iradeye teslimiyet | Şüphecilik, nifak ve gereksiz tafsilat talebinin mükellefiyeti zorlaştırması |
| Fıkıh | Kurban, zekat ve helal/haram gıdalar | Sığırın kurban nisabı (yedi kişi adına kesilebilmesi), zekat oranları ve En'âm suresinde geçen iç yağlarının tahlili | Şer'i bir mal, üretim aracı ve ibadet nesnesi olarak hukuki statüsü |
| Tefsir | Bakara kıssası ve Yûsuf rüyasının tevili | İneğin etinden bir parça ile ölünün diriltilmesi mucizesi ve yedi ineğin yedi yıllık tarımsal verimliliği simgelemesi | Ölüm ile hayat arasındaki perdenin yarılıp açılması ve iktisadi döngülerin tevili |
| Hadis | Ahkam, fitneler ve kurban uygulamaları | Fitnetün bâkıratün (her şeyi yarıp dağıtan fitne) rivayetleri ve kurbanlık büyükbaşın vasıfları | Yarıp parçalayan toplumsal yarılmalar veya bereket vesilesi olan ziraat hayvanı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve teslimiyet | Kurban ve ilahi emrin pazarlıksız icrası | Şüpheyi ve pagan tabuları parçalama | Kutsanan veya bahane konusu yapılan hayvanın kesilmesiyle şirk tortuları yarılıp atılır | Kesin |
| İlmi | Araştırma ve idrak | Meselelerin iç yüzünü yarıp açığa çıkarma (tebakku') | Hakikati keşfetme | İlimde derinleşmek, kapalı nas ve olayların zahirini yarıp bâtınındaki hikmeti bulmaktır | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve itaat | Bahane üretmeksizin emir komuta zincirine uyma | Fitneyi ve bölünmeyi engelleme | Aşırı teferruat sorgulamasının siyasi birliği bozucu ve emri zaafa uğratıcı etkisini tasfiye eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve rezerv | Tarımsal güç, ziraat ve gıda rezervi döngüsü | Üretimi sürdürme ve kriz yönetimi | Toprağın sürülmesiyle refahın üretilmesi ve yedi yıllık kıtlık krizine karşı stok yönetimi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir manifoldun veya yüzeyin yarılması, faz geçişi ve çatallanma (bifurcation) | Kapalı bir denge durumunun dış bir kuvvetle kırılarak içeriğindeki gizli enerjinin ve yeni durumların açığa çıkması modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kapalılığın sorgulanarak deşifre edilmesi, tarımsal emek teorisi | Toplumda tabularla korunan bâtıl yapıların rasyonel ve ilahi buyrukla deşilip çözülmesi, toprağın işlenmesiyle artı-ürün üretimi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | بقر kökünü sadece zoolojik bir sınıflandırma olan inek veya öküz kelimesine indirgeyerek, kelimenin yarma, deşme ve açığa çıkarma anlamını tamamen unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da maktulün katilini bulmak için bir ölünün diriltilmesi (perdenin yarılması), kıtlık ve bolluk dengelerinin önceden yarılıp deşifre edilmesi gibi kurucu bir idrak aracına dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara kıssasının sadece bir hayvan kurban etme ritüeline indirgenmesi, kıssadaki emir-sorgulama psikolojisinin ve hakikati perdeleyen örtülerin parçalanması hedefinin ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en uzun suresine adını veren bu kök; şüphe, bahane ve teferruat hastalığına karşı ameli teslimiyeti temsil ederken, ontolojik düzeyde ölüm-hayat perdesinin yarılıp hakikatin ortaya çıkmasını simgeler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bakara suresindeki faili meçhul cinayet ve ineğin kurban edilmesi kıssasında (Bakara [2:67](https://lisan.digital/tr/ayet/2:67.md)-73), En'âm suresindeki helal-haram hayvan tasniflerinde (En'âm [6:144](https://lisan.digital/tr/ayet/6:144.md)-146) ve Yûsuf suresindeki iktisadi rüya tabirinde (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md)-49). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerde teslimiyet yerine mantık kılıflı bahaneler üretmenin insanı felakete sürükleyeceğini; tabulaştırılan nesnelerin bizzat kurban edilerek zihinsel özgürlüğün kazanılacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Toprağı, bedeni veya bir nesneyi derinlemesine ve genişçe yarmak; bu işlevle toprağı süren sığır cinsi.
- Soyut anlam: Gizli kalmış, kapalılık arz eden veya üstü örtülmüş bir hakikatin deşilerek açığa çıkarılması; şüphe ve cehalet karanlığının delinmesi.
- Sistematik karşılık: Üretim aracı olarak toprağı yarma gücü ile bilinç düzeyinde perdeleri yarma iradesinin birleşimi; kriz ve kıtlık karşısında rezerv yönetimi.
- LaTeX modeli: $$S(t) \xrightarrow{\; \nabla \;} \left( U(t) \times Y(t) \right) \implies \Delta H = H_{\text{açık}} - H_{\text{gizli}}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, $t$ anındaki kapalı ve bölünmemiş sistemi (toprak, kapalı hakikat, meçhul cinayet veya rüya); $\nabla$ simgesi, kökün temsil ettiği boylu boyunca yarma, açma ve deşme operatörünü; $U(t)$ tarımsal üretim ve emek çıktısını; $Y(t)$ açığa çıkarılan yeni fiziki veya tevili veriyi; $\Delta H$ ise gizli durumdaki belirsizlik entropisinin parçalanarak hakikatin berraklaşması arasındaki farkı temsil eder.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:67.md) — بَقَرَةً

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Hani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.

### [Bakara 2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:68.md) — بَقَرَةٌ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ

Meal (IK): Onlar, Bizim için Rabbına dua et de onu bize iyice bildirsin, demişlerdi. Musa da: Allah, o, ne çok kart, ne de çok körpedir. İkisi ortası dinç bir sığırdır, buyuruyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın, demişti.

### [Bakara 2:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:69.md) — بَقَرَةٌ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Bizim için Rabbına dua et de onun ne renk olduğunu bize iyice açıklasın. O da: Rabbım diyor ki: O bakanları rahatlatacak sapsarı renkli bir inektir, demişti.

### [Bakara 2:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:70.md) — الْبَقَرَ

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Rabbına dua et, bize açıkça niteliğnin ne olduğunu bildirsin. Çünkü bizce sığırlar birbirine benziyor. Allah dilerse biz elbette hidayete erenlerden oluruz.

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/2:71.md) — بَقَرَةٌ

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [En'am 6:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/6:144.md) — الْبَقَرِ

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanı mı haram kıldı? Yoksa Allah; size bunları buyururken, siz orada mı idiniz? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah’a karşı yalan uyduranlardan daha zalim kimdir? Muhakkak ki Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [En'am 6:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/6:146.md) — الْبَقَرِ

وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ

Meal (IK): Yahudi olanlara da bütün tırnaklıları haram kıldık. Sığır ve koyunun iç yağlarını da üzerlerine haram kıldık. Bunlardan sırtlarına ve bağırsaklarına yapışan ve kemiğe karışan müstesnadır. Biz, onları zulümlerinden dolayı cezaya çarptırdık. Biz, elbette sadıklarızdır.

### [Yusuf 12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/12:43.md) — بَقَرَاتٍ

وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.

### [Yusuf 12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/ayet/12:46.md) — بَقَرَاتٍ

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sığır

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والراء والباء معهما
ق ر ب، ر ق ب، ب ر ق، ر ب ق، ق ب ر، ب ق ر كلهن مستعملات قرب: القَرَبُ أن يرعى القوم بينهم وبين المورد وهم يسيرون بعض السير حتى إذا كان بينهم وبين الماء عشية أو ليلة عدلوا فقربوا، وهم يقربون قرباً، واقربوا إبلهم، وقربت الإبل.
وحمار قارب يطلب الماء، قال:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
وقال:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ
والعانة القَواربُ: هي التي تَقْرَبُ القَرَبَ أي تعجل الورود، ويقال لطالب الماء ليلاً: قارِبٌ.
والقَرَبُ: طلب الماء ليلاً.
والقارِبُ: سفينة صغيرة تكون مع أصحاب السفن البحرية تستخف لحوائجهم، والجميع قوارِبُ.
والقِرابُ للسيف والسكين: غمدهما، والفعل قَرَّبْتُ قِراباً وأقْرَبْتُ أيضاً قِراباً.
والقُرابُ: مُقاربةُ الشيء، تقول: معه ألف درهم أو قُرابُ ذلك، ومعه ملء قدح ماء أو قُرابُه.
وأتيته قُرابَ العشي، وقُرابَ الليل.
وهذا قدح قربان ماء ونصفان ماء وملآن ماء، فأما نصفان فمن النصف، وقَرْبانُ أي قارب الامتلاء.
وهذا قُرْبانٌ من قَرابينِ الملك أي وزير، هكذا يجمعون بالنون، وهو في القياس خلف، وهم الذين يستنفع بهم إلى الملوك.
والقُرْبُ ضد البعد، والاقتِرابُ الدنو، والتَقَرُّبُ: التدني والتواصل بحق أو قَرابةٍ.
والقُرْبانُ: ما تَقَرَّبْتَ به إلى الله تبتغي به قُرْباً ووسيلة.
وما قَرَبْتُ هذا الأمر قُرْباناً ولا قُرْباً.
وقَرَبَ فلان أهله أي غشيها قرباناً.
والقُرْبَى: حق ذوي القرابة.
وفلان يقرب أمراً أي يعزوه بقول أو فعل، وقربت أمراً: ما أدري ما هو.
والقُربُ: من لدن الشاكلة إلى مراق البطن، ومن الرفع إلى الإبط من كل جانب. وفرس لاحق الأقراب، يجمعون القرب، وإنما للفرس قربان، ولكن لسعته، كما يقولون: شاة عظيمة الخواصر، ولها خاصرتان كما قال:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
جمعه لسعته.
والقريبُ ذو القرابة، ويجمع أقارب، وقريبة جمعها قرائب، للنساء.
والقريبُ نقيض البعيد يكون تحويلاً يستوي فيه الذكر والأنثى، والفرد والجميع، هو قريب، وهي قريب، وهم قريب، وهن قريب.
وفرس مُقَرب: قَرُبَ مربطه ومعلفه لكرامته، ويجمع مقربات ومقاريب.
وأقْرَبَت الشاة والأتان فهي مُقربٌ، وأدنت الناقة فهي مدن لا غير.
والقَريبُ: السمك المملح ما دام في طراءته.
وقد حيى فلان وقَرَّبَ أي قال: حياك الله وقَرَّبَ دارك.
رقب: رَقَبْتُ الشيء أَرْقُبُهُ ورِقباناً أي انتظرت.
وقوله تعالى: "ولم تَرقُبْ قولي" أي لم تنظر.
والتَرَقُّبُ: تنظر الشيء وتوقعه.
والرًّقيبُ: الحارس يشرف على رِقْبةٍ، يحرس القوم.
ورقيبُ الميسر: الأمين الموكل بالضريب، ويقال: الرقيب السهم الثالث.
والرَقيبُ: الحافظ.
والرَّقُوبُ من الأرامل والشيوخ: الذي لا ولد له، ولا يستطيع الكسب، ويقال: هو الذي لم يقدم من ولده شيئاً، وسميت الأرملة رَقُوباً لأنه لا كاسب لها ولا ولد فهي تَتَرَقَّبُ معروفاً.
والرَّقَبَةُ أصل مؤخر العنق، والأَرْقَبُ والرَّقبانيُّ الغليظ الرَّقَبةِ.
وأمة رَقَبانيِّةٌ رَقْباءُ ولا تنعت به الحرة.
والرَّقَبُ جمع كالرِّقاب، والإعطاء في الرِّقاب أي في المكاتبين.
وأعتق الله رقَبَتَه، ولا يقال: عُنُقَه.
والرَّقيبُ: ضربٌ من الحيات، وجمعه رُقُب ورقيبات.
برق: البَرْقُ دخيل في العربية، ويجمع على بِرقان.
والبَرَقُ مصدر الأَبْرَقِ من الحبال، وهو الحبل الذي أبرم بقوة سوداء وقوة بيضاء.
ومن الجبال: ما فيه جدد بيض وجد سود.
والبَرْقاء من الأرض: طرائق بقعة فيها حجارة سود يخالطها رملة بيضاء، وكل قطعة على حبالها برقة، فإذا اتسع فهو الأبرق، والأبارق جمعه، ويجمع على البراق.
والأبارِقُ: الأكام يخالطها الحصى والرمال، قال:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
وهضب الأبارِقِ: موضع بعينه.
والبُروقُ: بيض السحاب، وبَرَقَ يبرُقُ بُروقاً وبَريقاً، وأبْرَقَ لغة.
والبارقةُ: سحاب يَبْرُقُ، وكل شيء يتلألأ فهو بارقٌ، ويبرُق بريقأً. ويقال للسيوف بوارِقُ.
وإذا اشتد موعد بالوعيد يقال: أبْرَقَ وأرْعَدَ، قال:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
وبَرَقَ ورَعَدَ لغة، قال:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
وأبْرَقَتِ الناقة: ضربت بذنبها مرة على فرجها، ومرة على عجزها.
والإنسان البَروقُ هو الفرق لا يزال، قال:
يروغ لكل خوار بَروقِ
كأنه من قولك: بَرِقَ بصره فهو بَرِقٌ أي بهت، فهو فزع مبهوت.
وكذلك يفسر من قرأ: "فإذا بَرِقَ البصر".
ومن قَرَأ: "بَرَقَ" يقول: تراه يلمع من شدة شخوصه ولا يطرف، قال:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
أي رد لها على الإبل.
وبَرَّقَ بعينه تبريقاً إذا لألأها من شدة النظر.
والبُراقُ: دابة يركبها الأنبياء.
والأباريقُ: جمع إبريق.
والبُرْقانُ: جمع بُرْقانةٍ، وهي جرادة تلونت بخطوط صفر وسود.
ربق: رَبَقتُ الشاة رَبْقاً بالرِّبْقِ وهو الخيط، الواحدة رِبْقةٌ، وشاة مُرَبَّقَةٌ أعم، ومَربوقةٌ.
وأم الربيق اسم للحرب، واسم للداهية الشديدة، قال العجاج:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
ويروى: الأزلم قبر: المَقْبَرةُ والمَقْبُرَةُ: موضع القبور: والقبر واحد.
والقَبرُ: مصدر، والقَبرُ موضع القَبرِ، وقَبرتهُ أقبرهُ قبراً ومقبراً.
والاِقبارُ: أن تهيء له قبراً وتنزله منزلة ذاك، قال الله تعالى: "ثم أماته فأقبره" أي جعله بحال يقبر.
والمُقابِرُ: الذي يحفر معك القبر.
والقبر: موضع متأكل مسترخى في العود الذي يتطيب به، وهو جوفه.
بقر: البَقَرُ: جماعة البَقَرةِ، والبَقيرُ والباقِرُ كقولك: الحمير والضئين والجامل، قال:
يكسعن أذناب البقيرِ الدُّلسِ
والباقِرُ جمع البقر مع راعيها، وكذلك الجامل، جمع الجمل مع راعيها.
والبَقرُ: شق البطن، قال الراج:
ضرباً وطعناً باقِراً عشنزرا
والبَقيرةُ شبه قميص تبلسه نساء الهند، ضيق إلى السرة.
والتَّبَقُّر: التفتح والتوسع من بقر البطن، ونهي عن التَّبَقُّر في المال.
والمُتَبَقِّر: اللاعب بالبُقَّيْرَى، وهي لعبة يلعب بها.
وَبَقَروا حولهم أي حفروا، ويقال: كم بَقَرتُم لغسيلكم أي كم حفرتم، وقال طفيل الغنوي:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار المُبَقِّرِ ملعب

##### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ر ب**، **ر ق ب**، **ب ر ق**، **ر ب ق**، **ق ب ر**، **ب ق ر** hepsi kullanımdadır. **قرب**: **القَرَبُ**; kavmin, su kaynağı ile aralarındayken, biraz yürüyüş yürürlerken aralarında otlatmasıdır; nihayet kendileriyle su arasında bir akşam yahut bir gece olunca yönelirler de yaklaşıp konarlar; onlar **يقربون** **قرباً** (yaklaşma olarak yaklaşırlar); develerini **اقربوا** (yaklaştırdılar/konaklattılar); ve develer **قربت** (yaklaştı/konakladı).
Ve suyu isteyen **قارب** bir eşek; dedi ki:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
Ve dedi ki:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها **القَرِبُ**
Ve **العانة القَواربُ**: o, **القَرَبَ**’a **تَقْرَبُ** olandır; yani suya varmayı çabuklaştırır. Ve geceleyin su isteyen kimseye: **قارِبٌ** denir.
Ve **القَرَبُ**: geceleyin su istemektir.
Ve **القارِبُ**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafifçe hareket eder; hepsi **قوارِبُ**tur.
Ve kılıç ve bıçak için **القِرابُ**: ikisinin kınıdır; fiil: **قَرَّبْتُ** **قِراباً** ve ayrıca **أقْرَبْتُ** da **قِراباً**.
Ve **القُرابُ**: şeyin yakınlığı; dersin ki: yanında bin dirhem vardır yahut bunun **قُرابُ**u; ve yanında bir kadeh dolusu su vardır yahut onun **قُرابُ**u.
Ve ona akşamın **قُرابَ**ında geldim; ve gecenin **قُرابَ**ında.
Ve bu, bir kadeh **قربان** su ve iki yarım su ve bir dolu sudur; ama iki yarım, yarımdandır; ve **قَرْبانُ** yani dolmaya yaklaştı.
Ve bu, kralın **قَرابينِ**inden bir **قُرْبانٌ**dur; yani bir vezir; böylece **النون** ile çoğul yaparlar; ve kıyasta bu aykırıdır; ve onlar, krallara (ulaşmada) kendileriyle faydalanılan kimselerdir.
Ve **القُرْبُ** uzaklığın zıddıdır; **الاقتِرابُ** yaklaşmadır; **التَقَرُّبُ**: hak ile yahut **قَرابةٍ** ile alçalma/yaklaşma ve bağ kurmadır.
Ve **القُرْبانُ**: Allah’a onunla **قُرْباً** ve vesile arayarak yaklaştığın şeydir.
Ve bu işe ne **قُرْباناً** ne de **قُرْباً** yaklaştım.
Ve falan, ehlini **قَرَبَ**; yani ona **قرباناً** olarak yaklaştı (cinsel temas etti).
Ve **القُرْبَى**: akrabalık sahiplerinin hakkıdır.
Ve falan bir işi **يقرب**; yani onu söz yahut fiil ile isnat eder. Ve bir işi **قربت**: onun ne olduğunu bilmiyorum.
Ve **القُربُ**: şekilden karın yanına kadar; ve her iki yandan, omuz başından koltuk altına kadar. Ve **لاحق الأقراب** bir at; **القرب**’u çoğul yaparlar; hâlbuki at için ancak iki **قربان** vardır; fakat genişliği sebebiyle; nitekim “yanları büyük bir koyun” derler; onun iki yanı vardır; dediği gibi:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
Onu genişliği sebebiyle çoğul yaptı.
Ve **القريبُ** akrabalık sahibi olandır; **أقارب** diye çoğul yapılır. Ve **قريبة**; onun çoğulu kadınlar için **قرائب**tir.
Ve **القريبُ** uzakın zıddıdır; bir aktarım olarak gelir; onda erkek ve dişi, tekil ve çoğul eşit olur: o **قريب**; o (kadın) **قريب**; onlar **قريب**; onlar (kadınlar) **قريب**.
Ve **مُقَرب** bir at: bağlandığı yer ve yemliği, kerametinden dolayı yakın oldu. Ve **مقربات** ve **مقاريب** diye çoğul yapılır.
Ve koyun ve dişi eşek **أقْرَبَت**; o hâlde o **مُقربٌ**dür. Ve deve **أدنت**; o ise yalnızca **مدن**dir.
Ve **القَريبُ**: tuzlanmış balık; tazeliği sürdükçe.
Ve falan selam verdi ve **قَرَّبَ**; yani “Allah seni yaşatsın” dedi ve “evini yakın kılsın” dedi.

**رقب**: **رَقَبْتُ** şeyi **أَرْقُبُهُ** ve **رِقباناً**; yani bekledim.
Ve Yüce’nin sözü: “ولم **تَرقُبْ** قولي” yani sözümü gözetmedi/bakmadı.
Ve **التَرَقُّبُ**: şeyi gözetmen ve onu beklemen.
Ve **الرًّقيبُ**: bir **رِقْبةٍ** üzerinde gözetleyen bekçi; kavmi korur.
Ve kumarın **رقيبُ**i: vurma/çarpma işine memur güvenilir kimsedir. Ve denir ki: **الرقيب** üçüncü oktur.
Ve **الرَقيبُ**: koruyucu.
Ve dullardan ve ihtiyarlardan **الرَّقُوبُ**: çocuğu olmayan ve kazanmaya güç yetiremeyen kimsedir. Ve denir ki: o, çocuğundan hiçbir şey öne sürmemiş olandır. Ve dul kadına **رَقُوباً** adı verildi; çünkü onun için ne kazanan vardır ne çocuk; o hâlde bir iyiliği **تَتَرَقَّبُ** eder (bekler).
Ve **الرَّقَبَةُ** boynun arka tarafının köküdür. Ve **الأَرْقَبُ** ve **الرَّقبانيُّ**: **الرَّقَبةِ**si kalın olan.
Ve **رَقَبانيِّةٌ** bir cariye: **رَقْباءُ**; hür kadın bununla nitelenmez.
Ve **الرَّقَبُ**; **الرِّقاب** gibi bir çoğuldur. Ve **الرِّقاب**da bağış: yani mukâteb köleler hakkında.
Allah onun **رقَبَتَه**’sini azat etti; **عُنُقَه** denmez.
Ve **الرَّقيبُ**: yılanlardan bir tür; çoğulu **رُقُب** ve **رقيبات**.

**برق**: **البَرْقُ** Arapçada dâhildir (yabancı kökenlidir); **بِرقان** üzerine çoğul yapılır.
Ve **البَرَقُ**: iplerden **الأَبْرَقِ**in masdarıdır; o, siyah bir kuvvet ve beyaz bir kuvvetle sıkıca bükülmüş iptir.
Ve dağlardan: içinde beyaz çizgiler ve siyah çizgiler olan.
Ve yerden **البَرْقاء**: içinde siyah taşlar bulunan, onlara beyaz kum karışan bir yer parçasının çizgileridir; her parça, kendi çizgileri üzerinde **برقة**dır; genişleyince o **الأبرق**tır; onun çoğulu **الأبارق**tır; ve **البراق** üzerine de çoğul yapılır.
Ve **الأبارِقُ**: çakıl ve kum karışan tepeciklerdir; dedi ki:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
Ve **هضب الأبارِقِ**: belirli bir yerdir.
Ve **البُروقُ**: bulutun beyazlarıdır. Ve **بَرَقَ** **يبرُقُ** **بُروقاً** ve **بَريقاً**; ve **أبْرَقَ** bir lehçedir.
Ve **البارقةُ**: **يَبْرُقُ** olan bir buluttur. Ve parıldayan her şey **بارقٌ**tur; ve **بريقأً** parıldar. Ve kılıçlara **بوارِقُ** denir.
Ve tehdit ile vaat şiddetlenince: **أبْرَقَ** ve **أرْعَدَ** denir; dedi ki:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
Ve **بَرَقَ** ve **رَعَدَ** bir lehçedir; dedi ki:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
Ve deve **أبْرَقَت**: kuyruğuyla bir kere ferci üzerine, bir kere sağrısı üzerine vurdu.
Ve **البَروقُ** insan: korkak olandır; durmadan korkar; dedi ki:
يروغ لكل خوار **بَروقِ**
Sanki senin “gözü **بَرِقَ** oldu; o hâlde o **بَرِقٌ**dur” sözündendir; yani şaşırdı; o hâlde o, korkmuş şaşkındır.
Ve “فإذا **بَرِقَ** البصر” okuyan kimse için de böyle açıklanır.
Ve “**بَرَقَ**” okuyan kimse der ki: şiddetli dikilmesinden dolayı onu parıldar görürsün; göz kırpmaz; dedi ki:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
Yani ona develer üzerine bir karşılık verdi.
Ve gözünü **بَرَّقَ**; **تبريقاً**: şiddetli bakıştan onu parlatınca.
Ve **البُراقُ**: peygamberlerin bindiği bir binek.
Ve **الأباريقُ**: **إبريق**in çoğuludur.
Ve **البُرْقانُ**: **بُرْقانةٍ**nin çoğuludur; o, sarı ve siyah çizgilerle renklendirilmiş bir çekirgedir.

**ربق**: koyunu **رَبَقتُ**; **رَبْقاً** olarak **بالرِّبْقِ** ile; o iptir. Tekili **رِبْقةٌ**dur. Ve **مُرَبَّقَةٌ** bir koyun daha geneldir; ve **مَربوقةٌ**.
Ve **أم الربيق**: savaşın adıdır; ve şiddetli musibetin adıdır. **العجاج** dedi ki:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
Ve **الأزلم** diye rivayet edilir.

**قبر**: **المَقْبَرةُ** ve **المَقْبُرَةُ**: kabirlerin yeri; ve **القبر** tektir.
Ve **القَبرُ**: masdardır. Ve **القَبرُ**: **القَبرِ**in yeridir. Ve onu **قَبرتهُ**; onu **أقبرهُ**; **قبراً** ve **مقبراً**.
Ve **الاِقبارُ**: ona bir kabir hazırlaman ve onu bunun menzilesine indirmen (o muameleye tâbi kılman)dır. Allah Teâlâ dedi ki: “ثم أماته فأقبره” yani onu, gömülür hâlde kıldı.
Ve **المُقابِرُ**: seninle birlikte kabri kazan kimsedir.
Ve **القبر**: güzel koku edinilen ağaçta yenmiş, gevşemiş bir yerdir; o, onun iç boşluğudur.

**بقر**: **البَقَرُ**: **البَقَرةِ**nin topluluğudur. Ve **البَقيرُ** ve **الباقِرُ**; senin “**الحمير** ve **الضئين** ve **الجامل**” demen gibidir. Dedi ki:
يكسعن أذناب **البقيرِ** الدُّلسِ
Ve **الباقِرُ**: çobanıyla birlikte sığırın topluluğudur; ve aynı şekilde **الجامل**: çobanıyla birlikte devenin topluluğu.
Ve **البَقرُ**: karnı yarmaktır. **الراج** dedi ki:
ضرباً وطعناً **باقِراً** عشنزرا
Ve **البَقيرةُ**: Hind kadınlarının giydiği, göbeğe kadar dar olan, gömleğe benzer bir şeydir.
Ve **التَّبَقُّر**: karın yarmadan (doğma) açılma ve genişlemedir. Ve malda **التَّبَقُّر**dan nehyedildi.
Ve **المُتَبَقِّر**: **البُقَّيْرَى** ile oynayan; o, onunla oynanan bir oyundur.
Ve etraflarını **بَقَروا**; yani kazdılar. Ve denir ki: çamaşırınız için ne kadar **بَقَرتُم**; yani ne kadar kazdınız. Ve **طفيل الغنوي** dedi ki:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار **المُبَقِّرِ** ملعب

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَقَرُ: اسم جنسٍ. والبَقَرَةُ تقع على الذكَر والأنثى، وإنما دخَلته الهاء على أنَّه واحدٌ من جنس. والجمع البَقَراتُ. والباقِرُ: جماعة البَقَرِ مع رعاتِها. والبَيْقورُ: البَقَرُ. وأهل اليَمَن يسمُّون البقرة باقورةً. وَبَقَرْتُ الشيءَ بَقْراً: فَتَحْتَهُ ووسّعْتَه. ومنه قولهم: ابْقُرْها عن جَنِينِها، أي شُقَّ بطنها عن ولدها. والتَبَقُّرُ: التَوَسُّعُ في العِلم والمال. ويقال: فتنةٌ باقِرَةٌ كداء البطنِ، وهو الماءُ الأصفرُ. والبَقيرُ والبَقيرَةُ: الإِتْبُ، وهو قميصٌ لا كُمَّىْ له، تلبَسُه النساء. وناقةٌ بَقيرٌ، إذا شُقَّ بَطنُها عن ولدها. والبَقيرُ: أيضاً: جماعةُ البقر. والبُقَّيْري: لُعبةٌ للصبيان، وهي كومةٌ من تراب وحولها خطوطٌ. وقد بَقَّروا، أي لعبوا ذلك. وبَقِرَ الرجلُ بالكسر يَبْقَرُ بفرا أي حسر واعيا. وبيقر مثله ويقال: بقر الكلب وبيقر، إذا رأى البَقَرَ فتحيَّر. كما يقال: غَزِلَ، إذا رأى الغزالَ فَلَهيَ. وبَيْقَرَ الرجلُ: أقام بالحضر وترك قومَه بالبادية. والبَيْقَرَةُ: إسراعٌ يطأطئ الرجُل فيه رأسه.

##### Türkçe

**البَقَرُ**: cins adı. Ve **البَقَرَةُ** erkek ve dişiye vâki olur; ancak ona **الهاء** “bir cinsin bir ferdi” olduğu üzere dâhil olmuştur. Çoğulu **البَقَراتُ**’tır. Ve **الباقِرُ**: çobanlarıyla birlikte **البَقَرِ** topluluğu. Ve **البَيْقورُ**: **البَقَرُ**. Yemen halkı ineğe **باقورةً** derler. Ve “**بَقَرْتُ** şeyi **بَقْراً**”: onu açtım ve genişlettim. Ondandır onların sözü: “**ابْقُرْها** عن **جَنِينِها**”, yani karnını yavrusundan dolayı yar. Ve **التَبَقُّرُ**: ilimde ve malda genişleme. Ve denilir: “**فتنةٌ باقِرَةٌ**” karın hastalığı gibi; o, sarı sudur. Ve **البَقيرُ** ve **البَقيرَةُ**: **الإِتْبُ**’dür; o, kolu olmayan bir gömlektir; kadınlar onu giyer. Ve “**ناقةٌ بَقيرٌ**”: karnı yavrusundan dolayı yarılmış ise. Ve **البَقيرُ**: ayrıca: sığır topluluğu. Ve **البُقَّيْري**: çocuklar için bir oyundur; o, bir toprak yığınıdır ve onun etrafında çizgiler vardır. Ve “**بَقَّروا**”: yani o oyunu oynadılar. Ve “**بَقِرَ** adam” (kesre ile) “**يَبْقَرُ**” (feth ile): şaşkın kaldı ve hayrete düştü. Ve **بيقر** de onun gibidir. Ve denilir: “**بقر** köpek ve **بيقر**”: **البَقَرَ**’i gördüğünde şaşırıp kaldı. Nitekim denilir: “**غَزِلَ**”: ceylanı gördüğünde oyalanıp kaldı. Ve “**بَيْقَرَ** adam”: şehirde ikamet etti ve kavmini çölde bıraktı. Ve **البَيْقَرَةُ**: bir sürat; onda adam başını aşağı eğer.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ر ب
قرب ، قبر ، رقب ، ربق ، برق ، بقر : مستعملات .
قرب : قال الليث : القَربُ : أن يَرعَى القومُ بينهم وبين المَورِد ، وفي ذلك يسيرون بعضَ السير ، حتى إذا كان بينهم وبين الماء ليلةٌ أو عشيةٌ عجَّلوا فقَربوا يَقربُون قُرْباً ، وقد أقرَبوا إبلَهم ، وقَرَبَت الإبل .
قال : والحِمارُ القارب والناقة القوارب ، وهي التي تَقرُب ، أي : تعجّل ليلةَ الوُرود . قال : والقارب الذي يَطلب الماء .
وقال أبو سعيد : يقول الرجل لصاحبه إذا استحثَّه : تقرَّبْ ، يقول : اعجلْ ، سمعتُه من أفواههم .
وأنشد :
يا صاحبَيّ تَرحَّلاَ وتَقَرَّبا
فلقد أَنى لمسافِرٍ أن يَطْرَبا
أبو عبيد : إذا خَلَّى الراعي إبله إلى الماء وتركها في ذلك ترعَى ليلتئذٍ فهي ليلة الطَّلَق ، فإن كانت الليلةَ الثانية فهي ليلة القَرَب ، هو السوْق الشديد .
وقال الأصمعيّ : إذا كانت إبلهم طوالق قيل : أطلَقَ القومُ فهم مُطْلِقون ، وإذا كانت إبلُهم قَوارب ، قالوا : هم قاربون ، ولا يقالُ مُقْرِبون ، وهذا الحرف شاذّ .
وقال أبو زيد : أقربتُها حتى قَرِبتْ تَقربُ .
وقال لبيد :
إحدى بني جعفرٍ بأرضهِم
لم تُمْسِ مِنّي نَوْباً ولا قَرَبا
شمر عن ابن الأعرابيّ : القَرَب والقَرْب واحد في بيت لبيد .
وقال أبو عمرو : القَرَب في ثلاثة أيام أو أكثر .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : ما لَه هاربٌ ولا قاربٌ ، أي : ما له واردٌ يَرِدُ الماء ولا صادرٌ يصدُر عنه .
الليث : القارِب : سفينة صغيرة تكون مع أصحاب السُفن البَحْرية تستخفّ لحوائجهم والجميع القَوارب . والقِراب للسَّيف والسكِّين . والفِعل أن تقول : قَربْتُ قِراباً ، ولغة أقربتْ إقراباً .
قلت : قِراب السيف شِبه جراب من أَدَم يَضَع الراكب فيه سيفه بجفْنِه ، وسَوْطه ، وعصاه ، وأداةً إن كانت معه .
وقال شمر : أقربتُ السيفَ : جعلتُ له قراباً ، وقَرَبْتُه : جعلتُه في القراب .
وقال الليث : القراب : مقاربة الشيء ، تقول : معه ألفُ درهمٍ أو قِرابُه ، ومعه مِلءُ قَدَح ماءٍ أو قِرابه .
وتقول : أتيتُه قرابَ العَشيّ أَو قِراب اللَّيل .
وتقول : هذا قَدحٌ قَربانُ ماءً ، وهو الذي قد قَاربَ الامتلاء .
ونحو ذلك قال الكسائيُّ فيما روى عنه أبو عبيد .
الليث : القُرَب : نَقيض البُعْد . والتقرب :
التدني إلى شيء ، والتوصل إلى إنسانٍ بقُرْبةٍ أو بحقَ . والاقتراب : الدُنُوّ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ ءْادَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً فَتُقُبِّلَ ) ( المائدة : 27 ) .
وقال في موضع آخر : ( إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ ) ( آل عمران : 183 ) .
وكان الرجلُ إذا قرّب قرباناً سَجَد لله ، وتنزل النار فتأكل قُربانه ، فذلك علامةُ قَبول القُرْبان ، وهي ذبائح كانوا يذبحونها .
وقال الليث : القُرْبان : ما قربتَ إلى الله تبتغي بذلك قُربة ووسيلة .
أبو العباس : قربت منك أقرب قرباً ؛ وما قربتُكَ ؛ ولا أقرَبك قُرباناً . وقرِبت الماءُ أقرَبه قَرَباً ، أي : طلبته ؛ وذلك إذا كان بينك وبين الماء مسيرة يوم .
أبو عبيد عن الكسائي قال : القرابين : جُلساء الملوك وخاصّتُه ، واحدهم قُربان .
وقال الليث : قرابين المِلك : وزراؤه .
قال : ويقال : قرِبَ فلانٌ أهلَه قُرباناً : إذا غشيها ، وما قَرِبت هذا الأمرَ ولا قَرَبته .
قال الله تعالى : ( وَلاَ تَقْرَبَا هَاذِهِ الشَّجَرَةَ ) ( البقرة : 35 ) .
وقال : ( وَلاَ تَقْرَبُواْ الزِّنَى ) ( الإسراء : 32 ) ، كلّ ذلك من قَرِبْتُ أقرَبُ .
ويقال : فلان يَقْرُب أمراً ، أي : يغزوه ، وذلك إذا فَعَل شيئاً وقال قولاً يَقْرُب به أمراً يغزُوه . وتقول : لقد قَرَبْتُ أمراً ما أدري ما هو ؟ .
قال : والقُرْب : من لَدُن الشاكلة إلى مراقّ البطن ، وكذلك من لَدُن الرُّفْغ إلى الإبط قُرْبٌ مِنْ كل جانب . وفرسٌ لاحق الأقراب ، يجمعونه وإنَّما قُرْبان لسعته ، كما يقال : شاةٌ ضَخمة الخَواصر ، وإنما لها خاصرتان .
قال : والقريبُ والقَريبة ذو القَرابة ، والجميع من النساء قرائب ، ومن الرجال أقارب . ولو قيل : قُرْبَى لجاز .
قلت : الأقارب : جمع الأقرب ، والقُرْبى : تأنيث الأقرب .
وقال الليث : القَريب : نقيض البعيد ، يكون تحويلاً فيستوي في الذكر والأنثى والفردِ والجميع ، كقولك : هو قريبٌ ، وهي قريب ، وهم قريب وهنّ قريب .
قلت : وهذا الذي قاله في القريب النَّسَب ، والقريب والمكان قولُ الفراء .
وقال الله جل وعز : ( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ ) ( الأعراف : 56 ) .
وقال الزجاج : إنما قيل قريبٌ لأن الرحمة والعَفو والغفران في معنًى واحد ، وكذلك كل تأنيثٍ ليس بحقيقيّ .
قال : وقال الأخفش : جائز أن تكون
الرحمة ها هنا بمعنى المَطَر .
قال : وقال بعضهم : هذا ذُكِّر ليُفصَل بين القريب من القُرْب والقريبِ من القرابة ، وهذا غلطٌ ، كلُّ ما قَرُب في مكانٍ أو نَسَب فهو جارٍ على ما يصيبُه من التّذكير والتأنيث .
وأخبرني المنذري عن الحراني عن ابن السكيت قال : تقول العرب : هو قريبٌ مني ، وهما قريبٌ مني ، وهم قريبٌ مني ، وكذلك المؤنث هي قريبٌ منّي وهي بَعيدٌ مني وهما بعيدٌ وهم بَعيد ، فتوحِّد قريباً وتُذَكره ، لأنه وإن كان مرفوعاً فإنه في تأويلِ هو في مكانٍ قريبٍ مني .
قال الله جل وعز : ( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ ) ( الأعراف : 56 ) . وقد يجوز قريبة وبعيدة بالهاء ، تبنيها على قرُبت وبَعُدَتْ . فمن أنثها في المؤنث ثَنَّى وجَمَع .
وأنشد :
لياليَ لا عَفْراء منك بعيدةٌ
فتسلو ولا عَفْراءُ مِنك قريبُ
أبو عبيد عن الأحمر : الخيْل المُقْرَبة : التي تكون قريباً مُعَدَّةً ، ويقال : هي التي تُدْنى وتُقَرَّب وتكرَّم .
وقال شمر : الإبل المُقْرَبة التي حُزِمَتْ للركوب ، قالها أعرابيّ مِن غَنِيّ .
قال : والمُقْرَبات من الخيل : التي قد ضُمِّرَت للركوب .
وقال أبو سعيد : الإبل المُقْرَبة : التي عليها رِحلٌ مُقْرَبة بالأدَم ، وهيَ مَراكبُ المُلوك .
قال : وأنكر الأعرابي هذا التفسير .
وقال الليث : أقرَبتِ الشاةُ والأتَانُ فهي مُقْرِب ، ولا يقال للنَّاقة إلاّ إذا أَدْنَتْ فهي مُدْنٍ .
أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنانيّ : جميع المُقْرب من الشاءِ مَقاريب ، وكذلك هي مُحدِث وجمعُها مَحاديث . والقِريب : السّمَك المملَّح ما دام في طَراءته .
ويقال : قد حَيّا وقَرَّب : إذا قال حيَّاك الله وقرب دارك .
وفي أحاديث المَبعث : خرج عبد الله بن عبد المطلب ذات يومٍ متقرباً متخصّراً بالبَطْحاء فبَصُرتْ به لَيلى العَدَوِية ) .
وقوله : متقرباً ، أي : واضعاً يدَه على قُربه وهو يَمشي .
وفي حديث آخر : ( ثلاثٌ لَعِيناتٌ : رجلٌ عَوّرَ الماءَ المَعِين المُنْسَاب ، ورجل عَوّر طريقَ المَقْربة ، ورجل تَغَوَّط تحت شجرة ) .
قال أبو عمرو : المَقربة : المنزل ، وأصلُه من القَرب وهو السّير .
وقال الراعي :
في كلّ مَقْرَبَةٍ يَدَعْن رَعِيلا
وجمعُها مَقارب . والقَرب : سَير الليل .
وقال طفيلٌ يصف الخيل :
مُعرَّقة الألحِي تَلوحُ مُتونُها
تُثير القَطَا في مَنهل بعد مَقربِ
سلمة عن الفراء : جاء في الخبر : ( اتَّقوا قُرابَ المؤمن وقُرابتَه أي فِراسَتَه فإِنه يَنظُر بنور الله ) .
قال : والقُراب : القريب . والقَرب : البئر القريبة الماء ، فإذا كانت بعيدة الماء فهي النَّجاء .
وأنشد :
ينهضنَ بالقوم عليهنّ الصُّلُبْ
مُوكَّلاتٍ بالنَّجاء والقَربْ
يعني الدلاء ، والعرب تقول : تقاربتْ إبلُ فلان ، أي : أدبرتْ ، وقلت : وقال حَندلٌ الطُّهوي :
غَركِ أن تقاربتْ أباعِري
وأن رأيتِ الدهر ذا الدوائر
والقِربة وجمعها قِرب من الأساقيّ .
ومن أمثالهم : ( الفِرار بقُرابٍ أكيس ) يقول : الفرار قبل أن يُحاط بك أكيس لك .
ويقال : لو أنّ في قُرابِ هذا ذهباً ؛ أي : ما يقارب مِلأه .
وفي الحديث : ( إذا تقارب الزمانُ لم تكد رؤيا المؤمن تكذب ) . معنى تقارب الزمان : اقتراب الساعة . يقال للشيء إذا ولّى وأدبر قد تقارب . وتقارب الزرع : إذا دنا إدراكه . ويقال للرجل القصير : متقارب ومتآزف .
الأصمعي : إذا رفعَ الفرسُ يديه معاً ووضعهما معاً فذلك التقريب .
وقال أبو زيد : إذا رجَمَ الأرضَ رَجماً فهو التقريب ، يقال : جاءنا تُقرب به فرسُه .
وقال الله جل وعز : ( الصَّالِحَاتِ قُل لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى ) ( الشورى : 23 ) ، أي : إلا أنْ تَوَدني في قرابتي ، أي : في قرابتي منكم ، ويقال : فلانٌ ذا قَرابتي وذو قَرابةٍ مني ، وذو مَقربة وذو قُربى مني .
قال الله جل وعز : ( ( مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ ) ( البلد : 15 ) ، وجائز أن تقول : فلانٌ قَرابتي بهذا المعنى والأول أكثر .
قال : والقرقَبَة : صوت البَطْن . والمقَارب : الطُّرق .
رقب : قال الليث : رَقَبَ الإنسانَ يرقَبُ رِقْبَةً ورِقْباناً ، وهو أن يَنتظره . ورقيب القوم : حارِسهم ، وهو الذي يُشرف على مَرقَبةٍ ليحرسهم . ورقيب الميسر : الموكَّل بالضَّرِيب . ويقال : الرقيب اسم السهم الثالث .
وقال أبو دُوَادٍ الإياديّ :
كمقَاعد الرُّقَباءِ للضُ
رَباءِ أيديهم نواهِدْ
وقول الله جل وعز : ( وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى ) ( طه : 94 ) ، معناه : لم تنتظر قولي .
قال : والترقُّب : تَنظر شيء وتوقُّعُه . قال : والرقيب : الحفيظ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما تَعُدّون فيكم الرَّقوب ؟ ) قالوا : الذي لا يَبْقى له ولد .
قال : بل الرّقُوب الذي لم يقدِّم من ولده شيئاً .
قال أبو عبيد : وكذلك معناه في كلامهم إنما هو على فَقْد الأولاد .
وقال صخرُ الغَيّ :
فما إِنْ وَجْدُ مِقْلاتٍ رَقُوبٍ
بواحِدِها إذا يَغْزُو تضِيفُ
قال أبو عبيد : فكان مذهبه عندهم على مصائب الدنيا فجَعَلها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فَقْدِهم في الآخرة ، وليس هذا بخلافِ ذاك في المعنى ، ولكنّه تحويل الموضع إلى غيره نحو حديثه الآخر : ( إن المحْرُوبَ مِنْ حُرِبَ دينَه ) . وليس هذا أن يكون مَن سُلِب ماله ليس بمحروب .
وقيل : الرّقوب : الناقة التي لا تدنو إلى الحوض مع الزِّحام ، وذلك لكرمها . حكاه أبو عبيد .
وقال الليث : الرَّقَبة : مؤخّر أصل العُنُق . والأرقَب الرَّقَبانيّ : الغليظ الرقَبة .
ويقال للأَمة الرَّقَبانيّة رَقْباء ، لا تُنعَت به الحُرّة .
وقال ابن دريد : يقال : رجل رَقَبانٌ ورقبانيّ أيضاً ، ولا يقال للمرأة رَقَبانيّة .
وقال الله في آية الصَّدَقات : ( وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى الرِّقَابِ ) ( التوبة : 60 ) .
قال المفسّرون : ( وفي الرقاب ) هم المكاتَبون ولا يُبتدأ منه مَمْلوك فيُعتَق .
وقال الليث : يقال : أعتَقَ اللَّهُ رقبتَه ، ولا يقال : أعتَقَ اللَّهُ عُنقَه .
والرَّقيب : ضَرْبٌ مِن الحيّات خبيث والجمْع الرَّقيبات والرُّقُب .
وقال شمر : المَرْقَبة هي المَنظرة في رأس جَبَل أو حِصْن ، وجمعه مراقب .
قال : وقال أبو عمرو : المَراقب : ما ارتفع من الأرض .
وأنشد :
ومَرْقبَةٍ كالزُّجّ أشرفْتُ رأسَها
أُقَلِّبُ طرفي في فضاءِ عريضِ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في العُمْرَى والرُّقْبَى : ( إنها لمن أُعمِرَها ولِمن أُرقِبَها ولوَرثتهما من بعدهما ) .
قال أبو عبيد : حدّثني ابن عُلَيَّة عن حجّاج أنه سأل أبا الزبير عن الرُّقْبى فقال : هو أن يقول الرجل للرجُل وقذ وَهَب له داراً : إن متَّ قَبْلي ، رجعَتْ إليّ ، وإنْ متُّ قبلَك فهي لك .
قال أبو عبيد : وأصل الرُّقْبى من المراقبة ، كأنَّ كلَّ واحد منهما إنما يَرْقُب موت صاحبِه . ألا ترى أنه يقول : إنْ مُتَّ قَبْلي
رجعَتْ إليّ ، وإنْ مُتُّ قبلَك فهي لك ، فهذا ينبئك عن المراقبة .
قال : والذي كانوا يريدون من هذا أن يتفضَّل عن صاحبه بالشيء فيستمتع به ما دام حيّاً ، فإذا مات الموهوبُ لم يَصِل إلى ورثته منه شيء ، فجاءت سنّةُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بنَقْضِ ذلك ، أنه من ملك شيئاً حياتَه فهو لورثته من بعد موته .
قال : وجاءت في هذا الباب آثارٌ كثيرة وهي أصلٌ لكلِّ من وَهَب هِبَةً واشترط فيها شرطاً ، أنَّ الهبة جائزة ، وأن الشرط باطل .
ويقال : أرقبتُ فلاناً داراً ، وأعمَرْتُه داراً : إذا أعطيتَه إيّاها بهذا الشرط فهو مرقَب وأنا مُرْقِب .
ويقال : ورِثَ فلانٌ مالاً عن رِقْبَةٍ ، أي : عن كلالَةٍ ، لم يَرِثه عن آبائه . ووَرِثَ مجداً عن رِقْبَة : إذا لم يكن آباؤه أمجاداً .
وقال الكُميْت :
كانَ السَّدَى والنَّدَى مجداً ومكرمةً
تلك المَكارِمُ لم يُورَثْن عن رِقَبِ
أي : وَرِثَها عن دُنًى فدُنًى مِن آبائه ، ولم يَرثْها من وراءُ وراءُ .
ورَقيبُ الثريّا : رأسُ الإكليل .
وأنشد الفراء :
أحقّاً عبادَ الله أنْ لست لاقياً
بُثينَةَ أو يَلقَى الثُّريّا رَقيبُها
وسمعت المنذريّ يقول : سمعتُ أبا الهيثم يقول : الإكليل : رأس العقرب .
ويقال : إنَّ رقيب الثُّريّا من الأنواء الإكليل ، لأنه لا يَطلُع أبداً حتى تغيب ، كما أن الغَفْر رقيبُ الشَّرَطَين لا يَطلع الغَفْر حتى يغيبَ الشَّرَطان ، وكما أن الزُّبانَيَيْن رقيبُ البُطَين لا يَطلُع أحدهما أبداً إلاّ بسقوط صاحبه وغَيْبوبته فلا يلقى أحدُهما صاحبَه . وكذلك الشَّوْلَة رقيبُ الهَقْعة ، والنَّعائم رقيبُ الهَنْعة . والبَلْدة رقيب الذِّراع .
وقال الليث : المُراقَبة في أجزاء الشعر عند التجزئة بين حرفين ، هو أن يَسقُط أحدُهما ويَثبُت الآخر ، ولا يَسقُطان جميعاً ولا يَثبُتان جميعاً ، وهو في مَفاعيلُن التي للمضارع لا يجوز أن يتمّ ، وإنما هو مفاعيلُ أو مَفَاعِلُنْ .
قال : ورقيبُ الجيش : طليعتهم . ورقيب الرجل : خَلَفُه مِن وَلَدِه أو عشيرته .
ورقيب كلِّ شيء : آخره ، حتى قالوا : رقيب الغُبار .
قال عديّ بن زيد يصف فرساً اتبع غبارَ الجيش :
كأنَّ ريِّقَهُ شؤبوبُ غادية
لما تقفّى رقيب النَّقع مُسطارا
أي : تبع آخر النقع .
برق : قال الليث : البَرَق : دخيلٌ في العربية ،
وقد استعملوه ، وجمعُه البِرْقان .
الأصمعيّ : بَرَقتِ السماءُ ورَعَدتْ ، وبَرَقَ الرجلُ يَبرقُ ورَعَد يَرْعُد : إذا تَهَدَّدَ .
وقال ابن أحمر :
ما جَلّ ما بَعُدتْ عليكَ بلادُنا
وطِلابُنا فابرُق بأرضِك وارعُدِ
قال أبو نصر : وسمعتُ من غير الأصمعيّ أبْرَقَ وأرْعَدَ ، أي : تهدَّد .
قلت : وهذا قول أبي عبيدة ، وكان الأصمعِيّ يُنكره ويقول : بَرَق ورَعَد . واحتجّ أبو عبيدة بقول الكميت :
أبرِقْ وأرْعِدْ يا يزي
دُ فما وَعيدُك لي بضائرْ
وكلُّهم يقول : أَرْعدنا وأَبْرَقْنا بمكان كذا وكذا ، أي : رأينا البرقَ والرَّعدَ . وأبرقَ الرجلُ بسيفه يُبرِق : إذا لمعَ به .
ويقال للناقة إذا تلقَّحَتْ وليستْ بِلاقح : قد أبرقتْ ، وناقةٌ مُبْرِق ، ونوقٌ مَباريق .
ويقال أيضاً : ناقةٌ بَروق : إذا شالت بذَنَبها .
ويقال للسلاح إذا رأيتَ بَريقَه : رأيتُ البارقة .
ويقال : ما فعلتِ البارقةُ التي رأيتَهَا البارحة ؟ يعني السحابةَ التي يكون فيها بَرْق .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الْقِيَامَةِ فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ ) ( القيامة : 7 ) .
قال الفراء : قرأ عاصمٌ وأهل المدينة بَرِق بكسر الراء ، وقرأها نافعٌ وحدَه : ( فإذا بَرَقَ ) بفتح الراء من البَرِيق ، أي : شَخَصَ ، ومن قرأَ برِق فمعناه فزع . وقال طرَفة :
فنفْسك فانْعَ ولا تَنْعَنِي
وداوِ الكُلُوم ولا تَبرق
يقول : لا تفزعْ من هَول الجراح التي بك .
قال : ومن قرأَ برقَ يقول : فتَح عينيه من الفَزَع . وبرقَ بصَرُه أيضاً كذلك .
وقال الأصمعيّ : بَرِقَ السِقاءَ يَبْرق برَقاً ، وذلك إذا أصابه الحرُّ فيذوبُ زُبْدُه ويتقطَّع فلا يجتمع ، يقال : سِقاءٌ بَرِق .
وقال اللِّحياني : حبْلٌ أبرق لسوادٍ فيه وبياض .
ويقال للجبَل أبرقُ ، لبُرْقة الرمل الذي تحته .
وقال الأصمعيُّ : الأبرق والبرقاء : حجارةُ رملٍ مختلطة . وكذلك البُرْقَةُ .
وقال غيره : جمعُ البُرقة بُرَق ، وجمعُ الأبرَق أبارِق ، وجمعُ البرقاء بَرْقاوَات ، وتُجمع البُرْقة بِراقاً أيضاً .
شمِر عن ابن الأعرابي : الأبرق : الجَبل مخلوطاً برَمْل ، وهي البُرْقة ، وكلُّ شيئين خلطا من لونين فقد بُرِقا . وبرَّقْتُ رأسَه بالدُّهْن .
قال شمر : وقال ابنُ شميل : البُرْقة ذاتُ حجارَةٍ وتراب ، وحجارتُها الغالب عليها
البياض ، وفيها حجارةٌ حُمْرٌ وسود ، والتُّراب أبيضُ أعْفَر ، وهو يَبرُق لك بلونِ حجارتها وتُرابها ، وإنما برَّقَها اخْتلافُ ألوانها ، وتُنبِتُ أسنادُها وظهرُها البقْلَ والشجَر نباتاً كثيراً ، يكون إلى جَنبها الروضُ أَحياناً .
اللحياني : يقال : من الغنَم أبرَق وبَرقاء للأنثى ، ومن الدوابّ أَبلَق وبلْقَاء للأُنثى ، ومن الكلاب أَبقَع وبَقْعاء .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا أَدَمْتَ الطعامَ بدَسَمٍ قليلٍ قلتَ : برقْتُه أبرُقُه بَرقاً .
وقال اللِّحياني مثلَه . وقال : البُرْقة : قلَّة الدَّسم في الطعام .
قال : ويقال : أَبرَقَ الرجل : إذا أَمَّ البرقَ أي قَصَده . ومرَّتْ بنا الليلة سحابةٌ برّاقةٌ وبارِقة .
وقال الليث : برَّق فلان بعينيه تبريقاً ، إذا لأْلأ بهما من شدّة النظر .
وأنشد :
وطفِقَت بعينِها تَبْريقا
نحوَ الأميرِ تبتغِي تطليقا
والبُرَاقُ : دابّة الأنبياء .
وقال اللِّحياني : إبريقٌ : إذا كانت برَّاقة .
قال : وأبرقت المرأة وبرّقَت : إذا تحسَّنَتْ وتعرّضت .
وأما قول ابن أحمر :
تعلَّقْتَ إبْرِيقاً وعَلَّقْتَ جَعْبَة
لتَملِك حَيّاً ذا زُهاءٍ وجامِلِ
فإنَّ بعضهم قال : الإبريقِ السيف ها هنا ، سمِّي به لبَريقه .
وقيل : الإبريق ها هنا قَوسٌ فيها تَلاَمِيعُ .
والإبريق أيضاً إناء ، وجمعُه أَباريق .
والبَرْوَق : نبت معروف ، تقول العرب : أشْكَرُ من بَرْوَق ) وذلك أنَّه يخضرّ بأدنى النَّدَى يقع من السماء .
ويقال للعين بَرْقاء لسواد الحَدقة مع بياض الشَّحْمة .
وقال ابن السكِّيت : قال أبو صاعد : البَرِيقة ، وجمعُها برائِقُ ، وهي اللَّبَنُ يُصَبُّ عليه إهالةٌ وسمنٌ .
ويقال : ابرقُوا الماءَ بزَيت ، أي : صُبُّوا عليه زَيْتاً قليلاً . وقد برَقوا لنا طعاماً بزيتٍ وسمنٍ ، وهي التباريق .
ويقال للجراد إذا كان فيه بياضٌ وسواد بُرْقان .
وقال المُؤرِّج : بَرَّق فلان تبريقاً : إذا سافر سفراً بعيداً ، وبرَّق مَنزله ، أي : زيَّنه وزَوَّقه . وبرَّق فلانٌ في المعاصي : إذا لَجَّ فيها . وبرَّق بي الأمرُ ، أي : أعيا عليَّ .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : عمِل رجلٌ عملاً فقال له بعضُ أصحابه : برّقتَ وعرَّقتَ : قال معنى برَّقتَ : لوّحت بشيءٍ ليس له مِصْداق .
وعرْقتَ : أقللتَ . وأنشد :
لا تملأ الدَّلوَ وعرِّق فيها
ثعلب عن ابن الأعرابي : البُرْق : الضِّباب . والبُرْق : العين المُنْفَتِحَة .
ويقال : ( لكلِّ داخل بُرقة ) ، أي : دَهْشَة . والبَرْق : الدَّهَش .
ربق : قال الليث : الرِّبْق : الخيط ، الواحدة رِبْقَة .
وفي الحديث : ( مَنْ فعل كذا فقد خَلع رِبقةَ الإسلام من عُنقه ) .
وشاةٌ مَرْبوقةٌ وشاةٌ مُرَبَّقَةٌ .
ثعلب عن سَلَمة عن الفراءِ يقال : ( لقِيت منه أُمَّ الرُّبَيْق على وُرَيْقٍ ) . ويقال : أريَق ، وهي الداهية .
وقال الليث : أُمُّ الرُّبَيْق من أَسماء الحَرب والشدائد .
وقال الراجز :
أُمُّ الرُّبَيق والوُرَيق الأزنَم
وَقال غيره : تُجمَع الربْقَة رِبَقاً .
وروي عن حذيفة أنه قال : ( من فارق الجماعة قِيد شِبْر فقد خلع رِبْقَةَ الإسلام من عُنُقه ) .
قال شمر : قال يحيى بن آدم : أرادَ برِبْقة الإسلام عَقْدَ الإسلام .
قال : ومعنى مفارقةَ الجماعة : تركُ السُّنَّة واتِّباع البدعة .
قال : والرِّبقَةُ : نَسْجٌ من الصُّوف الأسود عرضُه مثل عَرض التِّكَّةَ وفيه طريقةٌ حمراءُ من عِهْنٍ تُعَقَّد أطرافُها ، ثم تعلّق في عُنق الصبيّ وتُخْرج إحدى يديه منها كما يُخْرِج الرجُل إحدى يديه من حَمائل السيف . وإنما يعلِّق الرِّبقَ الأعرابُ في أعناق صبيانهم من العين .
والرِّبْق أيضاً ما يُربَّق به الشاةُ ، وهو خَيْطٌ يثنى حَلْقَةً ثم يُجعَل رأسُ الشاة فيه ، ثم يشدُّ ، سمعتُ ذلك مِن أعراب بني تميم .
ويقال : رَبَّق الرجُل أثناءُ حَبْلِه ، ورَبَّق أرباقةً ، إذا هَيَّأَها للبَهْم .
ومنه قولهم :
رَمَّدَت المِعْزَى فرَبِّق رَبِّق
وقد جَعل زُهيرٌ الجوامِعَ رِبَقاً ، فقال يَمدح رجُلاً :
أشمُّ أَبيَضُ فيّاضٌ يفكِّكُ عن
أيدي العُناةِ وعن أَعْناقها الرِّبقا
بقر : رَوَى الأعمش عن المِنهال بن عمرو ، عن سعيد بن جُبَير ، عن ابن عباس ، قال : بينما سليمانُ في فلاةٍ إذ احتاج إلى الماء ، فدعا الْهُدْهُد فبَقَر الأرضَ ، فأَصابَ الماءَ ، فدعا الشياطينَ فسَلخُوا مواضعَ الماء ، كما يُسْلخُ الإهاب ؛ فخرج الماء .
قال شمِر فيما قرأْتُ بخطِّه : معنى بقَر : نظَر موضع الماء ، فرأى الماء تحت الأرض ، فأَعلم سليمان حتى أَمر بحَفره .
وقوله : فسَلخوا ، أي : حَفَروا حتى وَجَدوا الماءَ .
قال : وقال أبو عدنان عن أبي نُباتَة : المُبَقِّر : الذي يَخُطُّ في الأرض دائرةً قَدْرَ حافر الفَرس ، وتُدْعى تلك الدائرة البَقرة .
وأنشد غيره :
بها مِثل آثارِ المُبَقِّر ملعبُ
وقال الأصمعيّ : بقَّر القومُ ما حولهم ، أي : حَفَروا واتَّخذوا الرَّكايا . وبقَّر الصِّبيان يبقِّرون : إذا لَعِبوا البُقَّيْرَى .
وقال الليث : البُقَّار : تراب يجمعونه بأيديهم ثم يجْعَلونه قُمَزاً قُمَزاً ، والقُمز كأنها صوامعُ ، وهي البُقّيْرَى .
وأنشد :
نِيطَ بحَقْوَيْها خَمِيسٌ أقمرُ
جَهْمٌ كبُقَّار الوليد أَشعَرُ
وكان يقال لمحمد بن عليِّ بن الحسين : ( الباقر ) لأنَّه بَقَر العِلْم وعرَفَ أصلَه واستنبطَ فَرعَه ، وأصل البَقْر الشّقُّ والفتح ، أظنّه مأخوذاً من بقر الهدهد لسليمان من تحت الأرض .
ويقال له الباقر والقُناقِن والعرَّاف .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه ( نَهَى عن التَبقُّر في الأهل والمال ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : يريد الكثْرة والسَّعَة .
قال : وأصل التَّبقُّر التوسّع والتفتّح ، ومنه قيل : بَقَرْتُ بطنَه ، إنّما هو شققته وفتحتُه .
قال أبو عبيد : ومن هذا حديث أبي موسى حين أقبلت الفِتنةُ بعد مَقْتَل عثمانَ ، فقال : ( إنّ هذه الفتنةَ باقرةٌ كداءِ البَطْن لا يُدْرَى أنَّى يُؤتَى له ) ، إنما أراد أنّها مُفْسِدَةٌ للدِّين ، مفرِّقة بين الناس ومشتّتَة أمرهم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : بَقِر الرجُل يَبقر بقراً وبقْراً ، وهو أن يَحْسَر فلا يكادُ يُبصر .
قلت : وقد أنكر أبو الهيثم فيما أخبرني عنه المنذريّ قوله : ( بَقْراً ) بسكون القاف . وقال : القياس بَقَراً على فعلاً ، لأنّه لازم غير واقع .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : البَقيرة أن يُؤخَذ بُرْد فيُشقّ ، ثم تُلقيه المرأة في عُنُقها من غير كُمين ولا جَيْب .
وقال أبو نصر : قال الأصمعي : رأيت فلان بَقَرا وبقِيرا وباقُورة وباقِراً وبواقِر ، كلّه جمعُ البقر .
وأنشدني ابن أبي طرفة :
فسكّنتهُمْ بالقَول حتَّى كأنهم
بواقرُ جُلْحٌ أسكَنتها المراتعُ
وقال غيره : يقال لجماعة البَقَر بَيْقورٌ أيضاً . وأنشد :
سَلَعٌ ما مِثلُه عشرٌ ما
عائلٌ ما وعالت البَيْقورا
ويقال : جاء فلانٌ يجرّ بَقرةً ، أي : عيالاً .
وقال الليث : الباقر : جماعة البَقَر مع راعيها ، وكذلك الجامل جماعَةُ الجمال مع راعيها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : بَيْقَر الرجل : إذا هاجر من أرضٍ إلى أرض .
وأنشد :
بأنَّ امرأ القيس بن تملكَ بَيْقرا
قال : ويقال : بَيْقر : إذا أَعْيا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَيْقَر : إذا تحير . وبَيْقر : خَرج من بلد إلى بَلَد . وبَيقر : إِذا شَكَّ . وبَيقَر : إذا حَرَص على جَمْع المال والحشَم . ومنه التبقُّر الذي جاء في الخبر ، وهو الحِرص على جمع المال . ومَنعه . وبيْقر : إِذا مات .
وروى شمر عنه أنّه قال : البَيْقَرة : الفساد . قال : وبيقَر الرجلُ في مالِه : إِذا أسرَع فيه .
وروى عمرو عن أبيه : البَيْقَرةُ : كثرة المال والمتاع .
وقال أبو عبيدة : بَيْقَر الرجل في العَدْوِ : إذا اعتَمَد فيه . وبَيْقر الدّارَ : إذا نزلها واتخذها مَنزِلاً . وبيْقَرَ في مالِه : إذا أفسَدَه .
أنشد ابن الأعرابي :
وقد كان زيدٌ والقعودُ بأرضه
كراعي أناسٍ أرسلوه فبيقرا
قال : البيقرة : الفساد . وقوله : ( كراعي أناس ) ، أي : ضيّع غَنَمه للذئب .
أبو نصر عن الأصمعيّ : بَيْقر الفرسُ : إذا خامَ بيَدِه ، كما يَصْفِن برجْله .
قبر : قال الليث : القبْر : مَدْفن الإنسان . والمقبَر : المصدَر والمقبَرةُ : الموضع . والمقبرُ أيضاً : موضع القبْر .
أبو عبيد عن الأحمر يقال : مَقبرَة ومَقبُرة .
وقال ابن السكّيت مثله . وهو المقبريّ والمقْبُري .
سلمة عن الفراء في قوله : ( يَسَّرَهُ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ ) ( عبس : 21 ) ، أي : جَعَله مقبوراً ولم يَجعله ممّن يُلقى للطير والسباع ، ولا ممن يُلقى في النَّواويس ، كأنَّ القبر مما أكرِم به المسلم .
قال : ولم يَقُلْ فقَبَره ، لأن القابرَ هو الدافن بيَدِه ، والمقبِر هو الله ، لأنه صَيّره ذا قَبْر ، وليس فعلُه كفعل الآدميّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : قَبَره : إذا دَفَنه . وأقبَرَه : إذا أمر إنساناً بحَفَر قَبْر .
وقال الزجاج : أقبَرَه : جَعل له قَبراً يُوارَى فيه . وقَبَره : دفَنَه .
وقال الليث : الإقبال : أن يهيىء له قَبْراً وينزله منزله .
وقال ابن السكيت : أقبرتُه ، أي : صيّرْتُ له قبراً يدفَن فيه .
قال : وقال أبو عبيدة : قالت بنو تميمٍ للحجّاج ، وكان قَتَل صالحاً وصَلَبَه ( أقبِرنا
صالحاً ) وقد قبرته : إذا دفنته .
عمرو عن أبيه : جاء فلان رامعاً قبرَّاه ورامعاً أنفَه : إذا جاءَ مُغضَباً ومثله : جاءنا فخا قِبراهُ ؛ ووارِماً خَوْرَمتَه .
وأنشد :
لما أتانا رامعاً قِبِرّاه
لا يعرِف الحقَّ وليس يهْواهْ
ورُوي عن ابن عبّاس أنَّه قال : ( إنَّ الدَّجّال وُلد مَقبوراً ) .
قال أبو العباس : معنى قوله : وُلد مقبوراً لأن أمّه وضعتْه وعليه جِلْدة مُصْمَتة ليس فيها شَقٌّ ولا ثَقب ؛ فقالت قابلتُه ؛ هذه سِلْعَةٌ وليس وَلَداً ، فقالت أمّه : بل فيها ولد ، وهو مَقبور فيها ، فشقُّوا عنه ، فاستهلّ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القَبيرة : تصغير القِبرة ، وهي رأس القَنْفاء . والقِبّراة أيضاً : طَرَف الأنف ، تُصغَّر قُبَيْرة .
وقال ابن دريد : نخلةٌ قَبور وكَبوس ، وهي التي يكون حَملها في سَعَفها . وأرضٌ قبورٌ : غامضة .
ويقال : للقنْبُرة قُبُّرَة وقُبَّرٌ .

##### Türkçe

ق ر ب
**قرب** ، **قبر** ، **رقب** ، **ربق** ، **برق** ، **بقر** : kullanımdadırlar.

**قرب** : **قال الليث** : **القَربُ** : kavmin, kendileri ile su başı arasındaki yerde otlamasıdır; bu esnada yolun bir kısmını giderler; nihayet kendileri ile su arasında bir gece yahut bir akşam kalınca acele ederler de **فقَربوا يَقربُون قُرْباً**; develerini **أقرَبوا** etmişlerdir; ve develer **قَرَبَت**.
Dedi ki: **والحِمارُ القارب** ve **الناقة القوارب**; o, **تَقرُب** eden (yani) suya varış gecesinde acele edendir. Dedi ki: **والقارب** suyu talep edendir.

**وقال أبو سعيد** : adam, kendisini sıkıştırdığında arkadaşına der ki: **تقرَّبْ**; “acele et” der; onu onların ağızlarından işittim.

Ve inşad etti:
يا صاحبَيّ تَرحَّلاَ وتَقَرَّبا
فلقد أَنى لمسافِرٍ أن يَطْرَبا

**أبو عبيد** : çoban develerini suya salıverip onları o geceleyin orada otlamaya bırakırsa, o **ليلة الطَّلَق**tır; eğer ikinci gece olursa, o **ليلة القَرَب**tır; o, şiddetli sevktir.

**وقال الأصمعيّ** : develeri **طوالق** olursa “kavim **أطلَقَ** etti, onlar **مُطْلِقون**dur” denir; develeri **قَوارب** olursa “onlar **قاربون**dur” derler; **مُقْرِبون** denmez; bu harf şâzdır.

**وقال أبو زيد** : **أقربتُها** ta ki **قَرِبتْ تَقربُ** oluncaya kadar.

Ve Lebîd dedi:
إحدى بني جعفرٍ بأرضهِم
لم تُمْسِ مِنّي نَوْباً ولا قَرَبا

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Lebîd’in beytinde **القَرَب** ve **القَرْب** birdir.

**وقال أبو عمرو** : **القَرَب** üç gün yahut daha fazladır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: **ما لَه هاربٌ ولا قاربٌ**; yani: onun suya varan bir varıcısı da yok, ondan dönen bir dönücüsü de yoktur.

**الليث** : **القارِب**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan, ihtiyaçları için hafif olan küçük bir gemidir; çoğulu **القَوارب**tır. **والقِراب** kılıç ve bıçak içindir. Fiil: “**قَربْتُ قِراباً**” demendir; bir dilde de “**أقربتْ إقراباً**”.

Dedim ki: **قِراب السيف**: binicinin kılıcını kınıyla, kamçısını, asasını ve yanında varsa bir aleti içine koyduğu, deriden yapılmış torbaya benzer bir şeydir.

Ve Şemmer dedi: **أقربتُ السيفَ**: ona bir **قراباً** yaptım; **وقَرَبْتُه**: onu **القراب**ın içine koydum.

Ve Leys dedi: **القراب**: şeyin yakınlığıdır; dersin ki: onunla bin dirhem yahut onun **قِرابُه** vardır; onunla bir kadeh su dolusu yahut onun **قِرابه** vardır.

Ve dersin ki: ona **قرابَ العَشيّ** yahut **قِراب اللَّيل** vakti geldim.

Ve dersin ki: bu, suya **قَربانُ** bir kadehtir; o, dolmaya yaklaşmış olandır.

Buna benzerini, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği üzere, Kisâî söyledi.

**الليث** : **القُرَب**: **البُعْد**un zıddıdır. **والتقرب**:
bir şeye yaklaşmaktır; bir insana bir **قُرْبةٍ** ile yahut bir hak ile ulaşmaktır. **والاقتراب**: yakınlaşmadır.

Ve Allah, aziz ve celîl, dedi: **( وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ ءْادَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً فَتُقُبِّلَ )** (المائدة: 27).

Ve başka bir yerde dedi: **( إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ )** (آل عمران: 183).

Adam, bir **قرباناً** takdim edince Allah’a secde ederdi; ateş iner de onun **قُربانه**sini yerdi; bu, **قَبول القُرْبان**ın alâmetidir; onlar, kestikleri kurbanlıklardır.

Ve Leys dedi: **القُرْبان**: onunla bir **قُربة** ve bir vesile arayarak Allah’a yaklaştırdığın şeydir.

**أبو العباس** : senden **قربت** ederim, **أقرب قرباً**; ve seni **قربتُكَ** etmedim; ve seni bir **قُرباناً** ile **أقرَبك** etmem. Ve **قرِبت الماءُ أقرَبه قَرَباً**; yani: onu talep ettim; bu, seninle su arasında bir günlük yürüyüş olduğu zamandır.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **القرابين**: kralların meclis arkadaşları ve haslarıdır; onların bir teki **قُربان**dır.

Ve Leys dedi: **قرابين المِلك**: onun vezirleridir.

Dedi ki: “Falanca, ailesine **قُرباناً** **قرِبَ** etti” denir: ona yaklaştığı (cinsel olarak girdiği) zaman. Ve ben bu işe ne **قَرِبت** ettim ne de onu **قَرَبته** ettim.

Allah تعالى dedi: **( وَلاَ تَقْرَبَا هَاذِهِ الشَّجَرَةَ )** (البقرة: 35).

Ve dedi: **( وَلاَ تَقْرَبُواْ الزِّنَى )** (الإسراء: 32); bunların hepsi **قَرِبْتُ أقرَبُ**dendir.

Ve denir ki: falanca bir işe **يَقْرُب** eder; yani: ona akın eder; bu, bir şey yaptığı ve bir söz söylediği, onunla akın edeceği bir işe **يَقْرُب** ettiği zamandır. Ve dersin ki: ben bir işe **قَرَبْتُ** ettim, onun ne olduğunu bilmiyorum.

Dedi ki: **والقُرْب**: **الشاكلة** tarafından karın yumuşaklarına kadardır; ve yine **الرُّفْغ** tarafından koltuk altına kadar her iki yandan bir **قُرْبٌ**dür. Ve **فرسٌ لاحق الأقراب**; onu çoğul yaparlar; hâlbuki genişliği sebebiyle ancak **قُرْبان**dır; nitekim “**شاةٌ ضَخمة الخَواصر**” denir; hâlbuki onun ancak iki **خاصرة**si vardır.

Dedi ki: **والقريبُ والقَريبة**: **القَرابة** sahibi olandır; kadınlardan çoğulu **قرائب**tir; erkeklerden **أقارب**tır. “**قُرْبَى**” denilse câiz olurdu.

Dedim ki: **الأقارب**: **الأقرب**in çoğuludur; **القُرْبى**: **الأقرب**in müennesi.

Ve Leys dedi: **القَريب**: **البعيد**in zıddıdır; bir dönüşüm olarak gelir; böylece müzekkerde, müenneste, tekilde ve çoğulda eşit olur; senin “o **قريبٌ**dir, o (kadın) **قريب**dir, onlar **قريب**dir, onlar (kadınlar) **قريب**dir” demen gibi.

Dedim ki: onun **القريب** hakkında söylediği, nesep yakınlığıdır; mekân yakınlığı için **القريب** ve **المكان** Fera’nın sözüdür.

Ve Allah, aziz ve celîl, dedi: **( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ )** (الأعراف: 56).

Ve Zeccâc dedi: ancak **قريبٌ** denildi; çünkü **الرحمة** ile **العَفو** ve **الغفران** bir mânâdadır; hakikî olmayan her müenneslik de böyledir.

Dedi ki: ve Ahfeş dedi: câizdir ki **الرحمة** burada **المَطَر** mânâsında olsun.

Dedi ki: ve bazısı dedi: bu, **القريب**i **القُرْب**dan olan ile **القريب**i **القرابة**dan olan arasında ayırmak için müzekker getirildi; bu yanlıştır; mekânda yahut nesepte yakın olan her şey, kendisine isabet eden tezkîr ve te’nîs üzere cereyan eder.

Ve Münzirî bana, Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Araplar der ki: “o benden **قريبٌ**dir; ikisi benden **قريبٌ**dir; onlar benden **قريبٌ**dir”; müennes de böyledir: “o (kadın) benden **قريبٌ**dir” ve “o benden **بَعيدٌ**dir”; “ikisi **بعيدٌ**dir” ve “onlar **بَعيد**dir”; **قريباً**ı birler ve onu müzekker yaparlar; çünkü her ne kadar merfû olsa da, te’vilde “o, benden yakın bir yerde”dir.

Allah, aziz ve celîl, dedi: **( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ )** (الأعراف: 56). Ve **قريبة** ve **بعيدة** de **الهاء** ile câiz olur; onu **قرُبت** ve **بَعُدَتْ** üzerine bina edersin. Kim onu müenneste müennes yaparsa, tesniye eder ve cem‘ eder.

Ve inşad etti:
لياليَ لا عَفْراء منك بعيدةٌ
فتسلو ولا عَفْراءُ مِنك قريبُ

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: **الخيْل المُقْرَبة**: yakın olarak hazırlanmış olanlardır; ve denir ki: yaklaştırılan, yakın kılınan ve ikram edilenlerdir.

Ve Şemmer dedi: **الإبل المُقْرَبة**: binmek için bağlanıp hazırlanmış olanlardır; bunu, Ganiy’den bir bedevî söyledi.

Dedi ki: atlardan **المُقْرَبات**: binmek için zayıflatılıp inceltilmiş olanlardır.

Ve Ebû Saîd dedi: **الإبل المُقْرَبة**: üzerinde deriden **مُقْرَبة** bir **رِحلٌ** bulunanlardır; onlar kralların binekleridir.

Dedi ki: bedevî bu tefsiri inkâr etti.

Ve Leys dedi: koyun ve dişi eşek **أقرَبتِ** eder; o, **مُقْرِب**dir; deveye ise ancak **أَدْنَتْ** ettiği zaman denir; o, **مُدْنٍ**dir.

Ebû Ubeyd, Adabbes el-Kinânî’den: koyundan **المُقْرب**in hepsi **مَقاريب**tir; yine o, **مُحدِث**tir ve onun çoğulu **مَحاديث**tir. Ve **القِريب**: tazeliği üzerinde kaldıkça tuzlanmış balıktır.

Ve denir ki: **قد حَيّا وقَرَّب**: “**حيَّاك الله**” ve “**قرب دارك**” dediği zaman.

Ve **أحاديث المَبعث**te: “Abdullah b. Abdülmuttalib bir gün **متقرباً متخصّراً بالبَطْحاء** olarak çıktı; Leylâ el-Adeviyye onu gördü.”

Ve onun sözü: **متقرباً**; yani: yürürken elini **قُربه**si üzerine koyan.

Ve başka bir hadiste: (Üç **لَعِيناتٌ**: **المَعِين** akıp giden suyu **عَوّرَ** eden bir adam; **المَقْربة** yolunu **عَوّرَ** eden bir adam; ve bir ağacın altında **تَغَوَّط** eden bir adam).

Ebû Amr dedi: **المَقربة**: evdir; aslı **القَرب**’dendir ve o, yürüyüştür.

Râî dedi:
في كلّ مَقْرَبَةٍ يَدَعْن رَعِيلا

Onun çoğulu **مَقارب**’dır. Ve **القَرب**: gece yürüyüşüdür.

Tufeyl, atları vasfederek dedi:
مُعرَّقة الألحِي تَلوحُ مُتونُها
تُثير القَطَا في مَنهل بعد مَقربِ

Seleme, Ferrâ’dan: haberde geldi: (**قُرابَ** mü’minin ve **قُرابتَه**’sinden sakının; yani onun **فِراسَتَه**’sinden; çünkü o Allah’ın nuruyla bakar).

Dedi: ve **القُراب**: yakın olan. Ve **القَرب**: suyu yakın olan kuyu; suyu uzak olursa o **النَّجاء**’dır.

Ve şu beyit okundu:
ينهضنَ بالقوم عليهنّ الصُّلُبْ
مُوكَّلاتٍ بالنَّجاء والقَربْ

Yani kovalar. Ve Araplar der ki: **تقاربتْ** falanın develeri; yani geri döndüler. Ve dedim: ve Handal et-Tuhavî dedi:
غَركِ أن تقاربتْ أباعِري
وأن رأيتِ الدهر ذا الدوائر

Ve **القِربة** ve onun çoğulu **قِرب**: su tulumlarındandır.

Ve onların darbımesellerindendir: (**الفِرار بقُرابٍ أكيس**) der ki: kuşatılmadan önce kaçmak senin için daha akıllıcadır.

Ve denir: eğer bunun **قُرابِ**’ında altın olsaydı; yani onun dolusuna yaklaşan (kadar).

Ve hadiste: (Zaman **تقارب** edince mü’minin rüyası neredeyse yalan söylemez). **تقارب الزمان**’ın manası: kıyametin yaklaşmasıdır. Bir şeye, dönüp gitmiş ve geri çekilmiş olduğunda, **قد تقارب** denir. Ve ekinin **تقارب**’ı: olgunlaşması yaklaştığında. Ve kısa boylu adama: **متقارب** ve **متآزف** denir.

Asmaî: At iki elini birlikte kaldırıp ikisini birlikte koyarsa, işte bu **التقريب**’dir.

Ebû Zeyd dedi: Yeri sertçe vurup vurması **التقريب**’dir; denir: bize, atı onunla **تُقرب** ederek geldi.

Allah azze ve celle dedi: (**الصَّالِحَاتِ قُل لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى**) (Şûrâ: 23); yani: ancak beni **قرابتي**’mde sevin; yani: sizden olan **قرابتي**’mde. Ve denir: falan benim **قَرابتي** sahibidir ve benden **قَرابةٍ** sahibidir; ve **مَقربة** sahibi ve benden **قُربى** sahibidir.

Allah azze ve celle dedi: ((**مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ**)) (Beled: 15). Ve bu manada “falan benim **قَرابتي**’mdir” demen caizdir; birincisi daha çoktur.

Dedi: ve **القرقَبَة**: karnın sesidir. Ve **المقَارب**: yollar.

**رقب**: Leys dedi: **رَقَبَ** insanı, **يرقَبُ** **رِقْبَةً** ve **رِقْباناً**; o, onu beklemesidir. Ve kavmin **رقيب**’i: onların bekçisidir; o, onları korumak için bir **مَرقَبةٍ** üzerine çıkan kimsedir. Ve kumarın **رقيب**’i: **الضَّرِيب** ile görevlendirilendir. Ve denir: **الرقيب** üçüncü okun adıdır.

Ebû Duvâd el-İyâdî dedi:
كمقَاعد الرُّقَباءِ للضُ
رَباءِ أيديهم نواهِدْ

Ve Allah azze ve celle’nin sözü: (**وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِى**) (Tâhâ: 94); manası: sözümü beklemedin.

Dedi: ve **الترقُّب**: bir şeye bakman ve onu beklemen. Dedi: ve **الرقيب**: koruyandır.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde, dedi ki: (Siz, içinizde **الرَّقوب**’u ne sayarsınız?) Dediler: kendisine çocuk kalmayan.

Dedi: bilakis **الرّقُوب**, çocuğundan hiçbir şeyi öne göndermemiş olandır.

Ebû Ubeyd dedi: onların sözünde de manası böyledir; ancak o, evlatların kaybı üzerinedir.

Sahr el-Gayy dedi:
فما إِنْ وَجْدُ مِقْلاتٍ رَقُوبٍ
بواحِدِها إذا يَغْزُو تضِيفُ

Ebû Ubeyd dedi: Onların mezhebi, dünya musibetleri üzerindeydi; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onu, ahirette onları kaybetme üzerine kıldı. Bu, manada onun zıddı değildir; fakat yerin başka bir yere çevrilmesidir; onun diğer hadisi gibi: (Muhakkak **المحْرُوبَ** dininden **حُرِبَ** edilendir). Bu, malı soyulanın **محروب** olmadığı demek değildir.

Ve denildi: **الرّقوب**: kalabalıkla birlikte havuza yaklaşmayan dişi devedir; bu, onun keremindendir. Ebû Ubeyd bunu nakletti.

Leys dedi: **الرَّقَبة**: boynun kökünün arka tarafıdır. Ve **الأرقَب الرَّقَبانيّ**: kalın enseli olandır.

Ve cariyeye **الرَّقَبانيّة** denir: **رَقْباء**; hür kadın bununla nitelenmez.

İbn Düreyd dedi: denir: adam **رَقَبانٌ** ve ayrıca **رَقَبانيّ**; kadına **رَقَبانيّة** denmez.

Allah sadakalar ayetinde dedi: (**وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى الرِّقَابِ**) (Tevbe: 60).

Müfessirler dedi: (**وفي الرقاب**) onlar **المكاتَبون**’dur; ondan başlanıp bir köle satın alınarak azat edilmez.

Leys dedi: “Allah onun **رقبتَه**’sini azat etti” denir; “Allah onun **عُنقَه**’sini azat etti” denmez.

Ve **الرَّقيب**: yılanlardan kötü bir türdür; çoğulu **الرَّقيبات** ve **الرُّقُب**.

Şemmer dedi: **المَرْقَبة** bir dağın ya da kalenin tepesindeki seyir yeridir; çoğulu **مراقب**.

Dedi: Ebû Amr dedi: **المَراقب** yerden yükselen şeylerdir.

Ve şu beyit okundu:
ومَرْقبَةٍ كالزُّجّ أشرفْتُ رأسَها
أُقَلِّبُ طرفي في فضاءِ عريضِ

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) **العُمْرَى** ve **الرُّقْبَى** hakkında hadisinde: (O, kendisine **أُعمِرَها** edilene ve kendisine **أُرقِبَها** edilene ve onlardan sonra ikisinin varislerine aittir).

Ebû Ubeyd dedi: Bana İbn Uleyye, Haccâc’dan rivayet etti: Ebû’z-Zübeyr’e **الرُّقْبى** hakkında sordu; dedi ki: adamın adama—ona bir evi bağışlamışken—şunu söylemesidir: “Benden önce ölürsen, bana döner; senden önce ölürsem, o senindir.”

Ebû Ubeyd dedi: **الرُّقْبى**’nın aslı **المراقبة**’dendir; sanki ikisinden her biri ancak arkadaşının ölümünü **يَرْقُب** eder. Görmüyor musun, diyor ki: “Benden önce ölürsen bana döner; senden önce ölürsem o senindir”; bu sana **المراقبة**’yi haber verir.

Dedi: Onların bundan istedikleri, arkadaşına bir şeyle üstünlükte bulunmak ve hayatta olduğu müddetçe onunla faydalanmaktı; bağışlanan ölünce, onun varislerine ondan hiçbir şey ulaşmasın diye. Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) sünneti bunun bozulmasıyla geldi: kim bir şeyi hayatında mülk edinirse, ölümünden sonra o, onun varislerinindir.

Dedi: Bu باب’da birçok eser geldi; o, her kim bir **هِبَةً** bağışlayıp onda bir şart koşarsa, asıldır: hibenin caiz olduğu ve şartın batıl olduğu.

Ve denir: Falana bir ev **أرقبتُ** ve ona bir ev **أعمَرْتُ**: onu bu şartla ona verdiğinde; o **مرقَب**’dır ve ben **مُرْقِب**’im.

Ve denir: falan bir malı **رِقْبَةٍ**’den miras aldı; yani: **كلالَةٍ**’den; onu babalarından miras almadı. Ve bir şerefi **رِقْبَةٍ**’den miras aldı: babaları şerefli değilken.

Kümeyt dedi:
كانَ السَّدَى والنَّدَى مجداً ومكرمةً
تلك المَكارِمُ لم يُورَثْن عن رِقَبِ

Yani: onu, babalarından aşağıdan aşağıya miras aldı; en geriden geriye miras almadı.

Ve **رَقيبُ الثريّا**: **الإكليل**’in başıdır.

Ferrâ şu beyiti okudu:
أحقّاً عبادَ الله أنْ لست لاقياً
بُثينَةَ أو يَلقَى الثُّريّا رَقيبُها

Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **الإكليل**: akrebin başıdır.

Ve denir: **رقيب الثُّريّا**’nın enva’dan olanı **الإكليل**’dir; çünkü o, asla doğmaz, ta ki o batsın; tıpkı **الغَفْر**’ün **الشَّرَطَين**’in **رقيبُ**’i olması gibi: **الغَفْر** doğmaz, ta ki **الشَّرَطان** batsın; ve tıpkı **الزُّبانَيَيْن**’in **البُطَين**’in **رقيبُ**’i olması gibi: ikisinden biri asla doğmaz, ancak arkadaşının düşmesi ve kaybolmasıyla; böylece ikisinden biri arkadaşına rastlamaz. Ve كذلك **الشَّوْلَة** **الهَقْعة**’nin **رقيبُ**’idir; ve **النَّعائم** **الهَنْعة**’nin **رقيبُ**’idir. Ve **البَلْدة** **الذِّراع**’ın **رقيب**’idir.

Ve Leys dedi: Şiirin parçalarında, iki harf arasında teczîe (parçalara ayırma) sırasında **المُراقَبة** şudur: İkisinden birinin düşmesi ve ötekinin sabit kalması; ikisinin birlikte düşmemesi ve ikisinin birlikte sabit kalmaması. Bu, muzâri‘in **مَفاعيلُن**’unda tamamlanması câiz olmaz; ancak **مفاعيلُ** yahut **مَفَاعِلُنْ**’dur.

Dedi: Ordunun **رقيبُ**’i: onların öncü birliği. Adamın **رقيب**’i: onun evlâdından yahut aşiretinden sonra geleni.

Her şeyin **رقيب**’i: onun sonu; hatta **رقيب الغُبار** dediler.

Adiyy b. Zeyd, ordunun tozunu takip eden bir atı vasfederek dedi:
كأنَّ ريِّقَهُ شؤبوبُ غادية
لما تقفّى رقيب النَّقع مُسطارا
Yani: tozun sonunu takip etti.

**برق**: Leys dedi: **البَرَق** Arapçada dâhil (yabancı)dır; onu kullanmışlardır; çoğulu **البِرْقان**’dır.

Asmaî: **بَرَقتِ السماءُ** ve **رَعَدتْ**; ve **بَرَقَ الرجلُ يَبرقُ** ve **رَعَد يَرْعُد**: tehdit ettiğinde.

İbn Ahmer dedi:
ما جَلّ ما بَعُدتْ عليكَ بلادُنا
وطِلابُنا فابرُق بأرضِك وارعُدِ

Ebû Nasr dedi: Asmaî’den başkasından **أبْرَقَ** ve **أرْعَدَ** işittim; yani: tehdit etti.

Dedim: Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür; Asmaî onu inkâr ederdi ve “**بَرَق** ve **رَعَد**” derdi. Ebû Ubeyde, Kumeyt’in sözüyle delil getirdi:
أبرِقْ وأرْعِدْ يا يزي
دُ فما وَعيدُك لي بضائرْ

Onların hepsi der: “Şu ve şu yerde **أَرْعدنا** ve **أَبْرَقْنا**”; yani: şimşeği ve gök gürültüsünü gördük. Adamın kılıcıyla **أبرقَ** etmesi, **يُبرِق**: onunla parladığında.

Deveye, gebe kaldığında hâlbuki gebe değilken, “**قد أبرقتْ**” denir; ve **ناقةٌ مُبْرِق**; ve **نوقٌ مَباريق**.

Yine denir: **ناقةٌ بَروق**: kuyruğuyla kaldırdığında.

Silâha, parıltısını gördüğünde denir: **رأيتُ البارقة**.

Ve denir: “Dün gördüğün **البارقة** ne yaptı?”; yani içinde **بَرْق** bulunan bulut.

Allah, azîz ve celîl dedi: ( **الْقِيَامَةِ فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ** ) (Kıyâme: 7).

Ferrâ dedi: Âsım ve Medine ehli **بَرِق**’i râ’yı kesreli okudu; Nâfi‘ onu tek başına “( **فإذا بَرَقَ** )” diye râ’yı fethalı, **البَرِيق**’ten okudu; yani: dikildi (gözünü dikti). **برِق** okuyan kimseye gelince, mânası: korktu. Tarafe dedi:
فنفْسك فانْعَ ولا تَنْعَنِي
وداوِ الكُلُوم ولا تَبرق
Der ki: Üzerindeki yaraların dehşetinden korkma.

Dedi: **برقَ** okuyan kimse der ki: korkudan gözlerini açtı. Onun görmesi **برقَ** da böyledir.

Asmaî dedi: **بَرِقَ السِقاءَ يَبْرق برَقاً**; bu, sıcak ona isabet ettiğinde olur; köpüğü erir ve parçalanır, toplanmaz; “**سِقاءٌ بَرِق**” denir.

Lihyânî dedi: İçinde siyahlık ve beyazlık bulunduğu için **حبْلٌ أبرق**.

Dağa **أبرقُ** denir; altındaki kumun **بُرْقة**’sından dolayı.

Asmaî dedi: **الأبرق** ve **البرقاء**: karışık kum taşlarıdır. **البُرْقَةُ** da böyledir.

Başkası dedi: **البُرقة**’nın çoğulu **بُرَق**; **الأبرَق**’ın çoğulu **أبارِق**; **البرقاء**’nın çoğulu **بَرْقاوَات**; ve **البُرْقة** ayrıca **بِراقاً** olarak da çoğul yapılır.

Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأبرق**: kumla karışık dağdır; o **البُرْقة**’dır. İki renkten iki şey karıştırılırsa, muhakkak **بُرِقا** olmuştur. Ve “Başını yağ ile **برَّقْتُ**” (yağladım).

Şemmir dedi: İbn Şümeyl dedi: **البُرْقة** taş ve toprak sahibidir; taşının baskın olanı beyazlıktır; içinde kırmızı ve siyah taşlar vardır; toprak beyaz, tozlu (a‘fer)dir; taşlarının ve toprağının rengiyle sana **يَبرُق** eder; onu ancak renklerinin farklılığı **برَّقَ** etmiştir. Yamaçları ve sırtı ot ve ağacı çokça bitirir; bazen yanında çayır olur.

Lihyânî: Denir: Koyundan erkek için **أبرَق** ve dişi için **بَرقاء**; binek hayvanlarından erkek için **أَبلَق** ve dişi için **بلْقَاء**; köpeklerden erkek için **أَبقَع** ve dişi için **بَقْعاء**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Yemeği az bir yağ ile katıklandırdığında “Onu **برقْتُه أبرُقُه بَرقاً**” dersin.

Lihyânî de onun benzerini söyledi. Dedi: **البُرْقة**: yemekte yağın azlığıdır.

Dedi: Denir: Adam **أَبرَقَ**: şimşeğe yöneldi; yani onu kastetti. Bu gece bize **سحابةٌ برّاقةٌ وبارِقة** bir bulut geçti.

Leys dedi: Falan, gözleriyle **برَّق** etti, **تبريقاً**: şiddetli bakıştan dolayı ikisiyle parıldattığında.

Şu beyit okundu:
وطفِقَت بعينِها تَبْريقا
نحوَ الأميرِ تبتغِي تطليقا

Ve **البُرَاقُ**: peygamberlerin biniti.

Lihyânî dedi: **إبريقٌ**: parıldayıcı olduğunda.

Dedi: Kadın **أبرقت** ve **برّقَت**: güzelleştiğinde ve kendini gösterdiğinde.

İbn Ahmer’in sözüne gelince:
تعلَّقْتَ إبْرِيقاً وعَلَّقْتَ جَعْبَة
لتَملِك حَيّاً ذا زُهاءٍ وجامِلِ
Bazıları dedi ki: Buradaki **الإبريق** kılıçtır; parıltısından dolayı onunla adlandırıldı.

Ve denildi: Buradaki **الإبريق** üzerinde parıltılar bulunan bir yaydır.

**الإبريق** ayrıca bir kaptır; çoğulu **أَباريق**’tir.

Ve **البَرْوَق**: bilinen bir bitkidir. Araplar der: “**أشْكَرُ من بَرْوَق**”; çünkü gökten düşen en az çiğ ile yeşerir.

Göze, gözbebeğinin siyahlığı ile göz akının beyazlığı sebebiyle **بَرْقاء** denir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû Sâ‘id dedi: **البَرِيقة**; çoğulu **برائِقُ**; o, üzerine iç yağı ve sadeyağ dökülen süttür.

Denir: “Suyu **ابرِقُوا** zeytin yağı ile”; yani üzerine az zeytinyağı dökün. Bize bir yemeği zeytinyağı ve sadeyağ ile **برَقوا**; bunlar **التباريق**’tir.

Çekirgeye, içinde beyazlık ve siyahlık olduğunda **بُرْقان** denir.

Müerric dedi: Falan **بَرَّق** etti, **تبريقاً**: uzak bir yolculuk yaptığında. Ve evini **برَّق** etti; yani süsledi ve bezedi. Ve falan, günahlarda **برَّق** etti: onlarda inatla ısrar ettiğinde. Ve iş bana **برَّق** etti; yani bana güç geldi.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: Bir adam bir iş yaptı; arkadaşlarından biri ona dedi ki: “**برّقتَ** ve **عرَّقتَ**.” Dedi: **برَّقتَ**’ın mânası: doğruluğu (mısdâkı) olmayan bir şeyle göz boyadın. Ve **عرْقتَ**: azalttın. Şu beyit okundu:
لا تملأ الدَّلوَ وعرِّق فيها

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُرْق**: sislerdir. Ve **البُرْق**: açık göz.

Denir: “( **لكلِّ داخل بُرقة** )”; yani: şaşkınlık. Ve **البَرْق**: şaşkınlıktır.

**ربق**: Leys dedi: **الرِّبْق**: ip; tekili **رِبْقَة**.

Hadiste: “(Kim şunu yaparsa, İslâmın **رِبقة**’sini boynundan çıkarmış olur).”

Ve **شاةٌ مَرْبوقةٌ** ve **شاةٌ مُرَبَّقَةٌ**.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: Denir: “(Ondan **أُمَّ الرُّبَيْق**’i **وُرَيْقٍ** üzerinde buldum).” Ve denir: **أريَق**; o, musibettir.

Leys dedi: **أُمُّ الرُّبَيْق** savaşın ve şiddetlerin adlarındandır.

Recez söyleyen dedi:
أُمُّ الرُّبَيق والوُرَيق الأزنَم

Başkası dedi: **الربْقَة** **رِبَقاً** olarak çoğul yapılır.

Huzeyfe’den rivayet edildi ki dedi: “(Cemaatten bir karış ayrılan kimse, İslâmın **رِبْقَة**’sini boynundan çıkarmış olur).”

Şemmir dedi: Yahyâ b. Âdem dedi: İslâmın **رِبْقة**’si ile İslâmın düğümünü kastetti.

Dedi: Cemaatten ayrılmanın mânası: sünneti terk etmek ve bid‘ate uymaktır.

Dedi: **الرِّبقَةُ**: siyah yünden bir dokumadır; eni, **التِّكَّةَ**’nin eni gibidir; içinde kırmızı bir çizgi vardır, yünden (ıhn)dir; uçları düğümlenir; sonra çocuğun boynuna asılır; ondan bir eli çıkarılır; tıpkı adamın kılıç askılarından bir elini çıkarması gibi. **الرِّبق**’i, bedevîler çocuklarının boyunlarına nazardan dolayı asarlar.

Ve **الرِّبْق** da ayrıca, koyunun onunla **يُربَّق** edildiği şeydir; o, bir iptir; halka olarak ikiye katlanır, sonra koyunun başı onun içine konur, sonra sıkılır; bunu Benî Temîm Araplarından işittim.

Ve denilir: Adam, ipinin **أثناءُ**’ını **رَبَّق** etti; ve **رَبَّق** onu **أرباقةً** (olarak), eğer onu **للبَهْم** için hazırladıysa.

Ve ondandır onların sözü:
**رَمَّدَت المِعْزَى فرَبِّق رَبِّق**

Ve Züheyr, **الجوامِع**’i **رِبَقاً** kıldı; şöyle dedi, bir adamı överek:
**أشمُّ أَبيَضُ فيّاضٌ يفكِّكُ عن
أيدي العُناةِ وعن أَعْناقها الرِّبقا**

**بقر**: el-A‘meş, el-Minhâl b. Amr’dan; o da Saîd b. Cübeyr’den; o da İbn Abbâs’tan rivayet etti; dedi ki: Süleyman bir çorak yerde iken suya ihtiyaç duydu; **الْهُدْهُد**’ü çağırdı; o da yeri **بَقَر** etti, suyu buldu; şeytanları çağırdı; su yerlerini, deri yüzülür gibi, yüzdüler; su çıktı.

Şemir, kendi yazısıyla okuduğumda dedi ki: **بقَر**’ın manası: su yerini gördü; suyu yerin altında gördü; Süleyman’a bildirdi; ta ki onun kazılmasını emredinceye kadar.

Ve onun sözü: **فسَلخوا**; yani: suyu buluncaya kadar kazdılar.

Dedi: Ebû Adnân, Ebû Nübâte’den: **المُبَقِّر**: yerde, atın toynağı miktarınca bir daire çizen kimsedir; o daireye **البَقرة** denilir.

Başkası inşad etti:
**بها مِثل آثارِ المُبَقِّر ملعبُ**

Ve el-Asma‘î dedi: Kavim, çevrelerindekini **بقَّر** etti; yani: kazdılar ve kuyular edindiler. Ve çocuklar **بقَّر** ederler, **يبقِّرون**: eğer **البُقَّيْرَى** oynarlarsa.

Ve el-Leys dedi: **البُقَّار**: elleriyle topladıkları topraktır; sonra onu **قُمَزاً قُمَزاً** yaparlar; **القُمز** sanki küçük kuleler gibidir; o da **البُقّيْرَى**’dır.

Ve inşad etti:
**نِيطَ بحَقْوَيْها خَمِيسٌ أقمرُ
جَهْمٌ كبُقَّار الوليد أَشعَرُ**

Ve Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn’e **( الباقر )** denilirdi; çünkü o, ilmi **بَقَر** etti, aslını bildi ve dalını çıkardı; **البَقْر**’ın aslı yarma ve açmadır; zannederim Süleyman için **الهدهد**’ün yerin altından **بقر** etmesinden alınmıştır.

Ve ona **الباقر** ve **القُناقِن** ve **العرَّاف** denilir.

Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o, **( نَهَى عن التَبقُّر في الأهل والمال )**.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: çokluğu ve genişliği kasteder.

Dedi: **التَّبقُّر**’ün aslı genişleme ve açılmadır; ondandır: “karnını **بَقَرْتُ**”; ancak onu yardım ve açtım.

Ebû Ubeyd dedi: Ve bundan, Ebû Mûsâ hadisi: Osman’ın öldürülmesinden sonra fitne gelince dedi ki: **( إنّ هذه الفتنةَ باقرةٌ كداءِ البَطْن لا يُدْرَى أنَّى يُؤتَى له )**; ancak onunla, din için bozucu; insanlar arasında ayırıcı ve işlerini dağıtıcı olduğunu kastetti.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Adam **بَقِر** eder; **يَبقر**; **بقراً** ve **بقْراً**; bu, gözünü açıp bakar hâle gelip neredeyse görememesidir.

Dedim: Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin bana haber verdiğine göre, onun **( بَقْراً )** (kāf’ın sükûnuyla) sözünü inkâr etti. Dedi: kıyas, **بَقَراً** (fa‘alan üzere)dir; çünkü o, lâzımdır, müteaddî değildir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: **البَقيرة**: bir **بُرْد** alınır, yarılır; sonra kadın onu, kolluksuz ve yakasız olarak boynuna atar.

Ebû Nasr dedi: el-Asma‘î dedi: “Falancayı **بَقَرا** ve **بقِيرا** ve **باقُورة** ve **باقِراً** ve **بواقِر** (olarak) gördüm”; hepsi **البقر**’ün cem‘idir.

İbn Ebî Tarafe bana inşad etti:
**فسكّنتهُمْ بالقَول حتَّى كأنهم
بواقرُ جُلْحٌ أسكَنتها المراتعُ**

Başkası dedi: **البَقَر** topluluğuna **بَيْقورٌ** da denilir. Ve inşad etti:
**سَلَعٌ ما مِثلُه عشرٌ ما
عائلٌ ما وعالت البَيْقورا**

Ve denilir: Falanca, bir **بَقرةً** sürükleyerek geldi; yani: **عيالاً**.

Ve el-Leys dedi: **الباقر**: çobanıyla birlikte **البَقَر** topluluğudur; aynı şekilde **الجامل** de çobanıyla birlikte develer topluluğudur.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Adam **بَيْقَر** etti: eğer bir yerden bir yere hicret ettiyse.

Ve inşad etti:
**بأنَّ امرأ القيس بن تملكَ بَيْقرا**

Dedi: Ve denilir: **بَيْقر**: eğer yorulduysa.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **بَيْقَر**: eğer şaşırdıysa. Ve **بَيْقَر**: bir beldeden bir beldeye çıktı. Ve **بَيقر**: eğer şüphe ettiyse. Ve **بَيقَر**: eğer malı ve hizmetkârları toplamaya hırs gösterdiyse. Ondandır haberde gelen **التبقُّر**; o, mal toplamaya hırstır; ve onu men etmektir. Ve **بيْقر**: eğer öldüyse.

Şemir ondan rivayet etti ki dedi: **البَيْقَرة**: bozulmadır. Dedi: Adam, malında **بيقَر** etti: eğer onda çabuk davrandıysa.

Amr, babasından rivayet etti: **البَيْقَرةُ**: mal ve eşyanın çokluğudur.

Ebû Ubeyde dedi: Adam, koşuda **بَيْقَر** etti: eğer onda dayandıysa. Ve evi **بَيْقر** etti: eğer ona indi ve onu mesken edindiyse. Ve malında **بيْقَرَ** etti: eğer onu bozduysa.

İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**وقد كان زيدٌ والقعودُ بأرضه
كراعي أناسٍ أرسلوه فبيقرا**

Dedi: **البيقرة**: bozulmadır. Ve onun sözü: **( كراعي أناس )**; yani: koyununu kurda zayi etti.

Ebû Nasr, el-Asma‘î’den: At **بَيْقر** etti: eğer elinde (ayağında) duraksadıysa; tıpkı ayağıyla **يَصْفِن** ettiği gibi.

**قبر**: el-Leys dedi: **القبْر**: insanın gömütüdür. Ve **المقبَر**: mastardır; ve **المقبَرةُ**: yerdir. Ve **المقبرُ** da ayrıca: **القبْر**’ün yeridir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **مَقبرَة** ve **مَقبُرة** denilir.

İbnü’s-Sikkît de bunun benzerini söyledi. Ve o, **المقبريّ** ve **المقْبُري**’dir.

Seleme, el-Ferrâ’dan, onun sözü hakkında: **( يَسَّرَهُ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ )** (Abese: 21); yani: onu gömülür kıldı; onu kuşlara ve yırtıcılara atılanlardan kılmadı; ve onu **النَّواويس**’e atılanlardan kılmadı; sanki kabir, Müslümanın onunla ikram edildiği şeylerdendir.

Dedi: Ve “**فقَبَره**” demedi; çünkü **القابر** eliyle gömendir; **المقبِر** ise Allah’tır; çünkü onu kabir sahibi kıldı; onun fiili, insanın fiili gibi değildir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Onu **قَبَره** etti: eğer onu gömdüyse. Ve onu **أقبَرَه** etti: eğer bir insana kabir kazmasını emrettiyse.

Ve ez-Zeccâc dedi: Onu **أقبَرَه** etti: içinde örtülüp saklanacağı bir kabir ona yaptı. Ve onu **قَبَره** etti: onu gömdü.

Ve el-Leys dedi: **الإقبال**: ona bir kabir hazırlaması ve onu yerine indirmesidir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Onu **أقبرتُه**; yani: ona, içinde gömüleceği bir kabir kıldım.

Dedi: Ebû Ubeyde dedi: Benî Temîm, Haccâc’a—Sâlih’i öldürmüş ve onu asmıştı—dediler ki: **( أقبِرنا صالحاً )**; ve onu **قبرته** ettim: eğer onu gömdüysem.

Amr, babasından: Falanca, **رامعاً قبرَّاه** ve **رامعاً أنفَه** (olarak) geldi: eğer öfkeli geldiyse. Ve bunun benzeri: Bize, **فخا قِبراهُ**; ve **وارِماً خَوْرَمتَه** (olarak) geldi.

Ve inşad etti:
**لما أتانا رامعاً قِبِرّاه
لا يعرِف الحقَّ وليس يهْواهْ**

İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **( إنَّ الدَّجّال وُلد مَقبوراً )**.

Ebû’l-Abbâs dedi: Onun sözü “**وُلد مقبوراً**”un manası: annesi onu doğurdu; onun üzerinde, içinde ne yarık ne delik bulunan, kapalı bir deri vardı; ebe dedi ki: “Onu karşıladım; bu bir **سِلْعَةٌ**’dır, çocuk değildir.” Annesi dedi ki: “Bilakis onda çocuk vardır; o, onun içinde **مَقبور**dur.” Onu yardılar; o da bağırarak doğdu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **القَبيرة**: **القِبرة**’nin küçültmesidir; o da **القَنْفاء**’nın başıdır. Ve **القِبّراة** da: burnun ucudur; **قُبَيْرة** diye küçültülür.

İbn Düreyd dedi: **قَبور** ve **كَبوس** bir hurma ağacı; o, yükü yaprak saplarının içinde olan ağaçtır. Ve **قبورٌ** bir arazi: kapalı/gizli.

Ve **القنْبُرة** için **قُبُّرَة** ve **قُبَّرٌ** denilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والقاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(بقل) الباء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو مِن النّباتِ، وإليه ترجعُ فُروعُ الباب كلِّه.
قال الخليل: البَقْل من النّبات ما ليس بشَجرٍ دِقٍّ ولا جِلٍّ. وفَرَقَ ما بين البَقْلِ ودِقِّ الشَّجر بغِلَظ العُود وجِلَّتِه، فإنَّ الأمطارَ والرِّياحَ لا تكسِرُ عِيدانَها، تراها قائمةً أُكلَ ما أُكِلَ وبَقِيَ ما بَقِيَ. قال الخليل: ابتَقَل القَومُ إذا رَعَوا البقْلَ، والإبِلُ تَبْتقِل وتَتَبقَّل تأكل البَقْل. قال أبو النَّجْم:
* تَبَقَّلَتْ في أوَّلِ التَّبَقُّلِ([1]) *
قال الخليل: أَبقَلَتِ الأرضُ وبَقَلت، إذا أنبتت البَقْل، فهي مُبْقِلة. والمَبْقَلَةُ والبَقَّالة ذاتُ البَقْل.
قال أبو الطَّمَحان في مكانٍ باقلٍ:
تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال الفَرّاء: أرضٌ بَقِلَةٌ وبَقِيلةٌ([3])، أي كثيرة البَقْل.
قال الشيباني: بَقَلَ الحِمارُ إذا أكل البَقْل يَبْقُل. قال بعضهم: أبقَلَ المكانُ ذو الرِّمْث. ثم يقولون باقِلٌ، ولا نعلمهم [يقولون] بَقَل المكانُ، يُجرُونَها مُجْرَى أَعْشَبَ البلدُ فهو عاشِب، وأوْرَسَ الرِّمْثُ فهو وَارِس. قال أبو زياد: البَقْل اسمٌ لكلِّ ما ينبت أوّلاً. ومنه قيل لوجه الغُلام أَوّلَ ما ينبُت: قد بَقَل يَبْقُل بُقُولاً وبَقْلاً. وبَقَلَ نابُ البَعير، أي طَلَع.
قال الشيبانيّ: ولا يسمَّى الخَلاَ بَقْلاً إلا إذا كان رَطْباً. قال الخليل: الباقل ما يخرُج في أعراض الشجر، إذا دنَتْ* أيّامُ الربيع وجَرَى فيها الماء رأيت في أعراضِها شِبْه أعيُن الجَرَاد قبل أن يَستبِينَ وَرقُه، فذلك الباقِل. وقد أبقَل الشّجَر. ويقال عِند ذلك: صار الشّجَرُ بَقْلةً واحدةً. قال أبو زيد: يقال للرِّمْثِ أوّل ما ينبُتُ باقِل، وذلك إذا ضربَهُ المطرُ حتى ترى في أفنانِهِ مثلَ رؤوس النَّمْل، وهو خير ما يكون، ثم يكون حانِطاً، ثم وارِساً، فإذا جازَ ذلك فَسَدَ وانتهتْ عنه الإبِل.
فأما باقلٌ فرَجُلٌ ضُرِبَ به المَثَلُ في العِيِّ.
(بقم) الباء والقاف والميم]..............([4])
وقد ذكر أن البُقامة الرّجُل الضعيف. قال: والبُقامة ما يَسقُطُ من الصُّوف إذا طرق. وذكر الآخر أنّ البِقَمّ الأكُول الرّغيب. وما هذا عندي بشيء فإنّ صحّ فعله أنْ يكون إتباعاً للهقمّ، يقال للأكولِ هِقَمٌّ بِقَمٌّ والذي ذكره الكسائيُّ مِن قولهم أراد أن يتكلَّمَ فتَبَقَّم إذا أُرتِجَ عليه، فإنْ كان صحيحاً فإنما هو تبكّم، ثم أُقِيمت القافُ مُقام الكاف. وأمّا البَقَّمُ فإنّ النّحوييّن يُنكِرونه ويأبَوْن أن يكونَ عربيّاً. وقال الكسائيّ: البَقَّمُ صِبْغٌ أحمر. قال:
* كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ بَقَّمُهْ([5]) *
وأنشد آخر:
* نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ البَقّمِ *
ومعنى الباب ما ذكرتُه أوّلاً.
(بقي) الباء والقاف والياء أصلٌ واحد، وهو الدّوام. قال الخليل: يقال بقِيَ الشيءُ يبقى بَقاءً، وهو ضدّ الفناء. قال: ولغةُ طيٍّ بَقَى يَبْقَى، وكذلك لغَتُهم في كلِّ مكسورٍ ما قبلَها، يجعلونها ألِفاً، نحو بَقَى ورَضا([6]). وإنما فعَلُوا ذلك لأنّهم يكرهونَ اجتماعَ الكسرةِ والياءِ، فيفتحون ما قَبْلَ الياء، فتنقلِبُ الياءُ ألِفاً، ويقولون في جارية جَارَاة، وفي بانِية باناة، وفي ناصية ناصاة. قال:
وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ
يريد بالبَقِيّة هاهنا البُقْيا عليه. ويقول العرب: نشَدْتُكَ اللهَ والبُقيَا. وربما قالوا البَقْوَى. قال الخليل: استبقَيْتُ فلاناً، وذلك أن تعفُوَ عن زَلَلِهِ فَتسْتَبْقِيَ مودَّتَه. قال النابغة:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])ويقول العرب: هو يَبْقِي الشيءَ بِبصَرِه إذا كان ينظُر إليه ويرصُدُه. قال الكميت:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** تَبْقِيهِ بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])يصف الحمار أنّه أرادَ أنْ يَرِدَ بأُتُنِهِ فوق رابيةٍ، وانتظَرَ غُروبَ الشمس. وكذلك بات فلان يَبْقِي البَرْقَ إذا صار ينظُرُ إليه أيْنَ يَلْمَع. قال الفزاريّ:
قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ أَبقِيهِ وطَرْفِي هامِعُ
قال ابن السّكّيت: بَقَيْتُ فلاناً أَبْقِيه، إذا رعَيْتَه وانتظرته. ويقال ابْقِ لي الأذَانَ، أي ارقُبْه لي. وأنشد:
فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنها  *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])ومن ذلك حديثُ مُعاذٍ رضي الله عنه: بَقَيْنا رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم"، يريد انتَظَرْناه. وهذا يرجِعُ إلى الأصل الأول؛ لأنّ الانتظارَ بعضُ الثَّبات والدَّوام.
(بقر) الباء والقاف والراء]([10]) أصلانِ، وربما جمع ناسٌ بينهما وزعموا أنه أصلٌ واحد، وذلك البقر. والأصلُ الثاني التوسُّع في الشيء وفَتْح الشيء.
فأمّا البقر فجماعة البقَرة([11])، وجمعُها أيضاً البَقير والباقر، كقولك حَمِير وضَئِين. قال:
* يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ *
وقال في الباقر:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])والباقر مثل الجامل في الجمال. قال أبو عبيدة: يقال للذّكر أيضاً بقَرةٌ، كما يقال للدّيك دَجاجة.
قال الأصمعيُّ: يقال رأيتُ لبني فُلانٍ بَقَراً وبَقيراً وباقراً وباقُورة. قال: وأُبْقُور مثل أُمْعوز. قال: وأنشَدَني ابنُ [أبي([13])] طرفة:
فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])قال: والبواقِر جمعٌ* لا واحِدَ لها، ويجوز أن يكون جمعَ باقرة. قال: والبقير لا واحِدَ لـه، وهو جمعٌ مثل الضَّئِين والشَّوِيِّ([15]).
ويقال بَقِرَ الرَّجُلُ إذا نَظَرَ إلى بقرٍ كثير مفاجأةً فذهَبَ عَقْلُه.
وممّا حُمِل على هذا الباب قولُهم في العِيال البقَرةُ، يقال جاءَ فلانٌ يَسُوقُ بَقَرةً، أي عيالاً كثيراً. وقال يونس: البقَرة المرأة.
وأمّا الأصل الثّاني فالتبقُّر التوسُّع والتفتُّح، من بَقَرْتُ البَطْنَ. قال الأصمعيّ: تبقّر فلان في ماله أي أفْسَدَه. وإليه يُذْهَب في حديثه صلى الله عليه وسلم: "أنّه نَهَى عن التَّبقُّر في الأهل والمال([16])".
قال الأصمعي: يقال ناقةٌ بَقِيرٌ، للتي يُبقَر بَطْنُها عن ولدِها. وفتنة باقِرةٌ كداء البطن([17]). والمُهْرُ البَقِير الذي تَموتُ أُمُّه قبل النِّتاج فيُبقَر بطنُها فيُستَخْرَج.
قال أبو حاتم للمُهْرِ إذا خرج مِنْ بَطْن أُمّه وهو في السَّلا والماسكة، فيقع بالأرض جسدُه: هو بَقيرٌ، وضدّه السَّليل.
ومن هذا الباب قولهم: بقّروا ما حَوْلَهم، أي حَفَروا؛ يقال: كم بقّرْتُمْ لفَسيلِكم. والبُقَّيْرَى لُعبةٌ لهم، يُدَقْدِقون داراتٍ مثلَ مَواقع الحوافر. وقال طفيل:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])ومنه قول الخُضْريّ:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])فهذا الأصل الثاني. ومَن جَمع بينهما ذهب إلى أنّ البقَر سُمِّيت لأنّها تَبْقُر الأرضَ، وليس ذلك بشيء.
ومما شذَّ عن الباب قولهم بَيْقَر، إذا هاجَرَ من أرضٍ إلى أرض. ويقال بَيْقَرَ إذا تعرّض للهَلَكة. ويُنْشَد قولُ امرئ القيس:
ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا([20])ويقال بيقَرَ، أي أتى أرضَ العِراق. ويقال أيضاً بيقَرَ، إذا عَدَا مُنَكِّساً رأسَه ضَعْفاً. قال:
* كما بيقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) *
وقال ابنُ الأعرابيّ: بَيْقَر سَاقَ نَفْسَهُ([22]). وإلى بعض ما مَضَى يرجع البقَّار، وهو موضع. قال النابغة:
سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ([23])وبقر: اسم كثيب. قال:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24])
(بقع) الباء والقاف والعين أصلٌ واحدٌ ترجع إليه فروعُها كلُّها، وإنْ كان في بعضِها بُعْدٌ فالجنسُ واحد، وهو مخالَفةُ الألوانِ بعضِها بعضاً، وذلك مثلُ الغُرابِ الأبقع، وهو الأسودُ في صَدْرِهِ بياضٌ. يُقال غرابٌ أبقَعُ، وكلبٌ أبقع وقال بعضُهم للحجَّاج في خيلِ ابنِ الأشْعَث: رأيتُ قوماً بُقْعاً. قال: ما البقع؟ قال: رقَّعوا ثيابَهم من سوء الحال.
وفي الحديث([25]): "يُوشِكُ أن يُسْتَعْمَلَ عليكم بُقعْانُ أهل الشَّام".
قال أبو عُبيدٍ: الرُّوم والصَّقالبة، وقَصَد باللَّفظ البَيَاض. قال الخليل: البُقْعة قِطعةٌ من الأرضِ على غير هيئةِ التي إلى جَنْبها، وجمعها بِقاعٌ وبُقَعٌ. أبو زَيد: هي البَقْعةُ أيضاً بفتح الباء([26]). أبو عُبَيدةَ: الأبقع من الخيل الذي يكون في جَسَده بُقَعٌ متفرِّقة مخالفةٌ للونه. قال أبو حنيفة: البَقْعاء من الأرَضِينَ التي يُصيبُ بعضَها المطرُ ولم يُصب البَعْضَ. وكذلك مُبَقَّعَةٌ، يقال أرضٌ بَقِعَةٌ إذا كان فيها بُقَعٌ من نبتٍ، وقيل هي الجَرِدَة([27]) التي لا شَيء فيها، والأوّلُ أصحّ.
ابنُ الأعرابيّ: البَقْعاء من الأرض المَعْزَاءُ ذاتُ الحَصَى والحِجارة. قال الخليل:
البَقيع من الأرض مَوضع فيه أَرُومُ شَجرٍ من ضُروبٍ شتَّى. وبه سُمِّي بَقيع الغَرقَد بالمدينة. أبو زَيد: كلُّ جوٍّ من الأرضِ وناحيةٍ بقيع. قال:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])وفي المثل: "نَجّى حِماراً بالبَقيع سِمَنُه". والباقعة: الداهية. يقال بقعتهم باقعةٌ، أي داهية، وذلك أنّه أَمْرٌ يَلْصَق حتّى [يذهب] أثره. قال ابنُ الأعرابيّ*: سنةٌ بقعاءُ، أي مُجدِبَة.
قال أبو عبيدة: بنو البَقْعاءِ بنو هاربةَ بن ذُبيان، وأمُّهم البَقْعاء بنتُ سلامان ابنِ ذُبيان([29]). ولهم يقول بشر([30]):
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
قال أبو المنذر([31]): يقال لهاربةَ "البَقْعاء"، وهم قليلٌ. قال: "ولم أرَ هاربِيّاً قطّ". وفيهم يقول الحُصين بن حُمَام:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32])
وقال بعضهم: بقعاء قريةٌ من قرى اليمامة. قال:
ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى  *** يقال عليه في بَقْعاءَ شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
قال ابن السّكّيت: يقال بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ، أي رُمِيَ. وهو في الأصل الذي ذكرناه. فأما قولهم: ابْتُقِع لَونُه، فيجوز أن يكونَ من هذا، ويجوز أن يكونَ من باب الإبدال؛ لأنّهم يقولون امتُقِعَ لونُه. قال الكسائي: إذا تغيَّر اللّونُ من حُزْنٍ يصيبُ صاحبَه أو فزَعٍ قيل ابتُقِع.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال لا أدري أين سَقَع وبَقَع، أي أين ذهب. قال غيره: يقال بَقَع في الأرض بُقُوعاً، إذا خَفِي فذَهَبَ أثَرُه. قال بعضُ الأعراب: البقعة([34]) من الرجال ذُو الكلامِ الكثير الذاهبِ في غيرِ مَذْهبه، وهو الذي يَرْمِي بالكلام لم يُعلَمْ له أَوّلٌ ولا آخِرٌ. قال بعضهم: بقَعَ الرّجُلَ إذا حلَف لـه حَلِفاً. وعامٌ أبقَعُ وأربَدُ، إذا لم يكن فيه مَطَرٌ.
 --------------ــــ
([1]) البيت في اللسان (بقل 65).
([2]) النهاء: جمع نهى، بالكسر، وهو الغدير. وفي الأصل: "فنهاه" صوابه من المخصص (10: 174) حيث أنشد البيت وذكر أنه في صفة ثور.
 ([3])في الأصل: "بقيلة وبقيلة"، وانظر اللسان (بقل 64)
([4]) عنوان هذه المادة ساقط من الأصل، كما سقط من أولها. ولم يشر إلى هذا السقط ببياض في الأصل، بل الكلام متصل فيه.
([5]) البيت للعجاج في ديوانه 64 واللسان (بقم) والجمهرة (1: 322). وقبله:
* يجيش من بين تراقيه دمه *
([6]) في الأصل: "وبضا"، تحريف.
([7]) الرواية في الديوان 14 واللسان (18: 87): "ولست".
([8]) العذب: جمع عذوب، بالفتح، وهو الذي لا يأكل ولا يشرب. وفي الأصل: "وظل عذوناً" تحريف.
([9]) هو للكميت، أو لكثير، كما في اللسان (18: 87).
([10]) ليست في الأصل، وأثبتها اعتماداً على أسلوب ابن فارس.
([11]) في الأصل: "كجماعة البقرة".
([12]) البيت للأعشى في ديوانه: 9 والحيوان (1: 19).
([13]) التكملة من اللسان (3: 248/ 5: 139) حيث أنشد البيت. والبيت لقيس بن عيزارة الهذلي، كما في اللسان (3: 248) وشرح السكري لأشعار الهذليين 148 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 116. وقبل البيت كما في الديوان:
وقالوا عدو مسرف في دمائكم *** وهاج لأعراض العشيرة قاطع
 ([14]) في الأصل: "الموانع" صوابه في اللسان. وأنشده في (3: 248) برواية: "فسكنتهم بالمال".
([15]) الشوي جمع شاة. انظر اللسان (19: 180).
([16]) ويذهب أيضاً إلى أن التبقر في هذا الحديث بمعنى الكثرة والسعة.
([17]) في اللسان: "قال أبو عبيد: ومن هذا حديث أبي موسى، حين أقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان رضي الله عنه فقال: إن هذه الفتنة باقرة كداء البطن، لا يدرى أنى يؤتى لـه. إنما أراد أنها مفسدة للدين، ومفرقة بين الناس، ومشتتة أمورهم".
([18]) البيت في ديوانه 22 واللسان (5: 142) برواية: "أبنت فما تنفك".
([19]) البيتان في اللسان (5: 142). والجميش: المحلوق.
([20]) اللسان (5: 141).
([21]) البيت للمثقب العبدي، أو عدي بن الرقاع، كما في اللسان (جلسد). ونسب إلى المثقب أو عدي بن وداع كما في اللسان (بقر). وعدي بن وداع ذكره المرزباني في معجمه 252. والجلسد: صنم. والبيت بتمامه:
فبات يجتاب شقارى كما  *** بيقر من يمشي إلى الجلسد
 ([22]) ساق نفسه، أي صار في حال الموت والنزاع. وفي الأصل: "شان نفسه" تحريف. وانظر اللسان (سوق). وفي اللسان (بقر) أي يبقر بمعنى هلك، وبمعنى مات.
([23]) ديوان النابغة 35. ورواه في معجم البلدان (بقار): "قنة البقار". "وقال قنة البقار جبل لبني أسد". وانظر الحيوان (6: 189) واللسان (6: 47/ 12: 330) والكامل 212-316 ليبسك. وسيأتي في (سهك).
([24]) البيت لذي الرمة في ديوانه 571 ومعجم البلدان (369) واللسان (يفع). وعجزه في اللسان (فرند). والطوارف: العيون. وفي الأصل: "الطوارق" محرف. والفرندادان جبلان بناحية الدهناء، يقال بدالين، وبدال ثم ذال معجمة، وقد دفن ذو الرمة في أحدهما تنفيذاً لوصيته. انظر لذلك معجم البلدان واللسان (فرند). وذكر ابن منظور أن ذا الرمة ثنى الفرنداد ضرورة.
([25]) هو من كلام أبي هريرة، وفي اللسان (بقع).
([26]) في اللسان: "والضم أعلى".
([27]) الجردة: التي لا نبات بها. وفي الأصل: "الجرادة" تحريف.
 ([28])أنغض رأسه: حركه. وفي الأصل: "ينفض الرأس".
([29]) انظر لهاربة البقعاء المفضليات (1: 65/ 2: 142) ومعجم البلدان (الهاربية).
 ([30])بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142).
([31]) هو أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الكلبي النسابة المتوفى سنة 204. وانظر معجم البلدان (الهاربية).
([32]) انظر المفضليات (1: 65).
([33]) البيتان لمخيس بن أرطاة الأعرجي، من أبيات في معجم البلدان (2: 251) يقولها لرجل من بني حنيفة يقال له يحيى . والبيت الأول بدون نسبة في اللسان (9: 366).
([34]) لم أجد لهذه الكلمة ضبطا ولا ذكرا فيما لدي من المعاجم، وظني أنها بضم الباء وفتح القاف.

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyin üçlüde olduğu bab)
(**بقل**) **الباء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da bitkilerdendir; babın bütün dalları ona döner.

Halîl dedi: **البَقْل** bitkilerden, ince yahut kalın ağaç olmayan şeydir. **البَقْل** ile ağacın incesi arasını, dalın kalınlığı ve iriliğiyle ayırdı; çünkü yağmurlar ve rüzgârlar onun dallarını kırmaz; onu ayakta görürsün: yenilen yenilir, kalan kalır. Halîl dedi: Kavim **ابتَقَل** ettiğinde, **البقْل** otladılar; develer **تَبْتقِل** eder ve **تَتَبقَّل** eder: **البَقْل** yer. Ebû’n-Necm dedi:
* İlk **التَّبَقُّل**’de **تَبَقَّلَتْ**([1]) *

Halîl dedi: Yer **أَبقَلَت** ve **بَقَلت**; **البَقْل** bitirdiğinde; o hâlde o **مُبْقِلة**’dir. **المَبْقَلَة** ve **البَقَّالة**: **البَقْل** sahibi olan.

Ebû’t-Tamhân, **باقل** bir mekân hakkında dedi:
تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال الفَرّاء: **بَقِلَة** ve **بَقِيلة**([3]) bir yer; yani **البَقْل**’ü çok.

Şeybânî dedi: Eşek **بَقَلَ** eder, **البَقْل** yediğinde; **يَبْقُل**. Bazıları dedi: Mekân, **الرِّمْث** sahibi iken **أبقَلَ** etti. Sonra **باقِل** derler; onların, “mekân **بَقَل** etti” [dediklerini] bilmiyoruz; onu, “belde **أَعْشَبَ** etti, o hâlde o **عاشِب**’dir” ve “**الرِّمْث** **أوْرَسَ** etti, o hâlde o **وَارِس**’tir” yürütmesi gibi yürütürler. Ebû Ziyâd dedi: **البَقْل** ilk önce biten her şeyin adıdır. Ondan, oğlanın yüzüne ilk bitmeye başladığında şöyle denildi: “**بَقَل** etti; **يَبْقُل**; **بُقُولاً** ve **بَقْلاً**.” Ve devenin azı dişi **بَقَلَ** etti; yani çıktı.

Şeybânî dedi: **الخَلاَ** ancak yaş olduğunda **بَقْل** diye adlandırılır. Halîl dedi: **الباقل** ağacın yanlarında çıkan şeydir; bahar günleri yaklaştığında ve içinde su yürüdüğünde, onun yanlarında, yaprağı belirginleşmeden önce çekirge gözlerine benzer bir şey görürsün; işte o **الباقِل**’dir. Ağaç **أبقَل** etmiştir. O sırada şöyle denir: Ağaç **بَقْلة** tek bir (bütün) oldu. Ebû Zeyd dedi: **الرِّمْث**’e ilk bittiğinde **باقِل** denir; bu, yağmur onu dövdüğünde, dallarında karınca başları gibi bir şey görmenedir; o, olduğu hâlin en hayırlısıdır; sonra **حانِطاً** olur, sonra **وارِساً**; eğer bu geçerse bozulur ve develer ondan vazgeçer.

Ama **باقل** ise, dilsizlikte kendisiyle darb-ı mesel vurulmuş bir adamdır.

(**بقم**) **الباء** ve **القاف** ve **الميم**]..............([4])

Ve **البُقامة**’nın zayıf adam olduğu zikredildi. Dedi: Ve **البُقامة**, yün dövüldüğünde ondan düşen şeydir. Diğeri zikretti ki **البِقَمّ** çok yiyen, iştahlı olandır. Bu, benim yanımda bir şey değildir; eğer sahih olursa, fiili ancak **الهقمّ**’a tâbi (itbâ‘) olmak üzere olur: çok yiyene **هِقَمٌّ بِقَمٌّ** denir. Kisâî’nin, “konuşmak istedi de, üzerine tutulup (sözü bağlanıp) kaldığında **تَبَقَّم** etti” sözünden zikrettiği şey; eğer doğru ise, o ancak **تبكّم**’dir; sonra **القاف**, **الكاف**’ın yerine ikame edilmiştir. Ama **البَقَّمُ**’a gelince, nahivciler onu inkâr ederler ve Arapça olmasını istemezler. Kisâî dedi: **البَقَّمُ** kırmızı bir boyadır. Dedi:
* كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ بَقَّمُهْ([5]) *
Bir başkası da inşâd etti:
* نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ البَقّمِ *
Babın manası, önce zikrettiğim şeydir.

(**بقي**) **الباء** ve **القاف** ve **الياء** tek bir asıldır; o da devamlılıktır. Halîl dedi: “Şey **بقِيَ** eder; **يبقى**; **بَقاءً**”; o, yok oluşun zıddıdır. Dedi: **طيّ**’ın dili: **بَقَى يَبْقَى**; ve onların dili, öncesi kesreli olan her şeyde böyledir; onu elif yaparlar; **بَقَى** ve **رَضا**([6]) gibi. Bunu ancak, kesre ile **الياء**’ın birleşmesini çirkin gördükleri için yaptılar; **الياء**’dan öncekini fetha ederler; böylece **الياء** elif’e döner; ve “**جارية**”de **جَارَاة** derler; “**بانِية**”de **باناة**; “**ناصية**”de **ناصاة**. Dedi:
وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ
Burada **البَقِيّة** ile, onun üzerimdeki **البُقْيا**’sını kasteder. Araplar der: “Sana Allah’ı ve **البُقيَا**’yı hatırlatırım.” Bazen **البَقْوَى** da derler. Halîl dedi: “Falancayı **استبقَيْتُ**”; bu, onun sürçmesini bağışlayıp sevgisini **تسْتَبْقِي** etmendir. Nâbiga dedi:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])Araplar der: O, şeyi gözüyle **يَبْقِي** eder; ona bakıyor ve onu gözetliyorsa. Kümeyt dedi:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** تَبْقِيهِ بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])Eşeği tasvir eder: dişi eşekleriyle bir tepenin üstüne varmak istedi ve güneşin batışını bekledi. Yine, falan kimse şimşeği **يَبْقِي** ederek geceledi: ona bakmaya başladı; nerede parlıyor. Fezârî dedi:
قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ أَبقِيهِ وطَرْفِي هامِعُ
İbnü’s-Sikkît dedi: “Falancayı **بَقَيْتُ**; onu **أَبْقِيه**”; onu gözettiğim ve beklediğim zaman. Ve “Bana ezanı **ابْقِ** et”; yani onu benim için gözetle. Ve inşâd etti:
فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنها  *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])Bundan, Muâz’ın رضي الله عنه hadisi: “Resûlullah’ı صلى الله عليه وآله وسلم **بَقَيْنا**”; yani onu bekledik. Bu, birinci asla döner; çünkü beklemek, sebat ve devamın bir parçasıdır.

(**بقر**) **الباء** ve **القاف** ve **الراء**]([10]) iki asıldır; bazen insanlar ikisini bir araya getirip onun tek bir asıl olduğunu zannettiler; o da **البقر**’dır. İkinci asıl ise, şeyde genişleme ve şeyi açmadır.

Ama **البقر**, **البقَرة**’nin topluluğudur([11]); onun çoğulu ayrıca **البَقير** ve **الباقر**’dır; “**حَمِير** ve **ضَئِين**” demen gibi. Dedi:
* يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ *
Ve **الباقر** hakkında dedi:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])Ve **الباقر**, güzellikte **الجامل** gibidir. Ebû Ubeyde dedi: Erkeğe de **بقَرةٌ** denir; horoza **دَجاجة** denildiği gibi.

Asmaî dedi: “Falanın oğullarına **بَقَراً** ve **بَقيراً** ve **باقراً** ve **باقُورة** gördüm” denir. Dedi: Ve **أُبْقُور** “**أُمْعوز**” gibidir. Dedi: İbn [Ebî([13])] Tarfâ bana inşâd etti:
فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])Dedi: **البواقِر** tekili olmayan bir çoğuldur; ve **باقرة**’nin çoğulu olması caizdir. Dedi: **البقير**’in tekili yoktur; o, **الضَّئِين** ve **الشَّوِيِّ**([15]) gibi bir çoğuldur.

Ve “adam **بَقِرَ** etti” denir; çok **بقر**’a ansızın baktığında aklı gidince.

Bunun üzerine taşınan şeylerdendir: **العِيال** hakkında onların “**البقَرةُ**” demeleri; “Falan kimse **بَقَرةً** sürerek geldi” denir; yani çok aile (çoluk çocuk). Yûnus dedi: **البقَرة** kadındır.

İkinci asla gelince: **التبقُّر** genişleme ve açılmadır; “karnı **بَقَرْتُ** ettim”den. Asmaî dedi: “Falan, malında **تبقّر** etti”; yani onu bozdu. Ve ona gidilir, onun صلى الله عليه وسلم hadîsinde: “Aile ve malda **التَّبقُّر**’dan nehyetti([16])”.

Asmaî dedi: “**بَقِير** bir deve” denir; yavrusu için karnı yarılan deveye. Ve “**باقِرةٌ** bir fitne”; karın hastalığı gibi([17]). Ve **المُهْرُ البَقِير**: annesi doğumdan önce ölür de karnı yarılıp çıkarılan taydır.

Ebû Hâtim dedi: Tay için, annesinin karnından **السَّلا** ve **الماسكة** içinde çıkıp da bedeni yere düştüğünde: o **بَقيرٌ**’dir; zıddı **السَّليل**’dir.

Ve bu babdandır onların sözü: “Çevrelerindekini **بقّروا** ettiler”; yani kazdılar; “Fidanlarınız için ne kadar **بقّرْتُمْ** ettiniz” denir. Ve **البُقَّيْرَى** onların bir oyunudur; nal izlerinin yerleri gibi daireler çukurlaştırırlar. Tufeyl dedi:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])Ve ondan, Hudrî’nin sözü:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])İşte bu, ikinci asıldır. İkisini birleştiren kimse, **البقَر**’ın, yeri **تَبْقُر** ettiği için adlandırıldığını düşünmeye gitti; bu bir şey değildir.

Babdan şâz olanlardandır onların sözü **بَيْقَر**: bir yerden bir yere göç ettiğinde. Ve **بَيْقَرَ** denir: helâke maruz kaldığında. İmruü’l-Kays’ın sözü inşâd edilir:
ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا([20])Ve “**بيقَرَ** etti”; yani Irak toprağına geldi. Ve ayrıca “**بيقَرَ** etti” denir: zayıflıktan başını ters çevirip koştuğunda. Dedi:
* كما بيقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) *
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بَيْقَر** kendi nefsini sürdü([22]). Ve geçenlerin bir kısmına döner **البقَّار**; o bir yerdir. Nâbiga dedi:
سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ([23])Ve **بقر**: bir kum tepesinin adıdır. Dedi:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24])

(**بقع**) **الباء** ve **القاف** ve **العين** tek bir asıldır; dallarının hepsi ona döner; bazısında uzaklık olsa da cins birdir; o da renklerin bazısının bazısına muhalefetidir; bu, **الغُرابِ الأبقع** gibidir: göğsünde beyazlık bulunan siyah. “**غرابٌ أبقَعُ**” ve “**كلبٌ أبقع**” denir. Bazıları, İbnü’l-Eş‘as’ın atları hakkında Haccâc’a dedi: “**بُقْعاً** bir kavim gördüm.” Dedi: “**البقع** nedir?” Dedi: “Hâlin kötülüğünden elbiselerini yamaladılar.”

Hadiste([25]): “Size Şam ehlinin **بُقعْانُ**’ı üzerine kullanılmanız yakındır.”

Ebû Ubeyd dedi: Rumlar ve Slavlar; lafızla beyazlığı kastetti. Halîl dedi: **البُقْعة** yanındaki şeyin heyetinden başka bir heyet üzere olan yerden bir parçadır; çoğulu **بِقاعٌ** ve **بُقَعٌ**’dır. Ebû Zeyd: O, **البَقْعةُ** da (bâ’nın fethasıyla)([26]). Ebû Ubeyde: Atlardan **الأبقع**, bedeninde rengine muhalif dağınık **بُقَعٌ** bulunan attır. Ebû Hanîfe dedi: **البَقْعاء** arazilerden, bir kısmına yağmur isabet edip bir kısmına isabet etmeyen yerdir. Ve aynı şekilde **مُبَقَّعَةٌ**; “**بَقِعَةٌ** bir yer” denir: onda bitkiden **بُقَعٌ** varsa; ve “içinde hiçbir şey olmayan **الجَرِدَة**([27])’dir” denildi; birincisi daha sahih.

İbnü’l-A‘râbî: Yerden **البَقْعاء**, çakıllı ve taşlı **المَعْزَاءُ**’dır. Halîl dedi:
**البَقيع** yerden, türlü türlü cinslerden ağaç köklerinin bulunduğu bir yerdir. Ve Medine’deki **بَقيع الغَرقَد** onunla adlandırıldı. Ebû Zeyd: Yerden her ova ve her taraf **بقيع**’dir. Dedi:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])Ve meselde: “**البَقيع**’de bir eşeği semizliği kurtardı.” Ve **الباقعة**: musibettir. “Onlara bir **باقعةٌ** isabet etti” denir; yani bir musibet; bu, izi [gidinceye] kadar yapışan bir iştir. İbnü’l-A‘râbî*: “**بقعاءُ** bir yıl”; yani kıtlık yılı.

Ebû Ubeyde dedi: **بنو البَقْعاءِ**: Hârib(e) b. Zübyân’ın oğullarıdır; anneleri **البَقْعاء** bint Selâmân b. Zübyân’dır([29]). Bişr([30]) onlar hakkında dedi:
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
Ebû’l-Münzir([31]) dedi: Hârib(e)’ye “**البَقْعاء**” denir; onlar azdır. Dedi: “Hiçbir **هاربِيّاً** görmedim.” Onlar hakkında Husayn b. Humâm dedi:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32])
Bazıları dedi: **بقعاء** Yemâme köylerinden bir köydür. Dedi:
ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى  *** يقال عليه في بَقْعاءَ شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
İbnü’s-Sikkît dedi: “Falan kimse kötü sözle **بُقِعَ** edildi”; yani atıldı (hedef alındı). O, zikrettiğimiz asıldadır. Ama onların sözü: “Rengi **ابْتُقِع** oldu”; bunun, bundan olması caizdir; ve ibdâl babından olması da caizdir; çünkü onlar “Rengi **امتُقِعَ** oldu” derler. Kisâî dedi: Hüzünden yahut sahibine isabet eden korkudan renk değiştiğinde “**ابتُقِع**” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “Nerede **سَقَع** ve **بَقَع** etti, bilmiyorum”; yani nereye gitti. Başkası dedi: “Yerde **بَقَع** etti; **بُقُوعاً**”; gizlendi de izi gittiğinde. Bazı bedevîler dedi: Erkeklerden **البقعة**([34]), çok söz sahibi olup sözünü kendi yolundan başka yere götüren kimsedir; o, söz atandır; onun için bir başlangıç ve bir son bilinmez. Bazıları dedi: Adamı **بقَعَ** etti; ona bir yeminle yemin ettiğinde. Ve “**أبقَعُ** ve **أربَدُ** bir yıl”; onda yağmur olmadığında.

--------------ــــ
([1]) Beyit Lisân’da (**بقل** 65).
([2]) **النهاء**: **نهى**’nın çoğulu, kesre ile; o, gölcüktür. Asılda: “**فنهاه**”; doğrusu **المخصص** (10: 174)’tendir; orada beyiti inşâd etti ve onun bir boğanın sıfatında olduğunu zikretti.
([3]) Asılda: “**بقيلة وبقيلة**”; Lisân’a bak (**بقل** 64)
([4]) Bu maddenin başlığı asıldan düşmüştür; başından da düştüğü gibi. Asılda bu düşüşe beyazlıkla işaret etmedi; bilakis söz onda bitişiktir.
([5]) Beyit A‘câc’ındır; divanında 64 ve Lisân (**بقم**) ve **الجمهرة** (1: 322). Ondan önce:
* يجيش من بين تراقيه دمه *
([6]) Asılda: “**وبضا**”; tahrif.
([7]) Rivayet divanda 14 ve Lisân’da (18: 87): “**ولست**”.
([8]) **العذب**: **عذوب**’un çoğulu, fetha ile; o, ne yiyen ne içendir. Asılda: “**وظل عذوناً**”; tahrif.
([9]) O, Kümeyt’indir; yahut Kesîr’indir; Lisân’da (18: 87) olduğu gibi.
([10]) Asılda yoktur; İbn Fâris’in üslubuna dayanarak sabitledim.
([11]) Asılda: “**كجماعة البقرة**”.
([12]) Beyit A‘şâ’nındır; divanında: 9 ve **الحيوان** (1: 19).
([13]) Tamamlama Lisân’dan (3: 248/ 5: 139); orada beyiti inşâd etti. Beyit, Lisân’da (3: 248) ve Sükkerî’nin **شرح**’ında 148 ve Şınkîtî’nin Hüzeylîler yazmasında 116 olduğu üzere, Kays b. ‘İzâre el-Hüzeylî’nindir. Beyitten önce, divanda olduğu üzere:
وقالوا عدو مسرف في دمائكم *** وهاج لأعراض العشيرة قاطع
([14]) Asılda: “**الموانع**”; doğrusu Lisân’dadır. Ve onu (3: 248)’de “**فسكنتهم بالمال**” rivayetiyle inşâd etti.
([15]) **الشوي**: **شاة**’nin çoğuludur. Lisân’a bak (19: 180).
([16]) Ve ayrıca, bu hadiste **التبقر**’ün çokluk ve genişlik manasında olduğuna gider.
([17]) Lisân’da: “Ebû Ubeyd dedi: Ve bundan, Ebû Mûsâ’nın hadisi: Osman’ın رضي الله عنه öldürülmesinden sonra fitne geldiğinde dedi ki: ‘Bu fitne, karın hastalığı gibi **باقرة**’dir; ona nereden gelindiği bilinmez.’ Ancak, onun din için bozucu, insanlar arasında ayırıcı ve işlerini dağıtıcı olduğunu kastetti.”
([18]) Beyit divanında 22 ve Lisân’da (5: 142) “**أبنت فما تنفك**” rivayetiyle.
([19]) İki beyit Lisân’da (5: 142). **الجميش**: tıraşlı.
([20]) Lisân (5: 141).
([21]) Beyit Müsekkab el-‘Abdî’nindir; yahut ‘Adî b. er-Rikâ‘’ındır; Lisân’da (**جلسد**). Ve Lisân’da (**بقر**) Müsekkab’a yahut ‘Adî b. Vedâ‘’a nispet edildi. ‘Adî b. Vedâ‘’ı Merzübânî mu‘ceminde 252’de zikretti. **الجلسد**: put. Beyit tamamıyla:
فبات يجتاب شقارى كما  *** بيقر من يمشي إلى الجلسد
([22]) Kendi nefsini sürdü; yani ölüm ve can çekişme hâline girdi. Asılda: “**شان نفسه**”; tahrif. Lisân’a bak (**سوق**). Ve Lisân’da (**بقر**): **يبقر** helâk olmak manasında ve ölmek manasında.
([23]) Nâbiga divanı 35. Ve onu **معجم البلدان**’da (**بقار**) şöyle rivayet etti: “**قنة البقار**”. “Ve dedi: **قنة البقار** Benî Esed’e ait bir dağdır.” **الحيوان** (6: 189) ve Lisân (6: 47/ 12: 330) ve **الكامل** 212-316 (Lypsk) bk. Ve ( **سهك** )’te gelecektir.
([24]) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; divanında 571 ve **معجم البلدان** (369) ve Lisân (**يفع**). Onun ikinci mısraı Lisân’da (**فرند**). **الطوارف**: gözler. Asılda: “**الطوارق**”; tahrif. **الفرندادان**: Dehnâ tarafında iki dağ; iki **دال** ile denir; ve **دال** sonra mu‘ceme **ذال** ile; Zü’r-Rumme vasiyetinin yerine getirilmesi olarak onlardan birine gömüldü. Bunun için **معجم البلدان** ve Lisân (**فرند**) bk. İbn Manzûr, Zü’r-Rumme’nin **الفرنداد**’ı zaruret olarak ikilediğini zikretti.
([25]) Ebû Hureyre’nin sözündendir; Lisân’da (**بقع**).
([26]) Lisân’da: “Zamme daha üstündür.”
([27]) **الجردة**: bitkisi olmayan. Asılda: “**الجرادة**”; tahrif.
([28]) “**أنغض رأسه**”: onu hareket ettirdi. Asılda: “**ينفض الرأس**”.
([29]) Hârib(e) **البقعاء** için **المفضليات** (1: 65/ 2: 142) ve **معجم البلدان** (**الهاربية**) bk.
([30]) Bişr b. Ebî Hâzim, **المفضليات** (2: 142).
([31]) O, nesep âlimi Ebû’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî’dir; vefatı 204. **معجم البلدان** (**الهاربية**) bk.
([32]) **المفضليات** (1: 65)’e bak.
([33]) İki beyit, **معجم البلدان** (2: 251)’deki beyitlerden, Benî Hanîfe’den Yahyâ denilen bir adam için söylediği, Muhays b. Artâe el-A‘racî’nindir. Birinci beyit nisabetsiz olarak Lisân’da (9: 366).
([34]) Bu kelime için, elimdeki sözlüklerde bir ضبط ve bir anış bulamadım; zannım, bâ’nın zammı ve kâfın fethasıyladır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البقر واحدته بقرة. قال الله تعالى: ﴿إن البقر تشابه علينا﴾ [البقرة/70]، وقال: ﴿بقرة لا فارض ولا بكر﴾ [البقرة/68]، ﴿بقرة صفراء فاقع لونها﴾ [البقرة/69]، ويقال في جمعه: باقر (قال ابن سيده: والجمع بقر، وجمع البقر: أبقر، كزمن وأزمن. فأما باقر وبقير وبيقور وباقور فأسماء للجمع.
راجع: اللسان (بقر) ) كحامل، وبقير كحكيم وقيل: بيقور، وقيل للذكر: ثور، وذلك نحو: جمل وناقة، ورجل وامرأة.
واشتق من لفظه لفظ لفعله، فقيل: بقر لأرض، أي: شق، ولما كان شقه واسعا استعمل في كل شق واسع. يقال: بقرت بطنه: إذا شققته شقا واسعا، وسمي محمد بن علي رضي الله عنه باقرا (انظر: اللسان (بقر) 4/74؛ وسير أعلام النبلاء 4/401؛ ووفيات الأعيان 4/174) لتوسعه في دقائق العلوم وبقره بواطنها.
وبيقر الرجل في المال وفي غيره: اتسع فيه، وبيقر في سفره: إذا شق أرضا متوسعا في سيره، قال الشاعر:
*ألا هل أتاها والحوادث جمة ** بأن امرئ القيس بن تملك بيقرا*
(البيت لامرئ القيس في ديوانه ص 62؛ واللسان (بقر) ؛ والمجمل 1/131؛ والخصائص 1/335)
وبقر الصبيان: إذا لعبوا البيقري، وذلك إذا بقروا حولهم حفائر. والبيقران: نبت، قيل: إنه يشق الأرض لخروجه ويشقه بعروقه.

##### Türkçe

- **البقر**: tekili **بقرة**’dir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿إن **البقر** تشابه علينا﴾ [البقرة/70], ve dedi ki: ﴿**بقرة** لا فارض ولا بكر﴾ [البقرة/68], ﴿**بقرة** صفراء فاقع لونها﴾ [البقرة/69]. Ve onun cem‘inde şöyle denir: **باقر** (İbn Sîde dedi ki: cem‘ **بقر**’dur; **البقر**’ın cem‘i: **أبقر**’dır; **زمن** ve **أزمن** gibi. Amma **باقر** ve **بقير** ve **بيقور** ve **باقور** ise cem‘ için isimlerdir.
راجع: اللسان (بقر) ) **حامل** gibi; ve **بقير** **حكيم** gibi. Ve denildi: **بيقور**. Ve erkeğe denildi: **ثور**; bu da şu gibidir: **جمل** ve **ناقة**, ve **رجل** ve **امرأة**.

Ve onun lafzından, fiili için bir lafız türetildi; şöyle denildi: **بقر** (bir) araziyi; yani: yardı. Ve onun yarması geniş olunca, her geniş yarıkta kullanıldı. Denilir: **بقرت بطنه**: onu geniş bir yarma ile yardığın zaman. Ve Muhammed b. Ali رضي الله عنه **باقرا** diye adlandırıldı (انظر: اللسان (بقر) 4/74؛ وسير أعلام النبلاء 4/401؛ ووفيات الأعيان 4/174); ilimlerin inceliklerinde genişlemesi ve onların iç yüzlerini yarması sebebiyle.

Ve adam, malda ve başkasında **بيقر** eder: onda genişledi. Ve yolculuğunda **بيقر** eder: yürüyüşünde genişleyerek bir araziyi yardığı zaman. Şair dedi ki:
*ألا هل أتاها والحوادث جمة ** بأن امرئ القيس بن تملك بيقرا*
(بيت, İmru’ul-Kays’ındır; divanında s. 62; ve اللسان (بقر); ve المجمل 1/131; ve الخصائص 1/335)

Ve **بقر** çocuklar: **البيقري**’yi oynadıkları zaman; bu da, çevrelerinde çukurlar yardıkları zamandır. Ve **البيقران**: bir bitkidir; denildi ki: çıkışı için toprağı yarar ve kökleriyle onu yarar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ق ر
بقر بطنه وتبقر في العلم والمال‏:‏ توسع‏.‏
وهو باقر وباقرة‏:‏ بقر عن العلوم وفتش عنها‏.‏
وتبقر بالكلام‏:‏ تفتق به‏.‏
وفتنة باقرة‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ جاء فلان يجر بقرة‏.‏
وعلى فلان بقرة من عيال وكرش من عيال وفلان في بقرة من الناس والمراد الكثرة والاجتماع‏.‏
كما يقال‏:‏ لفلان قنطار من ذهب وهو ملء مسك البقرة‏.‏
لما استكثروا ما يسع جلد البقرة ضربوها مثلاً في الكثرة‏.‏

##### Türkçe

ب ق ر
**بقر** karnını yardı; ve ilimde ve malda **تبقر** etti: genişledi.
Ve o **باقر** ve **باقرة**dir: ilimler hakkında **بقر** etti ve onları araştırdı.
Ve sözle **تبقر** etti: onunla yarıldı (açıldı).
Ve **فتنة باقرة**: yarıcı (parçalayıcı) bir fitne.
Ve mecazdandır: falan geldi, bir **بقرة** sürüklüyor.
Ve falanın, aileden bir **بقرة**si ve aileden bir **كرش**u vardır; ve falan, insanlardan bir **بقرة** içindedir; murad, çokluk ve toplanmadır.
Nitekim denilir: falanın altından bir **قنطار**ı vardır; ve o, **مسك البقرة**nin dolusudur.
**جلد البقرة**nin neyi alacağını çok saydıkları için, onu çoklukta bir misal yaptılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَقَرُ: اسم جنس. ابن سيده: البَقَرَةُ من الأَهلي والوحشي يكون للمذكر والمؤنث، ويقع على الذكر والأُنثى؛ قال غيره: وإِنما دخلته الهاء على أَنه واحد من جنس، والجمع البَقَراتُ. قال ابن سيده: والجمع بَقَرٌ وجمع البَقَرِ أَبْقَرُ كزَمَنٍ وأَزْمُنٍ؛ عن الهجري، وأَنشد لمقبل بن خويلد الهذلي:
كأَنَّ عَرُوضَيْهِ مَحَجَّةُ أَبْقُرٍ
لَهُنَّ، إِذا ما رُحْنَ فيها، مَذاعِقُ
فأَما بَقَرٌ وباقِرٌ وبَقِيرٌ وبَيْقُورٌ وباقُورٌ وباقُورةٌ فأَسماء للجمع؛ زاد الأَزهري: وبَواقِر؛ عن الأَصمعي، قال: وأَنشدني ابن أَبي طرفة:وسَكَّنْتُهُمْ بالقَوْلِ، حَتَّى كَأَنَّهُمْ
بَواقِرُ جُلْحٌ أَسْكَنَتْها المَراتِعُ
وأَنشد غير الأَصمعي في بيقور:
سَلَعٌ مَّا، ومِثلُه عُشَرٌ مَّا،
عائلٌ مَّا، وعالَتِ البَيْقُورا
وأَنشد الجوهري للورل الطائي:
لا دَرَّ دَرُّ رِجَالٍ خَابَ سَعْيُهُمُ،
يَسْتَمْطِرُونَ لَدَى الأَزمَات بالعُشَرِ
أَجاعِلٌ أَنْتَ بَيْقُوراً مُسَلَّعَةً،
ذَرِيعَةً لك بَيْنَ اللهِ والْمَطَرِ؟
وإِنما قال ذلك لأَن العرب كانت في الجاهلية إِذا استسقوا جعلوا السَّلَعَةَ والعُشَرَ في أَذناب البقر وأَشعلوا فيه النار فتضج البقر من ذلك ويمطرون.
وأَهل اليمن يسمون البَقَرَ: باقُورَةً. وكتب النبي، صلى الله عليه وسلم، في كتاب الصدقة لأَهل اليمن: في ثلاثين باقورةً بَقَرَةٌ. الليث: الباقر جماعة البقر مع رعاتها، والجامل جماعة الجمال مع راعيها. ورجلٌ بَقَّارٌ: صاحب بقر.
وعُيونُ البَقَرِ: ضَرْبٌ من العنب.
وبَقِرَ: رَأَى بَقَرَ الوحش فذهب عقله فرحاً بهن.
وبَقِرَ بَقَراً وبَقَرَاً، (قوله؛ «وبقر بقراً وبقراً» سيأتي قريباً التنبيه على ما فيه ينقل عبارة الأَزهري عن أبي الهيثم والحاصل كما يؤخذ من القاموس والصحاح والمصباح أنه من باب فرح فيكون لازماً ومن باب قتل ومنع فيكون متعدياً). فهو مَبْقُور وبَقِيرٌ: شُقه. وناقة بَقِيرٌ: شُقَّ بطنها عن ولدها أَيَّ شَقٍّ؛ وقد تَبَقَّر وابْتَقَر وانْبَقَر؛ قال العجاج:تُنْتَجُ يَرْْمَ تُلْقِحُ انْبِقَارا
وقال ابن الأَعرابي في حديث له: فجاءت المرأَة فإِذا البيت مِبْقُورٌ أَي منتثر عَتَبَتُهُ وعِكْمُه الذي فيه طعامه وكل ما فيه. والبِقِيرُ والبَقِيرةُ: بُرْدٌ يُشَقُّ فَيُلْبَسُ بلا كُمَّيْنِ ولا جَيْب، وقيل: هو الإِتْبُ. الأَصمعي: البَقِيرةُ أَن يؤْخذ بُرد فيشق ثم تلقيه المرأَة في عنقها من غير كمين ولا جيب، والإِتْبُ قميص لا كمين له تلبسه النساء. التهذيب: روى الأَعمش عن المنهال بن عمرو عن سعيد بن جبير عن ابن عباس في حديث هدهد سليمان قال: بينما سليمان في فلاة احتاج إِلى الماء فدعا الهدهد فَبَقَر الأَرضَ فأَصاب الماء، فدعا الشياطين فسلخوا مواضع الماء كما يسلخ الإِهاب فخرج الماء؛ قال الأَزهري: قال شمر فيما قرأْت بخطه معنى بَقَرَ نظر موضع الماء فرأَى الماء تحت الأَرض فأَعلم سليمان حتى أَمر بحفره؛ وقوله فسلخوا أَي حفروا حتى وجدوا الماء. وقال أَبو عدنان عن ابن نباتة: المُبَقِّرُ الذي يخط في الأَرض دَارَةً قدر حافر الفرس، وتدعى تلك الدارة البَقْرَةَ؛ وأَنشد غيره: بِها مِثْلُ آثَارِ المُبَقِّر مَلْعَب
وقال الأَصمعي: بَقَّرَ القومُ ما حولهم أي حفروا واتخذوا الركايا. والتبقر: التوسع في العلم والمال. وكان يقال لمحمد بن علي بن الحسين بن علي الباقر، رضوان الله عليهم، لأَنه بقر العلم وعرف أَصله واستنبط فرعه وتَبقَّر في العلم. وأَصل البقر: الشق والفتح والتوسعة. بَقَرْتُ الشيءَ بَقْراً: فتحته ووسعته. وفي حديث حذيفة: فما بال هؤلاء الذين يَبْقُرونَ بيوتنا أَي يفتحونها ويوسعونها؛ ومنه حديث الإِفك: فَبَقَرْتُ لها الحديث أَي فتحته وكشفته. وفي الحديث: فأَمر ببقرة من نحاس فأُحميت؛ قال ابن الأَثير: قال الحافظ أَبو موسى: الذي يقع لي في معناه أَنه لا يريد شيئاً مصوغاً على صورة البقرة، ولكنه ربما كانت قِدْراً كبيرةً واسعةً فسماها بَقَرَةً مأْخوذاً من التَّبَقُّرِ التَّوَسُّع، أَو كان شيئاً يسع بقرة تامّة بِتَوابلها فسميت بذلك. وقولهم: ابْقُرْها عن جَنينها أَي شُقَّ بطنها عن ولدها، وبَقِرَ الرجل يَبْقَرُ بَقَراً وبَقْراً، وهو أَن يَحْسِرَ فلا يكاد يُبصر؛ قال الأَزهري: وقد أَنكر أَبو الهيثم فما أَخبرني عنه المنذري بَقْراً، بسكون القاف؛ وقال: القياس بَقَراً على فَعَلاً لأَنه لازم غير واقع.
الأَصمعي: بَيْقَرَ الفرسُ إِذا خَامَ بيده كما يَصْفِنُ برجله. والبَقِير: المُهْرُ يولد في ماسكَةٍ أَو سَلًى لأَنه يشق عليه. والبَقَرُ: العيال. وعليه بَقَرَةٌ من عيالٍ ومالٍ أَي جماعةٌ. ويقال: جاء فلان يَجُرُّ بَقَرَةً أَي عيالاً. وتَبَقَّرَ فيها وتَبَيْقَرَ: توسع. وروي عن النبي،صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى عن التَّبَقُّر في الأَهل والمال؛ قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي يريد الكثرة والسَّعة، قال: وأَصل التَّبَقُّرِ التوسعُ والتَّفَتُّح؛ ومنه قيل: بَقَرْتُ بطنه إنما هو شْققته وفتحته. ومنه حديث أُم سليم: إن دنا مني أَحد من المشركين بَقَرْتُ بَطْنَهُ. قال أَبو عبيد: ومن هذا حديث أَبي موسى حين أَقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان، رضي الله عنه، فقال إِن هذه الفتنة باقرة كداء البطن لا يُدْرَى أَنَّى يُؤْتى لَهُ؛ إِنما أَراد أَنها مفسدة للدين ومفرقة بين الناس ومُشَتِّتَةٌ أُمورهم، وشبهها بوجع البطن لأَنه لا يُدْرَى ما هاجه وكيف يُدَاوَى ويتأَتى له. وبَيْقَرَ الرجلُ: هاجر من أَرض إِلى أَرض. وبَيْقَرَ: خرج إلى حيث لا يَدْرِي. وبَيْقَرَ: نزل الحَضَرَ وأَقام هناك وترك قومه بالبادية، وخص بعضهم به العراق، وقول امرئ القيس:
أَلا هَلْ أَتَاهَا، والحوادثُ جَمَّةٌ،
بأَنَّ امْرَأَ القَيْسِ بِنَ تَمْلِكَ بَيْقَرا؟
يحتمل جميع ذلك. وبَيْقَرَ: أَعْيَا. وبَيْقَر: هلَك. وبيقر: مشَى مِشْيَةَ المُنَكِّسِ. وبَيْقَرَ: أَفسد؛ عن ابن الأَعرابي، وبه فسر قوله:وقد كانَ زَيْدٌ، والقُعُودُ بأَرْضِهِ،
كَرَاعِي أُنَاسٍ أَرْسَلُوه فَبيْقرَا
والبيقرة: الفساد. وقوله: كراعي أُناس أَي ضيع غنمه للذئب؛ وكذلك فسر بالفساد قوله:
يا مَنْ رَأَى النُّعْمانَ كانَ حِيَرَا،
فَسُلَّ مِنْ ذلك يَوْمَ بَيْقَرَا
أَي يوم فساد. قال ابن سيده: هذا قول ابن الأَعرابي جعله اسماً؛ قال: ولا أَدري لترك صرفه وجهاً إِلاَّ أَن يضمنه لضمير ويجعله حكاية، كما قال:نُبِّئْتُ أَخْوالي بَني يَزِيدُ
بَغيْاً علينا لَهُمْ فَدِيدُ
ضمن يزيد الضمير فصار جملة فسمي بها فحكي؛ ويروى: يوماً بيقرا أَي يوماً هلك أَو فسد فيه ملكه. وبَقِرَ الرجل، بالكسر، إِذا أَعيا وحَسَرَ، وبَيْقَرَ مثله. ابن الأَعرابي: بيقر إِذا تحير. يقال: بَقِرَ الكلب وبَيْقَر إِذا رأَى البَقَرَ فتحير، كما يقال غَزِلَ إِذا رأَى الغزال فَلَهِيَ. وبَيْقَرَ: خرج من بلد إلى بلد. وبَيْقَر إِذا شك، وبَيْقَرَ إِذا حَرَصَ على جمع المال ومنعه. وبَيْقَر إِذا مات، وأَصْلُ البَيْقَرَة الفساد. وبَيْقَرَ الرجل في ماله إِذا أَسرع فيه وأَفسده. ورورى عمرو عن أَبيه: البَيْقَرَة كثرة المتاع والمال. أَبو عبيدة: بَيْقَرَ الرجل في العَدْو إِذا اعتمد فيه. وبَيْقَر الدار إِذا نزلها واتخذها منزلاً. ويقال: فتنة باقرة كداء البطن، وهو الماء الأَصفر. وفي حديث أَبي موسى: سمعت رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يقول: سيأْتي على الناس فتْنَةٌ باقِرَةٌ تَدَعُ الحليمَ حَيْرانَ؛ أَي واسعَةٌ عظيمةٌ. كفانا الله شرها.والبُقَّيْرَى، مثال السُّمَّيْهى: لعبة الصبيان، وهي كومة من تراب وحولها خطوط. وبَقَّرَ الصبيانُ: لعبوا البُقَّيْرَى، يأْتون إِلى موضع قد خبئ لهم فيه شيء فيضربون بأَيديهم بلا حفر يطلبونه؛ قال طفيل الغَنَوِيُّ يصف فرساً:
أَبَنَّتْ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتَالِعٍ،
لها مِثلُ آثارِ المُبَقِّرِ مَلْعَبُ
قال ابن بري: قال الجوهري: في هذا البيت يصف فرساً، وقوله ذلك سهو وإِنما هو يصف خيلاً تلعب في هذا الموضع، وهو ما حول متالع، ومتالع: اسم جبل.والبُقَّارُ: تراب يجمع بالأَيدي فيجعل قُمَزاً قَمزاً ويلعب به، جعلوه اسماً كالقِذَافِ؛ والقُمَزُ كأَنها صوامع، وهو البُقَّيْرَى؛ وأَنشد: نِيطَ بِحَقْويَها خَمِيسٌ أَقْمَرُ
جَهْمٌ، كبُقَّارِ الوليدِ، أَشْعَرُ
والبقار: اسم واد؛ قال لبيد:
فَبَاتَ السَّيلُ يَرْكبُ جانِبَيْهِ
من البَقَّارِ، كالعَمِدِ الثَّقَال
والبَقَّارُ: موضع.
والبَيْقرَةُ: اسراع يطأْطئ الرجل فيه رأْسه؛ قال المثَقِّبُ العَبْدِيّ، ويروى لِعَدِيِّ بن ودَاع:
فَباتَ يَجْتَابُ شُقارَى، كما
بَيْقَرَ منْ يَمْشِي إِلى الجَلْسَدِ
وشُقارَى، مخفف من شُقَّارَى: نبت، خففه للضرورة، ورواه أَبو حنيفة في كتابه النبات: من يمشي إلى الخَلَصَة، قال: والخَلَصَةُ الوَثَنُ، وقد تقدم في فصل جسد.
والبَيْقَرانُ: نَبْتٌ. قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحته. وبَيْقُور: موضع، وذو بَقَرٍ: موضع.
وجاد بالشُّقَّارَى والبُقَّارَى أَي الداهية.

##### Türkçe

**البَقَرُ**: cins adı. İbn Sîde: **البَقَرَةُ** ehlîden ve vahşîden olur; müzekker ve müennese olur ve erkeğe ve dişiye vâki olur; başkası dedi ki: ancak ona **الهاء** şu sebeple girmiştir ki o, bir cinsten bir tek (fert)tir; cem‘i **البَقَراتُ**’tır. İbn Sîde dedi ki: cem‘i **بَقَرٌ**’dur; **البَقَرِ**’in cem‘i **أَبْقَرُ**’dur; **زَمَنٍ** ve **أَزْمُنٍ** gibi; el-Hicrî’den. Ve Mukbil b. Huveylid el-Hüzelî’ye ait olarak inşâd etti:

كأَنَّ عَرُوضَيْهِ مَحَجَّةُ أَبْقُرٍ
لَهُنَّ، إِذا ما رُحْنَ فيها، مَذاعِقُ

Şu hâlde **بَقَرٌ** ve **باقِرٌ** ve **بَقِيرٌ** ve **بَيْقُورٌ** ve **باقُورٌ** ve **باقُورةٌ** ise cem‘ için isimlerdir; el-Ezherî ziyade etti: ve **بَواقِر**; el-Asma‘î’den. Dedi ki: İbn Ebî Tarfe bana inşâd etti:

وسَكَّنْتُهُمْ بالقَوْلِ، حَتَّى كَأَنَّهُمْ
بَواقِرُ جُلْحٌ أَسْكَنَتْها المَراتِعُ

El-Asma‘î’den başkası **بيقور** hakkında inşâd etti:

سَلَعٌ مَّا، ومِثلُه عُشَرٌ مَّا،
عائلٌ مَّا، وعالَتِ البَيْقُورا

El-Cevherî, el-Verl et-Tâî’ye ait olarak inşâd etti:

لا دَرَّ دَرُّ رِجَالٍ خَابَ سَعْيُهُمُ،
يَسْتَمْطِرُونَ لَدَى الأَزمَات بالعُشَرِ
أَجاعِلٌ أَنْتَ بَيْقُوراً مُسَلَّعَةً،
ذَرِيعَةً لك بَيْنَ اللهِ والْمَطَرِ؟

Bunu ancak şu sebeple söyledi ki Araplar câhiliyede yağmur istemek istediklerinde **السَّلَعَةَ** ve **العُشَرَ**’ı sığırların kuyruklarına koyarlar ve onda ateşi tutuştururlardı; sığırlar bundan dolayı feryat ederdi ve yağmur yağdırırlardı.

Yemen ehli **البَقَرَ**’e **باقُورَةً** derler. Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Yemen ehline sadaka kitabında yazdı: otuz **باقورةً**’da bir **بَقَرَةٌ**.

el-Leys: **الباقر** çobanlarıyla birlikte sığır topluluğudur; **الجامل** de devecisiyle birlikte deve topluluğudur. Ve bir adam **بَقَّارٌ**: sığır sahibi.

Ve **عُيونُ البَقَرِ**: üzümden bir tür.

Ve **بَقِرَ**: vahşî sığırları gördü de onlarla sevinçten aklı gitti.

Ve **بَقِرَ** **بَقَراً** ve **بَقَرَاً**; (onun sözü: «**وبقر بقراً وبقراً**» yakında onda olan şeye dikkat çekme gelecektir; el-Ezherî’nin Ebû’l-Heysem’den ibaresini nakleder; hâsıl, **القاموس** ve **الصحاح** ve **المصباح**’tan alındığı üzere, **فرح** bâbından olup lâzım olur; **قتل** ve **منع** bâbından olup müteaddî olur). O hâlde o **مَبْقُور** ve **بَقِيرٌ**: yarılmıştır. Ve bir dişi deve **بَقِيرٌ**: karnı yavrusundan dolayı her ne yarma ise yarılmıştır; ve muhakkak **تَبَقَّر** ve **ابْتَقَر** ve **انْبَقَر**; el-Acçâc dedi ki:

تُنْتَجُ يَرْْمَ تُلْقِحُ انْبِقَارا

İbnü’l-A‘râbî bir hadîsinde dedi ki: kadın geldi; bir de bakınca ev **مِبْقُورٌ**; yani eşiği ve içinde yiyeceği bulunan heybesi ve içindeki her şey dağılmış.

Ve **البِقِيرُ** ve **البَقِيرةُ**: bir **بُرْدٌ**dur; yarılır da kolsuz ve yakasız giyilir; ve denildi ki: o **الإِتْبُ**’dur. el-Asma‘î: **البَقِيرةُ** şu ki bir **بُرد** alınır, yarılır; sonra kadın onu iki kol ve yaka olmaksızın boynuna atar; **الإِتْبُ** iki kolu olmayan bir gömlektir; kadınlar onu giyer. **التهذيب**: el-A‘meş, el-Minhal b. Amr’dan, Saîd b. Cübeyr’den, İbn Abbâs’tan, Süleyman’ın hüdhüdü hadîsinde rivayet etti; dedi ki: Süleyman bir kırda iken suya ihtiyaç duydu; hüdhüdü çağırdı; o da **بَقَرَ الأَرضَ** yaptı da suyu buldu; şeytanları çağırdı; su yerlerini, derinin yüzülmesi gibi yüzdüler; su çıktı. el-Ezherî dedi ki: Şemr, kendi hattıyla okuduğum şeyde dedi: **بَقَرَ**’ın mânası, su yerini nazar etti; suyu yerin altında gördü; Süleyman’a bildirdi; ta ki onu kazmayı emretti; ve onun sözü **فسلخوا** yani kazdılar; nihayet suyu buldular.

Ebû Adnân, İbn Nebâte’den dedi ki: **المُبَقِّرُ** yeryüzünde atın tırnağı kadar bir daire çizen kimsedir; o daireye **البَقْرَةَ** denir; başkası inşâd etti:

بِها مِثْلُ آثَارِ المُبَقِّر مَلْعَب

el-Asma‘î dedi ki: **بَقَّرَ القومُ** etraflarındaki şeyi; yani kazdılar ve kuyular edindiler.

Ve **التبقر**: ilimde ve malda genişleme. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin b. Ali’ye **الباقر** denirdi, رضوان الله عليهم; çünkü o ilmi **بقر** etti, aslını bildi, dalını çıkardı ve ilimde **تَبقَّر** etti. Ve **أَصل البقر**: yarma ve açma ve genişletmedir. **بَقَرْتُ الشيءَ بَقْراً**: onu açtım ve genişlettim. Huzeyfe hadîsinde: şu evlerimizi **يَبْقُرونَ** edenler ne oluyor? yani onları açıyorlar ve genişletiyorlar. Ve ondan ifk hadîsi: **فَبَقَرْتُ لها الحديث** yani onu açtım ve ortaya çıkardım. Hadîste: bakırdan bir **بقرة** ile emretti de ısıtıldı; İbnü’l-Esîr dedi ki: Hâfız Ebû Mûsâ dedi: mânasında bana vâki olan şudur ki o, sığır sûretinde dökülmüş bir şeyi istemiyor; fakat belki büyük, geniş bir kazan idi; ona **بَقَرَةً** adını verdi; **التَّبَقُّرِ** olan **التَّوَسُّع**’dan alınmıştır; yahut baharatlarıyla birlikte tam bir sığırı alacak bir şey idi de bununla isimlendirildi. Ve onların sözü: **ابْقُرْها عن جَنينها** yani karnını yavrusundan dolayı yar. Ve **بَقِرَ الرجل يَبْقَرُ بَقَراً وبَقْراً**: o, gözünü kısmak (gözünü açamamak)tır; neredeyse görmez. el-Ezherî dedi ki: Ebû’l-Heysem inkâr etti; Münzirî’nin bana ondan haber verdiği **بَقْراً** (kāfın sükûnuyla). Ve dedi ki: kıyas **بَقَراً**dır, **فَعَلاً** üzere; çünkü o, lâzımdır, vâki (müteaddî) değildir.

el-Asma‘î: **بَيْقَرَ الفرسُ**: eliyle gevşediği zaman; ayağıyla **يَصْفِنُ** ettiği gibi.

Ve **البَقِير**: bir **ماسَكَةٍ** yahut **سَلًى** içinde doğan taydır; çünkü ona yarma ağır gelir. Ve **البَقَرُ**: aile/çoluk-çocuk. Ve onun üzerinde **بَقَرَةٌ** aileden ve maldan; yani bir topluluk. Ve denir: falan geldi, bir **بَقَرَةً** çekiyor; yani aile (çekiyor). Ve onda **تَبَقَّرَ** ve **تَبَيْقَرَ**: genişledi. Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet olundu ki o, ehil ve malda **التَّبَقُّر**’dan nehyetti. Ebû Ubeyd dedi ki: el-Asma‘î dedi: çokluğu ve genişliği ister. Dedi ki: **التَّبَقُّرِ**’ün aslı genişleme ve açılmadır; ondan denildi: **بَقَرْتُ بطنه**; ancak onu yardım ve açtım demektir. Ondan Ümmü Süleym hadîsi: müşriklerden biri bana yaklaşırsa **بَقَرْتُ بَطْنَهُ**. Ebû Ubeyd dedi ki: bundan Ebû Mûsâ hadîsi: Osman’ın öldürülmesinden sonra fitne geldiğinde, رضي الله عنه, dedi ki: bu fitne, karın ağrısı gibi **باقرة**dır; ona nereden gelindiği bilinmez; ancak o, onun dine fesat veren, insanlar arasında ayıran, işlerini dağıtan olduğunu istedi; onu karın ağrısına benzetti; çünkü onu neyin kabarttığı ve nasıl tedavi edildiği bilinmez ve ona çareye varılmaz. Ve **بَيْقَرَ الرجلُ**: bir yerden bir yere hicret etti. Ve **بَيْقَرَ**: nereye gittiğini bilmediği yere çıktı. Ve **بَيْقَرَ**: şehre indi ve orada ikamet etti; kavmini çölde bıraktı; bazıları bununla Irak’ı tahsis etti. İmru’ul-Kays’ın sözü:

أَلا هَلْ أَتَاهَا، والحوادثُ جَمَّةٌ،
بأَنَّ امْرَأَ القَيْسِ بِنَ تَمْلِكَ بَيْقَرا؟

Bütün bunların hepsini ihtimal eder. Ve **بَيْقَرَ**: yoruldu. Ve **بَيْقَر**: helâk oldu. Ve **بيقر**: başı aşağı olanın yürüyüşüyle yürüdü. Ve **بَيْقَرَ**: bozdu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onunla şu sözü tefsir etti:

وقد كانَ زَيْدٌ، والقُعُودُ بأَرْضِهِ،
كَرَاعِي أُنَاسٍ أَرْسَلُوه فَبيْقرَا

Ve **البيقرة**: fesat. Ve onun sözü: **كراعي أُناس** yani koyunlarını kurda zayi etti; aynı şekilde şu sözü fesat ile tefsir etti:

يا مَنْ رَأَى النُّعْمانَ كانَ حِيَرَا،
فَسُلَّ مِنْ ذلك يَوْمَ بَيْقَرَا

Yani fesat günü. İbn Sîde dedi ki: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; onu isim kıldı. Dedi ki: onun sarfını terk etmesine bir vecih bilmiyorum; ancak onu bir zamire dâhil etmesi ve onu hikâye kılması müstesna; nitekim dedi:

نُبِّئْتُ أَخْوالي بَني يَزِيدُ
بَغيْاً علينا لَهُمْ فَدِيدُ

**يزيد**’e zamiri dâhil etti de bir cümle oldu; onunla isimlendirildi de hikâye edildi. Ve rivayet olunur: **يوماً بيقرا**; yani onun mülkünün helâk olduğu yahut fesada uğradığı bir gün. Ve **بَقِرَ الرجل** (kesre ile): yoruldu ve gözünü kıstı; **بَيْقَرَ** da onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **بيقر**: şaşırdığı zaman. Denir: **بَقِرَ الكلب** ve **بَيْقَر**: **البَقَرَ**’i gördüğü zaman şaşırdı; nitekim denir: **غَزِلَ**: ceylanı gördüğü zaman oyalanıp kaldı.

Ve **بَيْقَرَ**: bir beldeden bir beldeye çıktı. Ve **بَيْقَر**: şüphe ettiği zaman. Ve **بَيْقَرَ**: malı toplamaya ve onu men etmeye hırs ettiği zaman. Ve **بَيْقَر**: öldüğü zaman. Ve **أَصْلُ البَيْقَرَة** fesattır. Ve **بَيْقَرَ الرجل في ماله**: onda sürat ettiği ve onu bozduğu zaman. Ve Amr, babasından rivayet etti: **البَيْقَرَة** metaın ve malın çokluğudur. Ebû Ubeyde: **بَيْقَرَ الرجل في العَدْو**: onda dayandığı zaman. Ve **بَيْقَر الدار**: ona indiği ve onu mesken edindiği zaman.

Ve denir: karın ağrısı gibi **فتنة باقرة**; o, sarı sudur. Ebû Mûsâ hadîsinde: Resûlullah’ı, صلى الله عليه وسلم, işittim, derdi: insanlara bir **فتْنَةٌ باقِرَةٌ** gelecek; akıllıyı şaşkın bırakacak; yani geniş, büyük. Allah bize onun şerrini kâfi kılsın. Ve **البُقَّيْرَى**, **السُّمَّيْهى** misali: çocukların oyunu; o, bir toprak yığınıdır ve etrafında çizgiler vardır. Ve **بَقَّرَ الصبيانُ**: **البُقَّيْرَى** oynadılar; kendileri için içinde bir şey saklanmış bir yere gelirler; kazmadan elleriyle vururlar, onu ararlar. Tufeyl el-Ganevî bir atı vasfederek dedi ki:

أَبَنَّتْ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتَالِعٍ،
لها مِثلُ آثارِ المُبَقِّرِ مَلْعَبُ

İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî dedi: bu beyitte bir atı vasfeder; ve onun sözü, bir sehivdir; ancak o, bu yerde oynayan atları vasfeder; o da **متالع**’ın etrafıdır. Ve **متالع**: bir dağın adıdır. Ve **البُقَّارُ**: ellerle toplanan topraktır; **قُمَزاً قَمزاً** yapılır ve onunla oynanır; onu **القِذَافِ** gibi isim kıldılar; ve **القُمَزُ** sanki ambarlardır; o, **البُقَّيْرَى**’dır. Ve inşâd etti:

نِيطَ بِحَقْويَها خَمِيسٌ أَقْمَرُ
جَهْمٌ، كبُقَّارِ الوليدِ، أَشْعَرُ

Ve **البقار**: bir vâdinin adıdır; Lebîd dedi ki:

فَبَاتَ السَّيلُ يَرْكبُ جانِبَيْهِ
من البَقَّارِ، كالعَمِدِ الثَّقَال

Ve **البَقَّارُ**: bir yerdir.

Ve **البَيْقرَةُ**: bir süratlenmedir; onda adam başını eğer; el-Musekkıb el-Abdî dedi ki, ve Adî b. Vedâ‘a nispetle rivayet olunur:

فَباتَ يَجْتَابُ شُقارَى، كما
بَيْقَرَ منْ يَمْشِي إِلى الجَلْسَدِ

Ve **شُقارَى**, **شُقَّارَى**’dan hafifletilmiştir: bir bitkidir; zaruret için hafifletti. Ebû Hanîfe onu kitabı **النبات**’ta rivayet etti: **من يمشي إلى الخَلَصَة**. Dedi ki: **الخَلَصَةُ** puttur. Ve **جسد** faslında daha önce geçti.

Ve **البَيْقَرانُ**: bir bitkidir. İbn Düreyd dedi ki: onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **بَيْقُور**: bir yerdir; ve **ذو بَقَرٍ**: bir yerdir.

Ve **وجاد بالشُّقَّارَى والبُقَّارَى** yani musibet.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ق ر * * البَقَرُ * اسم جنس و * البقرةُ * تقع على الذكر والأنثى والهاء للأفراد والجمع البقرات و * البَاقِرُ * جماعة البقر مع رعاتها وأهل اليمن يسمون البقرة * بَاقُورةً * وكتب النبي عليه الصلاة والسلام في كتاب الصدقة لأهل اليمن ﴿في ثلاثين باقورة بقرة﴾ و * التَّبَقُّرُ * التوسع في العلم ومنه محمد * الباقِرُ * لتبقره في العلم

##### Türkçe

* ب ق ر * * **البَقَرُ** * bir cins ismidir ve * **البقرةُ** * erkeğe ve dişiye vâki olur; **الهاء** ferdler içindir; cem‘i **البقرات**’tır. Ve * **البَاقِرُ** * çobanlarıyla birlikte sığır topluluğudur. Yemen ehli **البقرة**’ye **بَاقُورةً** derler. Nebî (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) Yemen ehline sadaka kitabında yazdı: ﴿Otuz **باقورة**’da bir **بقرة**﴾ . Ve * **التَّبَقُّرُ** * ilimde genişlemektir; ondan dolayı Muhammed **الباقِرُ** (denilmiştir), ilimde genişlemesinden dolayı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البقرة: من الأهلي والوحشي يكون للمذكر والمؤنث ويقع على الذكر والأنثى، كذا في المحكم، وإنما دخلته الهاء على أنه واحد من جنس، م أي معروف. ج بقر بحذف الهاء وبقرات، وبقر، بضمتين، وبقار، كرمان وأبقور وزان أفعول، وبواقر، وهذا الأخير نقله الأزهري عن الأصمعي، قال: وأنشدني ابن أبي طرفة:
  وسكتهم بالقول حتى كأنهـم                      بواقر جلح أسكنتها المراتع. وأما باقر وبقير وبيقور وباقور وباقورة فأسماء للجمع، وهذا نص عبارة المحكم، وقال: وجمع البقر أبقر: كزمن وأزمن، وأنشد لمعقل بن خويلد الهذلي:
  كأن عروضيه محجة أبقر                      لهن ما رحن فيها مذاعق. وأنشد في بيقور:
  سلع ما ومثله عشر مـا                      عائل ما وعالت البيقورا. وأنشد الجوهري للورل الطائي:
  لا در در رجال خاب سـعـيهـم                      يستمطرون لدى الأزمات بالعشر.
  أجاعل أنت بيقـورا مـسـلـعة                      ذريعة لك بين الله والـمـطـر. وإنما قال ذلك، لأن العرب كانت في الجاهلية إذا استسقوا جعلوا السلعة والعشر في أذناب البقر، وأشعلوا فيه، النار فتضج البقر من ذلك، ويمطرون، وأهل اليمن يسمون البقرة باقورة. وكتب النبي صلى الله عليه وسلم في كتاب الصدقة لأهل اليمن:  في ثلاثين باقورة بقرة  .
 وقال الليث: الباقر: جماعة البقر مع رعاتها، والجامل: جماعة الجمال مع راعيها، وفي جمهرة ابن دريد: وباقر وبقير جمع البقر. والبقار كشداد: صاحبه، أي البقر. البقار: واد.
 قال لبيد:
  فبات السيل يركب جانبيه                      من البقار كالعمد الثقال. و: ع، برمل عالج، كثير الجن قيل: هو بنجد، وقيل: بناحية اليمامة. البقار: لعبة لهم، وهو تراب يجمع في الأيدي، فيجعل قمزا قمزا، كأنها صوامع، يلعب به، جعلوه اسما كالقذاف، وهو البقيري، وأنشد:
  نيط بحقويها خميس أقمر                      جهم كبقار الوليد أشعر.

  البقار: الحداد، والحفار. وقنة البقار: واد آخر لبني أسد. وعصا بقارية: شديدة، وفي التكملة: لبعض العصي. وبقر الكلب، كفرح: رأى البقر، أي بقر الوحش، فتحير وذهب عقله فرحا بهن. بقر الرجل بقرا، بفتح فسكون، وبقرا، محركة: حسر فلا يكاد يبصر، وأعيا، قال الأزهري: وقد أنكر أبو الهيثم فيما أخبرني عنه المنذري بقرا، بسكون القاف وقال: القياس بقرا، على فعلا، لأنه عير واقع. وبقره، كمنعه، يبقره: شقه، وفتحه ووسعه، وفي حديث حذيفة:  فما بال هؤلاء الذين يبقرون بيوتنا  ، أي يفتحونها ويوسعونها، ومنه حديث الإفك:  فبقرت لها الحديث  ، أي فتحته وكشفته.
 بقر الهدهد الأرض: نظر موضع الماء فرآه. في التهذيب: روى الأعمش عن المنهال بن عمرو عن سعيد بن جبير عن ابن عباس في حديث هدهد سليمان، قال:  بيننا سليمان في فلاة احتاج إلى الماء، فدعا الهدهد، فبقر الأرض، فأصاب الماء فدعا الشياطين فسلخوا مواضع الماء، فرأى الماء تحت الأرض، فأعلم سليمان حتى أمر بحفره  .
 بقر في بني فلان، إذا عرف أمرهم، وفي التكملة: إذا علم أمرهم وفتشهم.
 والبقير: المشقوق، كالمقبور. وناقة بقير: شق بطنها عن ولدها. وقال ابن الأعرابي في حديث له: فجاءت المرأة فإذا البيت مبقور، أي منتثر عيبته وعكمه الذي فيه طعامه، وكل ما فيه.
 البقير: برد يشق فيلبس بلا كمين ولا جيب، كالبقيرة، وقيل: هو الإتب، وقال الأصمعي: البقيرة أن يؤخذ برد فيشق ثم تلقيه المرأة في عنقها من غير كمين ولا جيب، والأتب: قميص لا كمين له تلبسه النساء، وقال الأعشى:
  كتـمـيل الـنـشـوان ير                      فل في البقير وفي الإزار. وقد تقدم.
 البقير: المهر يولد في ماسكة أو سلى، لأنه يشق عليه. والباقر، لقب الإمام أبي عبد الله وأبي جعفر محمد بن الإمام علي زين العابدين ابن الحسين بن علي رضي الله تعالى عنهم، ولد بالمدينة سنة 57، من الهجرة، وأمه فاطمة بنت الحسن بن علي، فهو أول هاشمي، ولد من هاشميين، علوي من علويين، عاش سبعا وخمسين سنة، وتوفي بالمدينة سنة 114، ودفن بالبقيع عند أبيه وعمه، وأعقب من سبعة: جعفر الصادق، وإبراهيم، وعبيد الله، وعلي، وزينب، وأم سلمة، وعبد الله، وإنما لقب به لتبحره في العلم وتوسعه، وفي اللسان: لأنه بقر العلم، وعرف أصله، واستنبط فرعه.
 قلت: وقد ورد في بعض الآثار عن جابر بن عبد الله الأنصاري: أن النبي صلى الله عليه وسلم قال له:  يوشك أن تبقى حتى تلقى ولدا لي من الحسين يقال له: محمد، يبقر العلم بقرا، فإذا لقيته فأقرئه مني لسلام  خرجه أئمة النسب.
 الباقر: عرق في المآقي، نقله الصغاني، لأنه يشقها. الباقر: الأسد، لأنه إذا اصطاد الفريسة بقر بطنها. وتبيقر: توسع، كتبقر، وروى عن النبي صلى الله عليه وسلم: أنه  نهى عن التبقر في الأهل والمال  ، قال أبو عبيد: قال الأصمعي: يريد الكثرة والسعة، قال: وأصل التبقر التوسع والتفتح، ومنه قيل: بقرت بطنه، إنما هو شققته وفتحته، ومنه حديث أم سليم:  إن دنا مني أحد من المشركين بقرت بطنه  .
 وبيقر الرجل: هلك. وبيقر: فسد، وفي بعض النسخ: أفسد، وكلتاهما صحيحان، وعلى الأولى فسروا قوله:

  يا من رأى النعمان كان حيرا                      فسل من ذلك يوم بـيقـرا. أي يوم فساد، قال ابن سيده: هذا قول ابن الأعرابي، جعله اسما، قال: ولا أدري لترك صرفه وجها إلا أن يضمنه الضمير، ويجعله حكاية، ويروى:  يوما بيقرا  ، أي يوما هلك أو فسد فيه ملكه، وعلى النسخة الثانية فسر ابن الأعرابي قوله:
  وقد كان زيد والقعود بأرضه                      كراعي أناس أرسلوه فبيقرا. وقوله: كراعي أناس، أي ضيع غنمه للذئب. بيقر: مشى كالمتكبر، هكذا في النسخ، وفي اللسان وغيره من الأمهات: مشى مشية المنكس ولعل ما في نسخ القاموس تصحيف عن هذا، فلينظر. بيقر الرجل: أعيا وحسر، وقال ابن الأعرابي: يبقر، إذا تحير، يقال: بقر الكلب وبيقر، إذا رأى البقر فتحير، كما يقال: غزل، إذا رأى الغزال فلها.
 بيقر، إذا شك في الشيء. بيقر، إذا مات. وأصل البيقرة الفساد. بيقر الدار، إذا نزلها واتخذها منزلا، عن أبي عبيدة. بيقر: نزل إلى الحضر وأقام هنالك، وترك قومه بالبادية، وخص بعضهم به العراق، كما سيأتي. بيقر: خرج إلى حيث لا يدري.
 بيقر: أسرع مطأطئا رأسه، وهذا يؤيد ما في الأصول: مشى مشية المنكس،كما تقدم، قال المثقب العبدي، ويروى لعدي بن وادع:
  فبات يجتاب شقارى كـمـا                      بيقر من يمشي إلى الجلسد. بيقر: حرص بجمع وفي بعض الأصول: على جمع المال ومنعه. بيقر الفرس إذا خام بيده كما يصفن برجله، نقل ذلك عن الأصمعي، والخوم هو الصفون، كما سيأتي.
 بيقر: خرج من الشام إلى العراق، قال امرؤ القيس:
  ألا هل أتاها والحوادث جـمة                      بأن امرأ القيس بن تملك بيقرا. بيقر: هاجر من أرض إلى أرض، ويقال: خرج من بلد إلى بلد، فهو مبيقر، وهو مما ألحقوه بالمصغرات، وليس بمصغر، في ألفاظ سبق ذكرها في ب ط ر. وقال السهيلي في الروض: المهينم والمبيطر والمبيقر لو صغرت واحدا من هذه الأسماء لحذفت الياء الزائدة، كما تحذف الألف من مفاعل، ويلحق ياء التصغير في موضعها، فيعود اللفظ إلى ما كان، فيقال في تصغير: مهينم ومبيطر: مهنم ومبطر، وله في هذا المقام بحث نفيس فراجعه.
 والبقيرى، كسميهى: لعبة الصبيان، وهي كومة من تراب وحولها خطوط، ذكره ابن دريد. وبقر الصبي تبقيرا: لعبها يأتون إلى موضع قد خبئ لهم فيه شيء، فيضربون بأيديهم بلا حفر، يطلبونه، والذي في الجمهرة لابن دريد: بيقر الصبي بيقرة: لعب البقيرى، فهو مبيقر. فانظره وتأمل. والبيقران: نبت، عن أبي مالك، قال ابن دريد: ولا أدري ما صحته.
 والبقارى بالضم والشد وفتح الراء: الكذب، والداهية، كالبقر، كصرد، يقال: جاء بالشقارى والبقارى، وجاء بالشقر والبقر، أي الكذب، نقله ابن دريد في الجمهرة عن أبي مالك، وقال: الصقارى: والبقارى والصقر والبقر، وأورده الميداني أيضا في مجمع الأمثال.
 والبيقر، كحيدر: الحائك. والأبيقر، كأنه تصغير أبقر: هو الرجل الذي لا خير فيه ولا شر، كما في التكملة. والمبقرة، بالفتح: الطريق: لسعتها، أو لكونها مشقوقة مفتوحة.
 وعين البقر بعكا من سواحل الشام. وعيون البقر: ضرب من العنب أسود، كبير مدحرج غير صادق الحلاوة، وهو مجاز.

  عيون البقر بفلسطين يطلق على ضرب من الإجاص، على التشبيه. والبقرة، محركة: طائر يكون أبرق أو أطحل أو أبيض. ج بقر، بفتح فسكون. وبقر، محركة: ع قرب خفان بالقرب من الكوفة. وقرون بقر: موضع في ديار بني عامر بن صعصعة بن كلاب، المجاورة لبلحارث بن كعب، بها وقعة. ودعصتا بقر: دعصتان في شق الدهنا بالحجاز بأرض بني تميم.
 وذو بقر: واد بين أخيلة الحمى، حمى الربذة، وقد تقدم ذكر الأخيلة عند ذكر الربذة.
 يقال: فتنة باقرة كداء البطن، وفي حديث أبي موسى: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول:  سيأتي على الناس فتنة باقرة تدع الحليم حيران  ، أي واسعة عظيمة، وقيل: صادعة للألفة شاقة للعصا، مفسدة للدين، ومفرقة بين الناس، وشبهها بوجع البطن، لأنه لا يدري ما هاجه، وكيف يداوي ويتأتى له. وبقيرة، كسفينة: حصن بالأندلس من أعمال رية. و: د آخر شرقيها أي بالأندلس، منه: أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن حكيم بن البقري، حدث عنه الفقيه أبو عمر بن عبد البر القرطبي. البقيرة: كجهينة: فرس عمرو بن صخر بن أشنع، نقله الصغاني. بقير: كزبير بن عبد الله بن شهاب بن مالك. محدث عن جده في يوم اليمامة، نقله الحافظ.
 من أمثالهم:  جاء فلان بالصقر والبقر، والصقارى والبقارى  ، وقد تقدم ضبطها، أي بالكذب، وبالداهية، كما صرح به الميداني وغيره من أهل الأمثال.
 روى عمرو عن أبيه: البيقرة: كثرة المال والمتاع.
 ومما يستدرك عليه: ناقة بقير: شق بطنها عن ولدها. وقد تبقر وابتقر وانبقر، قال العجاج:
  تنتج يوم تلقح انبقارا. وقال أبو عدنان عن ابن نباتة: المبقر: الذي يخط في الأرض دارة قدر حافر الفرس، وتدعى تلك الدارة: البقرة، قال طفيل الغنوي يصف خيلا، وقال الصغاني: يصف كتيبة:
  أبنت فما تنفك حول متالـع                      لها مثل آثار المبقر ملعب. وقال الأصمعي: بقر القوم ما حولهم، أي حفروا واتخذوا الركايا. ورجل باقرة: فتش عن العلوم. والبقر: قدر واسعة كبيرة نقله ابن الأثير عن الحافظ أبي موسى.
 ومن المجاز: البقر: العيال، يقال: جاء فلان يجر بقرة، أي عيالا، وعليه بقرة من عيال ومال، أي جماعة. وقال الزمخشري: والمراد الكثرة والاجتماع كقولهم: له قنطار من ذهب، وهو ملء مسك البقرة، لما استكثر ما يسع جلدها، فضربوه مثلا في الكثرة.
 وبيقر الرجل في ماله، إذا أسرع فيه وأفسده. وعن أبي عبيدة: بيقر الرجل في العدو، إذا اعتمد فيه. وبيقور: موضع. ونزلة أبي بقر: قرية بالبهنساوية. وبوقير، بالضم: جزيرة قرب رشيد.
 وبقير: كهذيل بن سعيد بن سعد: بطن من خولان، والنسبة إليه بقري، كهذلي، منهم أخنس بن عبد الله الخولاني، شهد فتح مصر، هكذا ضبطه عبد الغني بن سعيد، وقال: حدثني بذلك أبو الفتح عن أبي سعيد. والباقرة: من قرى اليمامة، وهما باقرتان، كذا في المعجم.
 وبقيرة، كسفينة: امرأة القعقاع بن أبي حدرد، لها صحبة، حديثها في مسند أحمد.

  وبقير بن عمرو الخزاعي، له صحبة. والباقور: لقب. ومن أمثالهم:  الظباء على البقر  ، و  الكراب على البقر: وقد تقدم. ومحمد بن أبي بكر بن أحمد بن محمد البقري، محركة روى عن أبيه، وعنه أبو جعفر المناديلي. ومحمد بن عبد الله بن حكيم القرطبي البقري، سمع محمد بن معاوية بن أحمر. ودار البقر: قريتان بمصر: القبلية والبحرية، كلتاهما في الغربية. وبنو بقر: قبيلة من جذام، إليها نسبت تلك القرية. وكوم البقر بالكفور الشاسعة، والبقار، كشداد، بالشرقية. والبقارة تذكر مع فرما من مدن الجفار، خراب الآن. والبقرة، محركة: ماءة بالحوأب، عن يمينه، لبني كعب بن عبد من بني كلاب، وعندها الهروة، وبها معدن ذهب. وبقران، محركة، وقيل بكسر القاف، واد، أو جبل في مخلاف بني نجيد من اليمن، تجلب منه الفصوص البقرانية.

##### Türkçe

**البقرة**: ehlî ve vahşîden; müzekker ve müennes için olur ve erkeğe ve dişiye vâki olur; **المحكم**’de böyle. Ancak **الهاء** ona, onun bir cinsin bir teki olması itibarıyla girmiştir; **م** yani mâlûm. Çoğulu: **بقر** ( **الهاء**’yı hazf ile) ve **بقرات**; ve **بقر** (iki ḍamme ile); ve **بقار** ( **كرمان** gibi); ve **أبقور** ( **أفعول** vezninde); ve **بواقر**. Bu sonuncuyu **الأزهري** **الأصمعي**’den nakletti; dedi ki: İbn Ebî Ṭarafa bana inşâd etti:
  “Ve onları sözle susturdum; tâ ki sanki onlar                      otlakların iskân ettiği kel **بواقر**’dir.”
Ve أما **باقر** ve **بقير** ve **بيقور** ve **باقور** ve **باقورة** ise cem‘ için isimlerdir; bu, **المحكم** ibaresinin nassıdır. Ve dedi ki: **البقر**’ın cem‘i **أبقر**’dır: **زمن** ve **أزمن** gibi. Ve **معقل بن خويلد الهذلي**’ye ait olarak inşâd etti:
  “Sanki onun iki yanının genişliği, **أبقر**’ın açık yolu gibidir                      ki onların içinde gidip geldiklerinde keskin yamaçlar vardır.”
Ve **بيقور** hakkında inşâd etti:
  “**سلع** ne (kadar) ve onun benzeri on ne (kadar)                      **عائل** ne (kadar) ve **عالت** **البيقورا**.”
Ve **الجوهري** **الورل الطائي**’ye ait olarak inşâd etti:
  “Sütü yok olsun o erkeklerin; çabaları boşa çıktı                      darlıklar yanında **العشر** ile yağmur isterler.
  Sen mi **بيقـورا** **مـسـلـعة** yapıyorsun                      Allah ile yağmur arasında sana bir vesile (olsun diye)?”
Bunu ancak şundan dolayı söyledi: çünkü Araplar câhiliyede yağmur istediklerinde **السلعة** ve **العشر**’ı sığırların kuyruklarına koyarlar, onda ateşi tutuştururlardı; sığırlar bundan dolayı feryat ederdi; ve yağmur yağardı. Yemen ehli ineğe **باقورة** der. Peygamber صلى الله عليه وسلم Yemen ehline sadaka kitabında yazdı: “Otuz **باقورة**’da bir **بقرة**.”

Ve **الليث** dedi: **الباقر**: çobanlarıyla birlikte sığır topluluğudur; **الجامل**: çobanıyla birlikte deve topluluğudur. Ve İbn Düreyd’in **جمهرة**’sinde: **باقر** ve **بقير** sığırın cem‘idir. Ve **البقار** ( **شداد** gibi): onun sahibi, yani sığırın (sahibi). **البقار**: bir vâdîdir.

**لبيد** dedi:
  “Sel, iki yanına biner halde geceledi                      **البقار**’dan ağır direkler gibi.”
Ve: **ع**; **عالج** kumunda; cinleri çoktur; denildi ki: Necd’dedir; ve denildi ki: Yemâme tarafındadır. **البقار**: onların bir oyunudur; o, ellerde toplanan topraktır; sonra küme küme yapılır; sanki ambarlar gibidir; onunla oynanır; onu, **القذاف** gibi bir isim kıldılar; o da **البقيري**’dir. Ve inşâd etti:
  “Belinin iki yanına asılmış, ay ışıklı bir **خميس**                      **جهم**; çocuk **البقار**’ı gibi kıllı.”

**البقار**: demirci ve kazıcıdır. **قنة البقار**: Benî Esed için başka bir vâdîdir. **عصا بقارية**: şiddetli; ve **التكملة**’de: bazı asâlar için. **بقر الكلب** ( **فرح** gibi): sığırı gördü; yani vahşî sığırı; böylece şaşırdı ve onlarla sevinçten aklı gitti. **بقر الرجل** **بقرا** (fetha sonra sükûn ile) ve **بقرا** (harekeli): gözünü kısar da neredeyse göremez; ve yorulur. **الأزهري** dedi: **المنذري**’nin bana haber verdiğine göre Ebû’l-Heysem **بقرا**’yı ( **القاف**’ın sükûnu ile) inkâr etti ve dedi ki: kıyas **بقرا**’dır, **فعلا** üzere; çünkü o, vâki‘ bir **عير**’dir. **وبقره** ( **منعه** gibi) **يبقره**: onu yardı; ve açtı ve genişletti. Huzeyfe hadîsinde: “Şu evlerimizi **يبقرون** edenler ne oluyor?” yani onları açıyorlar ve genişletiyorlar. Ve ondan, **حديث الإفك**: “Ona hadîsi **بقرت**” yani onu açtım ve ortaya çıkardım.

**بقر الهدهد الأرض**: suyun yerini gördü de onu gördü. **التهذيب**’de: **الأعمش**’ın **المنهال بن عمرو**’dan, onun **سعيد بن جبير**’den, onun İbn Abbâs’tan rivayet ettiği; Süleyman’ın hüdhüdü hadîsinde dedi ki: “Biz Süleyman ile bir çorak yerde iken suya muhtaç oldu; hüdhüdü çağırdı; o da yeri **بقر** etti; suya isabet etti; şeytanları çağırdı; su yerlerinin derilerini yüzdüler; suyu yerin altında gördü; Süleyman’a bildirdi; tâ ki onu kazmayı emretti.”

**بقر في بني فلان**: onların işini bildiği zaman. Ve **التكملة**’de: onların işini bildiği ve onları araştırdığı zaman.

Ve **البقير**: yarılmış olan; **المقبور** gibi. **ناقة بقير**: karnı yavrusundan dolayı yarıldı. İbnü’l-A‘râbî bir hadîsinde dedi: “Kadın geldi; bir de baktı ki ev **مبقور**; yani yiyeceğinin bulunduğu sandığı ve torbaları ve içindeki her şey dağılmış.”

**البقير**: yarılıp giyilen bir **برد**; iki kolu ve yakası olmaksızın; **البقيرة** gibi. Ve denildi ki: o **الإتب**’dir. **الأصمعي** dedi: **البقيرة**: bir **برد** alınır, sonra yarılır; sonra kadın onu boynuna, iki kol ve yaka olmaksızın atar. **الأتب**: iki kolu olmayan bir gömlektir; kadınlar onu giyer. **الأعشى** dedi:
  “Sarhoşun sallanışı gibi                      **البقير** içinde ve **الإزار** içinde sürüklenir.”
Ve daha önce geçti.

**البقير**: **ماسكة** yahut **سلى** içinde doğan taydır; çünkü onun üzerine yarılır. Ve **الباقر**: imam Ebû Abdillah ve Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-İmâm Ali Zeynü’l-Âbidîn b. el-Hüseyn b. Ali رضي الله تعالى عنهم’in lakabıdır; hicretten 57 yılında Medine’de doğdu; annesi Hasan b. Ali’nin kızı Fâtıma’dır; böylece o, iki Hâşimî’den doğmuş ilk Hâşimîdir; iki Alevîden Alevîdir; elli yedi yıl yaşadı; 114 yılında Medine’de vefat etti; babası ve amcası yanında **البقيع**’e defnedildi; yediden nesil bıraktı: **جعفر الصادق** ve İbrâhîm ve Ubeydullah ve Ali ve Zeyneb ve Ümmü Seleme ve Abdullah. Ona ancak ilimde derinleşmesi ve genişlemesi sebebiyle bu lakap verildi. **اللسان**’da: çünkü o ilmi **بقر** etti; aslını bildi; fer‘ini istinbât etti.

Dedim ki: Câbir b. Abdullah el-Ensârî’den bazı âsârda vârid olmuştur: Peygamber صلى الله عليه وسلم ona dedi ki: “Yakındır ki sen kalırsın da Hüseyin’den bana bir oğul ile karşılaşırsın; ona: Muhammed denir; ilmi **يبقر** eder, **بقرا**; onu bulduğunda benden ona selâmı ulaştır.” Bunu neseb imamları tahric etti.

**الباقر**: göz pınarlarında bir damardır; **الصغاني** nakletti; çünkü onları yarar. **الباقر**: aslandır; çünkü avı yakaladığında karnını **بقر** eder. **تبيقر**: genişledi; **تبقر** gibi. Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet edildi: “Aile ve malda **التبقر**’dan nehyetti.” Ebû Ubeyd dedi: **الأصمعي** dedi: çokluğu ve genişliği ister. Dedi ki: **التبقر**’ın aslı genişleme ve açılmadır. Ondandır ki: “Onun karnını **بقرت**” denir; ancak onu yardım ve açmadır. Ondan, Ümmü Süleym hadîsi: “Müşriklerden biri bana yaklaşırsa onun karnını **بقرت**.”

Ve **بيقر الرجل**: helâk oldu. Ve **بيقر**: bozuldu; bazı nüshalarda: **أفسد**; ikisi de sahihtir. Birincisine göre şu sözünü tefsir ettiler:

  “Kim gördü Nu‘mân’ı; şaşkın idi                      o **بـيقـرا** gününden sor.”
Yani bozulma günü. İbn Sîde dedi: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; onu isim kıldı. Dedi ki: onun sarfını terk etmesine bir vecih bilmiyorum; ancak zamiri ona dâhil eder ve onu hikâye kılar. Ve “**يوما بيقرا**” diye rivayet edilir; yani mülkünün helâk olduğu yahut bozulduğu bir gün. İkinci nüshaya göre İbnü’l-A‘râbî şu sözünü tefsir etti:
  “Zeyd ve **القعود** onun toprağında idi                      bir kavmin çobanı gibi; onu gönderdiler de **فبيقرا**.”
Ve “**كراعي أناس**” sözü: yani koyunlarını kurda zayi etti. **بيقر**: mütekebbir gibi yürüdü; nüshalarda böyle. **اللسان** ve diğer ana kaynaklarda: başı eğik kimsenin yürüyüşüyle yürüdü; belki **القاموس** nüshalarındaki bunun tashîfidir; bakılsın. **بيقر الرجل**: yoruldu ve gözünü kıstı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **يبقر**; şaşırdığı zaman; “**بقر الكلب** ve **بيقر**” denir; sığırı gördüğünde şaşırır; tıpkı “**غزل**” denmesi gibi; ceylanı gördüğünde, ona tutuldu.

**بيقر**: bir şeyde şüphe ettiği zaman. **بيقر**: öldüğü zaman. Ve **البيقرة**’nın aslı bozulmadır. **بيقر الدار**: ona indi ve onu mesken edindi; Ebû Ubeyde’den. **بيقر**: şehre indi ve orada ikamet etti; kavmini çölde bıraktı. Bazıları bunu Irak’a tahsis etti; ileride geleceği üzere. **بيقر**: nereye gittiğini bilmediği yere çıktı.

**بيقر**: başını eğerek sürat etti; bu, asıllarda olanı teyit eder: başı eğik kimsenin yürüyüşüyle yürüdü; geçtiği gibi. **المثقب العبدي** dedi; ve **عدي بن وادع**’a da rivayet edilir:
  “Geceyi, sarı develeri yararak geçirdi; tıpkı                      **بيقر**’ın **الجلسد**’e yürüyen kimse gibi.”
**بيقر**: biriktirmeye hırs etti; bazı asıllarda: malı toplamaya ve onu men etmeye. **بيقر الفرس**: eliyle **خام** ettiği zaman; tıpkı ayağıyla **يصفن** etmesi gibi; bunu **الأصمعي**’den nakletti. **الخوم** ise **الصفون**’dur; ileride geleceği üzere.

**بيقر**: Şam’dan Irak’a çıktı. İmru’ul-Kays dedi:
  “Dikkat! Ona, olaylar çok iken, ulaştı mı                      İmru’ul-Kays b. Temlik’in **بيقرا** ettiği?”
**بيقر**: bir yerden bir yere hicret etti; ve “bir beldeden bir beldeye çıktı” denir; o hâlde o **مبيقر**’dır. Bu, onu küçültmelere ilhak ettiklerindendir; hâlbuki küçültme değildir; daha önce **ب ط ر**’da zikri geçen lafızlarda olduğu gibi. **السهيلي** **الروض**’da dedi: **المهينم** ve **المبيطر** ve **المبيقر**; bu isimlerden birini küçültsen, **مفاعل**’den elifin hazfi gibi, زائد yâ’yı hazf ederdin; ve küçültme yâ’sını onun yerine ilhak ederdin; böylece lafız eski hâline dönerdi; o zaman **مهينم** ve **مبيطر**’ın küçültmesinde: **مهنم** ve **مبطر** denirdi. Bu makamda onun nefis bir araştırması vardır; ona müracaat et.

Ve **البقيرى** ( **سميهى** gibi): çocukların oyunu; o, bir toprak yığını ve etrafında çizgilerdir; İbn Düreyd zikretti. **بقر الصبي تبقيرا**: onu oynadı; kendileri için içinde bir şey gizlenmiş bir yere gelirler; kazma olmaksızın elleriyle vururlar; onu ararlar. İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde olan: **بيقر الصبي بيقرة**: **البقيرى** oyununu oynadı; o hâlde o **مبيقر**’dır. Ona bak ve düşün. **البيقران**: bir bitkidir; Ebû Mâlik’ten. İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **البقارى** (ḍamm ile, şedd ile ve **الراء**’ın fethasıyla): yalan ve musibet; **البقر** gibi; **صرد** gibi. “**بالشقارى والبقارى** ile geldi” ve “**بالشقر والبقر** ile geldi” denir; yani yalan. Bunu İbn Düreyd **الجمهرة**’de Ebû Mâlik’ten nakletti. Ve dedi ki: **الصقارى** ve **البقارى** ve **الصقر** ve **البقر**. **الميداني** de bunu **مجمع الأمثال**’de zikretti.

Ve **البيقر** ( **حيدر** gibi): dokumacıdır. Ve **الأبيقر**: sanki **أبقر**’ın küçültmesi; o, içinde ne hayır ne şer bulunan adamdır; **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **المبقرة** (fetha ile): yol; genişliğinden dolayı; yahut yarılmış, açılmış olmasından dolayı.

**عين البقر**: Şam sahillerinden Akka’da. **عيون البقر**: siyah, büyük, yuvarlak; tatlılığı tam olmayan bir üzüm türüdür; bu mecazdır.

**عيون البقر** Filistin’de, benzetme yoluyla, bir tür armuda ad olur. Ve **البقرة**, harekeli: alaca yahut boz yahut beyaz olan bir kuştur. Çoğulu **بقر**; **ب**’nin fethası sonra sükûn ile. Ve **بقر**, harekeli: Kûfe yakınında **خفان** civarında bir köydür. Ve **قرون بقر**: **بني عامر بن صعصعة بن كلاب** diyarında, **بلحارث بن كعب**’a komşu, içinde bir vukuat bulunan bir yerdir. Ve **دعصتا بقر**: Hicaz’da, **بني تميم** toprağında, **شق الدهنا**’da iki kum tepesidir.

Ve **ذو بقر**: **أخيلة الحمى** arasında, **حمى الربذة**’nin bir vadisidir; **الأخيلة**’nin zikri, **الربذة** zikredilirken daha önce geçmiştir.

Denir ki: **فتنة باقرة** karın ağrısı gibidir. Ve Ebû Mûsâ hadîsinde: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: “İnsanların üzerine, akıllıyı şaşkın bırakan **فتنة باقرة** gelecektir”; yani geniş, büyük. Ve denildi: ülfeti yaran, asaya (birliğe) ağır gelen, dini bozan ve insanlar arasını ayıran. Ve onu karın ağrısına benzetti; çünkü onu neyin kabarttığını bilmez; nasıl tedavi edeceğini ve kendisine bunun nasıl mümkün olacağını (da bilmez). Ve **بقيرة**, **سفينة** gibi: Endülüs’te, **رية** amellerinden bir kaledir. Ve: onun doğusunda bir başka (yer), yani Endülüs’te; ondan: **أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن حكيم بن البقري**; ondan fakih **أبو عمر بن عبد البر القرطبي** rivayet etti. **البقيرة**: **جهينة** gibi: **عمرو بن صخر بن أشنع**’ın atıdır; bunu **الصغاني** nakletti. **بقير**: **زبير** gibi; **بن عبد الله بن شهاب بن مالك**. **يوم اليمامة**’de dedesinden rivayet eden bir muhaddistir; bunu **الحافظ** nakletti.

Onların darbımesellerinden: “Falan, **الصقر** ve **البقر** ile, **الصقارى** ve **البقارى** ile geldi”; bunun ضبطı daha önce geçti; yani yalan ile ve musibet ile; **الميداني** ve darbımesel ehlinin başkaları bunu açıkça söylemiştir.

Amr, babasından rivayet etti: **البيقرة**: mal ve eşyanın çokluğudur.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **ناقة بقير**: karnı yavrusundan dolayı yarılmış (dişi deve). Ve **تبقر** etti ve **ابتقر** etti ve **انبقر** etti. **العجاج** dedi ki:
“**تنتج يوم تلقح انبقارا**.”
Ve Ebû Adnân, İbn Nebâte’den: **المبقر**: yerde, at nalı kadar bir daire çizen kimsedir; o daireye **البقرة** denir. **طفيل الغنوي** atları vasfederek dedi; **الصغاني** dedi ki: bir taburu vasfeder:
“**أبنت فما تنفك حول متالـع                      لها مثل آثار المبقر ملعب**.”
Ve **الأصمعي** dedi: **بقر القوم ما حولهم**; yani kazdılar ve kuyular edindiler. Ve **رجل باقرة**: ilimleri araştırdı. Ve **البقر**: geniş büyük bir tencere; bunu İbnü’l-Esîr, hâfız Ebû Mûsâ’dan nakletti.

Ve mecazdandır: **البقر**: çocuklar/ev halkı. Denir ki: falan **بقرة** sürüyerek geldi; yani çocuklar/ev halkı (ile). Ve onun üzerinde, çocuklar/ev halkı ve maldan bir **بقرة** vardır; yani bir topluluk. Ve **الزمخشري** dedi: murad, “Onun bir kantar altını vardır” sözleri gibi, çokluk ve toplanmadır; o ise **مسك البقرة**’nin dolusudur; onun derisinin alacağı şey çok görüldüğünden, onu çoklukta bir misal yaptılar.

Ve adam, malında **بيقر** eder; onda acele edip onu bozduğu zaman. Ve Ebû Ubeyde’den: adam düşmanda **بيقر** eder; onda dayandığı zaman. Ve **بيقور**: bir yerdir. Ve **نزلة أبي بقر**: **البهنساوية**’de bir köydür. Ve **بوقير**, damme ile: Reşîd yakınında bir adadır.

Ve **بقير**: **هذيل بن سعيد بن سعد** gibi: **خولان**’dan bir batındır; ona nisbet **بقري**’dir, **هذلي** gibi. Onlardandır: **أخنس بن عبد الله الخولاني**; Mısır’ın fethine şahit oldu. **عبد الغني بن سعيد** bunu böyle ضبط etti ve dedi ki: bunu bana Ebû’l-Feth, Ebû Saîd’den haber verdi. Ve **الباقرة**: Yemâme köylerindendir; ikisi **باقرتان**’dır; **المعجم**’de böyledir.

Ve **بقيرة**, **سفينة** gibi: **القعقاع بن أبي حدرد**’ın karısıdır; onun sohbeti vardır; hadisi Ahmed’in Müsned’indedir.

Ve **بقير بن عمرو الخزاعي**; onun sohbeti vardır. Ve **الباقور**: bir lakaptır. Ve onların darbımesellerinden: “**الظباء على البقر**” ve “**الكراب على البقر**”; daha önce geçti. Ve **محمد بن أبي بكر بن أحمد بن محمد البقري**, harekeli; babasından rivayet etti; ondan da **أبو جعفر المناديلي** rivayet etti. Ve **محمد بن عبد الله بن حكيم القرطبي البقري**; **محمد بن معاوية بن أحمر**’i işitti. Ve **دار البقر**: Mısır’da iki köydür: **القبلية** ve **البحرية**; ikisi de **الغربية**’dedir. Ve **بنو بقر**: **جذام**’dan bir kabiledir; o köy ona nisbet edildi. Ve **كوم البقر** **الكفور الشاسعة**’dadır. Ve **البقار**, **شداد** gibi, **الشرقية**’dedir. Ve **البقارة**, **فرما** ile birlikte **الجفار** şehirlerinden olarak zikredilir; şimdi haraptır. Ve **البقرة**, harekeli: **الحوأب**’da, onun sağında bir sudur; **بني كعب بن عبد**’a, **بني كلاب**’dandır; yanında **الهروة** vardır; onda altın madeni vardır. Ve **بقران**, harekeli; ve denildi ki **القاف**’ın kesresiyle: Yemen’de **مخلاف بني نجيد**’den bir vadi yahut bir dağdır; ondan **الفصوص البقرانية** getirilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَقَرَ
1 بَقَرَ بقر قر , (S, K, &c.,) aor. بَقُرَ , (JK, S, A, Mgh, Msb,) or بَقَرَ , (K,) [but this seems to be a mistake,] inf. n. بَقْرٌ, (S, Msb,) He slit; ripped; split; cut, or divided, lengthwise. (S, Msb, K, &c.) He slit, or ripped open, an animal's belly. (A, Mgh.) One says, اُبْقُرْهَا عَنْ جَنِينِهَا Rip thou open her [a camel's] belly so as to disclose her fœtus. (S.) [See بَقِيرٌ.] ― -b2- He opened, or laid open. (S, A, Msb.) ― -b3- He widened; made wide, or ample. (S, K.) ― -b4- He opened, and widened, or made wide, a house, or tent. (TA, from a trad.) ― -b5- He opened and revealed to a person a story. (TA, from a trad.) ― -b6- بَقَرَ الأَرْضَ said of a هُدْهُد [or hoopoe], It looked for the place of water and saw it: (K:) [or it clave the ground and discovered water:] occurring in a trad. respecting the هدهد of Solomon [mentioned in the Kur ch. xxvii.] (T.) ― -b7- بَقَرَ فِى بَنِى فُلَانٍ He knew the state, condition, case, or affair, of the sons of such a one, and examined, or inspected, them. (K.) ― -b8- بَقَرَ عَنِ العُلُومِ He inquired, and searched to the utmost, after sciences. (A.) ― -b9- بَقَرَ العِلْمَ: see 5. -A2- بَقِرَ, aor. بَقَرَ , He (a dog) became confounded, (S, K,) and stupified, (TA,) with joy, (K,) at seeing بَقَر, (S, K,) i. e., بَقَر الوَحْش [wild oxen, or wild bulls or cows]; (TA;) like as one says غَزِلَ meaning “ he sported, ” or “ played, ” “ at seeing a gazelle, ” or “ a young gazelle; ” as also ↓ بَيْقَرَ: or the former, he feared, so that he was astonished, amazed, or stupified, at seeing many بَقَر: (TA voce بَحِزَ:) and ↓ the latter signifies also [simply] he became confounded, or perplexed: (IAar, TA:) and he doubted respecting a thing. (K.) ― -b2- Also, aor. as above, inf. n. بَقَرٌ (S, K) and بَقْرٌ; (K;) but Az says, El-Mundhiree has informed me that A Heyth disallowed بَقْرٌ, saying that it is accord. to analogy بَقَرٌ, as the verb is intrans.; (TA;) He (a man) became tired, or fatigued, (S, K,) so that he could hardly see; (K;) and he became weary, or jaded; (S, K;) as also ↓ بَيْقَرَ. (S, K. *)

بقّر القَوْمُ مَا حَوْلَهُمْ
2 بقّر القَوْمُ مَا حَوْلَهُمْ بقر القوم ما حولهم The people dug the tract around them, and made wells. (As.)

تبقّر
5 تبقّر أبقر بقر تبقر It (a she-camel's belly) became ripped open; as also ↓ ابتقر and ↓ انبقر. (TA.) ― -b2- It became open. (As.) ― -b3- And i. q. توسّع; (As, K;) as also ↓ تَبَيْقَرَ. (K.) So in the phrase تبقّر فِى العِلْمِ [He enlarged himself, or took a wide range, in science, or knowledge]; (S, A, Msb;) and العِلْمَ ↓ بَقَرَ, inf. n. بَقْرٌ, signifies the same. (TA.) And so in the phrase تبقّر فِى المَالِ, (S, A, Msb,) and فى الأَهْلِ, (TA,) i. e., He enlarged himself, or he became, or made himself, large, or abundant, in wealth, or camels or the like, and in family; as explained by As. (A'Obeyd.) You say also, تبقّر الكَلَامَ, [meaning فِى الكَلَامِ,] i. e., He was diffuse, or profuse, in speech; syn. تَفَتَّقَ بِهِ. (A.)

7 اـِنْبَقَرَ see 5.

8 اـِبْتَقَرَ see 5.

Q. Q. 1  see 1, in three places.

Q. Q. 2  see 5.

بَقَرٌ
بَقَرٌ بقر قر a gen. n., (S, Msb,) a word of well-known meaning, (S, Msb, K,) [The bovine genus; the ox, or bull, and cow; and oxen, or bulls, and cows; neat; black cattle;] applied to the domestic and the wild: (TA:) [but the wild have also distinctive appellations, as will be seen below:] n. un. بَقَرَةٌ, (S, Msb, K, [but in the K it is said that بَقَرٌ is pl. of بَقَرَةٌ,]) which is applied to the male and the female; (S, Msb, K;) the ة being added only to restrict it to unity: (S, Msb:) the pl. of بَقَرٌ is أَبْقُرٌ [a pl. of pauc.]; (M,) and أَبْقَارٌ, meaning herds of oxen, or bulls, or cows: (Msb and TA in art. ابل:) and the pl. of بَقَرَةٌ is بَقَرَاتٌ (S, Msb, K) and بُقُرٌ and بُقَّارٌ (K) and بَوَاقِرُ (As, T, K) and ↓ أُبْقُورٌ; (K;) [or rather this last is a quasi-pl. n.;] and the following [also] are quasi-pl. ns., namely, ↓ بَيْقُورٌ, (K,) which is syn. with بَقَرٌ, (S,) and ↓ بَقِيرٌ, (K,) or this signifies a collection, or herd, of بَقَر, (S,) and ↓ بَاقِرٌ, (K,) or this signifies a collection, or herd, of بَقَر with their pastors, (Lth, S,) and ↓ بَاقُورٌ, and ↓ بَاقُورَةٌ, (K,) or this last is syn. with بَقَرَةٌ in the dial. of the people of El-Yemen: (S:) or ↓ بَاقُورٌ and ↓ يَبْقُورٌ and ↓ أُبْقُورٌ are all syn. with بَقَرٌ; and so, accord. to Ktr, is ↓ بَاقُورَةٌ. (Mgh.) ― -b2- بَقَرُ الوَحْشِ [and البَقَرُ الوَحْشِىُّ signify The wild ox, or bull, and cow; and wild oxen, or bulls, and cows, collectively: n. un. بَقَرَةُ الوَحْشِ and البَقَرَةُ الوَحْشِيَّةُ; masc. and fem.: in Egypt, these appellations are applied to the antilope defassa of modern zoologists: so says Sir Gardner Wilkinson; and to this, I believe, they generally apply in the poems &c. of the early Arabs: it is a species of bovine antelope: in Barbary, it seems that the animal thus called is another species of bovine antelope, or perhaps a variety of the former; it is said to be what is termed by Pallas antilope bubalis; by others, alcephalus bubalis, or acronotus bubalis; and this is said to come occasionally to the Nile: but the Arabic appellations given above are employed with much laxity: thus we find بَقَرُ الوَحْشِ explained as meaning] a kind of animal of which there are four different species: the first called مِهِا [i. e. مَهًا, a coll. gen. n. of which the n. un. is مَهَاةٌ]; the second, ايل [i. e. اـِيَّلٌ]; the third يحمور [i. e. يَحْمُورٌ], or يامور [i. e. يَأْمُورٌ]; the fourth, ثيثل [or ثَيْتَلٌ], and also وعل [i. e. وَعْلٌ]: (Ed-Demeeree, cited by De Sacy, erroneously written by him “ Domaïri, ” in his Chrest. Ar. sec. ed. ii. 435 et seq.:) or what is called in Persian كوزن [or گَوَزْنْ (see also اـِيَّلٌ in art. اول)]; it has a great horn, with branches; an additional branch growing upon its horn every year; and its horn is solid, thus differing from the horns of other animals, for their horns are hollow: when it hears singing, and the sounds of musical instruments, it listens thereto, and then it takes no care to guard itself from the arrows, by reason of its intense delight therein: when it raises its ear, it hears sounds; and when it relaxes it, it hears not anything. (Kzw: also cited by De Sacy, ubi suprà.) The Arabs regard بَقَر [meaning بقر الوحش] as ominous of evil, because of the sharpness of their horns. (Ham p. 285.) ― -b3- مِلْءُ مَسْكِ البَقَرَةِ [The quantity that fills the hide of the bull, or cow,] means (tropical:) a large quantity. (A.) ― -b4- الظِّبَآءَ عَلَى البَقَرِ [or الظِّبَآءُ] and الكِرَابَ عَلَى البَقَرِ [or الكِرَابُ, and الكِلَابَ or الكِلَابُ,] are provs. of the Arabs. (TA.) [See arts. ظبي and كرب and كلب.] ― -b5- عَيْنُ البَقَرِ (assumed tropical:) [The buphthalmum, or ox-eye;] i. q. بَهَارٌ, q. v. (S in art. بهر.) ― -b6- عُيُونُ البَقَرِ (tropical:) A species of grape, black, large, round, and not very sweet. (K, TA.) In Palestine, applied to (tropical:) A species of اـِجَّاص [or plum]. (K, TA.) ― -b7- بَقَرٌ is also applied to (tropical:) A family, or household; those who dwell with a man, and whose maintenance is incumbent on him. (TA.) You say, جَاءَ فُلَانٌ يَجُرُّ بَقَرَهُ (tropical:) Such a one came dragging along his family, or household. (A, * TA.) And عَلَى فُلَانٍ بَقَرَةٌ مِنْ عِيَالٍ وَمَالٍ (tropical:) Upon such a one is dependent a troop, or large number, of his family, and of camels or the like; (A, * TA;) and in like manner you say, كَرِشٌ مِنْ عِيَالٍ. (A.) And فُلَانٌ فِى بَقَرٍ مِنَ النَّاسِ (tropical:) Such a one is among a large company of men. (A.)

بَقِيرٌ
بَقِيرٌ بقير قير Slit; ripped; split; cut, or divided, lengthwise; as also ↓ مَبْقُورٌ. (K.) ― -b2- A she-camel having her belly ripped open so as to disclose her fœtus. (S.) ― -b3- A mare's colt or foal that is born in a [membrane such as is called] مَاسِكَةٌ or سَلًى: (K:) so termed because this is ripped open over it. (TA.) ― -b4- Also, and ↓ بَقِيرَةٌ, A garment of the kind called بُرْد, which is slit [in the middle], and worn (As, K) by a woman, who throws it upon her neck, [putting her head through the slit,] (As,) without sleeves, (As, K,) and without a جَيْبٍ [or an opening at the bosom]; (As;) i. q. اـِتْبٌ [q. v.], which is a kind of shirt without sleeves, worn by women. (S.) -A2- See also بَقَرٌ.

بَقِيرَةٌ
بَقِيرَةٌ بقيره بقيرة قير : see بَقِيرٌ.

بَقَّارٌ
بَقَّارٌ بقار قار قاري A grave-digger; syn. حَفَّارٌ. (TA.) ― -b2- A worker in iron; a blacksmith. (K.) -A2- An owner, or a possessor, [or an attendant,]  of بَقَر [or oxen, or bulls, or cows]. (K.)

عَصًا بَقَّارِيَّةٌ
عَصًا بَقَّارِيَّةٌ عصا بقاريه عصا بقارية A strong staff or stick [such, app., as is used for driving oxen or bulls or cows]. (K.)

البَاقِرُ
البَاقِرُ الباقر باقر The lion: (K:) because, when he catches his prey, he rips open his belly. (TA.) ― -b2- بَاقِرٌ and ↓ بَاقرَةٌ, [the latter an intensive epithet,] A man who inquires, and searches to the utmost, after sciences. (A.) And بَاقِرُ عِلْمٍ One who enlarges himself, or takes a wide range, in science, or knowledge. (Msb.) ― -b3- فِتْنَةٌ بَاقِرَةٌ, (S, K,) occurring in a trad., (TA,) (assumed tropical:) A sedition, discord, dissension, or the like, that severs society; (K;) that corrupts religion, and separates men: or that is wide-spreading and great: (TA:) it is likened to the disease of the belly; meaning the yellow water or fluid: (S:) or to pain of the belly; because its exciting cause and its cure are unknown. (TA.) -A2- See also بَقَرٌ.

بَاقِرَةٌ
بَاقِرَةٌ باقر باقره باقرة : see بَاقِرٌ.

بَيْقَرَةٌ
بَيْقَرَةٌ بيقره بيقرة Abundance of wealth, or of camels or the like, and of commodities, or household goods or utensils and furniture. (K.)

بَاقُورٌ
بَاقُورٌ باقور : see بَقَرٌ; each in two places.

بَيْقُورٌ
بَيْقُورٌ بيقور : see بَقَرٌ; each in two places.

بَاقُورَةٌ
بَاقُورَةٌ باقوره باقورة : see بَقَرٌ; each in two places.

أُبْقُورٌ
أُبْقُورٌ ذ : see بَقَرٌ; each in two places.

مَبْقُورٌ
مَبْقُورٌ مبقور : see بَقِيرٌ.

##### Türkçe

بَقَرَ
1 **بَقَرَ** (S, K, &c.,) muzâri‘i **بَقُرَ** (JK, S, A, Mgh, Msb,) veya **بَقَرَ** (K,) [fakat bu bir hata gibi görünür,] mastarı **بَقْرٌ** (S, Msb,) O yardı; yırttı; uzunlamasına böldü; kesti veya ayırdı. (S, Msb, K, &c.) O, bir hayvanın karnını yardı veya yarıp açtı. (A, Mgh.) Şöyle denir: **اُبْقُرْهَا عَنْ جَنِينِهَا** Onun [bir devenin] karnını, ceninini ortaya çıkaracak şekilde yar. (S.) [Bkz. **بَقِيرٌ**.] — -b2- O açtı veya açığa çıkardı. (S, A, Msb.) — -b3- O genişletti; geniş veya bol yaptı. (S, K.) — -b4- O, bir evi veya çadırı açtı ve genişletti yahut geniş yaptı. (TA, bir rivayetten.) — -b5- O, bir kişiye bir hikâyeyi açtı ve ortaya koydu. (TA, bir rivayetten.) — -b6- **بَقَرَ الأَرْضَ** bir **هُدْهُد** [yahut ibibik] hakkında söylenir: su yerini aradı ve onu gördü: (K:) [veya yeri yardı ve suyu ortaya çıkardı:] Süleyman’ın **هدهد**’i hakkında bir rivayette vârid olmuştur [Kur’ân xxvii. bölümde zikredilen]. (T.) — -b7- **بَقَرَ فِى بَنِى فُلَانٍ** O, falan kimsenin oğullarının hâlini, durumunu, keyfiyetini veya işini bildi ve onları inceledi yahut teftiş etti. (K.) — -b8- **بَقَرَ عَنِ العُلُومِ** O, ilimler hakkında sordu ve son haddine kadar araştırdı. (A.) — -b9- **بَقَرَ العِلْمَ**: 5’e bak.

-A2- **بَقِرَ**, muzâri‘i **بَقَرَ**, O (bir köpek) şaşırdı, (S, K,) ve sersemledi, (TA,) sevinçten, (K,) **بَقَر**’ı görmekle, (S, K,) yani **بَقَر الوَحْش**’ı [yaban öküzleri yahut yaban boğaları veya inekleri]; (TA;) tıpkı **غَزِلَ** denmesi gibi; “ceylanı görmekle” veya “bir ceylan yavrusunu görmekle” mânâsında “oynadı” yahut “eğlendi”; bunun gibi ↓ **بَيْقَرَ**: yahut birincisi: çok **بَقَر** görmekten korktu; öyle ki şaşırdı, hayrete düştü veya sersemledi: (TA, **بَحِزَ** maddesinde:) ve ↓ ikincisi ayrıca [sadece] şaşırdı veya bocaladı mânâsına gelir: (IAar, TA:) ve bir şey hakkında şüphe etti. (K.) — -b2- Yine, muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastarı **بَقَرٌ** (S, K) ve **بَقْرٌ**; (K;) fakat Az der ki: El-Mundhiree bana haber verdi ki A Heyth **بَقْرٌ**’u reddetti; bunun kıyasa göre **بَقَرٌ** olduğunu, fiilin lâzım olduğunu söyleyerek; (TA;) O (bir adam) yoruldu veya bitkin düştü, (S, K,) öyle ki güçlükle görürdü; (K;) ve o bezdi yahut yorgun düştü; (S, K;) bunun gibi ↓ **بَيْقَرَ**. (S, K. *)

**بقّر القَوْمُ مَا حَوْلَهُمْ**
2 **بقّر القَوْمُ مَا حَوْلَهُمْ** Halk, çevrelerindeki araziyi kazdı ve kuyular yaptı. (As.)

**تبقّر**
5 **تبقّر** O (dişi devenin karnı) yarılıp açıldı; bunun gibi ↓ **ابتقر** ve ↓ **انبقر**. (TA.) — -b2- O açıldı. (As.) — -b3- Ve **توسّع** ile aynı mânâdadır; (As, K;) bunun gibi ↓ **تَبَيْقَرَ**. (K.) Şu ibarede böyledir: **تبقّر فِى العِلْمِ** [O, ilimde yahut bilgide genişledi veya geniş bir sahaya yayıldı]; (S, A, Msb;) ve **العِلْمَ** ↓ **بَقَرَ**, mastarı **بَقْرٌ**, aynı mânâya gelir. (TA.) Ve şu ibarede de böyledir: **تبقّر فِى المَالِ**, (S, A, Msb,) ve **فى الأَهْلِ**, (TA,) yani: O, malda (yahut develer ve benzerlerinde) ve ailede genişledi; yahut büyük/bol oldu veya kendini büyük/bol yaptı; As’ın açıkladığı üzere. (A'Obeyd.) Yine dersin: **تبقّر الكَلَامَ**, [**فِى الكَلَامِ** mânâsında,] yani: O, sözde yaydı yahut çokça konuştu; eş anlamlısı **تَفَتَّقَ بِهِ**. (A.)

7 **اـِنْبَقَرَ** 5’e bak.

8 **اـِبْتَقَرَ** 5’e bak.

Q. Q. 1  1’e bak, üç yerde.

Q. Q. 2  5’e bak.

**بَقَرٌ**
**بَقَرٌ** genel bir isimdir, (S, Msb,) mânâsı iyi bilinen bir kelimedir, (S, Msb, K,) [sığır cinsi; öküz yahut boğa ve inek; ve öküzler yahut boğalar ve inekler;] evcil ve yabanî olana uygulanır: (TA:) [fakat yabanî olanların ayrıca ayırt edici adları da vardır; aşağıda görüleceği üzere:] tekili **بَقَرَةٌ**, (S, Msb, K, [fakat K’da **بَقَرٌ**’ın **بَقَرَةٌ**’nin çoğulu olduğu söylenir,]) erkeğe ve dişiye uygulanır; (S, Msb, K;) **ة** yalnızca onu birliğe tahsis etmek için eklenmiştir: (S, Msb:) **بَقَرٌ**’ın çoğulu **أَبْقُرٌ**’dur [azlık çoğulu]; (M,) ve **أَبْقَارٌ**, öküz/boğa/inek sürüleri mânâsında: (Msb ve TA, **ابل** maddesinde:) ve **بَقَرَةٌ**’nin çoğulu **بَقَرَاتٌ** (S, Msb, K) ve **بُقُرٌ** ve **بُقَّارٌ** (K) ve **بَوَاقِرُ** (As, T, K) ve ↓ **أُبْقُورٌ**; (K;) [daha doğrusu bu sonuncusu şibh-çoğul isimdir;] ve şu aşağıdakiler de şibh-çoğul isimlerdir; yani ↓ **بَيْقُورٌ**, (K,) ki **بَقَرٌ** ile eş anlamlıdır, (S,) ve ↓ **بَقِيرٌ**, (K,) yahut bu, **بَقَر**’dan bir topluluk yahut sürü mânâsına gelir, (S,) ve ↓ **بَاقِرٌ**, (K,) yahut bu, çobanlarıyla birlikte **بَقَر**’dan bir topluluk yahut sürü mânâsına gelir, (Lth, S,) ve ↓ **بَاقُورٌ**, ve ↓ **بَاقُورَةٌ**, (K,) yahut bu sonuncusu Yemen halkının lehçesinde **بَقَرَةٌ** ile eş anlamlıdır: (S:) yahut ↓ **بَاقُورٌ** ve ↓ **يَبْقُورٌ** ve ↓ **أُبْقُورٌ**’un hepsi **بَقَرٌ** ile eş anlamlıdır; ve Ktr’ye göre ↓ **بَاقُورَةٌ** da böyledir. (Mgh.) — -b2- **بَقَرُ الوَحْشِ** [ve **البَقَرُ الوَحْشِىُّ** yaban öküzü yahut boğası ve ineği; ve topluca yaban öküzleri yahut boğaları ve inekleri mânâsına gelir: tekili **بَقَرَةُ الوَحْشِ** ve **البَقَرَةُ الوَحْشِيَّةُ**; erkek ve dişi: Mısır’da bu adlar modern zoologların “antilop defassa”sına uygulanır: Sir Gardner Wilkinson böyle der; ve erken Arapların şiirlerinde vb. genel olarak buna uyguladıklarına inanırım: bu, sığır antilobu türündendir: Mağrib’de, böyle adlandırılan hayvanın başka bir sığır antilobu türü yahut belki ilkinin bir varyetesi olduğu görülür; Pallas’ın “antilope bubalis” dediği; başkalarının “alcephalus bubalis” yahut “acronotus bubalis” dediği şey olduğu söylenir; ve bunun bazen Nil’e geldiği söylenir: fakat yukarıdaki Arapça adlar büyük bir gevşeklikle kullanılır: böylece **بَقَرُ الوَحْشِ**’in şu mânâda açıklandığını buluruz:] dört farklı türü bulunan bir hayvan türü: birincisine **مِهِا** [yani **مَهًا**, tekili **مَهَاةٌ** olan cem‘î cins isim]; ikincisi, **ايل** [yani **اـِيَّلٌ**]; üçüncüsü **يحمور** [yani **يَحْمُورٌ**], veya **يامور** [yani **يَأْمُورٌ**]; dördüncüsü, **ثيثل** [veya **ثَيْتَلٌ**], ve ayrıca **وعل** [yani **وَعْلٌ**]: (Ed-Demeeree, De Sacy’nin nakli; onun tarafından hatalı olarak “Domaïri” yazılmıştır, Chrest. Ar. 2. baskı ii. 435 vd.:) yahut Farsçada **كوزن** [veya گَوَزْنْ (ayrıca **اـِيَّلٌ**’e, **اول** maddesinde bak)]; büyük bir boynuzu vardır, dallarıyla; her yıl boynuzunda ilâve bir dal biter; ve boynuzu katıdır; böylece diğer hayvanların boynuzlarından ayrılır; zira onların boynuzları içi boştur: şarkı ve çalgı seslerini işittiğinde ona kulak verir; sonra, onda şiddetli haz sebebiyle, oklarından kendini korumaya aldırmaz: kulağını kaldırdığında sesleri işitir; gevşettiğinde hiçbir şey işitmez. (Kzw: De Sacy tarafından da, aynı yerde nakledilmiştir.) Araplar **بَقَر**’ı [yani **بقر الوحش**’ı] uğursuz sayarlar; boynuzlarının keskinliği sebebiyle. (Ham s. 285.) — -b3- **مِلْءُ مَسْكِ البَقَرَةِ** [öküzün yahut ineğin derisini dolduran miktar] (mecazen:) büyük bir miktar demektir. (A.) — -b4- **الظِّبَآءَ عَلَى البَقَرِ** [veya **الظِّبَآءُ**] ve **الكِرَابَ عَلَى البَقَرِ** [veya **الكِرَابُ**, ve **الكِلَابَ** veya **الكِلَابُ**,] Arapların darb-ı mesellerindendir. (TA.) [Bkz. **ظبي** ve **كرب** ve **كلب** maddeleri.] — -b5- **عَيْنُ البَقَرِ** (mecaz kabul edilerek:) [öküz gözü;] **بَهَارٌ** ile aynı mânâdadır, bkz. (S, **بهر** maddesinde.) — -b6- **عُيُونُ البَقَرِ** (mecazen:) siyah, iri, yuvarlak ve pek tatlı olmayan bir üzüm türü. (K, TA.) Filistin’de (mecazen:) bir **اـِجَّاص** [yahut erik] türüne uygulanır. (K, TA.) — -b7- **بَقَرٌ** ayrıca (mecazen:) bir aile yahut hâne halkı; bir adamla birlikte oturan ve nafakası ona vâcip olan kimseler için kullanılır. (TA.) Dersin: **جَاءَ فُلَانٌ يَجُرُّ بَقَرَهُ** (mecazen:) Falan kimse, ailesini yahut hâne halkını sürükleyerek geldi. (A, * TA.) Ve **عَلَى فُلَانٍ بَقَرَةٌ مِنْ عِيَالٍ وَمَالٍ** (mecazen:) Falan kimsenin üzerinde, ailesinden ve develer ve benzerlerinden bir bölük yahut büyük bir sayı bağımlıdır; (A, * TA;) ve bunun gibi dersin: **كَرِشٌ مِنْ عِيَالٍ**. (A.) Ve **فُلَانٌ فِى بَقَرٍ مِنَ النَّاسِ** (mecazen:) Falan kimse, insanlardan büyük bir topluluk içindedir. (A.)

**بَقِيرٌ**
**بَقِيرٌ** Uzunlamasına yarılmış; yırtılmış; bölünmüş; kesilmiş veya ayrılmış; bunun gibi ↓ **مَبْقُورٌ**. (K.) — -b2- Karnı, ceninini ortaya çıkaracak şekilde yarılmış bir dişi deve. (S.) — -b3- **مَاسِكَةٌ** veya **سَلًى** denilen [bir zar] içinde doğan bir kısrağın tayı yahut yavrusu: (K:) bunun üzerine bu zarın yarılmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.) — -b4- Yine, ve ↓ **بَقِيرَةٌ**, **بُرْد** denilen türden, [ortasından] yarılmış bir elbise; (As, K) bir kadın tarafından giyilir; onu boynuna atar, [başını yarıktan geçirerek,] (As,) kolsuz, (As, K,) ve **جَيْبٍ**siz [yahut göğüste bir açıklığı olmaksızın]; (As;) **اـِتْبٌ** ile aynı mânâdadır [bkz.], ki bu, kadınların giydiği, kolsuz bir gömlek türüdür. (S.)

-A2- **بَقَرٌ**’a da bak.

**بَقِيرَةٌ**
**بَقِيرَةٌ**: **بَقِيرٌ**’e bak.

**بَقَّارٌ**
**بَقَّارٌ** Bir mezar kazıcı; eş anlamlısı **حَفَّارٌ**. (TA.) — -b2- Demirde çalışan; demirci. (K.)

-A2- **بَقَر**’ın sahibi yahut mâliki [yahut bakıcısı]. (K.)

**عَصًا بَقَّارِيَّةٌ**
**عَصًا بَقَّارِيَّةٌ** Güçlü bir asa yahut değnek [görünüşe göre öküzleri yahut boğaları yahut inekleri sürmekte kullanılan türden]. (K.)

**البَاقِرُ**
**البَاقِرُ** Aslan: (K:) çünkü avını yakaladığında karnını yarıp açar. (TA.) — -b2- **بَاقِرٌ** ve ↓ **بَاقرَةٌ**, [ikincisi mübalağa sıfatı,] ilimler hakkında soran ve son haddine kadar araştıran bir adam. (A.) Ve **بَاقِرُ عِلْمٍ** ilimde yahut bilgide genişleyen veya geniş bir sahaya yayılan kimse. (Msb.) — -b3- **فِتْنَةٌ بَاقِرَةٌ**, (S, K,) bir rivayette vârid olmuştur, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) toplumu parçalayan bir fitne, ihtilâf, ayrılık veya benzeri; (K;) dini bozan ve insanları ayıran: yahut yaygın ve büyük olan: (TA:) karın hastalığına benzetilmiştir; sarı su yahut sıvı mânâsında: (S:) yahut karın ağrısına; çünkü onu harekete geçiren sebep ve onun tedavisi bilinmez. (TA.)

-A2- **بَقَرٌ**’a da bak.

**بَاقِرَةٌ**
**بَاقِرَةٌ**: **بَاقِرٌ**’e bak.

**بَيْقَرَةٌ**
**بَيْقَرَةٌ** Malın yahut develer ve benzerlerinin ve metaların yahut ev eşyası/kap-kacak ve mobilyanın bolluğu. (K.)

**بَاقُورٌ**
**بَاقُورٌ**: **بَقَرٌ**’a bak; her biri iki yerde.

**بَيْقُورٌ**
**بَيْقُورٌ**: **بَقَرٌ**’a bak; her biri iki yerde.

**بَاقُورَةٌ**
**بَاقُورَةٌ**: **بَقَرٌ**’a bak; her biri iki yerde.

**أُبْقُورٌ**
**أُبْقُورٌ**: **بَقَرٌ**’a bak; her biri iki yerde.

**مَبْقُورٌ**
**مَبْقُورٌ**: **بَقِيرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَقَرَ
بَقَرَ A ,  U ( n. ac. بَقْر 1 ),
a.  Split, ripped open.

تَبَقَّرَ
تَبَقَّرَ V ,
a.  Was rich ( in wealth or knowledge ).

بَقَر
بَقَر 4 , ( pl. أَبْقَاْر 38 ),
a.  Head of cattle, cattle; bull, ox.

b.  [ art. prec. by جُوْع hunger ], Bulimy.

بَقَرَة
بَقَرَة 4t ,
a.  Cow.

بَاْقِر
بَاْقِر 21
a.  [ art. ], The Lion.

بَقَّاْر
بَقَّاْر 28 ,
a.  Herdsman; drover.

بَاْقُوْر
بَاْقُوْر 40 ,
a.  Cattle.

بَقْس
بَقْس ,  بَقْش G. ,
a.  Box-tree.

بَقْسِمَاط
بَقْسِمَاط P. ,
a.  Biscuit.

##### Türkçe

بَقَرَ
بَقَرَ A , U ( n. ac. **بَقْر** 1 ),
a. Yardı, yırttı, açıp yardı.

تَبَقَّرَ
تَبَقَّرَ V ,
a. (Malda veya bilgide) zengin oldu.

بَقَر
بَقَر 4 , ( pl. **أَبْقَاْر** 38 ),
a. Sığır başı, sığır; boğa, öküz.

b. [ art. prec. by **جُوْع** açlık ], Bulimi.

بَقَرَة
بَقَرَة 4t ,
a. İnek.

بَاْقِر
بَاْقِر 21
a. [ art. ], Aslan.

بَقَّاْر
بَقَّاْر 28 ,
a. Sığır çobanı; sığır sürücüsü.

بَاْقُوْر
بَاْقُوْر 40 ,
a. Sığır.

بَقْس
بَقْس , **بَقْش** G. ,
a. Şimşir ağacı.

بَقْسِمَاط
بَقْسِمَاط P. ,
a. Bisküvi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بقر
بَقَرَ - يَبْقُرُ - بَقَرَة - بَقَرات - بَقَر
بَقَرَ - يَبْقُرُ + كائن + شيئاً: يشق جوفه بشكل واسع عريض ليخرج ما فيه
بَقَرَة: على وزن " فـَعـَلة": اسم فعل بمعنى فاعل من " بَقَرَ - يَبْقُرُ": الذي يبقر على وجه التكرار والقوة: وهي اصطلاحاً اسم الدابة المعروفة، ويبدو أن ذلك لأن جنسها يستعمل لحرث الأرض وشقها وقلبها
بَقَرات: جمع " بَقَرَة "
بَقَر: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل من " بَقَرَ - يَبْقُرُ ": وهي اصطلاحاً اسم جنس البقر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفتح والفرج والشق والشرح وإحداث انفصال وفتحة في جسم الشيء للمرور إلى جوفه "، وهي:
شَقَّ - يَشُقُّ، فَتَحَ - يَفْتَحُ، شَرَحَ - يَشْرَحُ، بَقَرَ - يَبْقُرُ، فَرَجَ - يَفْرِجُ، بَجَسَ - يَبْجِسُ (بَجَسَ - يَبْجُسُ)
بقرة
 	﴿وإذ قال موسى لقومه إن الله يأمركم أن تذبحوا بقرة قالوا أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين (67)﴾ البقرة
 	﴿قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هي قال إنه يقول إنها بقرة لا فارض ولا بكر عوان بين ذلك فافعلوا ما تؤمرون (68)﴾ البقرة ﴿قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما لونها قال إنه يقول إنها بقرة صفراء فاقع لونها تسر الناظرين (69)﴾ البقرة ﴿قال إنه يقول إنها بقرة لا ذلول تثير الأرض ولا تسقي الحرث مسلمة لا شية فيها قالوا الآن جئت بالحق فذبحوها وما كادوا يفعلون (71)﴾ البقرة
بقرات ( جمع بقرة)
 ﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات يا أيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون (43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون (46)﴾  يوسف
البقر ( جنس البقر)
 ﴿قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هي إن البقر تشابه علينا وإنا إن شاء الله لمهتدون (70)﴾ البقرة ﴿ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين أم كنتم شهداء إذ وصاكم الله بهذا فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين(144)﴾ الأنعام ﴿وعلى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر ومن البقر والغنم حرمنا عليهم شحومهما إلا ما حملت ظهورهما أو الحوايا أو ما اختلط بعظم ذلك جزيناهم ببغيهم وإنا لصادقون(146)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [بقر] ب ق ر: البَقَرُ اسم جنس و البقرةُ تقع على الذكر والأنثى والهاء للأفراد والجمع البقرات و البَاقِرُ جماعة البقر مع رعاتها وأهل اليمن يسمون البقرة بَاقُورةً وكتب النبي عليه الصلاة والسلام في كتاب الصدقة لأهل اليمن ﴿في ثلاثين باقورة بقرة﴾ و التَّبَقُّرُ التوسع في العلم ومنه محمد الباقِرُ لتبقره في العلم
الراغب
بقر
- البقر واحدته بقرة. قال الله تعالى: }إن البقر تشابه علينا﴿[البقرة/70]، وقال:﴾بقرة لا فارض ولا بكر﴿[البقرة/68]،﴾بقرة صفراء فاقع لونها{ [البقرة/69]، ويقال في جمعه: باقر (قال ابن سيده: والجمع بقر، وجمع البقر: أبقر، كزمن وأزمن. فأما باقر وبقير وبيقور وباقور فأسماء للجمع.
راجع: اللسان (بقر) ) كحامل، وبقير كحكيم وقيل: بيقور، وقيل للذكر: ثور، وذلك نحو: جمل وناقة، ورجل وامرأة.
واشتق من لفظه لفظ لفعله، فقيل: بقر لأرض، أي: شق، ولما كان شقه واسعا استعمل في كل شق واسع. يقال: بقرت بطنه: إذا شققته شقا واسعا، وسمي محمد بن علي رضي الله عنه باقرا (انظر: اللسان (بقر) 4/74؛ وسير أعلام النبلاء 4/401؛ ووفيات الأعيان 4/174) لتوسعه في دقائق العلوم وبقره بواطنها.
وبيقر الرجل في المال وفي غيره: اتسع فيه، وبيقر في سفره: إذا شق أرضا متوسعا في سيره، قال الشاعر:
- 63 - ألا هل أتاها والحوادث جمة *** بأن امرئ القيس بن تملك بيقرا (البيت لامرئ القيس في ديوانه ص 62؛ واللسان (بقر) ؛ والمجمل 1/131؛ والخصائص 1/335)
وبقر الصبيان: إذا لعبوا البيقري، وذلك إذا بقروا حولهم حفائر. والبيقران: نبت، قيل: إنه يشق الأرض لخروجه ويشقه بعروقه.
ملخص اللسان:
1.  البَقَرُ: اسم جنس. البَقَرَةُ من الأَهلي والوحشي يكون  للمذكر والمؤنث، ويقع على الذكر والأُنثى؛ بَقَرٌ وباقِرٌ وبَقِيرٌ وبَيْقُورٌ وباقُورٌ وباقُورةٌ فأَسماء  للجمع؛
2.     ورجلٌ بَقَّارٌ: صاحب بقر.
3.     وعُيونُ البَقَرِ: ضَرْبٌ من العنب.
4.     وبَقِرَ: رَأَى بَقَرَ الوحش فذهب عقله فرحاً بهن.
5.     وناقة بَقِيرٌ: شُقَّ  بطنها عن ولدها أَيَّ شَقٍّ؛
6.     والبِقِيرُ والبَقِيرةُ: بُرْدٌ يُشَقُّ فَيُلْبَسُ بلا كُمَّيْنِ ولا  جَيْب،
7.     بَقَرَ نظر موضع الماء فرأَى الماء تحت الأَرض
8.     بَقَّرَ القومُ ما حولهم أي حفروا واتخذوا الركايا.
9.  والتبقر: التوسع في العلم والمال. وكان يقال لمحمد بن علي بن الحسين  بن علي الباقر، رضوان الله عليهم، لأَنه بقر العلم وعرف أَصله واستنبط  فرعه وتَبقَّر في العلم.
10.          وأَصل البقر: الشق والفتح والتوسعة. بَقَرْتُ الشيءَ بَقْراً: فتحته ووسعته. وفي حديث حذيفة: فما بال هؤلاء الذين  يَبْقُرونَ بيوتنا أَي يفتحونها ويوسعونها؛
11.                        وبَقِرَ الرجل يَبْقَرُ بَقَراً وبَقْراً، وهو أَن  يَحْسِرَ فلا يكاد يُبصر؛
12.                        والبَقَرُ:  العيال.
13.                        وبَيْقَرَ الرجلُ: هاجر من أَرض إِلى أَرض. وبَيْقَرَ: خرج إلى حيث  لا يَدْرِي. وبَيْقَرَ: نزل الحَضَرَ وأَقام هناك وترك قومه بالبادية
14.                        وبَيْقَرَ: أَعْيَا.
15.                        وبَيْقَر: هلَك.
16.                        وبيقر: مشَى  مِشْيَةَ المُنَكِّسِ.
17.                        وبَيْقَرَ: أَفسد؛ عن ابن الأَعرابي،
18.                        بيقر إِذا تحير. يقال: بَقِرَ الكلب وبَيْقَر  إِذا رأَى البَقَرَ فتحير،
19.                        وبَيْقَرَ الرجل في ماله إِذا أَسرع فيه وأَفسده.
لسان العرب:
● - بقر: البَقَرُ: اسم جنس. ابن سيده: البَقَرَةُ من الأَهلي والوحشي يكون  للمذكر والمؤنث، ويقع على الذكر والأُنثى؛ قال غيره: وإِنما دخلته الهاء  على أَنه واحد من جنس، والجمع البَقَراتُ. قال ابن سيده: والجمع بَقَرٌ  وجمع البَقَرِ أَبْقَرُ كزَمَنٍ وأَزْمُنٍ؛ عن الهجري، وأَنشد لمقبل بن  خويلد الهذلي:  كأَنَّ عَرُوضَيْهِ مَحَجَّةُ أَبْقُرٍ  لَهُنَّ، إِذا ما رُحْنَ فيها، مَذاعِقُ  فأَما بَقَرٌ وباقِرٌ وبَقِيرٌ وبَيْقُورٌ وباقُورٌ وباقُورةٌ فأَسماء  للجمع؛ زاد الأَزهري: وبَواقِر؛ عن الأَصمعي، قال: وأَنشدني ابن أَبي  طرفة:وسَكَّنْتُهُمْ بالقَوْلِ، حَتَّى كَأَنَّهُمْ  بَواقِرُ جُلْحٌ أَسْكَنَتْها المَراتِعُ  وأَنشد غير الأَصمعي في بيقور:  سَلَعٌ مَّا، ومِثلُه عُشَرٌ مَّا،  عائلٌ مَّا، وعالَتِ البَيْقُورا  وأَنشد الجوهري للورل الطائي:  لا دَرَّ دَرُّ رِجَالٍ خَابَ سَعْيُهُمُ،  يَسْتَمْطِرُونَ لَدَى الأَزمَات بالعُشَرِ  أَجاعِلٌ أَنْتَ بَيْقُوراً مُسَلَّعَةً،  ذَرِيعَةً لك بَيْنَ اللهِ والْمَطَرِ؟  وإِنما قال ذلك لأَن العرب كانت في الجاهلية إِذا استسقوا جعلوا  السَّلَعَةَ والعُشَرَ في أَذناب البقر وأَشعلوا فيه النار فتضج البقر من ذلك  ويمطرون.  وأَهل اليمن يسمون البَقَرَ: باقُورَةً. وكتب النبي، صلى الله عليه  وسلم، في كتاب الصدقة لأَهل اليمن: في ثلاثين باقورةً بَقَرَةٌ.  الليث: الباقر جماعة البقر مع رعاتها، والجامل جماعة الجمال مع راعيها.  ورجلٌ بَقَّارٌ: صاحب بقر.  وعُيونُ البَقَرِ: ضَرْبٌ من العنب.  وبَقِرَ: رَأَى بَقَرَ الوحش فذهب عقله فرحاً بهن.  وبَقِرَ بَقَراً وبَقَرَاً، (قوله؛ «وبقر بقراً وبقراً» سيأتي قريباً  التنبيه على ما فيه ينقل عبارة الأَزهري عن أبي الهيثم والحاصل كما يؤخذ من  القاموس والصحاح والمصباح أنه من باب فرح فيكون لازماً ومن باب قتل ومنع  فيكون متعدياً). فهو مَبْقُور وبَقِيرٌ: شُقه. وناقة بَقِيرٌ: شُقَّ  بطنها عن ولدها أَيَّ شَقٍّ؛ وقد تَبَقَّر وابْتَقَر وانْبَقَر؛ قال  العجاج:تُنْتَجُ يَرْْمَ تُلْقِحُ انْبِقَارا  وقال ابن الأَعرابي في حديث له: فجاءت المرأَة فإِذا البيت مِبْقُورٌ  أَي منتثر عَتَبَتُهُ وعِكْمُه الذي فيه طعامه وكل ما فيه.  والبِقِيرُ والبَقِيرةُ: بُرْدٌ يُشَقُّ فَيُلْبَسُ بلا كُمَّيْنِ ولا  جَيْب، وقيل: هو الإِتْبُ. الأَصمعي: البَقِيرةُ أَن يؤْخذ بُرد فيشق ثم  تلقيه المرأَة في عنقها من غير كمين ولا جيب، والإِتْبُ قميص لا كمين له  تلبسه النساء. التهذيب: روى الأَعمش عن المنهال بن عمرو عن سعيد بن جبير  عن ابن عباس في حديث هدهد سليمان قال: بينما سليمان في فلاة احتاج إِلى  الماء فدعا الهدهد فَبَقَر الأَرضَ فأَصاب الماء، فدعا الشياطين فسلخوا  مواضع الماء كما يسلخ الإِهاب فخرج الماء؛ قال الأَزهري: قال شمر فيما قرأْت  بخطه معنى بَقَرَ نظر موضع الماء فرأَى الماء تحت الأَرض فأَعلم سليمان  حتى أَمر بحفره؛ وقوله فسلخوا أَي حفروا حتى وجدوا الماء.  وقال أَبو عدنان عن ابن نباتة: المُبَقِّرُ الذي يخط في الأَرض دَارَةً  قدر حافر الفرس، وتدعى تلك الدارة البَقْرَةَ؛ وأَنشد غيره:  بِها مِثْلُ آثَارِ المُبَقِّر مَلْعَب  وقال الأَصمعي: بَقَّرَ القومُ ما حولهم أي حفروا واتخذوا الركايا.  والتبقر: التوسع في العلم والمال. وكان يقال لمحمد بن علي بن الحسين  بن علي الباقر، رضوان الله عليهم، لأَنه بقر العلم وعرف أَصله واستنبط  فرعه وتَبقَّر في العلم. وأَصل البقر: الشق والفتح والتوسعة. بَقَرْتُ  الشيءَ بَقْراً: فتحته ووسعته. وفي حديث حذيفة: فما بال هؤلاء الذين  يَبْقُرونَ بيوتنا أَي يفتحونها ويوسعونها؛ ومنه حديث الإِفك: فَبَقَرْتُ لها  الحديث أَي فتحته وكشفته. وفي الحديث: فأَمر ببقرة من نحاس فأُحميت؛ قال  ابن الأَثير: قال الحافظ أَبو موسى: الذي يقع لي في معناه أَنه لا يريد  شيئاً مصوغاً على صورة البقرة، ولكنه ربما كانت قِدْراً كبيرةً واسعةً  فسماها بَقَرَةً مأْخوذاً من التَّبَقُّرِ التَّوَسُّع، أَو كان شيئاً يسع  بقرة تامّة بِتَوابلها فسميت بذلك. وقولهم: ابْقُرْها عن جَنينها أَي شُقَّ  بطنها عن ولدها، وبَقِرَ الرجل يَبْقَرُ بَقَراً وبَقْراً، وهو أَن  يَحْسِرَ فلا يكاد يُبصر؛ قال الأَزهري: وقد أَنكر أَبو الهيثم فما أَخبرني  عنه المنذري بَقْراً، بسكون القاف؛ وقال: القياس بَقَراً على فَعَلاً لأَنه  لازم غير واقع.  الأَصمعي: بَيْقَرَ الفرسُ إِذا خَامَ بيده كما يَصْفِنُ برجله.  والبَقِير: المُهْرُ يولد في ماسكَةٍ أَو سَلًى لأَنه يشق عليه. والبَقَرُ:  العيال. وعليه بَقَرَةٌ من عيالٍ ومالٍ أَي جماعةٌ. ويقال: جاء فلان يَجُرُّ  بَقَرَةً أَي عيالاً. وتَبَقَّرَ فيها وتَبَيْقَرَ: توسع. وروي عن  النبي،صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى عن التَّبَقُّر في الأَهل والمال؛ قال  أَبو عبيد: قال الأَصمعي يريد الكثرة والسَّعة، قال: وأَصل التَّبَقُّرِ  التوسعُ والتَّفَتُّح؛ ومنه قيل: بَقَرْتُ بطنه إنما هو شْققته وفتحته. ومنه  حديث أُم سليم: إن دنا مني أَحد من المشركين بَقَرْتُ بَطْنَهُ. قال  أَبو عبيد: ومن هذا حديث أَبي موسى حين أَقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان، رضي  الله عنه، فقال إِن هذه الفتنة باقرة كداء البطن لا يُدْرَى أَنَّى يُؤْتى  لَهُ؛ إِنما أَراد أَنها مفسدة للدين ومفرقة بين الناس ومُشَتِّتَةٌ  أُمورهم، وشبهها بوجع البطن لأَنه لا يُدْرَى ما هاجه وكيف يُدَاوَى ويتأَتى  له. وبَيْقَرَ الرجلُ: هاجر من أَرض إِلى أَرض. وبَيْقَرَ: خرج إلى حيث  لا يَدْرِي. وبَيْقَرَ: نزل الحَضَرَ وأَقام هناك وترك قومه بالبادية،  وخص بعضهم به العراق، وقول امرئ القيس:  أَلا هَلْ أَتَاهَا، والحوادثُ جَمَّةٌ،  بأَنَّ امْرَأَ القَيْسِ بِنَ تَمْلِكَ بَيْقَرا؟  يحتمل جميع ذلك. وبَيْقَرَ: أَعْيَا. وبَيْقَر: هلَك. وبيقر: مشَى  مِشْيَةَ المُنَكِّسِ. وبَيْقَرَ: أَفسد؛ عن ابن الأَعرابي، وبه فسر  قوله:وقد كانَ زَيْدٌ، والقُعُودُ بأَرْضِهِ،  كَرَاعِي أُنَاسٍ أَرْسَلُوه فَبيْقرَا  والبيقرة: الفساد. وقوله: كراعي أُناس أَي ضيع غنمه للذئب؛ وكذلك فسر  بالفساد قوله:  يا مَنْ رَأَى النُّعْمانَ كانَ حِيَرَا،  فَسُلَّ مِنْ ذلك يَوْمَ بَيْقَرَا  أَي يوم فساد. قال ابن سيده: هذا قول ابن الأَعرابي جعله اسماً؛ قال:  ولا أَدري لترك صرفه وجهاً إِلاَّ أَن يضمنه لضمير ويجعله حكاية، كما  قال:نُبِّئْتُ أَخْوالي بَني يَزِيدُ  بَغيْاً علينا لَهُمْ فَدِيدُ  ضمن يزيد الضمير فصار جملة فسمي بها فحكي؛ ويروى: يوماً بيقرا أَي يوماً  هلك أَو فسد فيه ملكه. وبَقِرَ الرجل، بالكسر، إِذا أَعيا وحَسَرَ،  وبَيْقَرَ مثله. ابن الأَعرابي: بيقر إِذا تحير. يقال: بَقِرَ الكلب وبَيْقَر  إِذا رأَى البَقَرَ فتحير، كما يقال غَزِلَ إِذا رأَى الغزال فَلَهِيَ.  وبَيْقَرَ: خرج من بلد إلى بلد. وبَيْقَر إِذا شك، وبَيْقَرَ إِذا حَرَصَ  على جمع المال ومنعه. وبَيْقَر إِذا مات، وأَصْلُ البَيْقَرَة الفساد.  وبَيْقَرَ الرجل في ماله إِذا أَسرع فيه وأَفسده. ورورى عمرو عن أَبيه:  البَيْقَرَة كثرة المتاع والمال. أَبو عبيدة: بَيْقَرَ الرجل في العَدْو  إِذا اعتمد فيه. وبَيْقَر الدار إِذا نزلها واتخذها منزلاً.  ويقال: فتنة باقرة كداء البطن، وهو الماء الأَصفر. وفي حديث أَبي موسى:  سمعت رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يقول: سيأْتي على الناس فتْنَةٌ  باقِرَةٌ تَدَعُ الحليمَ حَيْرانَ؛ أَي واسعَةٌ عظيمةٌ. كفانا الله  شرها.والبُقَّيْرَى، مثال السُّمَّيْهى: لعبة الصبيان، وهي كومة من تراب  وحولها خطوط. وبَقَّرَ الصبيانُ: لعبوا البُقَّيْرَى، يأْتون إِلى موضع قد  خبئ لهم فيه شيء فيضربون بأَيديهم بلا حفر يطلبونه؛ قال طفيل الغَنَوِيُّ  يصف فرساً:  أَبَنَّتْ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتَالِعٍ،  لها مِثلُ آثارِ المُبَقِّرِ مَلْعَبُ  قال ابن بري: قال الجوهري: في هذا البيت يصف فرساً، وقوله ذلك سهو  وإِنما هو يصف خيلاً تلعب في هذا الموضع، وهو ما حول متالع، ومتالع: اسم  جبل.والبُقَّارُ: تراب يجمع بالأَيدي فيجعل قُمَزاً قَمزاً ويلعب به، جعلوه  اسماً كالقِذَافِ؛ والقُمَزُ كأَنها صوامع، وهو البُقَّيْرَى؛ وأَنشد:  نِيطَ بِحَقْويَها خَمِيسٌ أَقْمَرُ  جَهْمٌ، كبُقَّارِ الوليدِ، أَشْعَرُ  والبقار: اسم واد؛ قال لبيد:  فَبَاتَ السَّيلُ يَرْكبُ جانِبَيْهِ  من البَقَّارِ، كالعَمِدِ الثَّقَال  والبَقَّارُ: موضع.  والبَيْقرَةُ: اسراع يطأْطئ الرجل فيه رأْسه؛ قال المثَقِّبُ  العَبْدِيّ، ويروى لِعَدِيِّ بن ودَاع:  فَباتَ يَجْتَابُ شُقارَى، كما  بَيْقَرَ منْ يَمْشِي إِلى الجَلْسَدِ  وشُقارَى، مخفف من شُقَّارَى: نبت، خففه للضرورة، ورواه أَبو حنيفة في  كتابه النبات: من يمشي إلى الخَلَصَة، قال: والخَلَصَةُ الوَثَنُ، وقد  تقدم في فصل جسد.  والبَيْقَرانُ: نَبْتٌ. قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحته.  وبَيْقُور: موضع، وذو بَقَرٍ: موضع.  وجاد بالشُّقَّارَى والبُقَّارَى أَي الداهية.
مقاييس اللغة:
(بقرالباء والقاف والراء) أصلانِ، وربما جمع ناسٌ بينهما وزعموا أنه أصلٌ واحد، وذلك البقر، والأصلُ الثاني التوسُّع في الشيء وفَتْح الشيء.
فأمَّا البقَر فجماعة البقَرة، وجمعُها أيضاً البَقير وَالبَاقر، كقولك: حَمِير وضَئِين؛ قال:
يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ
وقال في الباقر:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ
وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاَّ ليُضرَبا
وَالباقر مثل الجامل في الجمال. قال أبو عبيدة: يقال للذَّكر أيضاً بقَرةٌ، كما يقال للدِّيك دَجاجة.
قال الأصمعيّ: يقال رأيتُ لبنِي فُلانٍ بَقَراً وَبَقِيراً وَباقِراً وَباقُورة، قال: وَأُبْقُور مثل أُمْعوز؛ قال: وأنشَدَني ابنُ (أبي)(3) طرفة:
فسكَّنْتُهُم بالقَولِ حَتَّى كأنّهُمْ
بَواقِرُ جُلْحٌ أَسْكَنَتْهَا المَراتِعُ
قال: والبواقِرُ جمعٌ لا واحِدَ لها، ويجوز أنْ يكون جمعَ باقرة؛ قال: وَالبقير لا واحِدَ له، وهو جمعٌ مثل الضَّئِين والشَّوِيِّ.
ويقال بَقِرَ الرَّجُلُ إذا نَظَرَ إلى بقرٍ كثير مفاجأةً فذهَبَ عَقْلُه.
وممّا حُمِل على هذا الباب قولُهم في العِيال البقَرةُ: يقال جاءَ فلانٌ يَسُوقُ بَقَرَةً، أي عيالاً كثيراً، وقال يونس: البَقَرة المرأة.
وأمّا الأصل الثَّاني فالتبقُّر التوسُّع والتفُّتح، من بَقَرْتُ البَطْنَ؛ قال الأصمعيّ: تبقّر فلان في ماله أي أفْسَده، وإليه يُذْهَب في حديثهصلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم: «أنّه نَهَى عن التّبقُّر في الأهل والمال».
قال الأصمعيّ: يقال ناقةٌ بَقِيرٌ، للتي يُبقَر بَطْنُهَا عن ولدِها، وفتنة باقِرَةٌ كداء البطن؛ والمُهْرُ البَقِير الذي تَموتُ أُمُّه قبل النِّتاج فيُبقر بَطنُها فيُسْتَخْرَج.
قال أبو حاتم للمُهْرِ إذا خرج من بَطْنِ أُمِّهِ وهو في السَّلا والماسكة، فيقع بالأرض جسدُه: هو بَقِيرٌ، وضدّه السَّليل.
ومن هذا الباب قولهم: بقّروا ما حَوْلَهم، أي حَفَرُوا، يقال: كم بقّرتُمْ لفَسِيلِكم. وَالبُقَّيْرَى لُعبةٌ لهم، يدقْدِقون داراتٍ مثلَ مواقع الحوافر، وقال طفيل:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْل مُتالعٍ
لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ
ومنه قول الخُضْريّ:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَميشٌ أَقْمَرُ
جَهْمٌ كبقَّارِ الوَلِيدِ أَشْعَرُ
فهذا الأصل الثاني، ومَنْ جَمَعَ بينهما ذهَب إلى أنَّ البقَر سُمِّيت لأنّها تَبْقُر الأرضَ، وليس ذلك بشيء.
ومما شذَّ عن الباب قولهم بَيْقَرَ، إذا هاجَرَ من أرضٍ إلى أرض، ويقال بَيْقَرَ إذا تعرَّض للهَلَكة، ويُنْشَد قولُ امرىء القيس:
إلا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ
بأَّن امرأَ القَيْسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا
ويقال بيقَرَ، أي أتى أرضَ العِراق؛ ويقال أيضاً بيقَرَ، إذا عَدَا مُنَكِّساً رأسَه ضَعْفاً، قال: ت. كما
بيقَرَ مَنْ يَمِشي إلى الجَلْسَدِ
وقال ابنُ الأعرابيّ: بَيْقَر سَاقَ نَفْسَهُ. وإلى بعض مَا مَضَى يرجع البقّار، وهو موضع؛ قال النابغة:
سَهكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأَنَّهمْ
تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ
وَبَقَرَ: اسم كثيب، قال:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ
وَيافِع من فِرِنْدَادَيْن مَلْمُومُ
القاموس المحيط:
البَقَرَةُ، للمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ م،ج بَقَرٌ وبَقَراتٌ وبُقُرٌ، بضَمَّتينِ، وبُقَّارٌ وأُبْقورٌ وبَواقِرُ، وأما باقِرٌ وبَقيرٌ وبَيْقورٌ وباقورٌ وباقورَةٌ، فأسْماءٌ للجَمْعِ.والبَقَّارُ صاحِبُه، ووَادٍ،وع بِرَمْلِ عالِجٍ كثيرُ الجِنِّ، ولُعْبَةٌ، والحَدَّادُ.وقُنَّةُ البَقَّارِ وادٍ آخَرُ لِبَنِي أسَدٍ.وعَصاً بَقَّاريَّةٌ شَديدَةٌ.وبَقِرَ الكَلْبُ، كفَرِحَ رأى البَقَرَ، فَتَحَيَّرَ فَرَحاً، الرَّجُلُ بَقْراً وبَقَراً حَسَرَ فلا يَكادُ يُبْصِرُ، وأعْيا.وبَقَرَه، كمَنَعَه شَقَّهُ، ووَسَّعَهُ، الهُدْهُدُ الأرضَ نَظَرَ مَوْضِعَ الماءِ فَرَآهُ، في بَنِي فُلانٍ عَرَفَ أمْرَهُم، وفَتَّشَهُم.والبَقيرُ المَشْقوقُ،كالمَبْقورِ، وبُرْدٌ يُشَقُّ فَيُلْبَسُ بِلا كُمَّيْنِ،كالبَقيرَةِ، والمُهْرُ يُولَدُ في ماسِكَةٍ أو سَلًى. والباقِرُ محمدُ بنُ عَلِيِّ بنِ الحُسَيْنِ، رَضِيَ الله تعالى عنهم، لتَبَحُّرِهِ في العِلْمِ، وعِرْقٌ في المآقي، والْأَسَدُ. وتَبَيْقَرَ تَوَسَّعَ،كتَبَقَّرَ. وبَيْقَرَ هَلَكَ، وفَسَدَ، ومَشَى كالمُتَكَبِّرِ، وأعْيا، وشَكَّ في الشيءِ، وماتَ، الدارَ نَزَلَها، ونَزَلَ إلى الحَضَرِ، وأقامَ، وتَرَكَ قَوْمَه بالبادِيَةِ، وخرج إلى حيثُ لا يَدْرَى، وأسْرَعَ مُطَأْطِئاً رأسَه، وحَرَصَ بِجَمْعِ المالِ، ومَنَعَه، الفرسُ حامَ بِيَدِهِ، وخَرَجَ من الشامِ إلى العِراقِ، وهاجَرَ من أرضٍ إلى أرضٍ.والبُقَّيْرَى، كسُمَّيْهَى لُعْبَةٌ.
وبَقَّرَ تَبْقيراً: لَعِبَها. والبَيْقَرانُ: نَبْتٌ. والبُقَّارَى، بالضم والشَّدِّ، وفتح الراءِ: الكَذِبُ، والداهِيَةُ، كالبُقَرِ، كصُرَدٍ. والبَيْقَرُ: الحائِكُ.والْأُبَيْقِرُ: الذي لا خَيْرَ فيه.والمَبْقَرَةُ: الطريقُ.وعينُ البَقَرِ: بِعَكَّا. وعُيونُ البَقَرِ: ضَرْبٌ من العِنَبِ، أسْوَدُ كبيرٌ مُدَحْرَجٌ، غيرُ صادِقِ الحَلاوَةِ، وبِفَلَسْطينَ يُطْلَقُ على ضَرْبٍ من الْإِجَّاصِ.والبَقَرَةُ: طائرٌ يكونُ أبْرَقَ، أو أطْحَلَ، أو أبْيَضَ،ج: بَقَرٌ.
وبَقَرٌ: ع قُرْبَ خَفَّانَ.وقُرونُ بَقَرٍ: في دِيارِ بني عامِرٍ. ودِعْصَتَا بَقَرٍ: دِعْصَتانِ في شِقِّ الدَّهْنا.
وذُو بَقَرٍ: وادٍ بينَ أخْيِلَةِ حِمَى الرَّبَذَةِ.وفِتْنَةٌ باقِرَةٌ: صادِعَةٌ للْأُلْفَةِ، شاقَّةٌ للعَصا. وبَقيرةُ، كسَفينةٍ: حِصْنٌ بالْأَنْدَلُسِ، ود شَرْقِيَّها. وكجُهَيْنَةَ: فَرَسُ عَمْرِو بنِ صَخْرِ بنِ أشْنَعَ. وكزُبَيْرٍ: ابنُ عبدِ اللّهِ بنِ شِهابٍ: محدِّثٌ.وجاء بالصُّقَرِ والبُقَرِ، والصُّقَّارَى والبُقَّارَى: بالكَذِبِ.والبَيْقَرَةُ: كَثْرَةُ المالِ والمَتاعِ.
تاج العروس:
ب ق ر
البَقَرَةُ : من الأهْلِيِّ والوَحْشِيِّ يكونُ للمذكَّر والمؤنَّث ويَقَعُ على الذَّكَر والأُنثى كذا في المُحكَم وإنّما دَخَلَتْه الهاءُ على أنه واحِدٌ من جنْسٍ م أي معروفٌ . ج بَقَرٌ بحذف الهاءِ وَبَقَراتٌ وبُقُرٌ بضمَّتَين وبُقّارٌ كرُمّان وأُبْقُورٌ وِزان أُفْعُول وبَواقِرُ وهذا الأخيرُ نقلَه الأزهريُّ عن الأصمعيّ قال : وأنشدَنِي ابنُ أبي طَرفةَ :
وَسكَّتُّهُمْ بالقَوْلِ حتَّى كأَنَّهُمْ ... بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْهَا المَرَاتِعُ . وأمّا باقرٌ وَبَقِيرٌ وبَيْقُورٌ وباقُورٌ وباقُورَةٌ فأسمَاءٌ للجَمْع وهذا نصُّ عبارَةِ المُحْكَم وقال : وجمعُ البَقَرِ أبْقُرٌ : كزَمَنٍ وأَزْمُنٍ وأَنْشَدَ لمَعْقِل بن خُوَيْلِدٍ الهُذَلِيِّ :
كأنَّ عَرُوضَيْه مَحَجَّةُ أبْقُرٍ ... لَهُنَّ ما رُحْنَ فيها مَذَاعِقُ . وأنشدَ في بَيْقُورٍ :
سَلَعٌ مَّا ومثلُه عُشَرٌ ما ... عائِلٌ مَّا وعالَتِ البَيْقُورَا . وأنشد الجوهريُّ للوَرل الطائيِّ :
لا دَرّ دَرُّ رِجَالٍ خابَ سَعْيُهُمُ ... يَسْتَمْطِرُونَ لَدَى الأزْمَاتِ بالعُشَرِ
أجاعِلٌ أنتَ بَيْقوراً مُسَلَّعَةً ... ذَرِيعَةً لك بَيْنَ الله والمَطَرِ . وإنَّمَا قال ذلك لأن العربَ كانت في الجاهليَّةِ إذا اسْتَسْقَوا جَعَلُوا السَّلَعَةَ والعُشَرَ في أذْنابِ البَقَرِ وأشْعَلُوا فيه النار فتَضِجُّ البَقَرُ مِن ذلك ويُمْطَرُون وأهلُ اليمنِ يُسَمُّون البَقَرَةَ باقُورَةً . وكَتَبَ النبيُّ صلَّى الله عليه وسلّم في كتاب الصَّدَقةِ لأهْلِ اليمنِ : " في ثلاثينَ باقُورَةً بَقَرَةٌ "
وقال اللَّيث : الباقِرُ : جماعةُ البَقَرِ مع رُعَاتِهَا والجامِلُ : جماعةُ الجِمَال مع راعِيها وفي جَمْهَرة ابنِ دُرَيد : وباقِرٌ وبَقِيرٌ جمعُ البَقَرِ . والبَقَّارُ كشَدّادٍ : صاحِبُه أي البَقَرِ . البَقَّارُ : وادٍ
قال لَبِيد :
فباتَ السَّيْلُ يَرْكَبُ جانِبَيْه ... مِن البَقّارِ كالعَمِدِ الثَّقَالِ . و : ع بَرْملِ عالِجٍ كثيرُ الجِنِّ قيل : هو بنَجْدٍ وقيل : بناحية اليَمامةِ . البَقَّارُ : لُعْبَة لهم وهو تُرَابٌ يُجْمَعُ في الأيدِي فيُجْعَلُ قُمَزاً قُمَزاً كأنَّهَا صَوامِعُ يُلْعَبُ به جَعَلُوه اسْماً كالقِذَافِ وهو البُقَّيْرَي وأنشدَ :
نِيطَ بِحَقْوَيْهَا خَمِيسٌ أقْمَرُ ... جَهْمٌ كبَقّارِ الوَلِيدِ أَشْعَرُ
البَقّارُ : الحَدّادُ والحَفّارُ . وقُنّةُ البَقّارِ : وادٍ آخَرُ لبَنِي أسَدٍ . وعَصاً بَقّارِيّة : شَدِيدة وفي التَّكْملة : لِبَعْضِ العِصِيِّ . وَبِقَر الكَلْبُ كفَرِحَ : رَأَى البَقَرَ أي بَقَرَ الوَحْشِ فتَحَيَّرَ وذَهَبَ عَقلُه فَرَحاً بهنّ . بَقِرَ الرجلُ بَقْراً بفتحٍ فسكونٍ وبَقَراً محرَّكَةً : حَسَرَ فَلا يَكَادُ يُبْصِرُ وأَعْيَا قال الأزهريُّ : وقد أنْكَرَ أبو الهَيْثَمِ فيما أخبَرَنِي عنه المُنْذِرِيُّ بَقْراً بسكونِ القافِ وقال : القياس بَقَراً على فَعَلاً لأنه عَيْرُ واقِع . وبَقَرَه كمَنَعَه يَبْقُره : شَقَّه وفَتَحَه وَوسَّعَه وفي حديث حُذَيْفَةَ : " فما بالُ هؤلاءِ الذين يَبْقُرُونَ بُيُوتَنَا " أي يَفْتَحُونَها ويُوَسِّعُونها ومنه حديثُ الإفك : " فبَقَرْتُ لها الحَدِيثَ " أي فَتَحْتُه وكَشَفْتُه
بَقَرَ الهُدْهُدُ الأرضَ : نَظَرَ مَوْضِعَ الماء فرَآه . في التِّهْذِيب : رَوَى الأعْمَشُ عن المِنْهَالَ بن عَمرو عن سعيدِ بن جُبَيْرٍ عن ابنِ عَبّاسٍ في حديث هُدْهُدِ سليمانَ قال : " بَيْنَنا سُلَيْمَانُ في فلاةٍ احتاجَ إلى الماء فدَعَا الهُدْهُدَ فبَقَرَ الأرضَ فأصاب الماء فدَعَا الشَّيَاطِينَ فسَلَخُوا مواضِعَ الماءِ فرأَى الماءَ تحت الأرضِ فأعْلَمَ سليمانَ حتى أمَرَ بحَفْرِه "
بَقَرَ في بَنِي فُلانٍ إذا عَرَفَ أمْرَهم وفي التَّكْمِلَة : إذا عَلِمَ أَمْرَهِم وفَتَّشَهم
والبَقِيرُ : المَشْقُوقُ كالمَقْبُورِ . وناقة بَقِيرٌ : شُقَّ بَطنُها عن وَلَدِهَا . وقال ابن الأَعرابيِّ في حديثٍ له : فجاءَت المرأَةُ فإذا البيتُ مَبْقُورٌ أي مُنْتَثِرٌ عَيْبَتُه وعِكْمُه الذي فيه طَعامُه وكلُّ ما فيه
البَقِيرُ : بُرْدٌ يُشَقُّ فيُلْبَسُ بلا كُمَّيْنِ ولا جَيْبٍ كالبَقِيرةِ وقيل : هو الإتْبُ وقال الأَصمعيُّ : البَقِيرَةُ أَن يُؤْخَذَ بُرْدٌ فيُشَقَّ ثم تُلْقِيَه المرأَةُ في عُنُقِهَا من غيرِ كُمَّيْنِ ولا جَيْبٍ والأتْبُ : قَمِيصٌ لا كُمَّيْنِ له تَلبَسُه النِّسَاءُ وقال الأَعْشَى :
كَتَمَيُّلِ النَّشْوَانِ يَرْ ... فُلُ في البَقِيرِ وفي الإِزارِ . وقد تقدَّم
البَقِيرُ : المُهْرُ يُولَدُ في ماسِكَةٍ أو سَلىٍ لأنَّه يُشَقُّ عليه . والباقِرُ لَقَبُ الإمامِ أبي عبدِ اللهِ وأبي جعفر محمّد بن الإمامِ عليٍّ زَيْنِ العَابِدِينَ ابنِ الحُسَيْنِ بنِ عليٍّ رضيَ اللهُ تعالى عنهم وُلِدَ بالمدينة سنةَ 57 ، من الهجرة وأُمُّه فاطمةُ بنتُ الحَسَن بنِ عليٍّ فهو أوَّلُ هاشميٍّ وُلِدَ مِن هاشِميَّيْنِ عَلَوِيٌّ مِن عَلَوِيَّيْنِ عاش سَبْعاً وخمسينَ سنةً وتُوُفِّيَ بالمدينة سنةَ 114 ، ودُفِنَ بالبَقِيعَ عند أبِيه وعمِّه وأعْقبَ مِن سبعة : جعفرٍ الصّادِقِ وإبراهيمَ وعُبَيدِ الله وعليٍّ وزَينبَ وأُمِّ سَلَمَةَ وعبدِ الله وإنما لُقِّبَ به لتَبَحُّرِه في العِلْمَ وتَوسُّعِه وفي اللِّسَان : لأَنه بَقَرَ العِلْمَ وعَرَفَ أَصله واستنبطَ فَرْعَه
قلْت : وقد وَرَدَ في بعض الآثارِ عن جابرِ بنِ عبد اللهِ الأنصاريِّ : أنَّ النبيَّ صلَّى الله عليه وسلَّم قال له : " يُوشِك أن تَبْقَى حتى تَلْقَى وَلداً لي من الحُسين يقال له : محمّد يَبقُر العِلْمَ بقْراً فإذا لقيتَه فأَقرِئْه منيِّ لسلامَ " خَرَّجَه أئمَّة النَّسَبِ
الباقِرُ : عِرْقٌ في المَآقِي نَقلَه الصغانيُّ لأنه يَشُقُّها . الباقِرُ : الأسَدُ لأنّه إذا اصطادَ الفَرِيسةَ بَقَرَ بَطْنَها . وتَبَيْقَرَ : تَوَسَّعَ كتَبَقَّرَ ورُوِىَ عن النبيِّ صلَّى الله عليه وسلّم : أنّه " نَهَى عن التَّبَقُّرِ في الأهْل والمالِ " قال أبو عُبَيْد : قال الأصمعيّ : يُرِيدُ الكَثْرَةَ والسَّعَةَ قال : وأصلُ التَّبَقُّرِ التَّوَسُّعُ والتَّفَتُّحُ ومنه قيل : بَقَرْتُ بَطْنَه إنَّمَا هو شَقَقْتُه وَفَتَحْتُه ومنه حديثُ أُمِّ سُلَيْمٍ : " إنْ دَنَا منِّي أحدٌ من المُشْرِكين بَقَرْتُ بَطنَه "
وَبَيْقَرَ الرجلُ : هَلَكَ . وبَيْقَرَ : فَسَدَ وفي بعض النُّسَخ : أَفْسَدَ وكلتاهما صَحِيحان وعلى الأُولى فَسَّرُوا قوله :
يا مَنْ رَأَى النُّعْمَانَ كان حِيَرَا ... فَسُلَّ مِنْ ذلك يَوْمَ بَيَقْرَا . أي يومَ فَسَادٍ قال ابن سِيدَه : هذا قولُ ابنِ الأعرابِيِّ جَعَلَه اسماً قال : ولا أَدرِي لتَرْكِ صَرْفِه وَجْهاً إلاّ أن يُضَمِّنَه الضَّمِيرَ ويَجعَلَه حِكَايةً ويُرْوَى : " يَوماً بَيْقَرَا " أي يوماً هَلَكَ أو فَسَدَ فيه مُلْكُه وعلى النُّسْخَة الثانِيةِ فَسَّرَ ابنُ الأعرابيِّ قولَه :
وقد كان زَيْدٌ والقُعُودُ بأَرْضِه ... كرَاعِي أُناسٍ أرْسَلُوه فَبَيْقَرَا . وقوله : كرَاعِي أُناسٍ أي ضَيَّعَ غَنَمَه للذِّئْب . بَيْقَرَ : مَشَى كالمُتَكَبِّر هكذا في النُّسَخ وفي اللِّسَان وغيرِه من الأُمَّهات : مَشَى مِشْيَةَ المُنَكِّسِ ولعلَّ ما في نُسَخ القاموس تَصْحِيف عن هذا فلْيُنْظَرْ . بَيْقَرَ الرجلُ : أعْيَا وحَسَرَ وقال ابن الأعرابيِّ : يَبْقَرَ إذا تَحَيَّرَ يقال : بَقِرَ الكَلْبُ وَبَيْقَرَ إذا رَأَى البَقَرَ فتَحَيَّرَ كما يقال : غَزِلَ إذا رَأَى الغَزالَ فَلَهَا
بَيْقَرَ إذا شَكَّ في الشَّيْءِ . بَيْقَرَ إذا مَاتَ . وأصلُ البَيْقَرَةِ الفَسَادُ . بَيْقَرَ الدّارَ إذا نَزَلَهَا واتَّخَذها مَنْزِلاً عن أبي عُبَيْدَةَ . بَيْقَرَ : نَزَلَ إلى الحَضَر وأَقامَ هنالك وتَرَكَ قَومَه بالبادِيَةِ وخَصَّ بعضُهم به العِراقَ كما سيأْتي . بَيْقَرَ : خَرَجَ إلى حيثُ لا يُدْرَي
بَيْقَرَ : أسْرَعَ مُطَأْطِئاً رَأْسَه وهذا يُؤَيِّدُ ما في الأُصُول : مَشَى مِشْيَةَ المُنَكِّس كما تقدَّم قال المُثَقِّبُ العَبْدِيُّ ويُروَى لعَدِيِّ بنِ وَادَعٍ :
فبَاتَ يَجْتَابُ شُقَارَى كمَا ... بَيْقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ . بَيْقَرَ : حَرَصَ بِجَمْعِ وفي بعض الأُصول : على جَمْعِ المالِ ومَنَعَه . بَيْقَرَ الفَرَسُ إذا خَامَ بِيَدَهِ كما يَصْفِنُ بِرِجْلِه نُقِلَ ذلك عن الأصمعيّ والخَوْمُ هو الصُّفُون كما سيأْتي
بَيْقَرَ : خَرَجَ من الشّام إلى العِراقِ قال امرُؤُ القَيْس :
ألاَ هلْ أتَاها والحَوَادِثُ جَمَّةٌ ... بأنَّ امْرَأ القَيْسِ بنَ تَمْلِك بَيْقَرَا . بَيْقَرَ : هَاجَرَ من أَرضٍ إلى أرضِ ويقال : خَرَجَ من بلدٍ إلى بلدٍ فهو مُبَيْقِرٌ وهو مّما أَلْحَقُوه بالمُصَغَّرَات وليس بمُصَغَّر في أَلفاظ سَبَقَ ذِكرُهَا في ب ط ر . وقال السُّهَيْلِيُّ في الرَّوض : المُهَيْنِمُ والمُبَيْطِرُ والمُبَيْقِرُ لو صَغَّرْتَ واحداً من هذه الأسمَاءِ لَحَذَفْتَ الياءَ الزائدةَ كما تَحْذِفُ الألِفَ من مَفَاعِلَ ويَلحَقُ ياءُ التَّصْغِيرِ في مَوْضِعِها فيعودُ اللَّفْظُ إلى ما كان فيقال في تِصْغِير : مُهَيْنِمٍ ومُبَيْطِرٍ : مُهنم ومُبطر وله في هذا المَقَام بحثٌ نَفِيسٌ فراجِعْه
والبُقَّيْرَى كسُمَّيْهَى : لُعْبَة الصِّبْيَانِ وهي كَوْمَةٌ مِن تُرَابٍ وحَولَهَا خُطُوطٌ ذَكَرَه ابن دُرَيْدٍ . وبَقَّرَ الصَّبِيُّ تَبْقِيراً : لَعِبَهَا يَأْتُون إلى مَوضعٍ قد خُبِّئَ لهم فيه شيْءٌ فيَضْرِبُون بأَيْدِيهم بلا حَفْرٍ يَطْلُبُونه والذي في الجَمْهَرة لابنِ دُرَيْدٍ : بَيْقَرَ الصَّبِيُّ بَيْقَرَةً : لَعِبَ البُقَّيْرى فهو مُبَيْقِرٌ . فانْظُرْه وتَأَمَّلْ . والبَيْقَرَانُ : نَبْتٌ عن أبي مالِكٍ قال ابن دُرَيْدٍ : ولا أَدْرِي ما صحَّتُه
والبُقّارَى بالضَّمِّ والشَّدِّ وفتح الرّاءِ : الكَذِبُ والدّاهِيَةُ كالبُقَرِ كصُرَدٍ يقال : جاءَ بالشُّقّارَى والبُقَّارَى وجاء بالشُّقَرِ والبُقَرِ أي الكَذِبِ نقله ابن دُرَيْدٍ في الجَمْهَرة عن أبي مالكٍ وقال : الصُّقّارَى : والبُقَّارَى والصُّقَر والبُقَر وأوردَه المَيْدَانِيُّ أيضاً في مَجْمَع الأَمثال
والبَيْقَرُ كحَيدَرٍ : الحائِكُ . والأُبَيْقِرُ كأنّه تصغيرُ أبْقَرَ : هو الرجلُ الذي لا خَيرَ فيه ولا شَرَّ كما في التَّكْمِلَة . والمَبْقَرَةُ بالفتح : الطَّرِيقُ : لسَعَتِهَا أو لِكَوْنِهَا مَشْقُوقَةً مفتوحةَ
وعَيْنُ البَقَرِ بعَكّا من سواحلِ الشّامِ . وعُيُونُ البَقَرِ : ضَرْبٌ من العِنَب أسودُ كبيرٌ مُدَحْرَجٌ غيرُ صادِقِ الحَلاَوَةِ وهو مجازٌ
عُيُونُ البَقَرِ بفِلَسْطِينَ يُطلَقُ على ضَرْبٍ من الإجّاص على التَّشْبِيه . والبَقَرَةُ محرَّكةً : طائرٌ يكونُ أبْرَقَ أو أطْحَلَ أو أَبيضَ . ج بَقَرٌ بفتْحٍ فسكونٍ . وَبَقَرٌ محرَّكةً : ع قُرْبَ خَفّانَ بالقُرْب من الكُوفة . وقُرُونُ بَقَرٍ : موضعٌ في دِيار بني عامر بنِ صَعْصَعَةَ بنِ كِلابٍ المُجَاوِرَة لِبَلْحَارِثِ بنِ كَعْبٍ بها وَقْعْةٌ . ودِعْصَتَا بَقَرٍ : دِعْصَتَانِ في شِقِّ الدَّهْنَا بالحِجاز بأَرضِ بني تَمِيم
وذو بَقَرٍ : وادٍ بين أَخْيِلَةِ الحِمَى حِمَى الرَّبَذَةِ وقد تقدَّم ذِكْرُ الأَخْيِلَةِ عند ذِكْرِ الرَّبَذَةِ
يقال : فِتْنَةٌ باقِرَةٌ كَدَاءِ البَطْنِ وفي حديث أبي موسى : سمعتُ رسولَ اللهِ صلَّى الله عليه وسلَّم يقول : " سَيَأْتِي على النّاس فِتْنَةٌ باقِرَةٌ تَدَعُ الحَلِيمَ حَيْرَانَ " أي واسِعَةٌ عظيمةٌ وقيل : صادِعَةٌ للأُلْفَةِ شاقَّةٌ للعَصَا مُفْسِدَةٌ للدِّين ومُفَرِّقَةٌ بين الناس وشَبَّهها بوَجَع البَطْنِ لأَنه لا يُدْرَي ما هاجَه وكيف يُداوَي ويُتَأَتَّى له . وبَقِيرَةٌ كسَفِينَةٍ : حِصْنٌ بالأَنْدَلُسِ من أعمال رَيَّةَ . و : د آخَرُ شَرْقِيَّهَا أي بالأندلس منه : أبو عبد اللهِ محمّدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ حَكِيمَ بنِ البَقَرِيّ حدَّث عنه الفَقِيهُ أبو عُمَرَ بنُ عبدِ البَرِّ القُرْطُبِيُّ . البُقَيْرَةُ : كجُهَيْنَةَ : فَرَسُ عَمْرِو بنِ صَخْرِ بنِ أَشْنَعَ نقلَه الصَّغانيّ . بُقَيْرٌ : كزُبَيْرٍ بنُ عبدِ اللهِ بن شهاب بنِ مالكٍ . مُحَدِّثٍ عن جَدِّه في يوم اليَمَامَةِ نَقَلَه الحَافظُ
مِن أمثالِهم : " جَاءَ فلانٌ بالصُّقَرِ والبُقَرِ والصُّقّارَى والبُقَّارَى " وقد تقدَّم ضَبْطُها أي بالكَذِبِ وبالدّاهِيَةِ كما صَرَّح به المَيْدَانِيُّ وغيرُه من أَهل الأمثَال
رَوَى عَمْرٌو عن أَبِيه : البَيْقَرَةُ : كَثْرَةُ المالِ والمَتَاعِ
ومّما يُستدرَكُ عليه : ناقَةٌ بَقِيرٌ : شُقَّ بَطْنُها عن وَلَدِها . وقد تَبَقَّرَ وابْتَقَر وانْبَقَرَ قال العَجّاج :
" تُنْتَجُ يومَ تُلْقِحُ انْبِقَارَا . وقال أبو عَدْنَانَ عن ابنِ نُبَاتَةَ : المُبَقَّرُ : الذي يَخُطُّ في الأرض دارَةً قَدْرَ حافِرِ الفَرَسِ وتُدْعَى تلك الدّارةُ : البَقَرَةَ قال طُفَيْلٌ الغَنَوِيُّ يصفُ خَيْلاً وقال الصَّغانيّ : يصفُ كَتِيبَةً :
أَبَنَّتْ فمَا تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتَالِعٍ ... لهَا مِثْلٌ آثارِ المُبَقَّرِ مَلْعَبُ . وقال الأصمعيُّ : بَقَّرَ القَومُ ما حَولَهم أي حَفَرُوا واتَّخَذُوا الرَّكايَا . ورجلٌ باقِرَةٌ : فَتَّشَ عن العُلُوم . والبَقَرُ : قِدْرٌ واسِعَةٌ كبيرةٌ نقَله ابنُ الأَثِير عن الحافظِ أبي موسى
ومن المَجاز : البَقَرُ : العِيَالُ يقال : جاءَ فلانٌ يَجُرُّ بَقَرَةً أي عِيَالاً وعليه بَقَرَةٌ من عِيَالٍ ومالٍ أي جماعَةٌ . وقال الزَّمَخْشَرِيُّ : والمُرَادُ الكثرةُ والاجتماعُ كقولهم : له قِنطارٌ من ذَهَبٍ وهو مِلْءُ مَسْكِ البَقَرَةِ لمَّا استُكْثِرَ ما يَسَعُ جِلْدُهَا فَضَرَبُوه مَثَلاً في الكَثْرَة
وَبَيْقَر الرَّجلُ في مالِه إذا أسْرَعَ فيه وأفْسَدَه . وعن أبي عُبَيْدَةَ : بَيْقَر الرجلُ في العَدْوِ إذا اعْتَمَدَ فيه . وبَيْقُورٌ : موضعٌ . ونَزْلَةُ أبِي بَقَر : قريةٌ بالبَهْنساوِيْة . وبُوقِير بالضمّ : جزيرةٌ قربَ رَشِيد
وبُقَيْرٌ : كهُذَيْلٍ بنُ سَعيدٍ بنِ سَعْدٍ : بَطْنٌ من خَوْلانَ والنِّسبةُ إليه بُقَريٌّ كهُذَلِيٌّ منهم أًخْنَسَ بنُ عبدِ اللهِ الخَوْلانِيُّ شَهِدَ فَتْحَ مِصرَ هكذا ضَبَطَه عبد الغَنيِّ بنُ سعيدٍ وقال : حَدَّثَنِي بذلك أبو الفَتْحِ عن أَبي سَعيدٍ . والبَاقِرَةُ : مِن قُرَى اليَمَامَةِ وهما باقِرَتَانِ كذا في المُعْجَم
وبَقِيرَةُ كسَفِينَة : امرأَةُ القَعْقَاعِ بنِ أبِي حَدْرَد لها صُحْبَةٌ حَدِيثها في مُسْنَدِ أَحمدَ
وبقيرُ بنُ عَمْروٍ الخُزاعِيُّ له صُحْبَةٌ . والباقُورُ : لًقًبٌ . ومن أمثالهم : " الظِّباءَ على البَقَر " و " الكِرَابَ على البَقر : وقد تَقَدَّم . ومحمّدُ بنُ أبي بكرِ بنِ أحمدَ بنِ محمّد البَقَرِيُّ مُحَرَّكَةً روَى عن أبيه وعنه أبو جَعْفَرٍ المَنَادِيلِيُّ . ومحمّدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ حكيمٍ القُرْطُبِيُّ البَقَرِيُّ سَمِع محمّدَ بنَ معاويةَ بنِ أحمرَ . ودارُ البَقَرِ : قَرْيَتَانِ بمصر : القِبْلَيّةُ والبَحْرِيَّةِ كلتاهما في الغَرْبِيَّة . وبَنُو بَقَرٍ : قبيلةٌ مِن جُذَام إليها نُسِبَتْ تلك القريةُ . وكَوم البَقَرِ بالكُفُور الشّاسعة والبَقّار كشّدّادٍ بالشَّرْقيَّة . والبَقَّارةُ تُذكَرُ مع فَرَمَا من مُدن الجِفار خرابٌ الآن . والبَقَرَةُ محرَّكَةً : ماءَةٌ بالحَوأبِ عن يَمينِه لبنِي كَعْبِ بنِ عبدٍ من بني كِلابٍ وعندها الهَرْوَةُ وبها مَعْدِنُ ذَهَبٍ . وَبَقَرَانُ محرَّكةً وقيل بكسر القاف وَادٍ أو جَبلٌ في مِخْلافِ بَنِي نَجِيدٍ من اليمن تُجْلَبُ منه الفُصُوصُ البَقَرانِيَّةُ

##### Türkçe

بقر
**بَقَرَ - يَبْقُرُ - بَقَرَة - بَقَرات - بَقَر**
**بَقَرَ - يَبْقُرُ** + bir canlı + bir şeyi: içini, içinde olanı çıkarmak için, geniş enli bir biçimde yarar.
**بَقَرَة**: “فـَعـَلة” vezninde: **بَقَرَ - يَبْقُرُ**’dan, fâil mânasında fiil ismi: tekrar ve kuvvet üzere yaran kimse: ve o, ıstılahta bilinen binek hayvanının adıdır; ve görünür ki bu, cinsinin yeri sürmek, onu yarmak ve çevirmek için kullanılmasındandır.
**بَقَرات**: **بَقَرَة**’nin çoğulu.
**بَقَر**: “فـَعـَل” vezninde, **بَقَرَ - يَبْقُرُ**’dan fiil ismi: ve o, ıstılahta sığır cinsinin cins adıdır.
Ve lafız, “açma ve yarma ve çatlatma ve şerh etme ve şeyin cisminin içinde geçmek için bir ayrılma ve bir açıklık meydana getirme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**شَقَّ - يَشُقُّ**، **فَتَحَ - يَفْتَحُ**، **شَرَحَ - يَشْرَحُ**، **بَقَرَ - يَبْقُرُ**، **فَرَجَ - يَفْرِجُ**، **بَجَسَ - يَبْجِسُ** (**بَجَسَ - يَبْجُسُ**)

بقرة
	﴿Ve Musa kavmine dediği vakit: “Şüphesiz Allah size bir **بَقَرَة** boğazlamanızı emrediyor.” Dediler: “Bizi alaya mı alıyorsun?” Dedi: “Cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım.” (67)﴾ البقرة
	﴿Dediler: “Rabbine bizim için dua et; bize onun ne olduğunu açıklasın.” Dedi: “Şüphesiz O diyor ki: O, ne yaşlı ne de genç, ikisi arasında orta yaşlı bir **بَقَرَة**’dir; size emrolunanı yapın.” (68)﴾ البقرة ﴿Dediler: “Rabbine bizim için dua et; bize onun rengi nedir açıklasın.” Dedi: “Şüphesiz O diyor ki: O, rengi parlak sarı bir **بَقَرَة**’dir; rengi bakanları sevindirir.” (69)﴾ البقرة ﴿Dedi: “Şüphesiz O diyor ki: O, boyunduruk altına alınmamış, yeri sürmeyen ve ekini sulamayan, salıverilmiş, onda alaca olmayan bir **بَقَرَة**’dir.” Dediler: “Şimdi hakkı getirdin.” Derken onu boğazladılar; neredeyse yapmayacaklardı. (71)﴾ البقرة

بقرات ( **بقرة**’nin çoğulu)
 ﴿Kral dedi: “Şüphesiz ben yedi semiz **بقرات** görüyorum; onları yedi zayıf yiyor; ve yedi yeşil başak ve diğerleri kuru. Ey ileri gelenler! Eğer rüyayı tabir ediyorsanız, rüyam hakkında bana fetva verin.” (43)﴾ يوسف ﴿“Yusuf, ey doğru sözlü! Bize yedi semiz **بقرات** hakkında fetva ver; onları yedi zayıf yiyor; ve yedi yeşil başak ve diğerleri kuru; umarım insanlara dönerim, umarım bilirler.” (46)﴾ يوسف

البقر ( sığır cinsi )
 ﴿Dediler: “Rabbine bizim için dua et; bize onun ne olduğunu açıklasın; şüphesiz **البقر** bize benzeşti; ve şüphesiz Allah dilerse elbette doğru yola erenler olacağız.” (70)﴾ البقرة ﴿Ve develerden iki, ve **البقر**’dan iki: De ki: “İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yahut iki dişinin rahimlerinin kapsadığı şeyi mi? Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiği vakit siz şahitler miydiniz?” Artık Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir; insanları bilgisizce saptırmak için. Şüphesiz Allah zalimler kavmini hidayete erdirmez. (144)﴾ الأنعام ﴿Yahudileşenlere her tırnaklıyı haram kıldık; ve **البقر** ve koyundan, onların iç yağlarını onlara haram kıldık; ancak sırtlarının taşıdığı yahut bağırsakların taşıdığı yahut kemikle karışan müstesna; bu, azgınlıkları sebebiyle onları cezalandırmamızdır; ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz. (146)﴾ الأنعام

مختار الصحاح
● [**بقر**] ب ق ر: **البَقَرُ** cins ismidir; ve **البقرةُ** erkek ve dişiye vâki olur; ve **الهاء** ferdler içindir; ve çoğul **البقرات**’tır. Ve **البَاقِرُ**: çobanlarıyla birlikte sığır topluluğudur. Ve Yemen ehli **البقرة**’ye **بَاقُورةً** derler. Ve Peygamber, عليه الصلاة والسلام, Yemen ehli için sadaka kitabında yazdı: ﴿Otuz **باقورة**’da bir **بقرة**﴾. Ve **التَّبَقُّرُ** ilimde genişlemedir; ondan **محمد الباقِرُ** (ilimde genişlemesinden dolayı)dır.

الراغب
بقر
- **البقر**’un teki **بقرة**’dir. Allah تعالى dedi: }Şüphesiz **البقر** bize benzeşti﴿[البقرة/70] ve dedi:﴾Ne yaşlı ne de genç bir **بقرة**﴿[البقرة/68]،﴾Rengi parlak sarı bir **بقرة**{ [البقرة/69]. Ve onun cem’inde denir: **باقر**. (İbn Sîde dedi: ve cem’ **بقر**’dur; ve **البقر**’un cem’i: **أبقر**’dur; **زمن** ve **أزمن** gibi. Amma **باقر** ve **بقير** ve **بيقور** ve **باقور** cem’ için isimlerdir.
Bkz.: **اللسان** (**بقر**) ) **حامل** gibi; ve **بقير** **حكيم** gibi; ve denildi: **بيقور**; ve erkeğe denildi: **ثور**; bu da: **جمل** ve **ناقة**; ve **رجل** ve **امرأة** gibidir.
Ve onun lafzından fiiline bir lafız türetildi; denildi: **بقر** bir yer için, yani: yardı. Ve onun yarması geniş olduğundan, her geniş yarıkta kullanıldı. Denilir: **بقرت بطنه**: onu geniş bir yarma ile yardığın zaman. Ve Muhammed b. Ali, رضي الله عنه, **باقرا** diye adlandırıldı (bkz.: **اللسان** (**بقر**) 4/74; **سير أعلام النبلاء** 4/401; **وفيات الأعيان** 4/174) ilimlerin inceliklerinde genişlemesi ve onların iç yüzlerini yarması sebebiyle.
Ve adam malda ve başkasında **بيقر** eder: onda genişledi. Ve yolculuğunda **بيقر** eder: yürüyüşünde genişleyerek bir yeri yardığı zaman. Şair dedi:
- 63 - ألا هل أتاها والحوادث جمة *** بأن امرئ القيس بن تملك بيقرا
(Beyit, İmru’ul-Kays’ındır; divanında s. 62; ve **اللسان** (**بقر**); ve **المجمل** 1/131; ve **الخصائص** 1/335)
Ve çocuklar **بقر** eder: **البيقري** oyununu oynadıkları zaman; bu, çevrelerinde çukurlar yardıkları zamandır. Ve **البيقران**: bir bitkidir; denildi: çıkışı için yeri yarar ve kökleriyle onu yarar.

ملخص اللسان:
1. **البَقَرُ**: cins ismidir. **البَقَرَةُ** evcil ve yabanîden, erkek ve dişi için olur; erkeğe ve dişiye vâki olur; **بَقَرٌ** ve **باقِرٌ** ve **بَقِيرٌ** ve **بَيْقُورٌ** ve **باقُورٌ** ve **باقُورةٌ** cem’ için isimlerdir;
2. Ve bir adam **بَقَّارٌ**: sığır sahibi.
3. Ve **عُيونُ البَقَرِ**: üzümden bir tür.
4. Ve **بَقِرَ**: yaban sığırını gördü de onlarla sevinçten aklı gitti.
5. Ve bir dişi deve **بَقِيرٌ**: karnı yavrusundan dolayı herhangi bir yarma ile yarıldı;
6. Ve **البِقِيرُ** ve **البَقِيرةُ**: bir bürd ki yarılır da kolsuz ve yakasız giyilir.
7. **بَقَرَ** su yerinin bulunduğu yere baktı da suyu yerin altında gördü.
8. **بَقَّرَ** kavim çevrelerindekini: yani kazdılar ve kuyular edindiler.
9. **التبقر**: ilimde ve malda genişlemedir. Ve Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin b. Ali’ye **الباقر** denirdi, رضوان الله عليهم; çünkü ilmi yardı, aslını bildi, fer’ini çıkardı ve ilimde genişledi.
10. **البقر**’un aslı: yarma ve açma ve genişletmedir. **بَقَرْتُ** şeyi **بَقْراً**: onu açtım ve genişlettim. Huzeyfe hadîsinde: “Evlerimizi **يَبْقُرونَ** edenler bunlar ne oluyor?” yani onları açıyorlar ve genişletiyorlar;
11. Ve **بَقِرَ** adam **يَبْقَرُ** **بَقَراً** ve **بَقْراً**: o, gözleri açılıp kalmasıdır; neredeyse görmez;
12. Ve **البَقَرُ**: aile/çoluk çocuk.
13. Ve adam **بَيْقَرَ**: bir yerden bir yere göç etti. Ve **بَيْقَرَ**: nereye gittiğini bilmediği yere çıktı. Ve **بَيْقَرَ**: şehre indi ve orada ikamet etti, çölde kavmini bıraktı.
14. Ve **بَيْقَرَ**: yoruldu.
15. Ve **بَيْقَر**: helâk oldu.
16. Ve **بيقر**: başı eğik kimsenin yürüyüşü gibi yürüdü.
17. Ve **بَيْقَرَ**: bozdu; İbnü’l-A‘râbî’den.
18. **بيقر**: şaşırdığı zaman. Denilir: köpek **بَقِرَ** ve **بَيْقَر**: **البَقَرَ**’ı gördüğü zaman şaşırdı.
19. Ve adam malında **بَيْقَرَ**: onda acele etti ve onu bozdu.
