# بقر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: بقر

القاف والراء والباء معهما
ق ر ب، ر ق ب، ب ر ق، ر ب ق، ق ب ر، ب ق ر كلهن مستعملات قرب: القَرَبُ أن يرعى القوم بينهم وبين المورد وهم يسيرون بعض السير حتى إذا كان بينهم وبين الماء عشية أو ليلة عدلوا فقربوا، وهم يقربون قرباً، واقربوا إبلهم، وقربت الإبل.
وحمار قارب يطلب الماء، قال:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
وقال:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها القَرِبُ
والعانة القَواربُ: هي التي تَقْرَبُ القَرَبَ أي تعجل الورود، ويقال لطالب الماء ليلاً: قارِبٌ.
والقَرَبُ: طلب الماء ليلاً.
والقارِبُ: سفينة صغيرة تكون مع أصحاب السفن البحرية تستخف لحوائجهم، والجميع قوارِبُ.
والقِرابُ للسيف والسكين: غمدهما، والفعل قَرَّبْتُ قِراباً وأقْرَبْتُ أيضاً قِراباً.
والقُرابُ: مُقاربةُ الشيء، تقول: معه ألف درهم أو قُرابُ ذلك، ومعه ملء قدح ماء أو قُرابُه.
وأتيته قُرابَ العشي، وقُرابَ الليل.
وهذا قدح قربان ماء ونصفان ماء وملآن ماء، فأما نصفان فمن النصف، وقَرْبانُ أي قارب الامتلاء.
وهذا قُرْبانٌ من قَرابينِ الملك أي وزير، هكذا يجمعون بالنون، وهو في القياس خلف، وهم الذين يستنفع بهم إلى الملوك.
والقُرْبُ ضد البعد، والاقتِرابُ الدنو، والتَقَرُّبُ: التدني والتواصل بحق أو قَرابةٍ.
والقُرْبانُ: ما تَقَرَّبْتَ به إلى الله تبتغي به قُرْباً ووسيلة.
وما قَرَبْتُ هذا الأمر قُرْباناً ولا قُرْباً.
وقَرَبَ فلان أهله أي غشيها قرباناً.
والقُرْبَى: حق ذوي القرابة.
وفلان يقرب أمراً أي يعزوه بقول أو فعل، وقربت أمراً: ما أدري ما هو.
والقُربُ: من لدن الشاكلة إلى مراق البطن، ومن الرفع إلى الإبط من كل جانب. وفرس لاحق الأقراب، يجمعون القرب، وإنما للفرس قربان، ولكن لسعته، كما يقولون: شاة عظيمة الخواصر، ولها خاصرتان كما قال:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
جمعه لسعته.
والقريبُ ذو القرابة، ويجمع أقارب، وقريبة جمعها قرائب، للنساء.
والقريبُ نقيض البعيد يكون تحويلاً يستوي فيه الذكر والأنثى، والفرد والجميع، هو قريب، وهي قريب، وهم قريب، وهن قريب.
وفرس مُقَرب: قَرُبَ مربطه ومعلفه لكرامته، ويجمع مقربات ومقاريب.
وأقْرَبَت الشاة والأتان فهي مُقربٌ، وأدنت الناقة فهي مدن لا غير.
والقَريبُ: السمك المملح ما دام في طراءته.
وقد حيى فلان وقَرَّبَ أي قال: حياك الله وقَرَّبَ دارك.
رقب: رَقَبْتُ الشيء أَرْقُبُهُ ورِقباناً أي انتظرت.
وقوله تعالى: "ولم تَرقُبْ قولي" أي لم تنظر.
والتَرَقُّبُ: تنظر الشيء وتوقعه.
والرًّقيبُ: الحارس يشرف على رِقْبةٍ، يحرس القوم.
ورقيبُ الميسر: الأمين الموكل بالضريب، ويقال: الرقيب السهم الثالث.
والرَقيبُ: الحافظ.
والرَّقُوبُ من الأرامل والشيوخ: الذي لا ولد له، ولا يستطيع الكسب، ويقال: هو الذي لم يقدم من ولده شيئاً، وسميت الأرملة رَقُوباً لأنه لا كاسب لها ولا ولد فهي تَتَرَقَّبُ معروفاً.
والرَّقَبَةُ أصل مؤخر العنق، والأَرْقَبُ والرَّقبانيُّ الغليظ الرَّقَبةِ.
وأمة رَقَبانيِّةٌ رَقْباءُ ولا تنعت به الحرة.
والرَّقَبُ جمع كالرِّقاب، والإعطاء في الرِّقاب أي في المكاتبين.
وأعتق الله رقَبَتَه، ولا يقال: عُنُقَه.
والرَّقيبُ: ضربٌ من الحيات، وجمعه رُقُب ورقيبات.
برق: البَرْقُ دخيل في العربية، ويجمع على بِرقان.
والبَرَقُ مصدر الأَبْرَقِ من الحبال، وهو الحبل الذي أبرم بقوة سوداء وقوة بيضاء.
ومن الجبال: ما فيه جدد بيض وجد سود.
والبَرْقاء من الأرض: طرائق بقعة فيها حجارة سود يخالطها رملة بيضاء، وكل قطعة على حبالها برقة، فإذا اتسع فهو الأبرق، والأبارق جمعه، ويجمع على البراق.
والأبارِقُ: الأكام يخالطها الحصى والرمال، قال:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
وهضب الأبارِقِ: موضع بعينه.
والبُروقُ: بيض السحاب، وبَرَقَ يبرُقُ بُروقاً وبَريقاً، وأبْرَقَ لغة.
والبارقةُ: سحاب يَبْرُقُ، وكل شيء يتلألأ فهو بارقٌ، ويبرُق بريقأً. ويقال للسيوف بوارِقُ.
وإذا اشتد موعد بالوعيد يقال: أبْرَقَ وأرْعَدَ، قال:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
وبَرَقَ ورَعَدَ لغة، قال:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
وأبْرَقَتِ الناقة: ضربت بذنبها مرة على فرجها، ومرة على عجزها.
والإنسان البَروقُ هو الفرق لا يزال، قال:
يروغ لكل خوار بَروقِ
كأنه من قولك: بَرِقَ بصره فهو بَرِقٌ أي بهت، فهو فزع مبهوت.
وكذلك يفسر من قرأ: "فإذا بَرِقَ البصر".
ومن قَرَأ: "بَرَقَ" يقول: تراه يلمع من شدة شخوصه ولا يطرف، قال:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
أي رد لها على الإبل.
وبَرَّقَ بعينه تبريقاً إذا لألأها من شدة النظر.
والبُراقُ: دابة يركبها الأنبياء.
والأباريقُ: جمع إبريق.
والبُرْقانُ: جمع بُرْقانةٍ، وهي جرادة تلونت بخطوط صفر وسود.
ربق: رَبَقتُ الشاة رَبْقاً بالرِّبْقِ وهو الخيط، الواحدة رِبْقةٌ، وشاة مُرَبَّقَةٌ أعم، ومَربوقةٌ.
وأم الربيق اسم للحرب، واسم للداهية الشديدة، قال العجاج:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
ويروى: الأزلم قبر: المَقْبَرةُ والمَقْبُرَةُ: موضع القبور: والقبر واحد.
والقَبرُ: مصدر، والقَبرُ موضع القَبرِ، وقَبرتهُ أقبرهُ قبراً ومقبراً.
والاِقبارُ: أن تهيء له قبراً وتنزله منزلة ذاك، قال الله تعالى: "ثم أماته فأقبره" أي جعله بحال يقبر.
والمُقابِرُ: الذي يحفر معك القبر.
والقبر: موضع متأكل مسترخى في العود الذي يتطيب به، وهو جوفه.
بقر: البَقَرُ: جماعة البَقَرةِ، والبَقيرُ والباقِرُ كقولك: الحمير والضئين والجامل، قال:
يكسعن أذناب البقيرِ الدُّلسِ
والباقِرُ جمع البقر مع راعيها، وكذلك الجامل، جمع الجمل مع راعيها.
والبَقرُ: شق البطن، قال الراج:
ضرباً وطعناً باقِراً عشنزرا
والبَقيرةُ شبه قميص تبلسه نساء الهند، ضيق إلى السرة.
والتَّبَقُّر: التفتح والتوسع من بقر البطن، ونهي عن التَّبَقُّر في المال.
والمُتَبَقِّر: اللاعب بالبُقَّيْرَى، وهي لعبة يلعب بها.
وَبَقَروا حولهم أي حفروا، ويقال: كم بَقَرتُم لغسيلكم أي كم حفرتم، وقال طفيل الغنوي:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار المُبَقِّرِ ملعب

### Türkçe

**القاف** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ق ر ب**، **ر ق ب**، **ب ر ق**، **ر ب ق**، **ق ب ر**، **ب ق ر** hepsi kullanımdadır. **قرب**: **القَرَبُ**; kavmin, su kaynağı ile aralarındayken, biraz yürüyüş yürürlerken aralarında otlatmasıdır; nihayet kendileriyle su arasında bir akşam yahut bir gece olunca yönelirler de yaklaşıp konarlar; onlar **يقربون** **قرباً** (yaklaşma olarak yaklaşırlar); develerini **اقربوا** (yaklaştırdılar/konaklattılar); ve develer **قربت** (yaklaştı/konakladı).
Ve suyu isteyen **قارب** bir eşek; dedi ki:
قد قدموني لإقرابٍ وإصدار
Ve dedi ki:
هاج الصوادي والحزان فاندلقـت		وانقض سابقها الحادي لها **القَرِبُ**
Ve **العانة القَواربُ**: o, **القَرَبَ**’a **تَقْرَبُ** olandır; yani suya varmayı çabuklaştırır. Ve geceleyin su isteyen kimseye: **قارِبٌ** denir.
Ve **القَرَبُ**: geceleyin su istemektir.
Ve **القارِبُ**: deniz gemileri sahipleriyle birlikte bulunan küçük bir gemidir; ihtiyaçları için hafifçe hareket eder; hepsi **قوارِبُ**tur.
Ve kılıç ve bıçak için **القِرابُ**: ikisinin kınıdır; fiil: **قَرَّبْتُ** **قِراباً** ve ayrıca **أقْرَبْتُ** da **قِراباً**.
Ve **القُرابُ**: şeyin yakınlığı; dersin ki: yanında bin dirhem vardır yahut bunun **قُرابُ**u; ve yanında bir kadeh dolusu su vardır yahut onun **قُرابُ**u.
Ve ona akşamın **قُرابَ**ında geldim; ve gecenin **قُرابَ**ında.
Ve bu, bir kadeh **قربان** su ve iki yarım su ve bir dolu sudur; ama iki yarım, yarımdandır; ve **قَرْبانُ** yani dolmaya yaklaştı.
Ve bu, kralın **قَرابينِ**inden bir **قُرْبانٌ**dur; yani bir vezir; böylece **النون** ile çoğul yaparlar; ve kıyasta bu aykırıdır; ve onlar, krallara (ulaşmada) kendileriyle faydalanılan kimselerdir.
Ve **القُرْبُ** uzaklığın zıddıdır; **الاقتِرابُ** yaklaşmadır; **التَقَرُّبُ**: hak ile yahut **قَرابةٍ** ile alçalma/yaklaşma ve bağ kurmadır.
Ve **القُرْبانُ**: Allah’a onunla **قُرْباً** ve vesile arayarak yaklaştığın şeydir.
Ve bu işe ne **قُرْباناً** ne de **قُرْباً** yaklaştım.
Ve falan, ehlini **قَرَبَ**; yani ona **قرباناً** olarak yaklaştı (cinsel temas etti).
Ve **القُرْبَى**: akrabalık sahiplerinin hakkıdır.
Ve falan bir işi **يقرب**; yani onu söz yahut fiil ile isnat eder. Ve bir işi **قربت**: onun ne olduğunu bilmiyorum.
Ve **القُربُ**: şekilden karın yanına kadar; ve her iki yandan, omuz başından koltuk altına kadar. Ve **لاحق الأقراب** bir at; **القرب**’u çoğul yaparlar; hâlbuki at için ancak iki **قربان** vardır; fakat genişliği sebebiyle; nitekim “yanları büyük bir koyun” derler; onun iki yanı vardır; dediği gibi:
لأبيض عجلي عظيم المفارق
Onu genişliği sebebiyle çoğul yaptı.
Ve **القريبُ** akrabalık sahibi olandır; **أقارب** diye çoğul yapılır. Ve **قريبة**; onun çoğulu kadınlar için **قرائب**tir.
Ve **القريبُ** uzakın zıddıdır; bir aktarım olarak gelir; onda erkek ve dişi, tekil ve çoğul eşit olur: o **قريب**; o (kadın) **قريب**; onlar **قريب**; onlar (kadınlar) **قريب**.
Ve **مُقَرب** bir at: bağlandığı yer ve yemliği, kerametinden dolayı yakın oldu. Ve **مقربات** ve **مقاريب** diye çoğul yapılır.
Ve koyun ve dişi eşek **أقْرَبَت**; o hâlde o **مُقربٌ**dür. Ve deve **أدنت**; o ise yalnızca **مدن**dir.
Ve **القَريبُ**: tuzlanmış balık; tazeliği sürdükçe.
Ve falan selam verdi ve **قَرَّبَ**; yani “Allah seni yaşatsın” dedi ve “evini yakın kılsın” dedi.

**رقب**: **رَقَبْتُ** şeyi **أَرْقُبُهُ** ve **رِقباناً**; yani bekledim.
Ve Yüce’nin sözü: “ولم **تَرقُبْ** قولي” yani sözümü gözetmedi/bakmadı.
Ve **التَرَقُّبُ**: şeyi gözetmen ve onu beklemen.
Ve **الرًّقيبُ**: bir **رِقْبةٍ** üzerinde gözetleyen bekçi; kavmi korur.
Ve kumarın **رقيبُ**i: vurma/çarpma işine memur güvenilir kimsedir. Ve denir ki: **الرقيب** üçüncü oktur.
Ve **الرَقيبُ**: koruyucu.
Ve dullardan ve ihtiyarlardan **الرَّقُوبُ**: çocuğu olmayan ve kazanmaya güç yetiremeyen kimsedir. Ve denir ki: o, çocuğundan hiçbir şey öne sürmemiş olandır. Ve dul kadına **رَقُوباً** adı verildi; çünkü onun için ne kazanan vardır ne çocuk; o hâlde bir iyiliği **تَتَرَقَّبُ** eder (bekler).
Ve **الرَّقَبَةُ** boynun arka tarafının köküdür. Ve **الأَرْقَبُ** ve **الرَّقبانيُّ**: **الرَّقَبةِ**si kalın olan.
Ve **رَقَبانيِّةٌ** bir cariye: **رَقْباءُ**; hür kadın bununla nitelenmez.
Ve **الرَّقَبُ**; **الرِّقاب** gibi bir çoğuldur. Ve **الرِّقاب**da bağış: yani mukâteb köleler hakkında.
Allah onun **رقَبَتَه**’sini azat etti; **عُنُقَه** denmez.
Ve **الرَّقيبُ**: yılanlardan bir tür; çoğulu **رُقُب** ve **رقيبات**.

**برق**: **البَرْقُ** Arapçada dâhildir (yabancı kökenlidir); **بِرقان** üzerine çoğul yapılır.
Ve **البَرَقُ**: iplerden **الأَبْرَقِ**in masdarıdır; o, siyah bir kuvvet ve beyaz bir kuvvetle sıkıca bükülmüş iptir.
Ve dağlardan: içinde beyaz çizgiler ve siyah çizgiler olan.
Ve yerden **البَرْقاء**: içinde siyah taşlar bulunan, onlara beyaz kum karışan bir yer parçasının çizgileridir; her parça, kendi çizgileri üzerinde **برقة**dır; genişleyince o **الأبرق**tır; onun çoğulu **الأبارق**tır; ve **البراق** üzerine de çoğul yapılır.
Ve **الأبارِقُ**: çakıl ve kum karışan tepeciklerdir; dedi ki:
لنا المصانع من بصرى إلى هجر		إلى اليمامة فالأجزاع فالـبُـرقِ
Ve **هضب الأبارِقِ**: belirli bir yerdir.
Ve **البُروقُ**: bulutun beyazlarıdır. Ve **بَرَقَ** **يبرُقُ** **بُروقاً** ve **بَريقاً**; ve **أبْرَقَ** bir lehçedir.
Ve **البارقةُ**: **يَبْرُقُ** olan bir buluttur. Ve parıldayan her şey **بارقٌ**tur; ve **بريقأً** parıldar. Ve kılıçlara **بوارِقُ** denir.
Ve tehdit ile vaat şiddetlenince: **أبْرَقَ** ve **أرْعَدَ** denir; dedi ki:
أَبْرِقْ وأرْعِـدْ يا يزي?		د فما وعيدك لي بضائر
Ve **بَرَقَ** ve **رَعَدَ** bir lehçedir; dedi ki:
فارْعِدْ هنالك ما بدا لك وابْرَقِ
Ve deve **أبْرَقَت**: kuyruğuyla bir kere ferci üzerine, bir kere sağrısı üzerine vurdu.
Ve **البَروقُ** insan: korkak olandır; durmadan korkar; dedi ki:
يروغ لكل خوار **بَروقِ**
Sanki senin “gözü **بَرِقَ** oldu; o hâlde o **بَرِقٌ**dur” sözündendir; yani şaşırdı; o hâlde o, korkmuş şaşkındır.
Ve “فإذا **بَرِقَ** البصر” okuyan kimse için de böyle açıklanır.
Ve “**بَرَقَ**” okuyan kimse der ki: şiddetli dikilmesinden dolayı onu parıldar görürsün; göz kırpmaz; dedi ki:
لما أتانا ابن عميرٍ راغـياً		أعطيته عيساء منها فَبَرقْ
Yani ona develer üzerine bir karşılık verdi.
Ve gözünü **بَرَّقَ**; **تبريقاً**: şiddetli bakıştan onu parlatınca.
Ve **البُراقُ**: peygamberlerin bindiği bir binek.
Ve **الأباريقُ**: **إبريق**in çoğuludur.
Ve **البُرْقانُ**: **بُرْقانةٍ**nin çoğuludur; o, sarı ve siyah çizgilerle renklendirilmiş bir çekirgedir.

**ربق**: koyunu **رَبَقتُ**; **رَبْقاً** olarak **بالرِّبْقِ** ile; o iptir. Tekili **رِبْقةٌ**dur. Ve **مُرَبَّقَةٌ** bir koyun daha geneldir; ve **مَربوقةٌ**.
Ve **أم الربيق**: savaşın adıdır; ve şiddetli musibetin adıdır. **العجاج** dedi ki:
أم الرُّبَيقِ والوُرَيْقِ الأزنم
Ve **الأزلم** diye rivayet edilir.

**قبر**: **المَقْبَرةُ** ve **المَقْبُرَةُ**: kabirlerin yeri; ve **القبر** tektir.
Ve **القَبرُ**: masdardır. Ve **القَبرُ**: **القَبرِ**in yeridir. Ve onu **قَبرتهُ**; onu **أقبرهُ**; **قبراً** ve **مقبراً**.
Ve **الاِقبارُ**: ona bir kabir hazırlaman ve onu bunun menzilesine indirmen (o muameleye tâbi kılman)dır. Allah Teâlâ dedi ki: “ثم أماته فأقبره” yani onu, gömülür hâlde kıldı.
Ve **المُقابِرُ**: seninle birlikte kabri kazan kimsedir.
Ve **القبر**: güzel koku edinilen ağaçta yenmiş, gevşemiş bir yerdir; o, onun iç boşluğudur.

**بقر**: **البَقَرُ**: **البَقَرةِ**nin topluluğudur. Ve **البَقيرُ** ve **الباقِرُ**; senin “**الحمير** ve **الضئين** ve **الجامل**” demen gibidir. Dedi ki:
يكسعن أذناب **البقيرِ** الدُّلسِ
Ve **الباقِرُ**: çobanıyla birlikte sığırın topluluğudur; ve aynı şekilde **الجامل**: çobanıyla birlikte devenin topluluğu.
Ve **البَقرُ**: karnı yarmaktır. **الراج** dedi ki:
ضرباً وطعناً **باقِراً** عشنزرا
Ve **البَقيرةُ**: Hind kadınlarının giydiği, göbeğe kadar dar olan, gömleğe benzer bir şeydir.
Ve **التَّبَقُّر**: karın yarmadan (doğma) açılma ve genişlemedir. Ve malda **التَّبَقُّر**dan nehyedildi.
Ve **المُتَبَقِّر**: **البُقَّيْرَى** ile oynayan; o, onunla oynanan bir oyundur.
Ve etraflarını **بَقَروا**; yani kazdılar. Ve denir ki: çamaşırınız için ne kadar **بَقَرتُم**; yani ne kadar kazdınız. Ve **طفيل الغنوي** dedi ki:
وملن فما ينفك حول متالع		بها مثل آثار **المُبَقِّرِ** ملعب
