# بقط (ب-ق-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ق - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ط ب
قطب ، قبط ، طبق ، بقط ، بطق : مستعملة .
قطب : قال الليث : القطب : نبات . قلت : القطْبة : هَنَة من الشّوك كأنّها حَسَكة مثلّثة ، وجمعها قطَبٌ ، وورق أصلها يشبه ورق النّفَل والذُّرَق ؛ والقطْب ثمرُها .
وقال الليث : القطوب : تزوِّي ما بين العينين عند العبوس . يقال : رأيته غضبانَ قاطباً ، وهو يَقطِب ما بين عينيه قطباً وقطوباً ، ويقطّب ما بين عينيه تقطيباً .
قال : والقطْب : كوكب بين الجدي والفرقدَين ، وهو صغير أبيض لا يبرح مكانَه أبداً ؛ وإنما شبِّه بقطب الرّحى ، وهو الحديدة التي في الطبق الأسفل من
الرّحَيَين يدور عليها الطبَق الأعلى ، ويدور الكواكب على هذا الكوكب الذي يقال له القطب .
أبو عمرو : شمِر عن أبي عدنان : القطب أبداً وسطَ الأربع من بنات نعش ، وهو كوبٌ صغير لا يزول الدَّهرَ ، والجدي والفرقدان تدور عليه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : القطبة من نصال الأهداف .
وقال الليث : القطْبة : نصل صغير قصير مربّع في السّهم يُرمَى به الأغراض .
وقال النّضر : القطبة لا تعدُّ سهماً .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : السّلْق : إدخال الشِّظاظ مرّةً في عُرى الجوالق عند العَكْم ، فإذا ثنيتَه فهو القطْب . قال : ومنه يقال : قطب الرجلُ ، إذا أثنَى جلدةَ ما بين عينيه .
قال : والقطْب : المزْج أيضاً ، وذلك لِلخَلْط . وكذلك إذا اجتمع القومُ وكانوا أصنافاً فاختلطوا قيل : قطَبوا فهم قاطبون . ومن هذا يقال : جاء القومُ قاطبةً ، أي : جميعاً مختلطاً بعضُهم ببعض .
أبو عبيد عن أبي عمرو : قَطبت الشّرابَ وأَقطبته ، أي : مزجته .
قال ابن مُقبِل :
يقطِّبُه بالعنبرِ الوَردِ مقطِبُ
قال : وقال الكسائي : القطب : القائم الذي تدور عليه الرّحى . وفيه ثلاث لغات : قُطْب ، وقَطْب ، وقُطُب .
وقال شمِر : وقِطْبٌ أيضاً .
وقال الليث : قاطبة : اسمٌ يجمع كلّ جيلٍ من الناس ، كقولك : جاءت العرب قاطبة .
قال : والقطاب : المِزاج الذي يُشرَب ولا يشرب ، كقول الطائفيّة في صفة غِسْلة .
قال أبو فروة : قدم فَرِيغونُ بجاريةٍ قد اشتراها من الطائف فصيحة .
قال : فدخلت عليها وهي تعالج شيئاً .
فقلت : ما هذا ؟ .
فقالت : هذه غِسْلة .
فقلت : وما أخلاطها ؟ .
فقالت : آخُذ الزبيب الجيّد فأُلقي لَزِجَه وأُلَجِّنُه وأَعبِثُه بالوخِيف ، وأقطّبه .
وأنشد غيرُه :
يَشرَب الطِّرْم والصَريفَ قطابَا
قال : الطِّرْم : العَسَل . والصَّريف : اللبن الحارّ . قِطاباً ، أي : مِزاجاً .
ابن السكيت عن ابن الأعرابي قال : القطيبة : أَلْبان الإبل والغَنم يُخلَطان .
وقال ابن شُمَيل : القطيبة : اللبن الحليب والحقين يُخلط بالإهالة . وقد قطبتُ له قطيبةً فشربَها .
وقال أبو زيد : القطِيبة : أن يخلط لبن الضأن والمِعزَى ، وهي النَّخيسة . وكل
ُّ ممزوج قطيبةٌ . والقطاب : المزاج . قطّبَ بين عينيه ، أي : جمعَ الغضون .
وقال أبو عبيدة : القطيبة : الرثيئة .
أبو زيد : في الجبينِ المقطَّبُ ، وهو ما بين الحاجبَين .
وقُطَيبَ : من أسماء العرب ، تصغير قطب .
طبق : قال الليث : الطَّبقُ : عُظَيم رقيق يفصل بين الفَقَارين .
وقال غيره : الطَبَق : فَقار الصلب أجمع . وكلّ فَقارة طبَقة .
وفي حديث ابن مسعود : ( وتبقى أصلابُ المنافقين طَبقاً واحداً ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الطَبَق : فَقَار الظهر ، واحدتُه طَبقة .
يقول : فصار فقارهم كلّه فَقَارةً واحدة ، فلا يقدرون على السُّجود .
ويقال : يد فلانٍ طبقةٌ واحدة ، إذا لم تَكن منبسطةً ذاتَ مفاصل .
والطبقة من الأرض : شبه المشَارة ، والجميع الطبقات .
ثعلب عن سَلمة عن الفراء ، يقال : لقيت منه بناتِ طبَقٍ ، وهي الداهية .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال : جاء بإحدى بناتِ طَبَق ، قال : وأصلها من الحيّات . ولمّا نُعي المنصورُ إلى خلفٍ الأخمر أنشأ يقول :
قد طرَّقتْ ببِكرِها أمَّ طبَقْ
فَذَمَّروها وَهْمةً ضخمَ العُنُق
موت الإمام فِلقةٌ من الفِلَق
وقال غيره : قيل للحَية أم طبق وبنت طَبَق لَتَرحِّيها وتَحوِّيها . وأكثر الترحّي للأفعى .
وقال غيره : قيل للحيّات بناتُ طبق لإطباقها على مَن تَلسعه . وقيل : إنَّما قيل لها بناتُ طَبَق لأنّ الْحواء يُمسكها تحت أطباق الأسفاط المجلّدة .
ويقال : مضى طَبقٌ من النهار ، أي : ساعة . ومِثله مضت طائفة من الليل .
وطِباق الأرض وطِلاعُها سواء ، معناهما مِلْؤها .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : هذا الشيء وَفْق هذا ووِفاقُه ، وطِبْقُه وطَبقه ، وطَابَقُه ، وطَبيقُه ومُطبَقُه ، وقالَبُه وقَالِبُه ، بمعنًى واحد .
ومنه قولهم : ( وافَق شنٌّ طَبقة ) .
أبو عبيد : شنٌّ وطبق : حيّانِ من العرب .
وقال ابن السكّيت : طَبق : حيّ مِن إياد ، وشَنّ : ابن أفْصَى بن عبد القيس ، وكانت شَنٌّ لا يقام لها ، فواقعتْها طَبق فانتصفتْ منها فقيل :
وافَق شَنٌ طبَقة وافَقه فاعتَنَقهُ
وأنشد :
لَقيتْ شَنٌّ إياداً بالقَنا
طَبقاً وافَق شَنٌّ طَبقه
أبو عبيد عن الأصمعي في هذا المَثل :
الشّنُّ : الوِعاء المعمول من الأدَم ، فإذا يبس فهو شَنٌّ ، فكان قوم لهم مِثلُه فتَشَنَنَ ، فجعلوا له غِطاءً ، فوافَقه .
أبو عبيد عن أبي زيد : المطابَقة المشيُ في القيد . وهو الرَّسْف .
وقال ابن الأعرابي : المطابقة أن يضع الفرسُ رجلَه في موضع يدِه ؛ وهو الأحَق من الخيل .
ويقال : طابَق فلان لي بحَقي وأَذْعَن ، إذا أقَرّ وبَخَع .
وقال الجعديّ :
وخَيلٍ تُطابِق بالدَّارعين
طِباقَ الكلاب يَطأن الهَرَاسا
ويقال : طابَق فلان فلاناً ، إذا وافَقه وعاوَنَه .
أخبرني المنذري عن الحرّاني قال التطبيق في حديث ابن مسعود : أن يضع كفّه اليمنى على اليسرى . يقال : طابقت وطبّقت .
قال : وقولهم : ( رحمة الله طِباقُ الأرض ) ، أي : تغشَى الأرض كلّها .
وفي حديث عمران بن حُصين أنَّ غلاماً له أبَق فقال : لئن قدَرتُ عليه لأقطعنّ منه طابقاً ، قال : يريد عُضواً .
والتطبيق في الركوع كان مِن فِعل المسلمين أوّل ما أُمِروا بالصلاة ، وهو مُطابَقة الكفَّين مبسوطتين بين الرُّكبتين في الركوع . ثم أمروا بإِلقام الكفيْن داغِصَتَيِ الرُّكْبَتين ، كما يَفعل الناس اليوم .
وكان ابنُ مسعودٍ استمرَّ على التطبيق لأنّه لم يكن سَمِع من النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الأمر الآخَر .
وقال الأصمعي : التطبيق أن يثب البعيرُ فتقعَ قوائمُه بالأرض معاً .
وقال الراعي يصف ناقة :
حتّى إذا ما استوى طَبَّقت
كما طبّق المِسحَلُ الأغبرُ
يقول : لمّا استوى الراكبُ عليها طبَّقت .
قال الأصمعي : وأحسن الراعي في قوله :
وهي إذا قام في غَرزِها
كمِثلِ السَّفينة أو أوْقَرُ
لأنَّ هذا من صفة النجائب ، ثم أساء في قوله : ( لأنَّ النجيبة يُستحبّ لها أن تُقدِّم يداً ثم تقدِّم الأخرى ، فإذا طبَّقتْ لم تُحْمد . قال : وهو مثل قوله :
حتى إذا ما استوى في غَرْزِها تَثِبُ
وفي حديث ابن عباس أنه سأل أبا هريرة عن امرأةٍ غير مدخول بها طُلقت ثلاثاً ؛ فقال : لا تَحلّ له حتّى تنكح زوجاً غيره .
فقال ابن عبّاس : ( طبَّقَت ) . قال أبو عبيد : قوله : طبّقت أراد أصبْتَ وَجهَ الفُتْيا وأصلُه إصابة المفْصِل ، ولهذا قيل لأعضاء
الشاة طوابق ، واحدها طابَق ، فإذا فصَّلها الرجل فلَم يخطىء المفاصل قيل : قد طبَّق .
وقال الشاعر :
يصمّم أحياناً وحِيناً يُطبِّق
يصف السيف : فالتصميم أن يَمضي في العَظْم . والتطبيق : إصابة المَفصِل .
قال الراعي يصف إبلاً :
وطبّقن عَرْضَ القُفِّ لمّا عَلَوْنَه
كما طبّقتْ في العَظْم مُدْيةُ جازِرِ
وقال ذو الرُّمة :
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ
لعُتبة خَطّاً لم تُطبَّق مَفاصِلُهْ
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( اتَّسَقَ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَن ) ( الانشقاق : 19 ) .
حدثني ابن عيينة عن عمرو عن ابن عباس أنه قرأ ( لتركَبَنّ ) .
وفسّر : لتصيرنّ الأمورُ حالاً بعد حال للشدّة .
قال : والعرب تقول : وقع فلانٌ في بنات طَبَق إذا وقعَ في الأمر الشديد .
وقال ابن مسعود : لَتركَبنَّ السماءُ حالاً بعد حال .
وقرأ أهل المدينة : ( لَتَرَكَبُنَّ طَبقاً ) يعني الناسَ عامة .
والتفسير الشِّدّة .
وقال الزجاج : لتركبنَّ حالاً بعد حال حتى تصيروا إلى الله من إحياء وإماتة وبَعْث .
قال : ومَن قرأ : ( لتركبَنّ ) أراد لتركبَنّ يا محمدُ طبَقاً عن طبق من أطباق السماء وقرئت : ( ليركَبَنَّ طبقاً عن طبق ) .
وفي حديث الاستسقاء : ( أسقِنا غيثاً مُغِيثاً طبقاً ) .
يقال : هذا غيثٌ طَبق الأرضِ إذا طبّقها .
وقال امرؤ القيس :
طَبق الأرضِ تحرَّى وتدُرَّ
ومن نَصَب طَبَق أراد : تحرَّى طَبَق الأرضِ ، وهو وجهها .
أخبرني المنذري عن الحَرَّاني عن أبي نصر عن الأصمعي في قوله : ( غَيثاً طَبَقاً ) ، الغيث : الطَبَق : العامّ .
وقال الأصمعي في حديث رواه : ( قريشٌ الكَتَبَةُ الحَسَبة ، مِلحُ هذه الأمّة ، عِلم عالِمِهم طِباق الأرض ) كأنه يُعمّ الأرضَ فيكون طبقاً لها .
وأما قول العباس بن عبد المطلب في امتداحِه رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم )
إذا مضى عالمٌ بدا طَبَق
فمعناه : إذا مضَى قَرْن ظهر قَرْن آخر .
وإنّما قيل للقَرْن طَبَق لأنهم طَبَق للأرض ثم ينقرضون ويأتي طبق للأرض آخرُ .
وكذلك طبقات الناس كلُّ طبقةٍ طَبّقت زمانَها .
وروي عن محمد بن علي أنه وصف مَن يلي الأمر بعد السُّفيانيّ فقال : ( يكون بين شَثَ وطُبّاق ) .
والشث الطبّاق : شجرتان معروفتان بناحية تِهامة ، وقد ذكرهما تأبّط شراً فقال :
كأنما حَثحَثوا حُصّاً قَوَادِمُه
أو أُمَّ خِشفٍ بذي شَثَ وطُبّاق
ويقال : طبّقت النجومُ : إذا ظهرت كلُّها .
وفلان يَرعَى طَبَق النجوم .
وقال الراعي :
أَرَى إبلِي تَكالأ راعياها
مَخافةَ جارِها طَبَق النجوم
وفي حديث أمّ زرع ، أن إحدى النساء وصفتْ زوجَها فقالت : ( زوجي عَياياء طَبَاقاء ، كلُّ داءٍ له داء ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الطَّباقاء : الأحمق الفَدْم .
وقال جَمِيل :
طَباقاء لم يَشهد خُصوماً ولم يَقُد
رِكاباً إلى أكوارِها حين تُعكَف
وقال ابن الأعرابي في قول المرأة : ( زوجي عَيَاياء طباقاء ) .
قال : هو المطبَق عليه حُمْقاً .
ابن شميل : يقال : تجَلّبوا على ذلك الإنسان طَباقاءَ بالمدّ ، أي : تَجمّعوا كلُّهم عليه .
وقال الله جل وعز : ( ( أَطْوَاراً أَلَمْ تَرَوْاْ كَيْفَ ) ( نوح : 15 ) .
قال أبو إسحاق : معنى طباقاً مطبَق بعضها على بعض .
قال : وطِباقاً مصدر طُوبقت طِباقاً .
قال : ونصب طباقاً على وجهين : أحدهما مطابقةً طباقاً .
والآخر من نعت سَبْع ، أي : خلق سبعاً ذات طِباق .
وقال الليث : السموات طباق بعضها على بعض ، وكلّ واحد من الطباق طَبقة ، ويذكر فيقال : طَبَق .
قال : والطبَقة : الحال .
يقال : كان فلانٌ من الدنيا على طبقات شتّى ، أي : حالات .
والطَبَق : جماعةٌ من الناس يَعْدِلُون جماعةً مِثلَهم .
قال : وأطبق القومُ على الأمر ، إذا أجمَعوا عليه .
وطابَقتِ المرأة زوجَها ، إذا واتَتْه .
ويقال : طابَقتُ بين شيئين ، إذا جعلتَهما على حَذْوٍ واحد .
قال : والمطبّق : شبه اللؤلؤ إذا قُشِر اللؤلؤ أخِذ قِشره ذلك فألزق بالغراء بعض ببعض فيصير لؤلؤاً وشِبهه .
الانطباق : مطاوعة ما أطبقتَ .
وفي الحديث : ( لله مائة رحْمة ، كل رحمة منها كطباق الأرض ) ، أي : تَغْشَى الأرضَ كلّها .
وقيل : طِباق الأرض مِلْؤها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الطَبَق : الحال على اختلافها .
والطَبَق : الأُمّة بعد الأمّة .
والطبَق : سَدُّ الجراد عَينَ الشّمس .
والطَبَق : انطباق الغيم في الهواء .
والطَبَق : الدَّرَك من أدراك جهنّم .
ابن نجدة عن أبي زيد : يقال للبليغ من الرجال : قد طبّق المفصِل ، ورَدَّ قالَب الكلام ، ووضع الهِناء مَوضع النُّقب .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الطِّبْق : الدِّبق ، والطَّبْق بفتح الطاء . الظُّلم بالباطل . والطِّبْق : الخَلْق الكثير .
وقال الأصمعيّ : الطِّبق الجماعة من الناس . وكلُّ مفصل طِبق وجمعه أطباق . ولذلك قيل للذي يصيب المفصل مطبَّق . وقال :
ويحميك باللين الحسامُ المطبِّق
قال : وجاء فلان مقتعطاً ، إذا جاء متعمّماً طابقيّاً ، وقد نهى عنها .
وأخبِرَ الحسنُ بأمر فقال : إحدى المُطْبقات .
قال أبو عمرو : يريد إحدى الدواهي والشدائد التي تُطْبِق عليهم . ويقال للسنة الشديدة : المُطبقة .
وقال الكميت :
وأهل السَّماحةِ في المُطْبِقات
وأهل السكينة في المَحفِلِ
قال : ويكون المطبِّق بمعنى المُطبِق .
وطبَّق فلانٌ ، إذا أصاب فَصّ الحديث . وطبَّق السيفُ ، إذا وقع بين عَظْمَين .
بطق : يروى عن عبد الله بن عَمرٍ و أنّه قال : يؤتى برجلٍ يوم القيامة وتُخرَج له تسعةٌ وتسعون سجلاً فيها خطاياه ، وتُخرَج له بطاقة فيها شهادة أن لا إله إلاّ الله فتَرَجح بها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : البطاقة : الورقة . وقال غيره : البطاقةُ رقعة صغيرةٌ ، وهي كلمة مبتذلة بمصر وما والاها ، يَدْعُون الرُّقعة التي تكون في الثوب وفيها رَفْم ثمنِه بِطاقة . وكأنها سمِّيت بطاقةً لأنّها تشدّ بِطاقةٍ من الثَّوب . رواها بعضهم : ( نِطاقة ) ومعناها الرُّقعة أيضاً .
قبط : قال الليث : القبْط هم أهل مصرَ بُنْكُهَا . والنسبة إليهم قِبْطيّ .
قال : والقُبطيَّة ، وجمعها القَباطيّ ، وهي ثيابٌ بيض مِن كتَّان تُعمل بمصر . فلمَّا ألزمتْ هذا الاسمَ غيَّروا اللفظ ، فالإنسان قِبطيّ والثوب قُبْطيّ .
وقال أبو عبيد : يقال للناطف القُبَّيطَى
مقصورة ، والقُبَيطاء ممدود ، إذا قصرت شدّدت الباء ، وإذا مددت خفَّفتها .
وقال شمر : القَباطيّ : ثيابٌ إلى الرقَّة والدقَّة والبياض .
وقال الكميت يصف ثوراً :
لياحٌ كأنْ بالأتحميّة مُسبِغٌ
إزاراً وفي قُبْطِيَّةٍ متجلبِبُ
بقط : البُقَّاط : ثُفْل الهبيد وقِشْره .
وقال الشاعر :
إذا لَم يَنَلْ مِنْهُنَّ شيئاً فقَصْرُه
لدَى حِفْشِه من الهبيدِ جَريمُ
ترَى حولَه البُقّاط مُلْقى كأنه
غَرانيقُ نخل يَعْتَلِين جُثُومُ
يصف القانِصَ وكِلابَه ومَطعَمه من الهبيد إذا لم يَنَل صَيْداً .
وروى شمرٌ بإسنادٍ له عن ابن المسيّب أنه قال : ( لا يَصلح بَقْطُ الجِنَان ) .
قال شمر : سمعت أبا محمدٍ يروي عن ابن المظفر أنه قال : البَقْط أن تُعطَى الجِنانُ على الثُّلث والربع .
قال : وبلغنا عن أبي مُعاذٍ النحوي أنه قال : البَقْط ما يسقُط من التمر إذا قطِعَ يخطئه المِخلَب .
قال : وبقَطُ البيت قُماشُه ، ومِن أمثالهم : ( بقِّطيه بطِبِّك ) يقال : ذلك للرجل يُؤمر بإحكام العمل بعِلمه ومعرفته ، وأصله أنّ رجلاً أتى امرأة في بيتها فأخَذَه بطنُه فأحدَثَ فقال لها : ( بَقَّطيه بطبّك ) ، أي : فرِّقيه برفْقِكَ لا يُفْطَن له ، وكان الرجل أحمَق .
وأنشد بعضهم :
رأيت تميماً قد أضاعت أمورَها
فَهمْ بَقَطٌ في الأرض فرْثٌ طوائف
فأما بنو سعد فبالخَطِّ دارُها
فبابانُ منها مألفٌ فالمَزَالفُ
( فهم بَقط ) ، أي : فِرَق .
وقال اللِّحيانيّ : بقَّط متاعَه : إذ فرَّقه .
عمرو عن أبيه : بقَّط في الجَبل وبَرْقط وتقَذْقذ في الجبل ، إذا صَعَّد .
أبو سعيد ، قال بعض بني سُليم : تبقّطتُ الخبر وتسقطتُه وتذَقَّطته ، إذا أخذتَه شيئاً بعد شيء .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَبط : الجمع ، والبَقط : التَّفرقة .
قال : وفي حديث عليّ أنه حَمَل على عسكر المشركين ، فما زالوا يُبقِّطون ، أي : يتعادَون إلى الجبال .
وقال شمر : روى بعضُ الرواة حديثَ عائشة ، فواللَّهِ ما اختلفوا في بُقْطةٍ إلا طارَ أبي بحَظِّها .
قال : البقْطة : البقْعة من بقاع الأرض . تقول : ما اختلفوا في بُقعة من البقاع .
يقال : أَمْسينا في بُقطةٍ مُعشِبة ، أي : في
رُقعة من كَلأٍ .
قال : ويقع قول عائشة على البُقطة من الناس ، وعلى البُقطة من الأرض : والبقطة من الناس : الفِرقة .

##### Türkçe

ق ط ب
**قطب** ، **قبط** ، **طبق** ، **بقط** ، **بطق** : kullanımdadır.

**قطب** : Leys dedi ki: **القطب**: bir bitkidir. Ben dedim: **القطْبة**: dikenden bir şeydir; sanki üçgen bir **حَسَكة** gibidir; çoğulu **قطَبٌ**’dur. Kökünün yaprağı **النّفَل** yaprağına ve **الذُّرَق**’a benzer; **القطْب** onun meyvesidir.

Leys dedi ki: **القطوب**: kaş çatmada iki göz arasını büzüştürmektir. Denir ki: Onu öfkeli, **قاطباً** gördüm; o, iki gözünün arasını **قطباً** ve **قطوباً** olarak büzer; iki gözünün arasını **تقطيباً** ile büzüştürür.

Dedi ki: **القطْب**: **الجدي** ile **الفرقدَين** arasında bir yıldızdır; küçük, beyazdır; yerinden asla ayrılmaz. Ancak değirmen taşının mili olan **قطب الرّحى**’ya benzetilmiştir; o, iki değirmen taşından alt tabakadaki **الطبق** içinde bulunan demirdir; üst **الطبَق** onun üzerinde döner. Yıldızlar da, kendisine **القطب** denilen bu yıldızın üzerinde döner.

Ebu Amr: Şemir, Ebu Adnan’dan: **القطب** daima **بنات نعش**’tan dördünün ortasıdır; küçük bir yıldızdır, zaman boyunca yerinden ayrılmaz; **الجدي** ve **الفرقدان** onun etrafında döner, dedi.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **القطبة** hedeflerin ok uçlarındandır.

Leys dedi ki: **القطْبة**: okta bulunan, onunla hedeflere atılan küçük, kısa, kare bir uçtur.

Nadr dedi ki: **القطبة** ok sayılmaz.

Münzirî bana Ebu’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **السّلْق**: **العَكْم** sırasında **الجوالق**’ın halkalarına **الشِّظاظ**’ı bir defa sokmaktır; onu ikiye katlarsan o **القطْب**’tur. Dedi ki: Bundan dolayı denir ki: Adam **قطب** etti; yani iki gözünün arasındaki deriyi ikiye katladı.

Dedi ki: **القطْب**: **المزْج** de demektir; bu, karıştırma içindir. Aynı şekilde kavim toplandığında ve tür tür olup karıştıklarında “**قطَبوا**” denir; onlar **قاطبون**’dur. Bundan da denir ki: Kavim **قاطبةً** geldi; yani hepsi, birbirine karışmış olarak.

Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **قَطبت** içeceği ve **أَقطبته**; yani onu karıştırdım.

İbn Mukbil dedi ki:
يقطِّبُه بالعنبرِ الوَردِ مقطِبُ

Dedi ki: Kisaî dedi: **القطب**: değirmenin üzerinde döndüğü dikmedir. Onda üç lehçe vardır: **قُطْب** , **قَطْب** , **قُطُب**.

Şemir dedi ki: **قِطْبٌ** da.

Leys dedi ki: **قاطبة**: insanlardan her nesli toplayan bir isimdir; senin “Araplar **قاطبة** geldi” demen gibi.

Dedi ki: **القطاب**: içilen fakat içmeyen bir karışımdır; **الطائفيّة**’nin bir **غِسْلة** vasfında söylediği gibi.

Ebu Ferve dedi: **فَرِيغونُ** Tâif’ten satın aldığı, fasih bir cariye ile geldi.

Dedi: Onun yanına girdim; bir şeyle uğraşıyordu.

Dedim: Bu nedir?

Dedi: Bu bir **غِسْلة**’dir.

Dedim: Karışımları nedir?

Dedi: İyi kuru üzümü alırım; yapışkanını atarım; onu hamur ederim; **الوخِيف** ile karıştırıp yoğururum; ve onu **أقطّبه**.

Başkası şu beyti okudu:
يَشرَب الطِّرْم والصَريفَ قطابَا

Dedi: **الطِّرْم**: baldır. **الصَّريف**: sıcak süttür. **قِطاباً**: yani bir karışım olarak.

İbn Sikkît, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **القطيبة**: deve ve koyun sütleridir; karıştırılır.

İbn Şümeyl dedi ki: **القطيبة**: sağılmış süt ve **الحقين**’dir; iç yağıyla karıştırılır. Ona bir **قطيبة** karıştırdım; onu içti.

Ebu Zeyd dedi ki: **القطِيبة**: koyun sütü ile keçi sütünü karıştırmaktır; o **النَّخيسة**’dir. Her karıştırılmış şey **قطيبةٌ**’dir. **القطاب**: karışımdır. İki gözünün arasını **قطّبَ** etti; yani kırışıkları topladı.

Ebu Ubeyde dedi ki: **القطيبة**: **الرثيئة**’dir.

Ebu Zeyd: alında **المقطَّبُ** vardır; o, iki kaşın arasıdır.

**قُطَيبَ**: Arapların isimlerindendir; **قطب**’un küçültmesidir.

**طبق** : Leys dedi ki: **الطَّبقُ**: iki omur arasında ayıran ince büyük kemiktir.

Başkası dedi ki: **الطَبَق**: omurganın bütün omurlarıdır. Her omur bir **طبَقة**’dır.

İbn Mesud hadîsinde: “( Münafıkların omurgaları tek bir **طَبقاً** olarak kalır )”.

Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: **الطَبَق**: sırt omurlarıdır; tekili **طَبقة**’dır.

Der ki: Omurlarının hepsi tek bir omur oldu; secdeye güç yetiremezler.

Ve denir ki: Falanın eli tek bir **طبقةٌ**’dır; eğer açılmış, eklemli değilse.

Yerden **الطبقة**: **المشَارة** benzeri bir şeydir; çoğulu **الطبقات**’tır.

Sa‘leme’den, Ferrâ’dan, Sa‘leb: Denir ki: Ondan **بناتِ طبَقٍ** ile karşılaştım; o, musibettir.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: Denir ki: **بناتِ طَبَق**’tan biriyle geldi. Dedi: Aslı yılanlardandır. Mansur’un ölümü **خلفٍ الأخمر**’e haber verilince şöyle söylemeye başladı:
قد طرَّقتْ ببِكرِها أمَّ طبَقْ
فَذَمَّروها وَهْمةً ضخمَ العُنُق
موت الإمام فِلقةٌ من الفِلَق

Başkası dedi ki: Yılana **أم طبق** ve **بنت طَبَق** denildi; onun **تَرحِّيها**’sı ve **تَحوِّيها**’sı sebebiyle. **الترحّي** daha çok engerek içindir.

Başkası dedi ki: Yılanlara, soktuğu kimsenin üzerine kapanmalarından dolayı **بناتُ طبق** denildi. Ve denildi ki: Ona ancak **بناتُ طَبَق** denildi; çünkü yılan oynatıcısı onu, derilerle kaplı sepetlerin **أطباق**’ı altında tutar.

Ve denir ki: Gündüzden bir **طَبقٌ** geçti; yani bir saat. Benzeri: Geceden bir **طائفة** geçti.

**طِباق** yer ve **طِلاعُها** aynıdır; ikisinin manası onun doluluğudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Bu şey, bunun **وَفْق**’udur ve **وِفاقُه**’dur; ve onun **طِبْقُه** ve **طَبقه**’dir; ve onun **طَابَقُه**’u; ve onun **طَبيقُه**’i ve **مُطبَقُه**’u; ve onun **وقالَبُه** ve **وقالِبُه**’i; tek bir manadadır.

Bundan onların sözü: “( **وافَق شنٌّ طَبقة** )”.

Ebu Ubeyd: **شنٌّ** ve **طبق**: Araplardan iki kabiledir.

İbn Sikkît dedi ki: **طَبق**: İyâd’dan bir kabiledir; **شَنّ**: Abdülkays b. **أفْصَى**’nın oğludur. **شَنّ**’e karşı durulmazdı; **طبق** onunla karşılaştı; ondan hakkını aldı; şöyle denildi:
وافَق شَنٌ طبَقة وافَقه فاعتَنَقهُ
Ve şu beyit okundu:
لَقيتْ شَنٌّ إياداً بالقَنا
طَبقاً وافَق شَنٌّ طَبقه

Ebu Ubeyd, Asmaî’den bu meselde: **الشّنُّ**: deriden yapılmış kaptır; kuruyunca o **شَنٌّ** olur. Bir kavmin onun benzeri vardı; o **تَشَنَنَ** etti; ona bir örtü yaptılar; o da ona uydu.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **المطابَقة**: bağ içinde yürümektir; o **الرَّسْف**’tir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المطابقة**: atın ayağını elinin yerine koymasıdır; o, atların en haklısıdır.

Ve denir ki: Falan bana hakkımda **طابَق** etti ve boyun eğdi; yani ikrar etti ve tam teslim oldu.

Câ‘dî dedi ki:
وخَيلٍ تُطابِق بالدَّارعين
طِباقَ الكلاب يَطأن الهَرَاسا

Ve denir ki: Falan falana **طابَق** etti; yani ona uydu ve ona yardım etti.

Münzirî bana Harrânî’den haber verdi; dedi: İbn Mesud hadîsindeki **التطبيق**: sağ avucunu solun üzerine koymaktır. Denir: **طابقت** ve **طبّقت**.

Dedi: Onların sözü: “( Allah’ın rahmeti yerin **طِباقُ**’ıdır )”; yani yeryüzünün tamamını kaplar.

İmrân b. Husayn hadîsinde: Bir kölesi kaçtı; dedi ki: Ona gücüm yeterse ondan bir **طابقاً** keseceğim. Dedi: Bir uzuv kasteder.

Rükûda **التطبيق**, Müslümanların namazla ilk emrolundukları vakitteki fiillerindendi; o, rükûda iki avucun, dizlerin arasında açık olarak birbirine **مُطابَقة** edilmesidir. Sonra, bugün insanların yaptığı gibi, iki avucun dizlerin iki yanına yapıştırılarak yerleştirilmesi emredildi.

İbn Mesud, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) diğer emri işitmemiş olduğundan **التطبيق** üzerinde devam etti.

Asmaî dedi ki: **التطبيق**: devenin sıçrayıp ayaklarının yere birlikte düşmesidir.

Râ‘î bir deveyi vasfederek dedi ki:
حتّى إذا ما استوى طَبَّقت
كما طبّق المِسحَلُ الأغبرُ

Der ki: Üzerindeki binici doğrulunca **طبَّقت** etti.

Asmaî dedi ki: Râ‘î şu sözünde güzel yaptı:
وهي إذا قام في غَرزِها
كمِثلِ السَّفينة أو أوْقَرُ
Çünkü bu, seçkin develerin sıfatındandır; sonra şu sözünde kötü yaptı: “( çünkü seçkin deve için bir eli öne sürmesi, sonra ötekini öne sürmesi sevilir; **طبَّقت** ederse övülmez )”. Dedi: Bu, onun şu sözü gibidir:
حتى إذا ما استوى في غَرْزِها تَثِبُ

İbn Abbas hadîsinde: Ebu Hureyre’ye, kendisiyle zifafa girilmemiş bir kadın üç talakla boşanınca (hükmünü) sordu; o da: Başka bir kocayla nikâhlanmadıkça ona helal olmaz, dedi.

İbn Abbas dedi ki: “( **طبَّقَت** )”. Ebu Ubeyd dedi: Onun “**طبّقت**” sözüyle kastı: Fetvanın yüzünü tuttun, isabet ettin. Aslı, eklemi isabet ettirmektir; bu yüzden koyunun uzuvlarına **طوابق** denildi; tekili **طابَق**’tır. Adam onu parçaladığında eklemleri şaşırmazsa “**طبَّق** etti” denir.

Şair dedi ki:
يصمّم أحياناً وحِيناً يُطبِّق
Kılıcı vasfeder: **التصميم** kemiğe geçip gitmektir; **التطبيق** eklemi isabet ettirmektir.

Râ‘î develeri vasfederek dedi ki:
وطبّقن عَرْضَ القُفِّ لمّا عَلَوْنَه
كما طبّقتْ في العَظْم مُدْيةُ جازِرِ

Zü’r-Rumme dedi ki:
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زَعَماتِهِ
لعُتبة خَطّاً لم تُطبَّق مَفاصِلُهْ

Ferrâ, Allah’ın عز وجل sözü hakkında: “( **اتَّسَقَ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَن** ) (الانشقاق: 19)”.

İbn Uyeyne bana Amr’dan, o da İbn Abbas’tan: “( **لتركَبَنّ** )” okuduğunu anlattı.

Ve tefsir etti: Şiddetten dolayı işler hâl hâl üzerine olacaktır.

Dedi: Araplar der ki: Falan **بنات طَبَق**’a düştü; yani şiddetli işe düştü.

İbn Mesud dedi ki: Gök, hâl hâl üzerine binecektir.

Medine ehli “( **لَتَرَكَبُنَّ طَبقاً** )” okudu; yani genel olarak insanları kasteder.

Tefsir: şiddettir.

Zeccâc dedi ki: Diriltme, öldürme ve dirilişten, Allah’a varıncaya kadar hâl hâl üzerine bineceksiniz.

Dedi: “( **لتركبَنّ** )” okuyan, “Ey Muhammed, göğün tabakalarından **طبَقاً عن طبق** bineceksin”i kastetti. Ve “( **ليركَبَنَّ طبقاً عن طبق** )” diye de okunmuştur.

İstiskâ hadîsinde: “( Bize, yardım eden bir yağmur yağdır; **طبقاً** )”.

Denir ki: Bu, yeri **طَبق** eden yağmurdur; eğer onu kaplarsa.

İmru’ül-Kays dedi ki:
طَبق الأرضِ تحرَّى وتدُرَّ

**طَبق**’ı nasbeden, “yerin **طَبق**’ını, yani yüzünü gözetti”yi kasteder.

Münzirî bana Harrânî’den, o da Ebu Nasr’dan, o da Asmaî’den “( **غَيثاً طَبَقاً** )” sözü hakkında haber verdi: yağmur; **الطَبَق**: genel olandır.

Asmaî, rivayet ettiği bir hadîste dedi ki: “( Kureyş, yazıcılar, soylular; bu ümmetin tuzu; âlimlerinin ilmi yerin **طِباق**’ıdır )”; sanki yeri geneller, onu onun için bir **طبق** yapar.

Abbâs b. Abdülmuttalib’in, Resulullah’ı ( صلى الله عليه وسلم ) övmesindeki sözüne gelince:
إذا مضى عالمٌ بدا طَبَق
Manası: Bir nesil geçince başka bir nesil ortaya çıkar.

Nesle **طَبَق** denilmesi ancak şundandır: Onlar yer için bir **طَبَق**’tır; sonra tükenirler; yer için başka bir **طَبَق** gelir.

Aynı şekilde insanların tabakaları: her **طبقة** kendi zamanını **طَبّقت** etti.

Muhammed b. Ali’den rivayet edildi: Sufyânî’den sonra işi üstlenecek olanı vasfetti; dedi ki: “( **شَثَ** ile **طُبّاق** arasında olur )”.

**الشث الطبّاق**: Tihâme tarafında bilinen iki ağaçtır; Teebbata Şerran onları zikretti; dedi ki:
كأنما حَثحَثوا حُصّاً قَوَادِمُه
أو أُمَّ خِشفٍ بذي شَثَ وطُبّاق

Ve denir ki: Yıldızlar **طبّقت** etti; yani hepsi göründü.

Falan, yıldızların **طَبَق**’ını güder.

Râ‘î dedi ki:
أَرَى إبلِي تَكالأ راعياها
مَخافةَ جارِها طَبَق النجوم

Ümmü Zer‘ hadîsinde: Kadınlardan biri kocasını vasfetti; dedi ki: “( Kocam **عَياياء طَبَاقاء**; her dert onun için bir derttir )”.

Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi ki: **الطَّباقاء**: budala, kaba ahmaktır.

Cemîl dedi ki:
طَباقاء لم يَشهد خُصوماً ولم يَقُد
رِكاباً إلى أكوارِها حين تُعكَف

İbnü’l-A‘râbî, kadının “( زوجي عَيَاياء طباقاء )” sözü hakkında dedi ki: O, ahmaklıkla üzerine **مطبَق** edilendir.

İbn Şümeyl: Denir ki: O insana karşı **طَباقاءَ** (med ile) toplandılar; yani hepsi onun üzerine toplandı.

Allah جل وعز dedi ki: “( ( **أَطْوَاراً أَلَمْ تَرَوْاْ كَيْفَ** ) (نوح: 15) )”.

Ebu İshak dedi: **طباقاً**’ın manası: bazısı bazısının üzerine **مطبَق** edilmiştir.

Dedi: **طِباقاً** , **طُوبقت**’in masdarıdır: **طِباقاً**.

Dedi: **طباقاً**’ın nasbı iki vecih üzeredir: biri, “**مطابقةً طباقاً**”.

Diğeri, **سَبْع**’ın sıfatındandır; yani **طِباق** sahibi yedi (gök) yarattı.

Leys dedi ki: Gökler **طباق**tır; bazısı bazısının üzerindedir. **الطباق**’tan her biri bir **طَبقة**’dır; ve anılır da “**طَبَق**” denir.

Dedi: **الطبَقة**: hâldir.

Denir ki: Falan, dünyadan türlü **طبقات** üzerindeydi; yani haller.

**الطَبَق**: kendilerine denk bir topluluğa denk olan bir insan topluluğudur.

Dedi: Kavim işe **أطبق** etti; yani onun üzerinde icmâ etti.

Ve kadın kocasına **طابَقت** etti; yani ona uydu.

Ve denir ki: İki şey arasında **طابَقتُ**; yani ikisini tek bir hizaya getirdin.

Dedi: **المطبّق**: inci kabuğuna benzer bir şeydir; inci soyulunca onun kabuğu alınır; sonra tutkal ile bazısı bazısına yapıştırılır; inci ve benzeri olur.

**الانطباق**: senin **أطبقتَ** ettiğine uymaktır.

Hadîste: “( Allah’ın yüz rahmeti vardır; her bir rahmet, yerin **طباق**’ı gibidir )”; yani yeryüzünün tamamını kaplar.

Ve denildi ki: yerin **طِباق**’ı onun doluluğudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَبَق**: çeşitliliği üzere hâldir.

**الطَبَق**: ümmetten sonra ümmettir.

**الطبَق**: çekirgenin güneş gözünü kapatmasıdır.

**الطَبَق**: havada bulutun kapanmasıdır.

**الطَبَق**: cehennemin dereklerinden bir derektir.

İbn Necde, Ebu Zeyd’den: Denir ki: erkeklerden beliğ olana: eklemi **طبّق** etti; sözün kalıbını geri çevirdi; merhemi deliklerin yerine koydu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الطِّبْق**: **الدِّبق**’tir. **الطَّبْق** (طاء’nın fethiyle): batıl ile zulümdür. **الطِّبْق**: çok yaratılıştır.

Asmaî dedi ki: **الطِّبق** insanlardan topluluktur. Her eklem bir **طِبق**tır; çoğulu **أطباق**’tır. Bu yüzden eklemi isabet ettirene **مطبَّق** denildi. Ve dedi ki:
ويحميك باللين الحسامُ المطبِّق

Dedi: Falan **مقتعطاً** geldi; yani **طابقيّاً** sarıklı olarak geldi; ondan nehyedilmiştir.

Hasan’a bir iş haber verildi; dedi ki: **إحدى المُطْبقات**.

Ebu Amr dedi: Onların üzerine kapanan musibet ve şiddetlerden birini kasteder. Şiddetli yıla **المُطبقة** denir.

Kümeyt dedi ki:
وأهل السَّماحةِ في المُطْبِقات
وأهل السكينة في المَحفِلِ

Dedi: **المطبِّق** , **المُطبِق** manasında da olur.

Falan **طبَّق** etti; yani sözün faslını isabet ettirdi. Kılıç **طبَّق** etti; yani iki kemik arasına düştü.

**بطق** : Abdullah b. Amr’dan rivayet edilir; dedi ki: Kıyamet günü bir adam getirilir; içinde günahları bulunan doksan dokuz sicil çıkarılır; ve içinde “Allah’tan başka ilah yoktur” şehadeti bulunan bir **بطاقة** çıkarılır; onunla ağır basar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **البطاقة**: kâğıttır. Başkası dedi ki: **البطاقة** küçük bir yamadır; Mısır’da ve ona bitişik yerlerde bayağı bir kelimedir; elbisede bulunan ve içinde fiyatının yazısı olan yamaya **بطاقة** derler. Sanki ona **بطاقة** denilmiştir; çünkü o, elbiseden bir **بطاقة** ile bağlanır. Bazıları onu “( **نِطاقة** )” diye rivayet etti; manası da yamadır.

**قبط** : Leys dedi ki: **القبْط** Mısır halkıdır; onun özü/çekirdeğidir. Onlara nisbet: **قِبْطيّ**.

Dedi: **القُبطيَّة**; çoğulu **القَباطيّ**’dir; Mısır’da yapılan, ketenden beyaz elbiselerdir. Bu ismi zorunlu kılınca lafzı değiştirdiler: insan **قِبطيّ**’dir, elbise **قُبْطيّ**’dir.

Ebu Ubeyd: **الناطف** için **القُبَّيطَى** denir; maksûre. **القُبَيطاء** memdûd’dur; kısaltırsan **الباء**’yı şeddelersin; uzatırsan onu hafifletirsin.

Şemir dedi ki: **القَباطيّ**: incelik, zarafet ve beyazlığa (yakın) elbiselerdir.

Kümeyt bir boğayı vasfederek dedi ki:
لياحٌ كأنْ بالأتحميّة مُسبِغٌ
إزاراً وفي قُبْطِيَّةٍ متجلبِبُ

**بقط** : **البُقَّاط**: **الهبيد**’in posası ve kabuğudur.

Şair dedi ki:
إذا لَم يَنَلْ مِنْهُنَّ شيئاً فقَصْرُه
لدَى حِفْشِه من الهبيدِ جَريمُ
ترَى حولَه البُقّاط مُلْقى كأنه
غَرانيقُ نخل يَعْتَلِين جُثُومُ
Avcıyı, köpeklerini ve av elde edemezse **الهبيد**’den yiyeceğini vasfeder.

Şemir, bir isnadla İbnü’l-Müseyyeb’den rivayet etti; dedi ki: “( **بَقْطُ الجِنَان** uygun olmaz )”.

Şemir dedi: Ebu Muhammed’i, İbnü’l-Muzaffer’den rivayet ederken işittim; dedi ki: **البَقْط**: bahçelerin üçte bir ve dörtte bir üzerine verilmesidir.

Dedi: Ebu Muâz en-Nahvî’den bize ulaştı; dedi ki: **البَقْط**: hurma kesildiğinde düşen, **المِخلَب**’in ıskaladığı şeydir.

Dedi: Evin **بقَطُ**’u onun eşyasıdır. Atasözlerindendir: “( **بقِّطيه بطِبِّك** )”; bu, adama, ilmi ve bilgisiyle işi sağlam yapması emredildiğinde söylenir. Aslı: Bir adam bir kadına evinde geldi; karnı onu tuttu; dışkıladı; ona dedi ki: “( **بَقَّطيه بطبّك** )”; yani onu yumuşaklığınla ayır, fark edilmesin; adam ahmaktı.

Bazısı şu beyti okudu:
رأيت تميماً قد أضاعت أمورَها
فَهمْ بَقَطٌ في الأرض فرْثٌ طوائف
فأما بنو سعد فبالخَطِّ دارُها
فبابانُ منها مألفٌ فالمَزَالفُ
“( **فهم بَقط** )”: yani fırkalardır.

Lihyânî dedi ki: Eşyasını **بقَّط** etti; yani onu ayırdı.

Amr, babasından: Dağda **بقَّط** etti, **بَرْقط** etti ve dağda **تقَذْقذ** etti; yani yukarı tırmandı.

Ebu Saîd: Süleym oğullarından bazısı dedi ki: Haberi **تبقّطتُ** ettim, onu **تسقطتُه** ettim ve onu **تذَقَّطته** ettim; yani onu parça parça aldım.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **القَبط**: toplamadır; **البَقط**: ayırmadır.

Dedi: Ali hadîsinde: müşriklerin ordusuna حمل etti; onlar durmadan **يُبقِّطون** oldular; yani dağlara doğru kaçışıyorlardı.

Şemir dedi: Ravilerden bazısı Âişe hadîsini rivayet etti: Vallahi, bir **بُقْطةٍ** üzerinde ihtilaf etmediler ki babam onun payıyla uçup gitmiş olmasın.

Dedi: **البقْطة**: yeryüzünün parçalarından bir parçadır. Dersin ki: Parçalardan bir **بُقعة** üzerinde ihtilaf etmediler.

Denir ki: Otlu bir **بُقطةٍ**’da akşamladık; yani otluk bir yama içinde.

Dedi: Âişe’nin sözü, insanlardan bir **البُقطة** üzerine de, yerden bir **البُقطة** üzerine de vaki olur. İnsanlardan **البقطة**: fırkadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في الأَرض بَقْطٌ من بَقْل وعُشْبٍ أَي نَبْذُ مَرْعىً. يقال: أَمْسَيْنا في بُقْطةٍ مُعْشِبةٍ أَي في رُقْعةٍ من كلإٍ، وقيل: البَقْطُ جمعه بُقوطٌ، وهو ما ليس بمجتمع في موضع ولا منه ضَيْعةٌ كاملة، وإِنما هو شيء متفرّق في الناحية بعد الناحية.
والعرب تقول: مررت بهم بَقْطاً بَقْطاً، بإِسكان القاف، وبقَطاً بقَطاً، بفتحها، أَي متفرّقين؛ وذهبوا في الأَرض بَقْطاً بَقْطاً أَي متفرقين. وحكى ثعلب أَن في بني تميم بَقْطاً من ربيعة أَي فِرْقةً أَو قِطْعةً. وهم بَقَطٌ في الأَرض أَي متفرّقون؛ قال مالك بن نويرة:
رأَيتُ تَمِيماً قد أَضاعَتْ أُمورَها،
فهُم بَقَطٌ في الأَرض، فَرْثٌ طَوائفُ
فأَمّا بَنُو سَعْدٍ فبالخَطِّ دارُها،
فَبابانُ منهم مأْلَفٌ فالمَزالِفُ
أَي منتشرون متفرقون.
أَُّو تراب عن بعض بني سليم: تَذَقَّطْتُه تَذَقُّطاً وتَبَقَّطْتُه تَبَقُّطاً إِذا أَخذته قليلاً قليلاً. أَبو سعيد عن بعض بني سليم: تَبَقَّطْتُ الخبَر وتسَقَّطْتُه وتَذَقَّطْتُه إِذا أَخذته شيئاً بعد شيء. وبَقَطُ الأَرض: فِرْقةٌ منها.
قال شمر: روى بعض الرواة في حديث عائشة، رضي اللّه عنها: فواللّهِ ما اختلفوا في بُقْطةٍ إِلا طارَ أَبي بحَظِّها؛ قال: والبُقْطةُ البُقْعةُ من بِقاعِ الأَرض، تقول: ما اختلفوا في بُقْعةٍ من البِقاع، ويقع قول عائشة على البُقْطةِ من الناس وعلى البقطة من الأَرض، والبُقْطةُ من الناس: الفِرْقةُ، قال: ويمكن أَن تكون البُقطة في الحديث الفرقة من الناس، ويقال إِنها النقطة، بالنون، وسيأْتي ذكرها.
وبَقَطَ الشيءَ: فرّقه. ابن الأَعرابي: القَبْطُ الجمع، والبَقْطُ التفْرِقةُ. وفي المثل: بَقِّطِيه بِطِبِّكِ؛ يقال ذلك للرجل يؤمر بإحكام العَمَلِ بعلمه ومعرفته، وأَصله أَن رجلاً أَتى هَوىً له في بيتها فأَخذه بطنُه فقَضى حاجتَه فقالت له: ويْلَك ما صَنَعْتَ؟ فقال: بَقِّطِيه بِطِبِّك أَي فِرِّقيه برِفْقِكِ لا يُفْطَنُ له، وكان الرجل أَحْمَقَ، والطِّبُّ الرِّفْق. اللحياني: بَقَّطَ مَتاعَه إِذا فرَّقه.
التهذيب: البُقَّاطُ ثُفْلُ الهَبِيدِ وقِشْرُه؛ قال الشاعر يصف القانِصَ وكِلابَه ومَطْعَمَه من الهبيد إِذا لم ينل صيداً: إِذا لم يَنَلْ منْهُنّ شيْئاً فقَصْرُه،
لَدى حِفْشِه من الهَبِيدِ، جَرِيم
تَرى حَوْلَه البُقَّاطَ مُلْقىً كأَنَّه
غَرانِيقُ نخل، يَعْتَلِين، جُثوم
والبَقْطُ: أَن تُعطي الجنَّة على الثلُثِ أَو الرُّبع. والبَقْطُ: ما سقَط من التمر إِذا قُطع يُخْطِئُه المِخْلَبُ، والمِخْلَبُ المِنْجَلُ بلا أَسنان. وروى شمر بإِسناده عن سعيد بن المسيب أَنه قال: لا يصلح بَقْطُ الجِنانِ. قال شمر: سمعت أَبا محمد يروي عن ابن المظَفَّر أَنه قال: البَقْطُ أَن تُعطي الجِنانَ على الثلث أَو الربع. وبَقَطُ البيتِ: قُماشُه. أَبو عمرو: بَقَّطَ في الجبل وبَرْقَطَ وتَقَدْقَدَ في الجبل إِذا صَعَّدَ. وفي حديث علي، رضوان اللّه عليه: أَنه حمل على عسكر المشركين فما زالوا يُبَقِّطُون أَي يتعادَوْن إِلى الجبال متفرّقين. والبَقْطُ: التفْرِقةُ.

##### Türkçe

Yerde **بَقْطٌ**; **بَقْل** ve **عُشْبٍ**’den (yani) bir otlak parçası atığıdır. Denir:
**أَمْسَيْنا في بُقْطةٍ مُعْشِبةٍ**; yani **كلإٍ**’den bir yama içinde. Ve denildi: **البَقْطُ**
çoğulu **بُقوطٌ**’dur; o, bir yerde toplanmış olmayan ve ondan tam bir çiftlik de olmayan şeydir; ancak o,
bir yöreden sonra bir yörede (bulunan) dağınık bir şeydir.
Araplar der: **مررت بهم بَقْطاً بَقْطاً**; **القاف**’ı sükûnlu kılarak; ve **وبقَطاً بقَطاً**,
onu fethalı kılarak; yani dağınık (hâlde); ve “yerde **بَقْطاً بَقْطاً** gittiler” yani dağınık (hâlde).
Sa‘leb, Benî Temîm’de Rabîa’dan **بَقْطاً** (bulunduğunu) hikâye etti; yani bir fırka yahut bir parça. Ve onlar
yerde **بَقَطٌ**’tır; yani dağınıktırlar; Mâlik b. Nuveyra dedi:
تَمِيماً gördüm ki işlerini zayi etti,
artık onlar yerde **بَقَطٌ**’tır; döküntü, taifeler
Ama Benû Sa‘d’a gelince, **الخَطِّ**’ta yurdu vardır,
onlardan iki kapı (kol) ünsiyetli, sonra da uzaklaşanlar
Yani yayılmış, dağınık.
**أَُّو تراب** Benî Süleym’den bazısından (rivayetle): **تَذَقَّطْتُه تَذَقُّطاً** ve **تَبَقَّطْتُه تَبَقُّطاً**
onu az az aldığım zaman. Ebû Saîd, Benî Süleym’den bazısından: **تَبَقَّطْتُ الخبَر** ve **تسَقَّطْتُه** ve **تَذَقَّطْتُه**
onu şeyden sonra şey aldığım zaman. Ve **بَقَطُ الأَرض**: ondan bir fırkadır.
Şemmer dedi: Rivayetçilerden bazısı, Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun, şöyle rivayet etti: “Vallahi,
**بُقْطةٍ** hakkında ihtilafa düşmediler ki babam onun payıyla uçup gitmiş olmasın”; dedi: ve **البُقْطةُ**,
yerin **بِقاعِ الأَرض**’inden bir **بُقْعةُ**’dır; dersin: **بُقْعةٍ**’den (yani) **البِقاع**’dan bir parça hakkında ihtilafa düşmediler; ve Âişe’nin sözü
insanlardan **البُقْطةِ** üzerine de, yerden **البقطة** üzerine de vâki olur; ve insanlardan **البُقْطةُ**:
fırkadır; dedi: ve hadîste **البُقطة**’nın insanlardan fırka olması mümkündür; ve denilir ki o **النقطة**’dır,
**النون** ile; ve onun zikri gelecektir.
Ve **بَقَطَ الشيءَ**: onu dağıttı. İbnü’l-A‘râbî: **القَبْطُ** toplamadır, **البَقْطُ**
dağıtmadır. Ve meselde: **بَقِّطِيه بِطِبِّكِ**; bu, bir erkeğe, işi ilmi ve bilgisiyle sağlam yapması emredildiğinde söylenir; ve aslı,
bir adamın, evinde kendisine heves (duyduğu) bir kadına gelmesi, karnının onu tutması, ihtiyacını gidermesi; kadın ona dedi ki: “Vay sana, ne yaptın?” O dedi ki: **بَقِّطِيه بِطِبِّك**
yani onu yumuşaklığınla ayır ki ona dikkat edilmesin; adam ahmaktı; ve **الطِّبُّ**
yumuşaklıktır. Lihyânî: **بَقَّطَ مَتاعَه**; onu dağıttığı zaman.
Tehzîb: **البُقَّاطُ** **الهَبِيدِ**’in posası ve kabuğudur; şair, avcıyı, köpeklerini ve av elde edemediğinde **الهَبِيد**’den yiyeceğini vasfederek dedi:
Eğer onlardan bir şey elde etmezse, onun kısmeti,
**حِفْشِه** yanında **الهَبِيدِ**’den, bir yığındır
Onun çevresinde **البُقَّاطَ**’ı atılmış görürsün; sanki o
hurma **غَرانِيقُ**’udur; yükselirler, çömelmiş
Ve **البَقْطُ**: bahçeyi üçte bir yahut dörtte bir üzerine vermendir. Ve **البَقْطُ**: hurmadan, kesildiğinde düşen, **المِخْلَبُ**’ın ıskaladığı şeydir; ve **المِخْلَبُ**,
dişsiz **المِنْجَلُ**’dır. Şemmer, isnadıyla Saîd b. el-Müseyyeb’den rivayet etti ki o dedi: “**بَقْطُ الجِنانِ** uygun olmaz.”
Şemmer dedi: Ebû Muhammed’i, İbnü’l-Muzaffer’den rivayet ederken işittim ki o dedi:
**البَقْطُ**: bahçeyi üçte bir yahut dörtte bir üzerine vermendir. Ve **بَقَطُ البيتِ**: onun kumaşıdır.
Ebû Amr: **بَقَّطَ في الجبل** ve **بَرْقَطَ** ve **تَقَدْقَدَ في الجبل**; dağa tırmandığı zaman. Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: o, müşriklerin ordusuna hücum etti; onlar dağlara doğru dağınık hâlde koşuşup durdular; yani **يُبَقِّطُون**. Ve **البَقْطُ**:
dağıtmadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البقط، هذه المادة مكتوبة عندنا بالأسود، وكذلك وجدت في نسخة الصحاح التي عندنا بخط ياقوت، وعليها علامة الزيادة، وفيها ما نصه: لم يكن بخطه، أي بخط الجوهري. وفي تجاهه في الهامش ما نصه: وجميع ما فيه ليس في النسخة التي بخط أبي زكرياء، ولا في نسخة أبي سهل، ولذا قال الصاغاني في التكملة: أهمله الجوهري. ثم إن مقتضى سياق المصنف أن البقط، بالفتح: قماش البيت، والذي نقله الليث عن أبي معاذ النحوي: بقط البيت قماشه، بالتحريك، وأنشد قول مالك بن نويرة اليربوعي:
  رأيت تميما قد أضاعت أمورهـا                      فهم بقط في الناس فرث طوائف

  كذا في العباب والتكملة، أي فكأنه شبههم بقماش البيت، وهو الرديء من متاعه الذي يرمى، والذي في اللسان أنه أراد بقوله: بقط أي منتشرون متفرقون. والبقط: جمع المتاع وحزمه، عن بن دريد، يقال: بقط الرجل متاعه، إذا جمعه وحزمه ليرتحل، وهكذا نقله الصاغاني في العباب. قلت: وهو مع قول ابن الأعرابي: البقط: التفرقة - كما يأتي - يصلح أن يكون ضدا ولم ينبهوا على ذلك. وقال شمر: سمعت أبا محمد يروي عن ابن المظفر أنه قال: البقط: أن تعطي الرجل البستان على الثلث أو الربع، وبه فسر حديث سعيد بن المسيب: لا يصلح بقط الجنان. وقال ابن الأعرابي: القبط، الجمع، والبقط: التفرقة، وسيأتي أيضا عن ابن دريد القبط: جمع الشيء بيدك، فإن صح ما نقله الصاغاني عنه سابقا فهو ضد. وفي الصحاح: بقط الرجل متاعه، إذا فرقه. وقال أبو معاذ النحوي: البقط، بالتحريك: ما سقط من الثمر إذا قطع فأخطأه المخلب وفي العباب: يخطئه المخلب، والمخلب: المنجل بلا أسنان: والبقط: الفرقة من الناس وقيل: القطعة من الشيء. وحكى ثعلب: إن في بني تميم بقطا من ربيعة، أي فرقة، أو قطعة.
 والبقط: الجماعة المتفرقة، يقال: ذهبوا في الأرض بقطا بقطا، أي متفرقين. وهم بقط في الأرض، أي: متفرقون، وبه فسر أيضا قول مالك بن نويرة السابق كالبقطة بالضم، وبه فسر حديث عائشة تصف أباها رضي الله عنهما:  فوالله ما اختلفوا في بقطة إلا طار أبي بحظها  . قال شمر: والبقطة: البقعة من بقاع الأرض يقال: أمسينا في بقطة معشبة، أي في رقعة من كلإ، تقول: ما اختلفوا في بقعة من البقاع، ويقع قولها على البقطة من الناس، وعلى البقطة من الأرض. والبقطة من الناس: الفرقة. وفي رواية: في نقطة بالنون، وسيأتي في موضعه. والبقاط، كغراب: قبضة من الأقط، عن ابن الأعرابي، كما في العباب، وعن أبي عبيدة، كما في هامش الصحاح. والبقاط، كرمان: ثفل الهبيد وقشره، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  إذا لم ينل منهن شيئا فقصره                      لدى حفشه من الهبيد جريم
  ترى حوله البقاط ملقى كأنه                      غرانيق نجل يعتلين جثـوم

  يصف القانص وكلابه ومطعمه من الهبيد إذا لم ينل صيدا. وقال أبو عمرو: بقط في الجبل تبقيطا، إذا صعد فيه، وكذلك برقط وتقدقد، ومنه حديث علي رضي الله عنه أنه حمل على عسكر المشركين فما زالوا يبقطون أي يتعادون إلى الجبال متفرقين. وبقط في الكلام وفي المشي: أسرع فيهما. وبقط فلانا بالكلام أي بكته تبكيتا. وبقط الشيء: فرقه، وقال اللحياني: بقط متاعه، إذا فرقه ومنه المثل:  بقطيه بطبك  أي فرقيه برفقك لا يفطن له وأصله أن رجلا أتى عشيقته في بيتها فأخذه بطنه، فأحدث وفي اللسان: فقضى حاجته، فقالت له: ويلك ما صنعت? وكان الرجل أحمق، فقال ذلك لها، يضرب لمن يؤمر بإحكام العمل بعلمه ومعرفته والاحتيال فيه إذا عجز عنه غيره، مترفقا. وروى أبو سعيد عن بعض بني سليم تبقط الخبر تبقطا، إذا أخذه شيئا بعد شيء. وروى أبو تراب عن بعض بني سليم: تذقطه تذقطا، وتبقطه تبقطا، إذا أخذه قليلا قليلا، وكذلك تذقطه تذقطا، وتسقطه تسقطا. ومما يستدرك عليه: البقوط: جمع بقط، بالفتح، وهو ليس بمجتمع في موضع، ولا منه ضيعة كاملة، وإنما هو شيء متفرق في الناحية بعد الناحية، والعرب تقول: مررت بهم بقطا بقطا بإسكان القاف، وروي بفتحها أيضا، أي متفرقين. والبقطة، بالضم: النكتة والخصلة، وبه فسر قول عائشة رضي الله عنها السابق، كما وجدته في هامش الصحاح.
  ب ل ط
 البلاط، كسحاب: الأرض وقيل: الأرض المستوية الملساء، ومنه يقال: بالطناهم، أي نازلناهم بالأرض، كما يأتي: وقال رؤبة:
  لو أحلبت حلائب الفسطاط
  عليه ألقاهن بالبلاط والحجارة التي تفرش في الدار وغيرها: بلاط، نقله الجوهري، وأنشد:
  هذا مقامي لك حتى تنضحي
  ريا وتجتازي بلاط الأبطح وأنشد ابن بري لأبي دواد الإيادي:
  ولقد كان ذا كتائب خضر                      وبلاط يشاد بالآجـرون وكل أرض فرشت بها أو بالآجر: بلاط، وقد بلطها، وبلطها. وبلاط: ة، بدمشق وضبطه البلبيسي بالكسر، منها: أبو سعيد مسلمة بن علي المحدث مصري حدث بها، وبها توفي، ولم يكن عندهم بذلك في الحديث، وآخر من حدث عنه محمد بن رمح. وبلاط عوسجة: حصن بالأندلس. وفي حديث عثمان رضي الله عنه أنه أتي بماء فتوضأ بالبلاط وهو: ع، بالمدينة الشريفة، بين المسجد والسوق، مبلط، ومنه أيضا حديث جابر:  عقلت الجمل في ناحية البلاط  وسمي المكان بلاطا اتساعا باسم ما يفرش به. وبلاط: د، بين مرعش وأنطاكية، وهي مدينة عتيقة خربت من زمان، والأولى: خرب. ودار البلاط: ع، بالقسطنطينية، كان محبسا لأسرى سيف الدولة بن حمدان، وذكره المتنبي في شعره. والبلاط: ة، بحلب. وبأحد هؤلاء يفسر قول الشاعر:
  لولا رجاؤك ما زرنا البلاط ولا                      كان البلاط لنا أهلا ولا وطنـا والبلاط من الأرض: وجهها، قاله أبو حنيفة، أو منتهى الصلب منها، وفي الأساس: بلاط الأرض: ما صلب من متنها ومستواها ويقال: لزم فلان بلاط الأرض، وقال ذو الرمة يذكر رفيقه في سفر:
  يئن إلى مس البـلاط كـأنـمـا                      يراه الحشايا في ذوات الزخارف

  وأبلطها المطر: أصاب بلاطها، وهو أن لا ترى على متنها ترابا ولا غبارا. وبلط الدار، وأبلطها، وبلطها تبليطا: فرشها به أو بآجر، فهي مبلوطة ومبلطة ومبلطة. وقال ابن دريد: بلطت الحائط بلطا، إذا عملته به، وكذلك بلطته تبليطا، وقال غيره بلط الدار بلطا، إذا فرشها به، وبلطها تبليطا، إذا سواها، وأنشد الرياشي:
  مبلط بالرخام أسفـلـه                      له محاريب بينها العمد وقال رؤبة:
  يأوي إلى بلاط جوف مبلط والبلطة، بالضم في قول امرئ القيس:
  نزلت على عمرو بن درماء بلطة                      فيا كرم ما جار ويا حسن ما محل أراد: فيا أكرم جار، على التعجب، واختلف الناس فيها، فقيل: المراد بها البرهة أو الدهر. وفي العباب: والدهر، وهما قول واحد، يريد: حللت عليه برهة ودهرا. أو البلطة: المفلس، أي نزلت به حالة كوني مفلسا، فيكون اسما من أبلط الرجل، إذا ذهب ماله، كما يأتي. أو الفجأة، وهذا نقله الجوهري عن أبي عمرو أو بلطة: هضبة بعينها، نقله الجوهري عن الأصمعي: قال بعضهم: هي قرية من جبلي طيئ كثيرة التين والعنب. قلت: وفي المعجم: بلطة: عين بها نخل ببطن جو، من مناهل أجأ، ويقوي ذلك أن عمرو ابن درماء الممدوح من أهل الجبلين من طيئ، وهو عمرو بن عدي بن وائل، وأمه درماء من بني ثعلبة بن سلامان بن ذهل. أو أراد داره، وأنها مبلطة مفروشة بالحجارة، فهذه خمسة أوجه ذكر منها الجوهري الاثنين، وفي التهذيب: بلطة: اسم دار، وأنشد لامرئ القيس:
  وكنت إذا ما خفت يوما ظلامة                      فإن لها شعبا ببلـطة زيمـرا قال: وزيمر: اسم موضع. والبلاليط: الأرضون المستوية قال السيرافي: ولا يعرف لها واحد. وأبلط الرجل: لصق، بالأرض، وافتقر وذهب ماله أو قل فهو مبلط، وقال أبو الهيثم: أبلط، إذا أفلس فلزق بالبلاط، كأبلط، مبنيا للمفعول، فهو مبلط، ونقله الجوهري عن الكسائي وأبي زيد. وأنشد الصاغاني لصخير بن عمير:
  تهزأ مني أخت آل طيسلـه
  قالت أراه مبلطا لا شيء له ومن المجاز: اعترض اللص القوم فأبلطهم: تركهم على ظهر الغبراء، ولم يدع لهم شيئا، عن اللحياني. وقال الفراء: أبلط فلان فلانا، إذا ألح عليه في السؤال حتى برم ومل، وكذلك أفجأه، وقد تقدم. والبلط، بالفتح، ويضم: المخرط، وهو الحديدة التي يخرط بها الخراط، عربية، والعامة يسمونه البلطة، وقال أبو حنيفة: أنشدني أعرابي:
  فالبلط يبري حبر الفرفار

  الحبرة: السلعة تخرج في الشجرة، أو العقدة، فتقطع وتخرط منها الآنية، فتكون موشاة حسنة. والبلط، بضمتين: المجان والمتخرمون من الصوفية، عن ابن الأعرابي. قال: والبلط أيضا: الفارون من العسكر. ويقال: بالطني، إذا تركني، أو فر مني فذهب في الأرض. نقله أبو حنيفة. وبالط السابح: اجتهد في سباحته. وأصل المبالطة: المجاهدة. وبالط القوم: تجالدوا بالسيوف على أرجلهم، كتبالطوا، ولا يقال: تبالطوا، إذا كانوا ركبانا. وبالط القوم بني فلان: نازلوهم بالأرض، وهذا خلاف بالطني فلان، الذي تقدم ذكره، فإن الأول معناه ذهب في الأرض، وهذا لزم الأرض. قال الزمخشري: ولا تكون المبالطة إلا على الأرض. ويقال: إذا هفا صبيك فبلط له، يقال: بلط أذنه تبليطا، إذا ضربها بطرف سبابته ضربا يوجعه، ولا يكون إلا في فرع الأذنين، وقال الليث: التبليط: عراقية، وفسره كما ذكرنا. ويقال أيضا: بلط له، كما نقله الزمخشري والصاغاني. وبلط فلان تبليطا، إذا أعيا في المشي، وكذلك بلح، نقله الجوهري. والبلوط، كتنور: شجر كانوا يغتذون بثمره قديما، بارد يابس في الثانية، وقيل: في الأولى، وقيل: إن يبسه في الثالثة، وقيل إنه حار في الأولى، ثقيل غليظ بطيء الهضم، رديء للمعدة، مصدع مضر بالمثانة، ويصلحه أن يشوى ويضاف إليه السكر، ومن منافعه: أنه ممسك للبول مغزر له، ويمنع النزف والنفث، وينفع من الصلابات مع شحم الجدي ويمنع سعي القلاع والقروح إذا أحرق، ويمنع السجع والسموم، ويمنع من الاستطلاق، وهو كثير الغذاء إذا استمري. وبلوط الأرض: نبات ورقه كالهندباء، مدر مفتح مضمر للطحال. وأما بلوط الملك فقيل: هو الجوز، وقيل هو الشاهبلوط كما في المنهاج. ومن المجاز: يقال: مشيت حتى انقطع بلوطي، أي حركتي، أو فؤادي، أو ظهري، كما في الأساس والعباب.وانبلط الشيء: بعد، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: بالط في أموره: بالغ، وهو مبالط له، أي مجتهد في صلاح شأنك، قال الراجز:
  فهو لهن حابل وفارط
  إن وردت ومادر ولائط
  لحوضها وماتح مبالـط والتبليط: التبليد. ويقال: إنها حسنة البلاط، إذا جردت، وهو متجردها، وهو مجاز. وقول العامة: بلط السفينة، أي أرس بها، كأنه يأمره بإلزاقها بالأرض. ويقولون: رجل بلاط، إذا كان معدما. وفي البخيل أو اللئيم: ماذا يأخذ الريح من البلاط وبلطه، إذا ضربه بالبلط. والبلطي، بالضم: سمك يوجد في النيل، يقال إنه يأكل من ورق الجنة، وهو أطيب الأسماك ويشبهون به المترعرع في الشباب والنعمة. وبلاطة، كثمامة: من أعمال نابلس. وفحص البلوط: من أعمال قرطبة بالأندلس، وقد تقدم للمصنف في ف ح ص وينبغي إعادته هنا، فإن المنتسب إليها إنما ينتسب إلى الجزء الأخير، فيقال: فلان البلوطي، ومنهم أبو الحكم منذر بن سعيد ابن عبد الله بن عبد الرحمن بن القاسم التعزي البلوطي، روى كتاب العين للخليل، عن ابن ولاد، وكان أخطب أهل زمانه وأعلمهم بالحديث. ولي القضاء بقرطبة ومات سنة 355.

##### Türkçe

**البقط**، bu madde bizde siyahla yazılmıştır; ve aynı şekilde, bizde **ياقوت** hattıyla olan **الصحاح** nüshasında da buldum; üzerinde de “ziyade” işareti vardır; ve onda lafzı şudur: “Onun hattıyla değildi”, yani **الجوهري**’nin hattıyla. Ve onun karşısında, kenarda lafzı şudur: “Ve içindekilerin tamamı, **أبي زكرياء** hattıyla olan nüshada da yoktur, **أبي سهل** nüshasında da yoktur; bundan dolayı **الصاغاني** **التكملة**’de dedi ki: **الجوهري** onu ihmal etti.” Sonra, musannifin siyakının gerektirdiği şudur ki: **البقط** fetha ile: evin kumaşıdır; ve **الليث**’in **أبي معاذ النحوي**’den naklettiği: **بقط البيت قماشه**, harekeli olarak; ve **مالك بن نويرة اليربوعي**’nin sözünü inşad etti:
  “**تميم**’i gördüm ki işlerini zayi etmişler;                      böylece onlar insanlar içinde **بقط**’tır; taifelerin döküntüsü.”

Böylece **العباب** ve **التكملة**’dedir; yani sanki onları evin kumaşına benzetti; o da eşyasının kötü olanıdır ki atılır. **اللسان**’da olan ise, onun şu sözüyle murad ettiğidir: **بقط** yani yayılmışlar, dağınık olanlar. Ve **البقط**: eşyayı toplamak ve bağlamak; **بن دريد**’den. Denir: **بقط الرجل متاعه**, onu topladı ve bağladı, göçmek için. **الصاغاني** bunu **العباب**’da böyle nakletti. Dedim: ve o, **ابن الأعرابي**’nin sözüyle birlikte: **البقط**: ayırma/dağıtma – geleceği üzere – zıt olmağa elverişlidir; buna dikkat çekmediler. **شمر** dedi: **أبا محمد**’i, **ابن المظفر**’den rivayet ederken işittim; o dedi ki: **البقط**: adama bostanı üçte bir veya dörtte bir üzerine vermendir; ve bununla **سعيد بن المسيب** hadisi tefsir edildi: “**بقط الجنان** salih olmaz.” **ابن الأعرابي** dedi: **القبط**: toplama; ve **البقط**: ayırma/dağıtma. Ve yine **ابن دريد**’den gelecektir: **القبط**: şeyi elinle toplaman. Eğer **الصاغاني**’nin ondan daha önce naklettiği sahihse, o zıddır. **الصحاح**’ta: **بقط الرجل متاعه**; onu ayırdı/dağıttı, denildiğinde. **أبو معاذ النحوي** dedi: **البقط** harekeli olarak: kesildiğinde düşen meyveden, orak onu ıskaladığında (kalan) şeydir. **العباب**’da: orak onu ıskalar; ve **المخلب**: dişsiz oraktır. Ve **البقط**: insanlardan bir fırkadır; ve denildi: şeyden bir parçadır. **ثعلب** nakletti: **بني تميم** içinde **ربيعة**’den bir **بقط** vardır; yani bir fırka, yahut bir parça.

Ve **البقط**: dağınık topluluktur. Denir: **ذهبوا في الأرض بقطا بقطا**; yani dağınık olarak. Ve **هم بقط في الأرض**; yani: dağınıktırlar. Bununla, **مالك بن نويرة**’nin önceki sözü de, **البقطة** (damme ile) gibi, tefsir edildi. Ve bununla, **عائشة** hadisi de tefsir edildi; o, babasını – Allah ikisinden de razı olsun – vasfeder: “Vallahi, bir **بقطة** hakkında ihtilaf etmediler ki babam onun payıyla uçup gitmiş olmasın.” **شمر** dedi: ve **البقطة**: yerin parçalarından bir parçadır; denir: **أمسينا في بقطة معشبة**; yani ottan bir parça içinde. Dersin: “Onlar, yer parçalarından bir **بقعة** hakkında ihtilaf etmediler”; ve onun sözü, insanlardan **البقطة** üzerine de, yerden **البقطة** üzerine de vaki olur. Ve insanlardan **البقطة**: fırkadır. Bir rivayette: **نقطة** iledir, **النون** ile; kendi yerinde gelecektir. Ve **البقاط** ( **غراب** vezninde): **الأقط**’tan bir avuçtur; **ابن الأعرابي**’den; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **أبي عبيدة**’den; **الصحاح** kenarında olduğu gibi. Ve **البقاط** ( **رمان** vezninde): **الهبيد**’in posası ve kabuğudur; **ابن الأعرابي**’den. Ve inşad etti:
  “Eğer onlardan bir şey elde etmezse, kısmeti                      **الهبيد**’den olan çalılığının yanında (kalır) bir **جريم**.
  Onun çevresinde **البقاط** atılmış görürsün; sanki                      çömelerek yükselen, yavrulu turnalardır.”

Avcıyı, köpeklerini ve av elde etmediğinde **الهبيد**’den olan yiyeceğini vasfeder. **أبو عمرو** dedi: **بقط في الجبل تبقيطا**; dağa tırmandı, demektir; ve aynı şekilde **برقط** ve **تقدقد**. Ondandır: **علي** – Allah ondan razı olsun – hadisi: müşriklerin ordusuna hücum etti; onlar da durmadan **يبقطون**; yani dağlara doğru, dağınık olarak, koşuşuyorlar. Ve **بقط** sözde ve yürüyüşte: ikisinde de hızlandı. Ve **بقط فلانا بالكلام**; yani onu **تبكيتا** ile susturdu/azarladı. Ve **بقط الشيء**: onu ayırdı/dağıttı. **اللحياني** dedi: **بقط متاعه**; onu ayırdı/dağıttı. Ondandır mesel: “**بقطيه بطبك**”; yani onu, yumuşaklığınla ayır/dağıt; ona fark ettirme. Aslı şudur: bir adam, sevgilisine evinde geldi; karnı onu tuttu; böylece hades oldu; **اللسان**’da: ihtiyacını giderdi. O da ona dedi: “Vay sana, ne yaptın?” Adam ahmaktı; ona bunu söyledi. Bu, işin sağlam yapılması, onu bilmek ve tanımakla ve onda çare bulmakla emrolunan kimse hakkında darb olunur; başkası ondan aciz kaldığında, yumuşak davranarak. **أبو سعيد** bazı **بني سليم**’den rivayet etti: **تبقط الخبر تبقطا**; haberi parça parça aldı, demektir. **أبو تراب** bazı **بني سليم**’den rivayet etti: **تذقطه تذقطا** ve **تبقطه تبقطا**; onu az az aldı, demektir. Ve aynı şekilde **تذقطه تذقطا** ve **تسقطه تسقطا**. Ve ona müstedrek olanlardandır: **البقوط**: fetha ile **بقط**’ın cem’idir; ve o, bir yerde toplanmış değildir; ondan tam bir çiftlik de değildir; ancak o, bir nahiyeden sonra bir nahiye içinde dağınık bir şeydir. Ve Araplar der: **مررت بهم بقطا بقطا** **القاف**’ın sükûnu ile; ve fethasıyla da rivayet edildi; yani dağınık olarak. Ve **البقطة** damme ile: nükte ve tutamdır; bununla, **عائشة**’nin önceki sözü tefsir edildi; **الصحاح** kenarında bulduğum üzere.

**ب ل ط**
**البلاط** ( **سحاب** gibi): yer; ve denildi: düz, pürüzsüz yer. Ondandır denir: **بالطناهم**; yani onları yerde konakladık; geleceği üzere. **رؤبة** dedi:
  “Eğer **الفسطاط**’ın sağmal develeri süt verseydi,
  onların üzerine onları **البلاط** ve taşla atardım.”

Ve evde ve başkasında döşenen taşlar: **بلاط**; **الجوهري** onu nakletti. Ve inşad etti:
  “Bu, benim makamımdır senin için; ta ki sen ıslanıncaya kadar,
  sulanmış olarak; ve **الأبطح**’ın **بلاط**’ını geçinceye kadar.”

Ve **ابن بري**, **أبي دواد الإيادي** için inşad etti:
  “Ve gerçekten o, yeşil taburlara sahip idi;                      ve **الآجـرون** ile bina edilen bir **بلاط** (da vardı).”

Ve her yer ki onunla yahut **الآجر** ile döşenmiştir: **بلاط**. Ve onu **بلطها**; ve **بلطها**. Ve **بلاط**: Şam’da bir yer; **البلبيسي** onu kesre ile ضبط etti. Ondandır: **أبو سعيد مسلمة بن علي** muhaddis, Mısırlı; orada hadis rivayet etti; ve orada vefat etti; ve onların yanında hadiste bununla (ilgili) bir şey yoktu. Ondan rivayet edenlerin sonuncusu **محمد بن رمح**’tır. Ve **بلاط عوسجة**: Endülüs’te bir hisardır. Ve **عثمان** – Allah ondan razı olsun – hadisi: ona su getirildi; **البلاط**’ta abdest aldı; o, Medine-i Münevvere’de bir yerdir; mescid ile çarşı arasındadır; döşelidir. Ondan da **جابر** hadisi: “Deveyi **البلاط**’ın bir tarafında bağladım.” Mekâna, döşenen şeyin adıyla genişletme yoluyla **بلاطا** adı verildi. Ve **بلاط**: **مرعش** ile **أنطاكية** arasında bir yerdir; o, eski bir şehirdir; zamandan beri harap olmuştur; ve birincisi: harap. Ve **دار البلاط**: Konstantiniyye’de bir yer; **سيف الدولة بن حمدان** esirleri için bir hapishane idi; ve **المتنبي** onu şiirinde zikretti. Ve **البلاط**: Halep’te bir yer. Ve şairin sözü, bunlardan biriyle tefsir edilir:
  “Eğer senin ümidin olmasaydı, **البلاط**’ı ziyaret etmezdik;                      ve **البلاط** bize ne ehil olurdu ne de vatan.”

Ve yerden **البلاط**: onun yüzüdür; **أبو حنيفة** söyledi. Yahut onun sert kısmının sonudur. **الأساس**’ta: **بلاط الأرض**: onun ortasından sert olan ve düz olan şeydir. Ve denir: falan, yerin **بلاط**’ına yapıştı. **ذو الرمة**, yolculukta refikini zikrederek dedi:
  “**البـلاط**’a dokunmaya inler; sanki                      iç organlar onu, süslü şeylerin içinde görür.”

Ve yağmur onu **أبلطها** etti: onun döşemesine isabet etti; bu, sırtında ne toprak ne de toz görmemendir. Ve evi **بلط** etti, ve onu **أبلطها** etti, ve onu **تبليطا** **بلط** etti: onu onunla yahut tuğla ile döşedi; artık o **مبلوطة** ve **مبلطة** ve **مبلطة**dır. İbn Düreyd dedi: Duvarı **بلطا** **بلطت** ettim; onu onunla yaptığım zaman; yine onun **تبليطا** **بلطته** ettim; başkası dedi: Evi **بلطا** **بلط** etti; onu onunla döşediği zaman; ve onu **تبليطا** **بلطها** etti; onu düzelttiği zaman. Er-Riyâşî inşad etti:
  Altı mermerle döşenmiş,                      onun için mihraplar vardır, aralarında sütunlar.
Ve Rü’be dedi:
  Döşenmiş bir iç boşluğun döşemesine sığınır.

Ve **البلطة** (zamm ile), İmru’ul-Kays’ın sözünde:
  **بلطة** olarak Amr b. Dirmâ’ üzerine indim,                      ne cömert komşu, ne güzel konak!
Murad etti: “Ne cömert komşu!” taaccüb üzere. İnsanlar onda ihtilaf ettiler: denildi ki, onunla murad edilen **البرهة** yahut **الدهر**dir. Ve **العباب**’da: ve **الدهر**; ikisi tek sözdür; murad eder: onun yanında bir müddet ve bir dehr konakladım. Yahut **البلطة**: müflis; yani, müflis olduğum hâlde onun yanına indim; böylece, “adamı **أبلط** etti”den bir isim olur; malı gittiği zaman; ileride geleceği üzere. Yahut ansızın oluş; bunu Cevherî, Ebû Amr’dan nakletti. Yahut **بلطة**: bizzat bir tepe; Cevherî onu Asma’î’den nakletti: bazısı dedi: o, Taybe’nin iki dağından bir köydür; inciri ve üzümü çoktur. Dedim: ve **المعجم**’de: **بلطة**: Cevv’in karnında, içinde hurmalık bulunan bir pınar; Ecâ’nın su menzillerindendir; bunu kuvvetlendirir ki, övülen Amr b. Dirmâ’, Taybe’den iki dağın ehlindendir; o, Amr b. Adî b. Vâil’dir; annesi Dirmâ’, Benî Sa’lebe b. Selâmân b. Zehl’dendir. Yahut onun evini murad etti; ve onun taşlarla döşenmiş **مبلطة** olduğunu; işte bunlar beş vecihtir; Cevherî bunlardan ikisini zikretti. Ve **التهذيب**’de: **بلطة**: bir evin adıdır; ve İmru’ul-Kays’a ait olarak inşad etti:
  Bir gün bir zulümden korktuğumda,                      muhakkak onun için **بلطة**’da zümrüt gibi bir geçit vardır.
Dedi: ve **زيمر**: bir yerin adıdır. Ve **البلاليط**: düz arazilerdir. Sîrâfî dedi: onun için tekil bilinmez. Ve adam **أبلط** etti: yere yapıştı; ve fakirleşti ve malı gitti yahut azaldı; artık o **مبلط**tır. Ebû’l-Heysem dedi: **أبلط**; iflas ettiği zaman, döşemeye yapıştı; mef’ûl için bina edilmiş **أبلط** gibi; artık o **مبلط**tır. Cevherî onu Kisâî ve Ebû Zeyd’den nakletti. Sâğânî, Sakhîr b. Umeyr için inşad etti:
  Âl-i Taysale’nin kızkardeşi benimle alay eder;
  Dedi: onu **مبلطا** görüyorum, onun için hiçbir şey yok.

Mecazdan: Hırsız kavme karşı çıktı da onları **أبلطهم** etti: onları tozlu yerin sırtı üzerinde bıraktı ve onlara hiçbir şey bırakmadı; Lihyânî’den. Ferrâ dedi: Falan, falanı **أبلط** etti; soru sormada ona ısrar ettiği zaman, ta ki bıktı ve usandı; yine onu **أفجأه** etti; ve bu daha önce geçti. Ve **البلط** (fetha ile; ve zamm ile de gelir): torna kalemidir; o, tornacının onunla tornaladığı demirdir; Arapçadır; avam ona **البلطة** der. Ebû Hanîfe dedi: Bir bedevî bana inşad etti:
  **البلط** **حبر الفرفار**’ı yontar.

**الحبرة**: ağaçta çıkan bir meta; yahut düğüm; kesilir ve ondan kaplar tornalanır; böylece nakışlı, güzel olur. Ve **البلط** (iki zamma ile): kalkanlar ve sûfîlerden “**المتخرمون**” olanlar; İbnü’l-A’râbî’den. Dedi: ve **البلط** ayrıca: ordudan kaçanlardır. Ve denilir: **بالطني**; beni terk ettiği zaman; yahut benden kaçtı da yeryüzünde gittiği zaman. Ebû Hanîfe nakletti. Ve yüzen **السابح** **بالط** etti: yüzmesinde gayret etti. Ve **المبالطة**’nın aslı: mücahede etmektir. Ve kavim **بالط** etti: ayakları üzerinde kılıçlarla çarpıştılar; **كتبالطوا** gibi; ve denilmez: **تبالطوا**; binekli oldukları zaman. Ve kavim, falan oğullarıyla **بالط** etti: onlarla yerde karşı karşıya geldiler; bu, daha önce zikri geçen “falan beni **بالطني** etti”nin zıddıdır; çünkü birincinin manası: yeryüzünde gitti; bununki: yere yapıştı. Zemahşerî dedi: **المبالطة** ancak yerde olur. Ve denilir: çocuğun şaşırırsa ona **بلط** et; denilir: kulağını **تبليطا** **بلط** etti; işaret parmağının ucuyla onu acıtacak bir vuruşla vurduğu zaman; ve bu ancak kulağın dalında olur. Leys dedi: **التبليط**: Irakçadır; ve onu, zikrettiğimiz gibi tefsir etti. Ve ayrıca denilir: ona **بلط** et; Zemahşerî ve Sâğânî’nin naklettiği üzere. Ve falan **تبليطا** **بلط** etti: yürüyüşte yorulduğu zaman; yine **بلح** gibi; Cevherî nakletti. Ve **البلوط** (tennûr gibi): eskiden meyvesiyle beslendikleri bir ağaçtır; ikinci derecede soğuk ve kurudur; ve denildi: birincide; ve denildi: onun kuruluğu üçüncüde; ve denildi: o birincide sıcaktır; ağır, kalın, sindirimi yavaş; mide için kötü; baş ağrıtan, mesaneye zararlı; onu ıslah eden: kavrulması ve ona şeker katılmasıdır. Faydalarından: idrarı tutucudur, onu çoğaltıcıdır; kanamayı ve kan tükürmeyi engeller; oğlak yağıyla birlikte sertliklere fayda verir; yakıldığı zaman çıbanların ve yaraların yayılmasını engeller; **السجع** ve zehirleri engeller; ishali engeller; hazmedildiği zaman gıdası çoktur. Ve yerin **بلوط**u: yaprağı hindibâ gibi olan bir bitkidir; idrar söktürücü, açıcı, dalağı gizlice zayıflatıcıdır. Ama **بلوط الملك** için denildi: o cevizdir; ve denildi: o **الشاهبلوط**tur; **المنهاج**’da olduğu gibi. Mecazdan: denilir: yürüdüm, ta ki **بلوطي** koptu; yani hareketim; yahut kalbim; yahut sırtım; **الأساس** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve şey **انبلط** etti: uzaklaştı; Sâğânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: işlerinde **بالط** etti: mübalağa etti; ve o, onun için **مبالط**tır; yani senin işinin ıslahında gayret edicidir. Râciz dedi:
  O, onlar için hem bağlayan hem de boşaltandır;
  Eğer vardılarsa, hem suyu uzatan hem de yapışandır;
  Havuzu için hem su çeken hem de gayret eden **مبالط**tır.

Ve **التبليط**: **التبليد**dir. Ve denilir: o, **حسنة البلاط**tır; soyulduğu zaman; ve o, onun soyulmuş hâlidir; ve bu mecazdır. Avamın sözü: gemiyi **بلط** etti; yani onu demirledi; sanki onu yere yapıştırmayı emrediyor. Ve derler: adam **بلاط**tır; yoksul olduğu zaman. Ve cimri yahut alçak hakkında: rüzgâr **البلاط**tan ne alır? Ve onu **بلطه** etti: onu **البلط** ile vurduğu zaman. Ve **البلطي** (zamm ile): Nil’de bulunan bir balıktır; denilir ki cennet yaprağından yer; balıkların en lezzetlisidir; ve onunla gençlikte ve nimette serpilmiş olanı benzetirler. Ve **بلاطة** (semâme gibi): Nablus’un amellerindendir. Ve **فحص البلوط**: Endülüs’te Kurtuba’nın amellerindendir; musannif için daha önce **ف ح ص**’ta geçti; ve burada iade edilmesi gerekir; çünkü ona nisbet edilen ancak son parçaya nisbet edilir; böylece “falan **البلوطي**” denir. Onlardan: Ebû’l-Hakem Münzir b. Saîd b. Abdillah b. Abdirrahman b. el-Kâsım et-Ta’azzî **البلوطي**; Halîl’in **كتاب العين**’ını İbn Velâd’dan rivayet etti; zamanının en hatibi ve hadiste en bilgilisi idi. Kurtuba’da kadılığı üstlendi ve 355 yılında öldü.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَقَطَ
بَقَطَ U ( n. ac. بَقْط 1 ),
a.  Packed up.

بَقَّطَ
بَقَّطَ II ,
a.  Ascended ( mountain ).

تَبَقَّطَ
تَبَقَّطَ V ,
a.  Pecked at.

بَقَط
بَقَط 4 ,
a.  Piece, fragment.

##### Türkçe

**بَقَطَ**
**بَقَطَ** U (isim-fiil: **بَقْط** 1),
a. Topladı, paketledi.

**بَقَّطَ**
**بَقَّطَ** II,
a. (Dağa) tırmandı.

**تَبَقَّطَ**
**تَبَقَّطَ** V,
a. Gagaladı.

**بَقَط**
**بَقَط** 4,
a. Parça, kırıntı.
