# بقع (ب-ق-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Buka üzerinde değişik renklerin bulunduğu hayvan, kuş demektir

- Harfler: ب - ق - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْبُقْعَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%82%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفُعْلَةِ | Parsel | 1 | 1 | [28:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/ayet/28:30.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Bitki filizidir
2. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
3. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaç
4. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Birkan yanardağ demektir
5. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Nedve halkın toplandığı yerdir
6. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sağ yandır
7. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
8. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
9. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
10. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بقع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md), [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md), [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir zeminde, gövdede veya arazide çevresinden farklı renk, doku ve nitelik sergileyen leke, benek veya ayrışmış parça |
| Çekirdek Özet 2 | Etrafındaki geniş ve türdeş araziden fıtri, mekânsal veya kutsal nitelik bakımından ayrışan özgül zemin ve bereketli parsel |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül ve homojen bir uzam içinde niteliksel başkalaşım gösteren, sınırları belirginleşmiş tekil odak alanı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi herhangi bir sıradan coğrafi konuma veya boşluğa indirgeyerek, etrafındaki genel dokudan niteliksel ve fıtri olarak farklılaşmış parsel karakterini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بق | Bir kabuğu, yüzeyi veya örtüyü yararak dışarı çıkma, fışkırma, açığa çıkıp görünür hale gelme; bu çekirdek tohumun yarılarak yeşillik vermesini ifade eden [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md), toprağın ya da karnın yarılmasını anlatan [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) ve örtünün kalkıp geriye somut izin kalmasını gösteren [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) köklerinde de ortaktır | ع | Göz, görme ve açıklık imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle yarılma ve açığa çıkma hareketi, bir yüzey üzerinde gözle açıkça ayırt edilebilen bir renk, doku veya biçim başkalaşımına (leke, benek, ayrışmış zemin parçası) dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir sınırla çevrili alanı, kabı, iç uzamı ve belirli bir mekanın dairesini temsil eder |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Odaklanmayı, bir merkeze doğru yoğunlaşmayı, çevrelenerek sınır çizgisi kazanmayı anlatır |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Doğrudan algılanabilir olmayı, görsel açıklığı, dikkat çekiciliği ve fıtri kaynağı simgeler |
| بقع | Kuşatılmış bir zemin dairesi içinde (ب) sınırları kesinleşip yoğunlaşan bir noktanın (ق), çevresindeki genel görünümden ayrılarak göze çarpacak biçimde tezahür etmesi (ع) |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir rengin arasına başka bir rengin karışmasıyla oluşan alacalılık, hayvan postundaki benek veya kumaştaki lekedir. Bedevi dilinde genel rengi siyah olup göğsünde beyazlık bulunan kargaya غراب أبقع denmesi ve çevresine yağmur yağmadığı halde yalnızca kendi sınırlarına yağmur düşüp bitkisi farklılaşan toprak parçasına أرض بقعاء denmesi kökün ilk fiziksel zeminini oluşturur. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde ve çöl tasvirlerinde kök, daha ziyade alaca karga ve renkleri benekli yırtıcı hayvanlar üzerinden uğursuzluk veya belirgin bir işaret mecazı olarak yer bulur; ancak klasik sözlüklerin bu köke dair aktardığı erken şiir şahitlerinde doğrudan bir beytin metni zikredilmeyip kullanım Bedevi kelamındaki غراب أبقع ve كَلْبٌ أبقع terkipleriyle şahitlendirilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde Şam bölgesindeki açık tenli veya melez hizmetliler için يُوشِكُ أن يَعْمَلَ عَلَيْكُمْ بُقعانُ أهْلِ الشّامِ ifadesinde ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî rivayetinde hörgüçleri beyaz alacalı develer için ذَوْذٍ بُقْعِ الذُّرَى terkibinde zikredilmiştir. Ayrıca Medine'de farklı türden dikenli ağaç köklerinin bulunduğu özel araziye بَقيع denmesi de bu dönemin kurucu kullanımlarındandır. |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بقع kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki yarılma, açılma, ayrılma ve vadi/düzlük kavramlarını temsil eden *b-q-' kök ailesiyle derin bir etimolojik süreklilik gösterir. İbranicede bāqīa' (בקיע) kelimesi 'yarık, çatlak, duvar yarığı' anlamına gelirken; bāqa' (בקע) fiili 'yarmak, ikiye ayırmak, içinden su fışkırmak', biq'āh (בקעה) ise dağlar veya tepeler arasında açılan, yarılmış gibi duran 'geniş vadi, ova, ayrışmış zemin' anlamını taşır. Süryanice ve Ârâmîcede beqa' ve biq'əthā (ܒܩܥܬܐ) formları da benzer şekilde yarılmış düzlüğü ve çevresinden ayrılan coğrafi vadiyi ifade eder. Sami ana gövdesinde fiziksel bir bütünün yarılması ve bu yarılmadan belirgin bir mekânsal düzlüğün doğması ekseninde gelişen anlam, Arapçada hem görsel doku düzeyine (alacalılık, lekelenme) hem de topoğrafik ayrışmaya (çevresinden farklı nitelikteki toprak parçası, parsel) özelleşmiştir. Dolayısıyla Arapçadaki parsel ve leke anlamı, türdeş bir bütünün morfolojik veya görsel olarak 'bölünmesi, çevresinden ayrışarak bağımsızlaşması' ilkesine dayanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Renk ve zemin başkalaşımı | Bir yüzeyin tek renklilikten çıkıp alacalanması, arazinin çevresindeki bitki ve toprak yapısından bağımsızlaşarak kendine has parsel niteliği kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede yarılma ve vadi kökü (*b-q-') | İbranice bāqa' (yarmak) ve biq'āh (vadi/ova), Süryanice biq'əthā (düzlük) formlarıyla fonetik ve semantik akrabalık taşır; yarılarak bağımsızlaşan coğrafi uzam fikri ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yarıntı/açıklık matrisi | Bazı Doğu Çad ve Berberî dillerinde ayrışma, beneklenme ve yara izi bildiren köklerle zayıf biçimsel benzerlikler öne sürülmüşse de doğrulanmış doğrudan soydaşlık sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بقع | Anlamlı | Renk ve zemin başkalaşımı, parsel | Çevresinden farklı renkte leke veya farklı nitelikte arazi parçası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%82.md) | Anlamlı | Boşalma, yarılma, şiddetle akma | Bulutun yağmuru aniden boşaltması veya kuyunun su fışkırtması | Akışkanın aniden yarılarak çıkması ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [قبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | İçeri çekilme, gizlenme, büzülme | Kirpinin veya insanın başını örtü/kabuk içine çekmesi | Dışa ayrışmanın tersine içe büzülme; Kur'an'da geçmez |
| [قعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Çukurluk, derin kap | Ahşaptan oyulmuş derin su çanağı, çukurlaşmış zemin | Zemin çukurluğu ve sınır ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [عبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Sinme, yapışma, yayılma | Kokunun elbiseye veya tene iyice sinip ayrılmaması | Dokunun içine işleme ve kalıcılık ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) | Anlamlı | Ardından gelme, topuk, iz sürme | Bir şeyin peşi sıra gelmesi, topuk kemiği, akıbet | Parçanın bütünü izlemesi veya son sınır olması; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بقع | Merkez | Çevresinden niteliksel olarak ayrışmış parsel | Çevresiyle aynı zemin üzerinde olmasına rağmen rengi, bitkisi veya kutsiyetiyle özgülleşen sınır | Yüzeyde görsel veya fıtri başkalaşım gösteren odak noktası |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Koparma, ayırma, parça | Fiziksel bir müdahaleyle bütünden koparılan veya bölünen somut parça | İradi veya eylemsel bölme; بقع ise kendiliğinden veya niteliksel olarak ayrışmadır |
| [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) | Komşu | Sınır içine alma, mülk edinme | Koruma, sahiplenme veya tasarruf amacıyla etrafı çevrilmiş alan | Hukuki ve fiili sahiplik vurgusu taşır; بقع nitelik farkını esas alır |
| [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Yerleşme, sabit karargâh | Bir varlığın içine yerleşip karar kıldığı, nüfuz ettiği mekan | Mekânda yerleşme ve kudret bulma hali; parselin vasfından ziyade failin yerleşikliğidir |
| [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) | Zıt | Yaygınlık, genellik, türdeşlik | Ayrışma ve beneklenme olmaksızın bütünü kaplayan, farksızlaşmış ve homojen yapı | Niteliksel hiçbir parselleşmenin ve odaklaşmanın bulunmadığı genellik hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بقع | Çevresinden ayrışan leke veya parsel | Türdeş bir zemin içinde renk, doku, fıtrat veya statü bakımından farklılaşmış müstakil alan | Kesin |
| Latince | macula, plaga, tractus | Leke; belirli iklim/toprak kuşağı; uzam parçası | macula görsel leke yönünü, plaga ve tractus ise sınırları belirli arazi parçasını karşılar; kutsiyet ve niteliksel yoğunlaşma boyutunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | spot, patch, plot, parcel | Benek, leke; arazi parçası, parsel | patch ve plot hem doku farkını hem de kadastral/coğrafi ayrışmayı mükemmel karşılar; ilahi tecelli bağlamındaki manevi tahsisi dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Fleck, Parzelle, Flecken | Leke, benek; ayrılmış toprak parçası | Fleck somut beneklenmeyi, Parzelle ise hukuki/arazi ayrımını verir; Kur'an'daki 'bereketli zemin odağı' anlamı teolojik açıklama gerektirir | Güçlü |
| Fransızca | tache, parcelle, lieu circonscrit | Leke; arazi hissesi; sınırlandırılmış mahal | parcelle ve tache kökün maddi çekirdeğini eksiksiz yansıtır; mekânın ontolojik olarak seçilmişliğini doğrudan içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْبُقْعَةِ | İlahi tecelliyle bereketlendirilmiş, etrafından ayrışmış mukaddes parsel | Hz. Mûsâ'nın Tur dağının yamacında, vadinin sağ kıyısında ilahi nidayı işittiği mübarek ve seçilmiş zemin parçası; Kasas [28:30](https://lisan.digital/tr/ayet/28:30.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mekân-tecelli ilişkisi ve tenzih | Allah Teâlâ'nın mekândan münezzeh oluşu ile Kasas [28:30](https://lisan.digital/tr/ayet/28:30.md)'da nidanın 'mübarek parsel'den (el-Buk'atü'l-Mübâreke) gelmesi arasındaki tenzih-tecelli dengesi | Mekânın bizzat ilahi zatı kuşatması değil, ilahi kelamın yaratıldığı veya tecellinin tahsis edildiği fıtri/nitelikli odak noktası |
| Fıkıh | Arazi taksimi, vakıf ve ihya | Toprağın parsellenmesi, sınırlarının belirlenmesi, vakfedilen muayyen parselin devredilemezliği ve kamu arazisinden bir parselin ihya edilmesi | Bütünden mülkiyet, ibadet veya intifa amacıyla hukuken sınırlandırılıp ayrılmış müstakil arazi birimi |
| Tefsir | Kutsal vadideki hususi mekanın tayini | Vâdî-i Eymen içindeki bu parselin ağaç, zemin ve dağ yamacı bağlamında niçin 'mübarek' kılındığının analizi | Sıradan çöl zemininden ayrılarak ilahi vahyin indiği, feyz ve berekete mazhar kılınmış seçkin toprak parçası |
| Hadis | Bâkiye kavramı, fitne ve ten rengi | Şam ehlinin hizmetlileri için kullanılan 'buk'ân' ifadesi ve Medine'deki mezarlık alanı için kullanılan 'Bakî'' (Baqī'u'l-Gharqad) ismi | Renk karışımı, alacalık ve ağaç kökleriyle kaplı özel mezarlık parseli |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mukaddes mekan ve tecelli odağı | Mübarek parsel (el-Buk'atü'l-Mübâreke) | İlahi hitabın tecelli ettiği mekânsal odak olma | Yeryüzünün her yeri eşit yaratılmış olmakla birlikte, vahiy ve bereket bazı zemin parçalarına özel bir statü yükler | Kesin |
| İlmi | Ekoloji, jeoloji ve habitat ayrışması | Mikro-habitat veya ekolojik niş | Çevresel genel dokudan farklılaşarak özgül bir yaşam/jeoloji barındırma | Genel araziden nem, toprak yapısı veya bitki örtüsü bakımından ayrılan odak alanların incelenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Mülkiyet sınırları ve idari bölünme | Tahsis edilmiş özerk/özel bölge | Egemenliğin veya idarenin sınırlarını belirleme | Kamu arazisi içinde özel bir hukuki statüye tabi kılınmış, sınırları tayin edilmiş idari birim | Güçlü |
| İktisadi | İmar, mülkiyet ve kadastro | Parsel | Üretim, ticaret veya yerleşim için ölçülebilir mülkiyet birimi oluşturma | Ham ve geniş arazinin ekonomik değere kavuşması için 'buka'lar (parseller) halinde bölünmesi ve tescili | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması ve tekillik alanı (singularity / domain) | Fizik ve malzeme biliminde homojen bir faz içinde aniden oluşan yerel kristalleşme, yoğunluk farkı veya manyetik domain; genel uzaydan farklı değer alan tekil nokta | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kadastral parselasyon ve mekânsal kutuplaşma | Şehir planlamasında ve mülkiyet hukukunda, homojen bir coğrafyanın hukuki işlev ve değer bakımından sınırları ayrılmış parsellere bölünmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca modern Türkçedeki 'bölge' veya 'mevki' gibi sınırları muğlak, soyut bir coğrafi yer adına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime, alelade bir araziyi değil; çevresindeki vadi dokusundan fıtraten, görsel olarak ve ilahi bereketle ayrışmış, odaklanmış tekil bir zemin parçasını (kutsal parseli) anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ'nın ilahi hitaba muhatap olduğu anın mekânsal ciddiyetini yitirmesi; vahyin indiği noktanın fıtri ve ontolojik seçilmişliğinin, arazinin 'mübarek bir parsel' oluşunun gözden kaçması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mekân telakkisinde kutsiyetin ve bereketin homojen biçimde rastgele dağılmadığını; ilahi iradenin belirli zamanları (Kadir gecesi) seçtiği gibi belirli zemin parçalarını da (el-Buk'atü'l-Mübâreke) hususi bir tecelli için ayırdığını göstermesi bakımından kurucudur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ kıssasının anlatıldığı, vahyin başlangıç anını ve Tuva vadisinin mukaddes kılınışını tasvir eden peygamberlik ve tecelli ayetlerinde belirleyicidir (Kasas [28:30](https://lisan.digital/tr/ayet/28:30.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekânın tamamen farksız ve ruhsuz bir koordinat yığınından ibaret olduğu yönündeki mekanik anlayışı yıkar; yeryüzünde ilahi kelamın temas ettiği zeminlerin niteliksel olarak başkalaşıp bereket kazandığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Türdeş bir renk, kumaş veya arazi zemininde, çevresinden nitelik, renk veya bitki örtüsü bakımından ayrışan leke, benek, ayrık alan ve müstakil parsel.
- Soyut anlam: Bütüncül bir uzam dairesi içinde niteliksel bir yoğunlaşma ile genel dokudan ayrılarak özel bir statü, anlam veya kutsiyet kazanan tekil odak alanı.
- Sistematik karşılık: İmar ve kadastroda arazinin müstakil birimlere (buka/parsel) ayrılması; dini kozmolojide ise genel arz üzerinde ilahi feyzin yoğunlaştığı bereketli odak alanı.
- LaTeX modeli: $$P \subset S \quad \text{ve} \quad f(P) \neq f(S \setminus P) \implies P \in \mathcal{B}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ genel, türdeş uzayı (vadiyi, kumaşı veya araziyi) temsil eder. $P$, bu uzayın bir alt kümesi olan parseli gösterir. $f$ fonksiyonu o zemin parçasının nitelik, doku veya bereket derecesini ifade eder. $f(P)$ değerinin çevredeki genel zemin olan $f(S \setminus P)$ değerinden farklılaşması, o alt kümenin genel dokudan ayrışarak özgül bir 'buka' ($\mathcal{B}$) statüsü kazanmasını simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/ayet/28:30.md) — الْبُقْعَةِ

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Oraya geldiğinde, feyizli yerdeki vadinin sağ yanındaki ağaçtan: Ey Musa; şüphesiz Ben, alemlerin Rabbı olan Allah’ım.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Buka üzerinde değişik renklerin bulunduğu hayvan, kuş demektir. Arazinin parsellenmesinden sonra çıkan parsellerin her birine buka denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والباء
)ع ق ب، ع ب ق، ب ع ق، ب ق ع، ق ب ع، ق ع ب كلهن مستعملات( عقب: العَقَبُ: العَصَب الذي تُعْمَل منه الأوتار، الواحدةُ عَقَبةٌ، وخِلاف ما بَيْنَه وبين العَصَبِ أن العَصَبَ يَضربُ إلى صُفْرةٍ والعَقَبُ يضرب إلى بياض وهو أصْلَبُها وأمتَنُها.
والعَقِبُ: مُؤخَّرُ القَدَمِ، تُؤَنَثّهُ العَربُ، وتميمٌ تُخَفِّفُه. وتجمعُ على أعقابِ، وثلاثُ أَعْقِبة. وعَقِبُ الرجل: وَلَدُه وولد وَلَدُه الباقونَ من بَعْدِه. وقَوْلُهم: لا عَقِبَ له: أي لم يَبْقَ له ولدٌ ذَكَرٌ.
وتقول: وَلىَّ فلان على عَقِبهِ وعَقِبَيهِ: أي أخَذَ في وَجْهٍ ثم انثنَى راجعِاً. والتَّعْقيبُ: انصرافك راجعاً من أمْرٍ أرَدْتَه أو وَجْهٍ. والمُعَقِّبِ: الذي يتتبع عَقِبَ إنسانٍ في طلب حَقٍ أو نحوه، قال لبيد:
حتّى تَهَجَّرَ في الرَّواحِ وهاجَه		طَلَبُ المُعَقِّبِ حَقَّهُ المَظلـوُمُ

وقوله عز وجل: "ولم يُعَقّبْ" أي لم يَنْتظرْ. والتَّعقيبُ: غَزْوةٌ بعد غَزوةٍ بعد غزوةٍ وسَيْر بعد سيرٍ. وقوله عز وجل: "لا مُعَقّبَ لحكمه" أي لا راد لقضائه. والخَيْلُ تُعَقَّبُ في حُضْرِها إذا لم تَزْدَدْ إلا جودةً. ويقال للفرس الجواد: إنه لذو عَقْوٍ وذو عَقْبٍ، فعَفْوُه أول عَدْوِه، وعَقْبُه ان يعقب بحضرٍ أشد من الأول، قال:
لا جَرْىَ عندَكَ في عَقْبٍ وفي حُضُرِ
وكُلُّ شيءٍ يُعْقِبُ شيئاً فهو عَقيبُه كقولك: خَلَفَ يَخْلُفُ بمنزلة اللَّيْلِ والنَّهار إذا قضى أحدُهُما عَقِبَ الآخر فهما عقيبان كل واحدٍ منهما عَقيبُ صاحبه، ويَعْتقَبِان ويَتَعاقَبانِ: إذا جاء أحدُهُما ذَهَبَ الآخر. وعَقَبَ اللَّيْل النَّهارَ والنهارُ الليل: أي خَلَفَه. وأتى فُلانٌ إلى فلانٍ خَبَراً فَعَقَبَ بخير منه أي أردَفَ. ويقال: عَقَّبَ أيضاً مشدداً.
قال: فَعَقَبْتُمْ بَذَنوبٍ غير مَرّ وقال أبو ذؤيب:
أوْدَى بَنِيّ وأعقبونيِ حَسْرَةً		بعدَ الرُّقادِ وعَبْرَةً ما تُقْلِعُ
قوله: فأعْقَبونيِ مُخالِفٌ للألفاظ المُتَقَدِّمَة ومُوافِقٌ لها في مَعْنىً. ولَعَلَّهما لُغَتان. فمَنْ قال عَقب لا يَقْولُ أعْقَبَ كمن قال: بَدَأتُ به لا يقول: أبْدَأتُ، قال جرير:
عَقَبَ الرَّذاذُ خِلافَهم فـكـأنّـمـا		بَسَطَ الشَّواطِبُ بَءٍ بينهنّ حَصيرا
وعَقِبُ الأمِر: آخِرَه، قال:
مَحْذُورُ عَقبِ الأمر في التّنادي
ويجمع أعقابَ الأمور. وعاقِبَةُ كلَّ شَيءٍ: آخرُه، وعاقِبُ أيضاً بلا هاء ويُجْمَعُ عَواقِبَ وعُقُباً. ويقال: عاقِبةٌ وعَواقِبُ وعاقِبٌ وعُقَّبٌ مُشددٌ ومُخفَّفٌ
تقُولُ لـي مـيّالة الـذّوائبِ		كَيْف أخي في عُقَبِ النَّوائبِ
وأَعْقَبَ هذا الأمرُ يُعْقِبُ عُقْباناً وعُقْبىَ، قال ذو الرمة:
أعاذِلُ قد جرَّبتُ في الدهر ما مَضىَ		ورَوَّأْتُ في أعقابِ حقٍّ وبـاطِـلِ
يعني أواخره. وأعْقَبَه الله خيراً منه والاسم العُقْبىَ شِبْهُ العِوَض والبَدل.
وأعْقَبَ هذا ذاك: أي صارَ مَكانَه. وأعْقَبَ عِزَّه ذلاً: أي ابْدَلَ منه، قال:
كم من عزيزٍ أعْقَبَ الذُلّ عِزُّه		فأصْبحَ مَرْحوماً وقد كان يُحْسَدُ
والبئر تُطْوَى فتُعْقَبُ الحوافي بالحجارة من خلفها، تقول: أعَقْبتُ الطَّيَّ. وكلُّ طَرائِقَ يكون بعضها خَلْفَ بعض فهي أعقابٌ، كأنَّها مَنْضودة، عَقِباً على عَقِبٍ، قال الشماخ:
أعقابُ طيٍّ على الأثباجِ منضودِ
يصف طرائق شَحْم ظهر النّاقِة. وقد استَعْقبتُ من كذا خيراً وشراً. واستَعْقَبَ من أمره النَّدامةَ. وتَعَقَّبَ بمعناه. وتَعَقَّبْتُ ما صَنَعَ فُلانٌ: أي تَتَبَّعْتُ أثره. والرجلان يتعاقَبانِ الرُّكوبَ بينهما والأمر، يَرْكَبُ هذا عقبةً وهذا عُقْبَةً. والعُقْبَةُ فيما قدروا بينهما فَرسْخِان.
والعُقوبةُ: اسم المُعاقَبةِ، وهو أن يَجْزيَه بعاقبِة ما فَعَلَ من السوء، قال النابغة:
ومَنْ عَصاَكَ فَعاقِبْهُ مُـعـاقَـبَةً		تَنْهَى الظَّلُومَ ولا تَقَعُدْ على ضَهَدِ
والعُقْبَة: مَرْقَةٌ تَبْقَى في القِدَر المُعارَةِ إذا رَدُّوها إلى صاحبها. وفلانٌ وفلانٌ يُعَقّبانِ فلاناً: إذا تعاونا عليه، وقوله تعالى: " له مُعَقِّباتٌ من بين يديه ومن خلفه يَحْفَظْونَه من أمر الله" أي يحفظونه بأمر الله.
والعَقَبَةُ: طَريقٌ في الجَبَل وَعْرٌ يُرْتَقَى بمَشقةٍ وجمعُه عَقَبٍ وعِقابٌ.
والعقابُ: طائِرٌ، تُؤنِّثُها العَرَبُ إذا رأته لأنها لا تُعَرفُ إناثُها من ذُكُورِها، فإذا عرفت قيل: عُقابٌ ذَكَرَ. ومثله العَقْربُ، ويُجمعُ على عِقبانٍ وثلاث أعْقُبٍ.
والعُقابُ: العَلَمُ الضَّخمُ تشبيهاً بالعُقابِ الطائر، قال الراجز:
ولحق تَلْحَقُ من أقرابـهـا		تحت لِواء المَوْتِ أو عُقابِها
والعُقابُ: مَرْقىً في عُرْض جَبَلٍ، وهي صخرةٌ ناتِئةٌ ناشِزةٌ، وفي البئر من حولها، ورُبمَّا كانت من قَبلِ الطَّي، وذلك أن تَزُولَ الصَّخْرةٌ من مَوْضِعِها.
والمُعْقِبُ: الذي يَنْزل في البِئِر فيرفَعُها ويُسَوِّيها.
وكل ما مَرَّ من العُقَاب نجمعه عِقْبان. واليَعْقُوبُ: الذَّكَرُ من الحَجَل والقطا، وجمعه يَعاقيبُ. ويَعْقُوبُ: اسم اسرائيل، سمي به لأنه وُلِدَ مع عَيصُو أبي الروم في بطنٍ واحد.
وُلِدَ عَيصُو قَبْلَه، ويَعْقُوبُ مُتَعَلِّقٌ بعَقِبِه خرجا معاً. واشتِقاقه من العَقِبِ. وتسمى الخيل يعاقيب لسُرْعَتِها. ويقال: بل سُمِّيَتْ بها تشبيهاً بيَعاقيبِ الحَجَل. ومن أنْكَرَ هذا احتج بأن الطَّيْرَ لا تَرْكُضُ ولكن شبه بها الخَيْلُ، قال سلامة بن جندل:
وَلّى حَثيثاً وهذا الشَّيبُ يَتْبَعُـهُ		لو كان يُدرِكُه رَكْضُ اليعَاقيبِ
ويقال: أراد بالتعاقيب الخَيْلَ نَفْسَها اشتِقاقاً من تعقيب السَّير والغَزْوِ بعد الغَزْوِ. وامرأةٌ مِعْقابٌ: من عادتها أن تَلِدَ ذَكَراً بعد أنثى. ومِفعال في نَعْت الإناث لا تدخله الها.
وفي الحديث: "قَدِمَ رسُول الله -صلى الله عليه وسلم- نَصارى نجرانَ: السَّيِّدُ والعاقِبُ"، فالعاقِبُ من يَخْلُف السيد بعده.
عبق: العَبَاقِيَةُ على تَقدير عَلانِية. الرجل ذو شَرٍَّ ونُكْرٍ، قال:
أَطَفّ لها عَبِاقِيَةٌ سَـرَنْـدَى		جَريءُ الصَّدْرِ مُنْسَطِ اليَمينِ
والعَبق: لُزُوق الشيء بالشيء وامرأةٌ عَبْقَةٌ ورجلٌ عَبِقٌ إذا تَطيَّب بأدنْى طِيبِ فَبقيَ ريحه أياماً، قال:
عَبِقَ العَنْبَرُ والمِسْـك بـهـا		فهي صَفراء كعُرْجُون القَمَرْ
أي لَزِق.
قعب: القَعْبُ: القدَحُ الغَليظُ، ويجمع على قِعابٍ، قال:
تلكَ المكارمُ لا قَعْبانِ من لَبَنٍ		شِيبَا بماءٍ فعَادَا بعد أبْـوالا
والقَعْبَةُ: شِبُْ حُقَّةٍ مُطْبَقةٍ يكون فيه سَويقُ المرء. والتَّقعيبُ في الحافِر: إذا كان مُقَعَّباً كالقَعْبَةِ في استدارتها، وهكذا خلْقَتُه، قال العجاج:
ورُسُغاً وحافِراً مَقَعّباً
وأنشد ابن الأعرابي:
يَتْرُكَ خَوّارَ الصَّفا رَكُوبا		بمُكْرَباتٍ قَعَّبَتْ تَقْعيبـا
قبع: قَبَعَ الخنِزيرُ بصوته قَبْعاً وقُباعاً. وقَبَعَ الإنسان قُبُوعاً: أي تَخَلَّفَ عن أصحابه.
والقَوابعُ: الخَيْلُ المَسْبُوقُة قد بقيت خلف السابق، قال:
يُثابِرُ حتّى يْتُرَك الخَيْلَ خَلْفَـهُ		قَوابعَ في غُمَّى عَجاجِ وعثِيرَ
والقُباعُ: الأحْمَقُ. وقُباعُ ابن ضبة كان من أحْمَقِ أهل زَمانِه يضرب مَثَلاً لكل أحْمَقَ.
ويقال يا ابن قابعاءَ. ويا ابن قُبَعَةَ، يوصف بالحُمْق. ومن النساء القُبَعَةُ الطُّلَعَةُ: تَطْلُعُ مرةً وتَقْبَعُ أُخْرى فتَرجعُ.
وقَبيعَةُ السَّيفْ: التي على رأس القائِم، ورُبمَّا اتخذَت القَبيعةُ من الفِضَّةِ على رأس السِّكيَّن. وقُبَعُ: دُوَيِّبَّةٌ، يقال من دَوابِّ البَحْر، قال:
مأُبالي أن تَشَـذَّرْتَ لـنـا		عادِياً أم بالَ في البَحْرِ قُبَعْ
وقَبَعْتُ السِّقاء: إذا جَعَلَتْ رَأسهُ فيه وجَعَلتُ بَشَرتَه الداخِلةَ.
بعق: البُعاقُ: شدَّة الصَّوتِ. بَعَقَتِ الإبلُ بُعاقاً. والمَطَر الباعقُ: الذي يِفاجِئُكَ بشدةٍ، قال:
تَبَعَّقَ فيه الوابلُ المُتَهطّلُ
والإنبعِاقُ: أن يَنْبِعقَ الشَّيء عليك مُفاجَأةً، قال أبو دُؤاد:
بَينمَا المَرْءُ آمنـاً راعَـه را		ئِع حَتْفٍ لم يَخْشَ منه انبعِاقَهْ
وقال:
تَيَّممْتُ بالكِدْيَوْنِ كيلا يَفُوتَـنـي		من المَقْلةِ البَيْضاء تَفريطُ باعِقِ
الباعِقُ: المُؤَذِّنُ إذا انْبَعَقَ بَصوْتهُ. والكِدْيَونُ يقال الثَّقيلُ من الدَّوابِّ. وبَعَقْتُ الإبلَ: نَحَرْتُها.
بقع: البَقَعُ: لَوْنٌ يُخالفُ بَعْضُهَ بعضاً مثل الغُرابِ الأسْوَد ِفي صَدْرِه بيَاض، غُرابٌ أبْقَعُ وكلَلْبٌ أبْقَعُ.
والبُقْعَةُ: قِطعةٌ من أرضٍ على غَير هَيْأة التي على جَنْبِها. كل واحِدةٍ منها بُقْعةٌ، وجمعُها بقاعٌ وبُقَعٌ. والبَقيعُ: موضعٌ من الأرض فيه أرُومُ شَجَرٍ من ضُرُوبٍ شتى، وبه سُمِّيَ بَقيعُ الغَرْقَدِ بالمدينة.
والغَرْقُدُ: شَجَرٌ كان ينبت هُناك، فبَقِيَ الاسمُ مُلازِماً للمَوْضِع وذَهَبَ الشجر. والباقِعَةُ: الدّاهِيةُ من الرجال. وبَقَعَتْهُمْ باقِعَةُ من البواقع: أي داهِيَةٌ من الدواهي.
وفي الحديث: "يُوشِكُ أن يَعْمَلَ عَلَيْكُمْ بُقعانُ أهْلِ الشّامِ" يُريدُ خَدَمُهُم لبياضهم، وشَبَّهَهُمْ بالشيء الأبْقَعِ الذي فيه بَياضٌ، يعني بذلك الرُّومَ والسُّودانَ.

##### Türkçe

**باب العين و القاف والباء**
(**ع ق ب، ع ب ق، ب ع ق، ب ق ع، ق ب ع، ق ع ب**: bunların hepsi kullanımdadır.) **عقب**: **العَقَبُ**: kirişlerin yapıldığı sinir; tekili **عَقَبةٌ**’dir. Onunla sinir arasındaki aykırılık şudur ki: sinir sarılığa çalar; **العَقَبُ** ise beyazlığa çalar; o, onların en serti ve en sağlamıdır.

**والعَقِبُ**: ayağın arkasıdır; Araplar onu müennes yapar; Temîm ise onu hafifletir. **أعقابِ** üzerine cem‘ olunur; ve “üç **أَعْقِبة**”. Ve “adamın **عَقِبُ**’i”: ondan sonra kalan oğlu ve oğlunun oğludur. Ve onların sözü: “ona **عَقِبَ** yoktur”: yani ona erkek çocuk kalmamıştır.

Ve dersin ki: “falanca, onun **عَقِبهِ**’i ve **عَقِبَيهِ** üzerine döndü”: yani bir yöne yöneldi, sonra dönüp geri döndü. Ve **التَّعْقيبُ**: istediğin bir işten yahut bir yönden geri dönerek ayrılmandır. Ve **المُعَقِّبِ**: bir hakkı yahut benzeri bir şey istemede bir insanın izini takip eden kimsedir. Lebîd dedi ki:
حتّى تَهَجَّرَ في الرَّواحِ وهاجَه		طَلَبُ المُعَقِّبِ حَقَّهُ المَظلـوُمُ

Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**ولم يُعَقّبْ**” yani beklemedi. Ve **التَّعقيبُ**: bir gazveden sonra bir gazve, sonra bir gazve; ve bir yürüyüşten sonra bir yürüyüştür. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “**لا مُعَقّبَ لحكمه**” yani hükmünü geri çeviren yoktur. Ve atlar, yalnızca daha iyiye artıyorsa, hazır yürüyüşlerinde **تُعَقَّبُ** olunur. Ve iyi ata denir ki: onda **عَقْوٍ** vardır ve **عَقْبٍ** vardır; onun **عَفْوُه**’u koşusunun başlangıcıdır; onun **عَقْبُه**’u ise, ilkinden daha şiddetli bir hazır yürüyüşle geri dönmesidir. Dedi ki:
لا جَرْىَ عندَكَ في عَقْبٍ وفي حُضُرِ

Ve her şey ki bir şeyi **يُعْقِبُ** eder (ardından gelir), o onun **عَقيبُه**’udur; senin “**خَلَفَ يَخْلُفُ**” demen gibi; gece ve gündüz menzilesinde: ikisinden biri bitirdiğinde öteki onun **عَقِبَ**’i olur; böylece ikisi **عقيبان**dır; her biri arkadaşının **عَقيبُ**’idir. Ve **يَعْتقَبِان** ve **يَتَعاقَبانِ**: ikisinden biri geldiğinde öteki gittiği zaman. Ve gece gündüzü **عَقَبَ** etti, gündüz de geceyi: yani onu izledi. Ve falanca falancaya bir haber getirdi de ondan daha hayırlısıyla **فَعَقَبَ** etti: yani peşine ekledi. Ve ayrıca şeddeli olarak **عَقَّبَ** da denir.

Dedi ki: فَعَقَبْتُمْ بَذَنوبٍ غير مَرّ وقال أبو ذؤيب:
أوْدَى بَنِيّ وأعقبونيِ حَسْرَةً		بعدَ الرُّقادِ وعَبْرَةً ما تُقْلِعُ
Onun sözü: “**فأعْقَبونيِ**” önceki lafızlara aykırıdır; mânâda ise onlara uygundur. Belki ikisi iki lehçedir. Öyleyse kim **عَقب** derse **أعْقَبَ** demez; “**بَدَأتُ** onunla” diyenin “**أبْدَأتُ**” dememesi gibi. Cerîr dedi ki:
عَقَبَ الرَّذاذُ خِلافَهم فـكـأنّـمـا		بَسَطَ الشَّواطِبُ بَءٍ بينهنّ حَصيرا

Ve **عَقِبُ** işin: onun sonudur. Dedi ki:
مَحْذُورُ عَقبِ الأمر في التّنادي
Ve işlerin sonlarını **أعقابَ الأمور** diye cem‘ eder. Ve her şeyin **عاقِبَةُ**’si: onun sonudur. Ve **عاقِبُ** da (هاء’sız) böyledir; **عَواقِبَ** ve **عُقُباً** üzerine cem‘ olunur. Ve denir: **عاقِبةٌ** ve **عَواقِبُ**; ve **عاقِبٌ** ve **عُقَّبٌ** (şeddeli ve hafifletilmiş):
تقُولُ لـي مـيّالة الـذّوائبِ		كَيْف أخي في عُقَبِ النَّوائبِ

Ve bu iş **أَعْقَبَ** eder, **يُعْقِبُ**; **عُقْباناً** ve **عُقْبىَ** (olarak). Zû’r-Rumme dedi ki:
أعاذِلُ قد جرَّبتُ في الدهر ما مَضىَ		ورَوَّأْتُ في أعقابِ حقٍّ وبـاطِـلِ
Yani onun sonları. Ve Allah ona ondan daha hayırlısını **أعْقَبَه**; isim **العُقْبىَ**’dır; tazmin ve bedel gibidir.

Ve “bu, şunu **أعْقَبَ** etti”: yani onun yerine geçti. Ve “izzetini zillete **أعْقَبَ** etti”: yani ondan bedel kıldı. Dedi ki:
كم من عزيزٍ أعْقَبَ الذُلّ عِزُّه		فأصْبحَ مَرْحوماً وقد كان يُحْسَدُ

Ve kuyu dürülür de, arkasından taşlarla kenarlar **تُعْقَبُ** edilir; dersin ki: “dürmeyi **أعَقْبتُ**.” Ve yolların her biri ki bazısı bazısının arkasında olur, onlar **أعقابٌ**dır; sanki dizilmişlerdir: **عَقِباً على عَقِبٍ**. Şemmâh dedi ki:
أعقابُ طيٍّ على الأثباجِ منضودِ
Devenin sırt yağının çizgilerini vasfeder. Ve “şundan hayır ve şer **استَعْقبتُ**” dedim. Ve işinden pişmanlığı **استَعْقَبَ** etti. Ve **تَعَقَّبَ** da onun mânâsıyla. Ve “falanca ne yaptı, onu **تَعَقَّبْتُ**”: yani izini takip ettim. Ve iki adam, aralarında binmeye ve işe **يتعاقَبانِ** ederler: bu bir **عقبةً**, şu bir **عُقْبَةً** biner. Ve **العُقْبَةُ**, onların aralarında takdir ettiklerine göre iki fersahtır.

Ve **العُقوبةُ**: **المُعاقَبةِ**’nin adıdır; o da, yaptığı kötülüğün âkıbetiyle onu cezalandırmasıdır. Nâbiga dedi ki:
ومَنْ عَصاَكَ فَعاقِبْهُ مُـعـاقَـبَةً		تَنْهَى الظَّلُومَ ولا تَقَعُدْ على ضَهَدِ

Ve **العُقْبَة**: ödünç verilen tencerede, onu sahibine geri verdiklerinde kalan çorbadır. Ve falanca ile falanca, falancaya **يُعَقّبانِ** eder: ona karşı yardımlaştıkları zaman. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**له مُعَقِّباتٌ من بين يديه ومن خلفه يَحْفَظْونَه من أمر الله**” yani Allah’ın emriyle onu korurlar.

Ve **العَقَبَةُ**: dağda sarp bir yol; meşakkatle çıkılır; cem‘i **عَقَبٍ** ve **عِقابٌ**’dır.

Ve **العقابُ**: bir kuştur; Araplar onu, gördüklerinde müennes yaparlar; çünkü dişileri erkeklerinden bilinmez. Bilinirse “erkek **عُقابٌ**” denir. Bunun benzeri **العَقْربُ**’dur. Ve **عِقبانٍ** üzerine cem‘ olunur; ve “üç **أعْقُبٍ**”.

Ve **العُقابُ**: büyük sancaktır; kuş olan **العُقابِ**’a benzetme olarak. Recez söyleyen dedi ki:
ولحق تَلْحَقُ من أقرابـهـا		تحت لِواء المَوْتِ أو عُقابِها

Ve **العُقابُ**: dağın eninde bir çıkıntı/merdiven yeridir; o, dışarı taşmış, yükselmiş bir kayadır; ve kuyuda onun çevresinde olur; bazen de dürmeden önce olur; bu, kayanın yerinden kaymasıdır.

Ve **المُعْقِبُ**: kuyuya inip onu kaldıran ve düzelten kimsedir.

Ve **العُقَاب**’dan geçenlerin hepsini **عِقْبان** diye cem‘ ederiz. Ve **اليَعْقُوبُ**: keklik ve katarın erkeğidir; cem‘i **يَعاقيبُ**’dir. Ve **يَعْقُوبُ**: İsrail’in adıdır; onunla adlandırıldı; çünkü Rumların babası **عَيصُو** ile bir karında birlikte doğdu.

**عَيصُو** ondan önce doğdu; **يَعْقُوبُ** onun topuğuna (**عَقِبِه**) tutunmuş halde çıktı; ikisi birlikte çıktılar. Onun اشتقاق’ı **العَقِبِ**’dendir. Ve atlara, süratlerinden dolayı **يعاقيب** denir. Ve denir ki: bilakis, kekliğin **يَعاقيبِ**’ine benzetme olarak onunla adlandırıldı. Bunu inkâr eden, “kuş koşmaz” diye delil getirir; fakat atlar ona benzetilmiştir. Selâme b. Cendel dedi ki:
وَلّى حَثيثاً وهذا الشَّيبُ يَتْبَعُـهُ		لو كان يُدرِكُه رَكْضُ اليعَاقيبِ

Ve denir ki: **التعاقيب** ile bizzat atları kastetti; yürüyüşün ve gazvenin, gazveden sonra gazve olarak **تعقيب** edilmesinden iştikakla. Ve **امرأةٌ مِعْقابٌ**: âdeti, dişiden sonra erkek doğurmaktır. Ve dişilerin sıfatında **مِفعال**’a **هاء** girmez.

Hadiste: “Resûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-’e Necran Hristiyanları geldi: **السَّيِّدُ** ve **العاقِبُ**”; **العاقِبُ**, efendiden sonra onun yerine geçen kimsedir.

**عبق**: **العَبَاقِيَةُ**: **عَلانِية** takdirince; şer ve münker sahibi adam. Dedi ki:
أَطَفّ لها عَبِاقِيَةٌ سَـرَنْـدَى		جَريءُ الصَّدْرِ مُنْسَطِ اليَمينِ

Ve **العَبق**: bir şeyin bir şeye yapışmasıdır. Ve kadın **عَبْقَةٌ**, erkek **عَبِقٌ**: en az bir koku ile kokulanır da kokusu günlerce kalırsa. Dedi ki:
عَبِقَ العَنْبَرُ والمِسْـك بـهـا		فهي صَفراء كعُرْجُون القَمَرْ
Yani yapıştı.

**قعب**: **القَعْبُ**: kalın kadeh; **قِعابٍ** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
تلكَ المكارمُ لا قَعْبانِ من لَبَنٍ		شِيبَا بماءٍ فعَادَا بعد أبْـوالا

Ve **القَعْبَةُ**: kapaklı küçük kutu benzeri; kişinin kavrulmuş ununun içinde bulunduğu şey. Ve nalda **التَّقعيبُ**: **القَعْبَةِ** gibi yuvarlaklığında **مُقَعَّباً** olduğunda; yaratılışı böyledir. A‘câc dedi ki:
ورُسُغاً وحافِراً مَقَعّباً
İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
يَتْرُكَ خَوّارَ الصَّفا رَكُوبا		بمُكْرَباتٍ قَعَّبَتْ تَقْعيبـا

**قبع**: domuz, sesiyle **قَبْعاً** ve **قُباعاً** **قَبَعَ** etti. Ve insan **قُبُوعاً** **قَبَعَ** etti: yani arkadaşlarından geri kaldı.

Ve **القَوابعُ**: geride kalmış, öndekinin arkasında kalmış atlar. Dedi ki:
يُثابِرُ حتّى يْتُرَك الخَيْلَ خَلْفَـهُ		قَوابعَ في غُمَّى عَجاجِ وعثِيرَ

Ve **القُباعُ**: ahmaktır. Ve **قُباعُ ابن ضبة** zamanının en ahmaklarındandı; her ahmak için mesel vurulur.

Ve “ya **ابن قابعاءَ**” denir; ve “ya **ابن قُبَعَةَ**”: ahmaklıkla vasfedilir. Kadınlardan **القُبَعَةُ الطُّلَعَةُ**: bir kere çıkar, başka bir kere **تَقْبَعُ** eder de geri döner.

Ve **قَبيعَةُ السَّيفْ**: kılıcın dik kısmının başındaki şeydir; bazen **القَبيعةُ**, bıçağın başında gümüşten yapılır. Ve **قُبَعُ**: küçük bir canlıdır; deniz hayvanlarından denir. Dedi ki:
مأُبالي أن تَشَـذَّرْتَ لـنـا		عادِياً أم بالَ في البَحْرِ قُبَعْ

Ve “tulumun ağzını **قَبَعْتُ**”: başını içine soktuğum ve içteki derisini yaptığım zaman.

**بعق**: **البُعاقُ**: sesin şiddetidir. Develer **بُعاقاً** **بَعَقَتِ**. Ve **المَطَر الباعقُ**: seni şiddetle ansızın bastıran yağmurdur. Dedi ki:
تَبَعَّقَ فيه الوابلُ المُتَهطّلُ

Ve **الإنبعِاقُ**: şeyin sana ansızın **يَنْبِعقَ** etmesidir. Ebû Düؤâd dedi ki:
بَينمَا المَرْءُ آمنـاً راعَـه را		ئِع حَتْفٍ لم يَخْشَ منه انبعِاقَهْ
Ve dedi ki:
تَيَّممْتُ بالكِدْيَوْنِ كيلا يَفُوتَـنـي		من المَقْلةِ البَيْضاء تَفريطُ باعِقِ
**الباعِقُ**: sesiyle **انْبَعَقَ** ettiği zaman müezzindir. Ve **الكِدْيَونُ**: hayvanlardan ağır olan için denir. Ve “develeri **بَعَقْتُ**”: onları boğazladım.

**بقع**: **البَقَعُ**: bir kısmı bir kısmına muhalif olan renk; göğsünde beyazlık bulunan siyah karga gibi. **غُرابٌ أبْقَعُ**; ve her **كَلْبٌ أبْقَعُ**.

Ve **البُقْعَةُ**: yanındaki (parçanın) heyetinden başka bir heyet üzere olan yerden bir parçadır. Her birine **بُقْعةٌ** denir; cem‘i **بقاعٌ** ve **بُقَعٌ**’dır. Ve **البَقيعُ**: yerde, türlü türlerden ağaç kökleri bulunan bir yerdir; Medine’deki **بَقيعُ الغَرْقَدِ** onunla adlandırılmıştır.

Ve **الغَرْقُدُ**: orada biten bir ağaçtı; böylece isim yere bitişik kaldı, ağaç gitti. Ve **الباقِعَةُ**: erkeklerden (olan) musibettir. Ve “onlara, **البواقع**’dan bir **باقِعَةُ** **بَقَعَتْهُمْ**”: yani musibetlerden bir musibet.

Hadiste: “**يُوشِكُ أن يَعْمَلَ عَلَيْكُمْ بُقعانُ أهْلِ الشّامِ**”; onların beyazlıkları sebebiyle hizmetkârlarını kasteder; onları, içinde beyazlık bulunan **الأبْقَعِ** şeye benzetti; bununla Rumları ve Sudanlıları kastediyor.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البُقْعَةُ من الأرض: واحدةُ البِقاعِ. والباقِعَةُ: الداهيةُ. تقول منه: بُقِعَ الرجلُ إذا رُميَ بكلامٍ قبيحٍ أو ببُهتانٍ. وقولهم: ما أدري أين بَقَعَ، أي ذهب. والبَقيعُ: موضعٌ فيه أَرومُ الشجَرِ من ضُروبٍ شتّى. والغرابُ الأَبْقَعُ: الذي فيه سَوادٌ وبياضٌ. والبَقَعُ بالتحريك في الطير والكلاب، بمنزلة البَلَقِ في الدوابّ. وبُقْعانُ الشأمِ الذي في الحديث: خَدَمُهُمْ وعبيدُهُمْ، لبياضهم وحمرتهم أو سوادهم، لأنّهم من الرُّوم ومن بلاد السودان. وسنةٌ بَقْعاءُ، أي مُجْدبةٌ، ويقال فيها خِصْبٌ وجَدبٌ.

##### Türkçe

**البُقْعَةُ** yerden: **البِقاعِ**’ın bir tanesi. Ve **الباقِعَةُ**: musibet. Ondan şöyle dersin: **بُقِعَ** adam, çirkin bir sözle yahut bir iftirayla atıldığı zaman. Ve onların sözü: “Nerede **بَقَعَ** olduğunu bilmiyorum”, yani gitti. Ve **البَقيعُ**: türlü türlü cinslerden ağaç köklerinin bulunduğu bir yer. Ve **الغرابُ الأَبْقَعُ**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunan. Ve **البَقَعُ** (harekeli) kuşlarda ve köpeklerde, binek hayvanlarda **البَلَقِ** menzilesindedir. Ve hadisteki **بُقْعانُ الشأمِ**: onların hizmetçileri ve köleleri; beyazlıkları ve kızıllıkları yahut siyahlıkları sebebiyle; çünkü onlar **الرُّوم**’dandır ve **بلاد السودان**’dandır. Ve **سنةٌ بَقْعاءُ**: yani kıtlık olan; onda bolluk ve kıtlık bulunur denilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والقاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(بقل) الباء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو مِن النّباتِ، وإليه ترجعُ فُروعُ الباب كلِّه.
قال الخليل: البَقْل من النّبات ما ليس بشَجرٍ دِقٍّ ولا جِلٍّ. وفَرَقَ ما بين البَقْلِ ودِقِّ الشَّجر بغِلَظ العُود وجِلَّتِه، فإنَّ الأمطارَ والرِّياحَ لا تكسِرُ عِيدانَها، تراها قائمةً أُكلَ ما أُكِلَ وبَقِيَ ما بَقِيَ. قال الخليل: ابتَقَل القَومُ إذا رَعَوا البقْلَ، والإبِلُ تَبْتقِل وتَتَبقَّل تأكل البَقْل. قال أبو النَّجْم:
* تَبَقَّلَتْ في أوَّلِ التَّبَقُّلِ([1]) *
قال الخليل: أَبقَلَتِ الأرضُ وبَقَلت، إذا أنبتت البَقْل، فهي مُبْقِلة. والمَبْقَلَةُ والبَقَّالة ذاتُ البَقْل.
قال أبو الطَّمَحان في مكانٍ باقلٍ:
تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال الفَرّاء: أرضٌ بَقِلَةٌ وبَقِيلةٌ([3])، أي كثيرة البَقْل.
قال الشيباني: بَقَلَ الحِمارُ إذا أكل البَقْل يَبْقُل. قال بعضهم: أبقَلَ المكانُ ذو الرِّمْث. ثم يقولون باقِلٌ، ولا نعلمهم [يقولون] بَقَل المكانُ، يُجرُونَها مُجْرَى أَعْشَبَ البلدُ فهو عاشِب، وأوْرَسَ الرِّمْثُ فهو وَارِس. قال أبو زياد: البَقْل اسمٌ لكلِّ ما ينبت أوّلاً. ومنه قيل لوجه الغُلام أَوّلَ ما ينبُت: قد بَقَل يَبْقُل بُقُولاً وبَقْلاً. وبَقَلَ نابُ البَعير، أي طَلَع.
قال الشيبانيّ: ولا يسمَّى الخَلاَ بَقْلاً إلا إذا كان رَطْباً. قال الخليل: الباقل ما يخرُج في أعراض الشجر، إذا دنَتْ* أيّامُ الربيع وجَرَى فيها الماء رأيت في أعراضِها شِبْه أعيُن الجَرَاد قبل أن يَستبِينَ وَرقُه، فذلك الباقِل. وقد أبقَل الشّجَر. ويقال عِند ذلك: صار الشّجَرُ بَقْلةً واحدةً. قال أبو زيد: يقال للرِّمْثِ أوّل ما ينبُتُ باقِل، وذلك إذا ضربَهُ المطرُ حتى ترى في أفنانِهِ مثلَ رؤوس النَّمْل، وهو خير ما يكون، ثم يكون حانِطاً، ثم وارِساً، فإذا جازَ ذلك فَسَدَ وانتهتْ عنه الإبِل.
فأما باقلٌ فرَجُلٌ ضُرِبَ به المَثَلُ في العِيِّ.
(بقم) الباء والقاف والميم]..............([4])
وقد ذكر أن البُقامة الرّجُل الضعيف. قال: والبُقامة ما يَسقُطُ من الصُّوف إذا طرق. وذكر الآخر أنّ البِقَمّ الأكُول الرّغيب. وما هذا عندي بشيء فإنّ صحّ فعله أنْ يكون إتباعاً للهقمّ، يقال للأكولِ هِقَمٌّ بِقَمٌّ والذي ذكره الكسائيُّ مِن قولهم أراد أن يتكلَّمَ فتَبَقَّم إذا أُرتِجَ عليه، فإنْ كان صحيحاً فإنما هو تبكّم، ثم أُقِيمت القافُ مُقام الكاف. وأمّا البَقَّمُ فإنّ النّحوييّن يُنكِرونه ويأبَوْن أن يكونَ عربيّاً. وقال الكسائيّ: البَقَّمُ صِبْغٌ أحمر. قال:
* كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ بَقَّمُهْ([5]) *
وأنشد آخر:
* نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ البَقّمِ *
ومعنى الباب ما ذكرتُه أوّلاً.
(بقي) الباء والقاف والياء أصلٌ واحد، وهو الدّوام. قال الخليل: يقال بقِيَ الشيءُ يبقى بَقاءً، وهو ضدّ الفناء. قال: ولغةُ طيٍّ بَقَى يَبْقَى، وكذلك لغَتُهم في كلِّ مكسورٍ ما قبلَها، يجعلونها ألِفاً، نحو بَقَى ورَضا([6]). وإنما فعَلُوا ذلك لأنّهم يكرهونَ اجتماعَ الكسرةِ والياءِ، فيفتحون ما قَبْلَ الياء، فتنقلِبُ الياءُ ألِفاً، ويقولون في جارية جَارَاة، وفي بانِية باناة، وفي ناصية ناصاة. قال:
وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ
يريد بالبَقِيّة هاهنا البُقْيا عليه. ويقول العرب: نشَدْتُكَ اللهَ والبُقيَا. وربما قالوا البَقْوَى. قال الخليل: استبقَيْتُ فلاناً، وذلك أن تعفُوَ عن زَلَلِهِ فَتسْتَبْقِيَ مودَّتَه. قال النابغة:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])ويقول العرب: هو يَبْقِي الشيءَ بِبصَرِه إذا كان ينظُر إليه ويرصُدُه. قال الكميت:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** تَبْقِيهِ بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])يصف الحمار أنّه أرادَ أنْ يَرِدَ بأُتُنِهِ فوق رابيةٍ، وانتظَرَ غُروبَ الشمس. وكذلك بات فلان يَبْقِي البَرْقَ إذا صار ينظُرُ إليه أيْنَ يَلْمَع. قال الفزاريّ:
قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ أَبقِيهِ وطَرْفِي هامِعُ
قال ابن السّكّيت: بَقَيْتُ فلاناً أَبْقِيه، إذا رعَيْتَه وانتظرته. ويقال ابْقِ لي الأذَانَ، أي ارقُبْه لي. وأنشد:
فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنها  *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])ومن ذلك حديثُ مُعاذٍ رضي الله عنه: بَقَيْنا رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم"، يريد انتَظَرْناه. وهذا يرجِعُ إلى الأصل الأول؛ لأنّ الانتظارَ بعضُ الثَّبات والدَّوام.
(بقر) الباء والقاف والراء]([10]) أصلانِ، وربما جمع ناسٌ بينهما وزعموا أنه أصلٌ واحد، وذلك البقر. والأصلُ الثاني التوسُّع في الشيء وفَتْح الشيء.
فأمّا البقر فجماعة البقَرة([11])، وجمعُها أيضاً البَقير والباقر، كقولك حَمِير وضَئِين. قال:
* يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ *
وقال في الباقر:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])والباقر مثل الجامل في الجمال. قال أبو عبيدة: يقال للذّكر أيضاً بقَرةٌ، كما يقال للدّيك دَجاجة.
قال الأصمعيُّ: يقال رأيتُ لبني فُلانٍ بَقَراً وبَقيراً وباقراً وباقُورة. قال: وأُبْقُور مثل أُمْعوز. قال: وأنشَدَني ابنُ [أبي([13])] طرفة:
فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])قال: والبواقِر جمعٌ* لا واحِدَ لها، ويجوز أن يكون جمعَ باقرة. قال: والبقير لا واحِدَ لـه، وهو جمعٌ مثل الضَّئِين والشَّوِيِّ([15]).
ويقال بَقِرَ الرَّجُلُ إذا نَظَرَ إلى بقرٍ كثير مفاجأةً فذهَبَ عَقْلُه.
وممّا حُمِل على هذا الباب قولُهم في العِيال البقَرةُ، يقال جاءَ فلانٌ يَسُوقُ بَقَرةً، أي عيالاً كثيراً. وقال يونس: البقَرة المرأة.
وأمّا الأصل الثّاني فالتبقُّر التوسُّع والتفتُّح، من بَقَرْتُ البَطْنَ. قال الأصمعيّ: تبقّر فلان في ماله أي أفْسَدَه. وإليه يُذْهَب في حديثه صلى الله عليه وسلم: "أنّه نَهَى عن التَّبقُّر في الأهل والمال([16])".
قال الأصمعي: يقال ناقةٌ بَقِيرٌ، للتي يُبقَر بَطْنُها عن ولدِها. وفتنة باقِرةٌ كداء البطن([17]). والمُهْرُ البَقِير الذي تَموتُ أُمُّه قبل النِّتاج فيُبقَر بطنُها فيُستَخْرَج.
قال أبو حاتم للمُهْرِ إذا خرج مِنْ بَطْن أُمّه وهو في السَّلا والماسكة، فيقع بالأرض جسدُه: هو بَقيرٌ، وضدّه السَّليل.
ومن هذا الباب قولهم: بقّروا ما حَوْلَهم، أي حَفَروا؛ يقال: كم بقّرْتُمْ لفَسيلِكم. والبُقَّيْرَى لُعبةٌ لهم، يُدَقْدِقون داراتٍ مثلَ مَواقع الحوافر. وقال طفيل:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])ومنه قول الخُضْريّ:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])فهذا الأصل الثاني. ومَن جَمع بينهما ذهب إلى أنّ البقَر سُمِّيت لأنّها تَبْقُر الأرضَ، وليس ذلك بشيء.
ومما شذَّ عن الباب قولهم بَيْقَر، إذا هاجَرَ من أرضٍ إلى أرض. ويقال بَيْقَرَ إذا تعرّض للهَلَكة. ويُنْشَد قولُ امرئ القيس:
ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا([20])ويقال بيقَرَ، أي أتى أرضَ العِراق. ويقال أيضاً بيقَرَ، إذا عَدَا مُنَكِّساً رأسَه ضَعْفاً. قال:
* كما بيقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) *
وقال ابنُ الأعرابيّ: بَيْقَر سَاقَ نَفْسَهُ([22]). وإلى بعض ما مَضَى يرجع البقَّار، وهو موضع. قال النابغة:
سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ([23])وبقر: اسم كثيب. قال:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24])
(بقع) الباء والقاف والعين أصلٌ واحدٌ ترجع إليه فروعُها كلُّها، وإنْ كان في بعضِها بُعْدٌ فالجنسُ واحد، وهو مخالَفةُ الألوانِ بعضِها بعضاً، وذلك مثلُ الغُرابِ الأبقع، وهو الأسودُ في صَدْرِهِ بياضٌ. يُقال غرابٌ أبقَعُ، وكلبٌ أبقع وقال بعضُهم للحجَّاج في خيلِ ابنِ الأشْعَث: رأيتُ قوماً بُقْعاً. قال: ما البقع؟ قال: رقَّعوا ثيابَهم من سوء الحال.
وفي الحديث([25]): "يُوشِكُ أن يُسْتَعْمَلَ عليكم بُقعْانُ أهل الشَّام".
قال أبو عُبيدٍ: الرُّوم والصَّقالبة، وقَصَد باللَّفظ البَيَاض. قال الخليل: البُقْعة قِطعةٌ من الأرضِ على غير هيئةِ التي إلى جَنْبها، وجمعها بِقاعٌ وبُقَعٌ. أبو زَيد: هي البَقْعةُ أيضاً بفتح الباء([26]). أبو عُبَيدةَ: الأبقع من الخيل الذي يكون في جَسَده بُقَعٌ متفرِّقة مخالفةٌ للونه. قال أبو حنيفة: البَقْعاء من الأرَضِينَ التي يُصيبُ بعضَها المطرُ ولم يُصب البَعْضَ. وكذلك مُبَقَّعَةٌ، يقال أرضٌ بَقِعَةٌ إذا كان فيها بُقَعٌ من نبتٍ، وقيل هي الجَرِدَة([27]) التي لا شَيء فيها، والأوّلُ أصحّ.
ابنُ الأعرابيّ: البَقْعاء من الأرض المَعْزَاءُ ذاتُ الحَصَى والحِجارة. قال الخليل:
البَقيع من الأرض مَوضع فيه أَرُومُ شَجرٍ من ضُروبٍ شتَّى. وبه سُمِّي بَقيع الغَرقَد بالمدينة. أبو زَيد: كلُّ جوٍّ من الأرضِ وناحيةٍ بقيع. قال:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])وفي المثل: "نَجّى حِماراً بالبَقيع سِمَنُه". والباقعة: الداهية. يقال بقعتهم باقعةٌ، أي داهية، وذلك أنّه أَمْرٌ يَلْصَق حتّى [يذهب] أثره. قال ابنُ الأعرابيّ*: سنةٌ بقعاءُ، أي مُجدِبَة.
قال أبو عبيدة: بنو البَقْعاءِ بنو هاربةَ بن ذُبيان، وأمُّهم البَقْعاء بنتُ سلامان ابنِ ذُبيان([29]). ولهم يقول بشر([30]):
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
قال أبو المنذر([31]): يقال لهاربةَ "البَقْعاء"، وهم قليلٌ. قال: "ولم أرَ هاربِيّاً قطّ". وفيهم يقول الحُصين بن حُمَام:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32])
وقال بعضهم: بقعاء قريةٌ من قرى اليمامة. قال:
ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى  *** يقال عليه في بَقْعاءَ شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
قال ابن السّكّيت: يقال بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ، أي رُمِيَ. وهو في الأصل الذي ذكرناه. فأما قولهم: ابْتُقِع لَونُه، فيجوز أن يكونَ من هذا، ويجوز أن يكونَ من باب الإبدال؛ لأنّهم يقولون امتُقِعَ لونُه. قال الكسائي: إذا تغيَّر اللّونُ من حُزْنٍ يصيبُ صاحبَه أو فزَعٍ قيل ابتُقِع.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال لا أدري أين سَقَع وبَقَع، أي أين ذهب. قال غيره: يقال بَقَع في الأرض بُقُوعاً، إذا خَفِي فذَهَبَ أثَرُه. قال بعضُ الأعراب: البقعة([34]) من الرجال ذُو الكلامِ الكثير الذاهبِ في غيرِ مَذْهبه، وهو الذي يَرْمِي بالكلام لم يُعلَمْ له أَوّلٌ ولا آخِرٌ. قال بعضهم: بقَعَ الرّجُلَ إذا حلَف لـه حَلِفاً. وعامٌ أبقَعُ وأربَدُ، إذا لم يكن فيه مَطَرٌ.
 --------------ــــ
([1]) البيت في اللسان (بقل 65).
([2]) النهاء: جمع نهى، بالكسر، وهو الغدير. وفي الأصل: "فنهاه" صوابه من المخصص (10: 174) حيث أنشد البيت وذكر أنه في صفة ثور.
 ([3])في الأصل: "بقيلة وبقيلة"، وانظر اللسان (بقل 64)
([4]) عنوان هذه المادة ساقط من الأصل، كما سقط من أولها. ولم يشر إلى هذا السقط ببياض في الأصل، بل الكلام متصل فيه.
([5]) البيت للعجاج في ديوانه 64 واللسان (بقم) والجمهرة (1: 322). وقبله:
* يجيش من بين تراقيه دمه *
([6]) في الأصل: "وبضا"، تحريف.
([7]) الرواية في الديوان 14 واللسان (18: 87): "ولست".
([8]) العذب: جمع عذوب، بالفتح، وهو الذي لا يأكل ولا يشرب. وفي الأصل: "وظل عذوناً" تحريف.
([9]) هو للكميت، أو لكثير، كما في اللسان (18: 87).
([10]) ليست في الأصل، وأثبتها اعتماداً على أسلوب ابن فارس.
([11]) في الأصل: "كجماعة البقرة".
([12]) البيت للأعشى في ديوانه: 9 والحيوان (1: 19).
([13]) التكملة من اللسان (3: 248/ 5: 139) حيث أنشد البيت. والبيت لقيس بن عيزارة الهذلي، كما في اللسان (3: 248) وشرح السكري لأشعار الهذليين 148 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 116. وقبل البيت كما في الديوان:
وقالوا عدو مسرف في دمائكم *** وهاج لأعراض العشيرة قاطع
 ([14]) في الأصل: "الموانع" صوابه في اللسان. وأنشده في (3: 248) برواية: "فسكنتهم بالمال".
([15]) الشوي جمع شاة. انظر اللسان (19: 180).
([16]) ويذهب أيضاً إلى أن التبقر في هذا الحديث بمعنى الكثرة والسعة.
([17]) في اللسان: "قال أبو عبيد: ومن هذا حديث أبي موسى، حين أقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان رضي الله عنه فقال: إن هذه الفتنة باقرة كداء البطن، لا يدرى أنى يؤتى لـه. إنما أراد أنها مفسدة للدين، ومفرقة بين الناس، ومشتتة أمورهم".
([18]) البيت في ديوانه 22 واللسان (5: 142) برواية: "أبنت فما تنفك".
([19]) البيتان في اللسان (5: 142). والجميش: المحلوق.
([20]) اللسان (5: 141).
([21]) البيت للمثقب العبدي، أو عدي بن الرقاع، كما في اللسان (جلسد). ونسب إلى المثقب أو عدي بن وداع كما في اللسان (بقر). وعدي بن وداع ذكره المرزباني في معجمه 252. والجلسد: صنم. والبيت بتمامه:
فبات يجتاب شقارى كما  *** بيقر من يمشي إلى الجلسد
 ([22]) ساق نفسه، أي صار في حال الموت والنزاع. وفي الأصل: "شان نفسه" تحريف. وانظر اللسان (سوق). وفي اللسان (بقر) أي يبقر بمعنى هلك، وبمعنى مات.
([23]) ديوان النابغة 35. ورواه في معجم البلدان (بقار): "قنة البقار". "وقال قنة البقار جبل لبني أسد". وانظر الحيوان (6: 189) واللسان (6: 47/ 12: 330) والكامل 212-316 ليبسك. وسيأتي في (سهك).
([24]) البيت لذي الرمة في ديوانه 571 ومعجم البلدان (369) واللسان (يفع). وعجزه في اللسان (فرند). والطوارف: العيون. وفي الأصل: "الطوارق" محرف. والفرندادان جبلان بناحية الدهناء، يقال بدالين، وبدال ثم ذال معجمة، وقد دفن ذو الرمة في أحدهما تنفيذاً لوصيته. انظر لذلك معجم البلدان واللسان (فرند). وذكر ابن منظور أن ذا الرمة ثنى الفرنداد ضرورة.
([25]) هو من كلام أبي هريرة، وفي اللسان (بقع).
([26]) في اللسان: "والضم أعلى".
([27]) الجردة: التي لا نبات بها. وفي الأصل: "الجرادة" تحريف.
 ([28])أنغض رأسه: حركه. وفي الأصل: "ينفض الرأس".
([29]) انظر لهاربة البقعاء المفضليات (1: 65/ 2: 142) ومعجم البلدان (الهاربية).
 ([30])بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142).
([31]) هو أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الكلبي النسابة المتوفى سنة 204. وانظر معجم البلدان (الهاربية).
([32]) انظر المفضليات (1: 65).
([33]) البيتان لمخيس بن أرطاة الأعرجي، من أبيات في معجم البلدان (2: 251) يقولها لرجل من بني حنيفة يقال له يحيى . والبيت الأول بدون نسبة في اللسان (9: 366).
([34]) لم أجد لهذه الكلمة ضبطا ولا ذكرا فيما لدي من المعاجم، وظني أنها بضم الباء وفتح القاف.

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **القاف** ve ikisini üçlü kılan şeyler, üçlüde)

(**بقل**) **الباء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da bitkilerdendir; ve bâbın bütün dalları ona döner.

Halîl dedi: **البَقْل** bitkilerden, ince yahut kalın ağaç olmayan şeydir. Ve **البَقْل** ile ağacın incesi arasını, dalın kalınlığı ve kalın oluşuyla ayırdı; çünkü yağmurlar ve rüzgârlar onun dallarını kırmaz; onu ayakta görürsün: yenilen yenilir ve kalan kalır. Halîl dedi: Kavim **ابتَقَل** ettiğinde, **البقْل** otladılar; ve develer **تَبْتقِل** eder ve **تَتَبقَّل** eder: **البَقْل** yer. Ebû’n-Necm dedi:
* **تَبَقَّلَتْ** في أوَّلِ **التَّبَقُّلِ**([1]) *

Halîl dedi: Yer **أَبقَلَت** ve **بَقَلت**, **البَقْل** bitirdiğinde; o hâlde o **مُبْقِلة**dir. Ve **المَبْقَلَةُ** ve **البَقَّالة** **البَقْل** sahibi olandır.

Ebû’t-Tamhân, **باقل** bir mekân hakkında dedi:
تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال الفَرّاء: **أرضٌ بَقِلَةٌ** ve **بَقِيلةٌ**([3]) yani **البَقْل**’ü çok.

Şeybânî dedi: Eşek **بَقَلَ** eder, **البَقْل** yediğinde; **يَبْقُل**. Bazıları dedi: Mekân **أبقَلَ** etti, **الرِّمْث** sahibi (iken). Sonra **باقِلٌ** derler; ve onların **بَقَل المكانُ** dediklerini bilmiyoruz; onu, “belde **أَعْشَبَ** etti, o hâlde o **عاشِب**tir” ve “**الرِّمْثُ** **أوْرَسَ** etti, o hâlde o **وَارِس**tir” yürüttükleri gibi yürütürler. Ebû Ziyâd dedi: **البَقْل** ilk önce biten her şeyin adıdır. Ondan, oğlanın yüzüne ilk bitmeye başladığında denildi: “**قد بَقَل**”; **يَبْقُل بُقُولاً وبَقْلاً**. Ve devenin azı dişi **بَقَلَ** etti; yani çıktı.

Şeybânî dedi: **الخَلاَ** ancak yaş olduğunda **بَقْلاً** diye adlandırılır. Halîl dedi: **الباقل** ağaçların yanlarında çıkan şeydir; bahar günleri yaklaştığında ve içinde su yürüdüğünde, onun yanlarında, yaprağı belirginleşmeden önce çekirge gözlerine benzer şey görürsün; işte o **الباقِل**dir. Ve ağaç **أبقَل** etmiştir. Ve o sırada denilir: Ağaç **بَقْلةً واحدةً** oldu. Ebû Zeyd dedi: **الرِّمْث**’e ilk bittiğinde **باقِل** denir; bu, yağmur onu vurduğunda, dallarında karınca başları gibi şey gördüğün zamandır; ve o, olduğu hâllerin en hayırlısıdır; sonra **حانِطاً** olur, sonra **وارِساً** olur; artık bu geçince bozulur ve develer ondan vazgeçer.

Ama **باقلٌ** ise, dilsizlikte darb-ı mesel yapılan bir adamdır.

(**بقم**) **الباء** ve **القاف** ve **الميم**]..............([4])

Ve zikredildi ki **البُقامة** zayıf adamdır. Dedi: Ve **البُقامة** yün dövüldüğünde ondan düşen şeydir. Diğeri zikretti ki **البِقَمّ** çok yiyen, iştahlı olandır. Bu, benim yanımda bir şey değildir; çünkü sahih olursa, fiili, **الهقمّ**’a tâbi (itbâ‘) olmak üzere olur: çok yiyene **هِقَمٌّ بِقَمٌّ** denir. Ve Kisâî’nin, “konuşmak istedi de, üzerine tutulup (sözü bağlanıp) kaldığında **فَتَبَقَّم** etti” sözünden zikrettiği şey; eğer sahih ise, ancak o **تبكّم**’dir; sonra **القاف** **الكاف**’ın yerine ikame edilmiştir. Ama **البَقَّمُ** ise, nahivciler onu inkâr ederler ve Arapça olmasını reddederler. Kisâî dedi: **البَقَّمُ** kırmızı bir boyadır. Dedi:
* كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ **بَقَّمُهْ**([5]) *
Ve bir başkası inşâd etti:
* نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ **البَقّمِ** *
Bâbın mânası, önce zikrettiğimdir.

(**بقي**) **الباء** ve **القاف** ve **الياء** tek bir asıldır; o da devamlılıktır. Halîl dedi: “Şey **بقِيَ** eder, **يبقى بَقاءً**”; ve o, yok oluşun zıddıdır. Dedi: Ve **طيّ**’ın dili: **بَقَى يَبْقَى**; ve onların dili, kendisinden önceki kırık (kesreli) olan her şeyde böyledir; onu **ألفاً** yaparlar; **بَقَى** ve **رَضا**([6]) gibi. Bunu ancak, kesre ile **الياءِ**’nin birleşmesini kerih gördükleri için yaptılar; **الياء**’dan öncekini fetha ederler; böylece **الياء** **ألفاً**a döner; ve **جارية** hakkında **جَارَاة** derler, ve **بانِية** hakkında **باناة** derler, ve **ناصية** hakkında **ناصاة** derler. Dedi:
وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من **بَقِيَّةٍ** *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ
Burada **البَقِيّة** ile, onun üzerindeki **البُقْيا**yı kasteder. Ve Araplar der: “Sana Allah’ı ve **البُقيَا**yı (hatırlatırım).” Bazen **البَقْوَى** da derler. Halîl dedi: “Falancayı **استبقَيْتُ**”; bu, onun sürçmesinden affetmendir; böylece onun sevgisini **فَتسْتَبْقِيَ** edersin. Nâbiga dedi:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])Ve Araplar der: O, şeye gözüyle **يَبْقِي** eder; ona bakıyor ve onu gözetliyor olduğunda. Kümeyt dedi:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** **تَبْقِيهِ** بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])Eşeği vasfeder: dişi eşekleriyle birlikte bir tepenin üstünden suya varmak istedi ve güneşin batışını bekledi. Yine böyledir: Falanca, şimşeğe **يَبْقِي** ederek geceledi; şimşeğin nerede parladığına bakar oldu. Fezârî dedi:
قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ **أَبقِيهِ** وطَرْفِي هامِعُ
İbnü’s-Sikkît dedi: “Falancayı **بَقَيْتُ** ederim, **أَبْقِيه**”; onu gözettiğinde ve onu beklediğinde. Ve denir: “Bana ezanı **ابْقِ** et”; yani onu benim için gözetle. Ve inşâd etti:
فما زلتُ **أَبقِي** الظُّعْنَ حتى كأنها  *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])Bundan, Muâz’ın رضي الله عنه hadisi: “Biz, Resûlullah’ı صلى الله عليه وآله وسلم **بَقَيْنا**”; yani onu bekledik. Bu, birinci asla döner; çünkü beklemek, sebat ve devamın bir parçasıdır.

(**بقر**) **الباء** ve **القاف** ve **الراء**]([10]) iki asıldır; ve bazen insanlar ikisini bir araya getirir ve onun tek bir asıl olduğunu zannederler; o da **البقر**dır. İkinci asıl ise, şeyde genişleme ve şeyi açmadır.

Ama **البقر** ise, **البقَرة**’nin topluluğudur([11]); ve onun çoğulu ayrıca **البَقير** ve **الباقر**dır; senin “**حَمِير** ve **ضَئِين**” demen gibi. Dedi:
* يكسَعْنَ أذنابَ **البَقِير** الكُنَّسِ *
Ve **الباقر** hakkında dedi:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ **باقِرٌ** *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])Ve **الباقر**, güzellikte **الجامل** gibidir. Ebû Ubeyde dedi: Erkeğe de **بقَرةٌ** denir; tıpkı horoza **دَجاجة** denildiği gibi.

Asmaî dedi: “Falancanın oğullarına **بَقَراً** ve **بَقيراً** ve **باقراً** ve **باقُورة** gördüm” denir. Dedi: Ve **أُبْقُور** **أُمْعوز** gibidir. Dedi: İbn [Ebî([13])] Tarfah bana inşâd etti:
فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])Dedi: Ve **البواقِر** tekili olmayan bir çoğuldur; ve **باقرة**’nin çoğulu olması caizdir. Dedi: Ve **البقير**’in tekili yoktur; o, **الضَّئِين** ve **الشَّوِيِّ**([15]) gibi bir çoğuldur.

Ve denir: Adam **بَقِرَ** etti; çok sığırı ansızın gördüğünde, aklı gittiğinde.

Ve bu bâba taşınan şeylerdendir: **العِيال** hakkında **البقَرةُ** sözleri; “Falanca **بَقَرةً** sürerek geldi” denir; yani çok aile efradı. Yûnus dedi: **البقَرة** kadındır.

İkinci asla gelince: **التبقُّر** genişleme ve açılmadır; “karnı **بَقَرْتُ** ettim”den. Asmaî dedi: Falanca malında **تبقّر** etti; yani onu bozdu. Ve onunla, onun صلى الله عليه وسلم hadisine gidilir: “Ailede ve malda **التَّبقُّر**’den nehyetti([16]).”

Asmaî dedi: “**ناقةٌ بَقِيرٌ**” denir; yavrusu için karnı yarılan dişiye. Ve “**فتنة باقِرةٌ**” (karın hastalığı gibi)([17]). Ve **المُهْرُ البَقِير**: annesi doğumdan önce ölür de karnı yarılır ve çıkarılır.

Ebû Hâtim dedi: Tay, annesinin karnından **السَّلا** ve **الماسكة** içinde çıkıp yere bedeni düştüğünde: o **بَقيرٌ**dur; zıddı **السَّليل**dir.

Ve bu bâbdandır: “Etraflarındakini **بقّروا** ettiler” sözleri; yani kazdılar; “Fidanlarınız için ne kadar **بقّرْتُمْ**?” denir. Ve **البُقَّيْرَى** onlara ait bir oyundur; nal izlerinin yerleri gibi daireler yaparlar. Tufeyl dedi:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])Ve ondan, Hudrî’nin sözü:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])İşte bu, ikinci asıldır. İkisini birleştiren kimse, sığırın, yeri **تَبْقُر** ettiği için adlandırıldığını düşünmüştür; bu bir şey değildir.

Ve bâbdan şâz olan şeylerdendir: “**بَيْقَر**” sözleri; bir yerden bir yere göç ettiğinde. Ve “**بَيْقَرَ**” denir; helâke maruz kaldığında. İmruü’l-Kays’ın sözü inşâd edilir:
ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ **بَيْقَرَا**([20])Ve “**بيقَرَ**” denir; yani Irak toprağına geldi. Ve ayrıca “**بيقَرَ**” denir; başını ters çevirip zayıflıktan koştuğunda. Dedi:
* كما **بيقَرَ** مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) *
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بَيْقَر** kendi nefsini sürdü([22]). Ve geçenlerin bir kısmına döner: **البقَّار**; o bir yerdir. Nâbiga dedi:
سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ **البَقّارِ**([23])Ve **بقر**: bir kum tepesinin adıdır. Dedi:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا **بَقَرٍ** *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24])

(**بقع**) **الباء** ve **القاف** ve **العين** tek bir asıldır; dallarının hepsi ona döner; bazısında uzaklık olsa da cins birdir; o da renklerin bazısının bazısına muhalefetidir. Bu, **الغُرابِ الأبقع** gibidir; o, göğsünde beyazlık bulunan siyahtır. “**غرابٌ أبقَعُ**” denir; ve “**كلبٌ أبقع**”. Bazıları, Haccâc’a, İbnü’l-Eş‘as’ın atları hakkında dedi: “**رأيتُ قوماً بُقْعاً**.” Dedi: “**ما البقع؟**” Dedi: “Hâlin kötülüğünden elbiselerini yamaladılar.”

Hadiste([25]): “Size, Şam ehlinin **بُقعْانُ**’ı kullanılmak (idareci yapılmak) üzeredir.”

Ebû Ubeyd dedi: Rumlar ve Slavlar; lafızla beyazlığı kastetti. Halîl dedi: **البُقْعة** yanındaki şeyin heyetinden başka bir heyet üzere olan yerden bir parçadır; çoğulu **بِقاعٌ** ve **بُقَعٌ**dır. Ebû Zeyd: O, **البَقْعةُ** da olur; **الباء**’ın fethasıyla([26]). Ebû Ubeyde: Atlardan **الأبقع**, bedeninde rengine muhalif, dağınık **بُقَعٌ** bulunan olandır. Ebû Hanîfe dedi: **البَقْعاء** arazilerden, bir kısmına yağmur isabet edip bir kısmına isabet etmeyen yerdir. Ve aynı şekilde **مُبَقَّعَةٌ**; “**أرضٌ بَقِعَةٌ**” denir; içinde bitkiden **بُقَعٌ** bulunduğunda. Ve denildi ki o, içinde hiçbir şey olmayan **الجَرِدَة**’dir([27]); birincisi daha sahihtir.

İbnü’l-A‘râbî: **البَقْعاء** yerden, çakıl ve taş sahibi **المَعْزَاءُ**dur. Halîl dedi:
**البَقيع** yerden, türlü türlü ağaç köklerinin bulunduğu bir yerdir. Ve Medine’deki **بَقيع الغَرقَد** onunla adlandırıldı. Ebû Zeyd: Yerden her çukur ve her taraf **بقيع**dir. Dedi:
ورُبَّ **بقيعٍ** لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])Ve meselde: “**نَجّى حِماراً بالبَقيع سِمَنُه**.” Ve **الباقعة**: musibettir. “Onlara bir **باقعةٌ** isabet etti” denir; yani musibet; bu, izi gidinceye dek yapışan bir iştir. İbnü’l-A‘râbî: “**سنةٌ بقعاءُ**” denir; yani kıtlık yılı.

Ebû Ubeyde dedi: **بنو البَقْعاءِ**: **بنو هاربةَ بن ذُبيان**’dır; anneleri **البَقْعاء بنتُ سلامان ابنِ ذُبيان**’dır([29]). Beşr([30]) onlar hakkında dedi:
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
Ebû’l-Münzir([31]) dedi: Hârib’e “**البَقْعاء**” denir; ve onlar azdır. Dedi: “Hiçbir **هاربِيّاً** görmedim.” Husayn b. Humâm onlar hakkında dedi:
وهاربةُ **البَقْعاءِ** أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32])
Bazıları dedi: **بقعاء** Yemâme köylerinden bir köydür. Dedi:
ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى  *** يقال عليه في **بَقْعاءَ** شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
İbnü’s-Sikkît dedi: “Falanca, kötü sözle **بُقِعَ** edildi” denir; yani atıldı. O, zikrettiğimiz asıldadır. Ama “Rengi **ابْتُقِع** oldu” sözlerine gelince: bundan olması caizdir; ve ibdâl bâbından olması da caizdir; çünkü onlar “Rengi **امتُقِعَ** oldu” derler. Kisâî dedi: Hüzünden yahut sahibine isabet eden korkudan renk değiştiğinde “**ابتُقِع**” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “Nerede **سَقَع** ve **بَقَع** etti, bilmiyorum”; yani nereye gitti. Başkası dedi: “Yerde **بَقَع** etti, **بُقُوعاً**”; gizlenip izi gittiğinde. Bazı bedevîler dedi: Erkeklerden **البقعة**([34]), çok konuşan, maksadının dışında giden kimsedir; o, sözle atar; onun için ne bir başlangıç ne bir son bilinir. Bazıları dedi: Adamı **بقَعَ** etti; ona bir yeminle yemin ettiğinde. Ve “**عامٌ أبقَعُ وأربَدُ**” (yıl) denir; onda yağmur olmadığında.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ق ع
نـادى اللـه تعالـى موسـى عليـه السلـام فـي البقعـة المباركة ونزلوا في بقاع طيبة‏.‏
وفي الثوب يقع لم يصبها الصبغ‏.‏
وبقع الصباغ الثوب إذا لم يبهم الصبغ فبقيت فيه لمع‏.‏
وبقع الساقي ثوبه‏:‏ إذا انتضـح عليـه المـاء فابتلـت منـه بقع وقد تبقعت ثيابه‏.‏
وغراب أبقع‏:‏ فيه بقع من سواد وبياض‏.‏
وكلاب بقع وهو من بقع الكلاب‏.‏
ومنه ابتقع لونه‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ سنـة بقعاء وعام أبقع‏:‏ لعام الجدب‏.‏
وتشاتما فتقاذفا بما أقى ابن بقيع وهو الكلب وما أبقاه هو بقايا الجيف أي قذف كل واحد صاحبه بالقاذورات‏.‏
وهو باقعة من البواقع‏:‏ للكيس الداهي من الرجال‏.‏
شبه بالطائر الذي يرد البقع وهي المستنقعات دون المشارع خوف القناص‏.‏
وفلا حسن البقعة عند الأمير أي المكان والنزلة‏.‏

##### Türkçe

ب ق ع
Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm’a **البقعة المباركة**’de nida etti; ve **بقاع طيبة**’de konakladılar.‏
Elbisede **بقع**: boya ona isabet etmemiştir.‏
**بقع** boyacı elbiseyi: boya (onu) kaplamayıp da onda parıltı kaldığı zaman.‏
**بقع** sakî elbisesini: üzerine su sıçrayıp da ondan lekeler ıslandığı zaman; ve elbiseleri **تبقعت**.‏
**غراب أبقع**: onda siyahlık ve beyazlıktan lekeler vardır.‏
Ve **كلاب بقع**; o, köpeklerin **بقع**’ındandır.‏
Ve ondan: rengi **ابتقع**.‏
Ve mecazdan: **سنة بقعاء** ve **عام أبقع**: kıtlık yılı için.‏
Ve birbirlerine sövdüler de, **بما أقى ابن بقيع** ile birbirlerine attılar; o **الكلب**’dir; ve onu **أبقاه**: **بقايا الجيف**’dir; yani her biri arkadaşını pisliklerle taşladı.‏
Ve o, **باقعة من البواقع**’dır: erkeklerden zeki, dehâlı kimse için.‏
Avcı korkusuyla, sulaklara varmaksızın **البقع**’a—ki onlar bataklıklardır—gelen kuşa benzetildi.‏
Ve falanca, emir yanında **حسن البقعة**’dır; yani mekân ve konaklama yeridir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَقَعُ والبُقْعةُ: تَخالُفُ اللَّوْنِ. وفي حديث أَبي موسى: فأَمر لنا بذَوْذٍ بُقْعِ الذُّرَى أَي بيض الأَسنمة جمع أَبْقع، وقيل: الأَبقع ما خالَط بياضَه لونٌ آخر. وغُراب أَبقع: فيه سواد وبياض، ومنهم من خص فقال: في صدره بياض. وفي الحديث: أَنه أَمر بقتل خمس من الدوابّ وعَدَّ منها الغُرابَ الأَبْقَعَ، وكَلْب أَبْقَع كذلك. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: يُوشِكُ أَن يَعْمَلَ عليكم بُقْعانُ أَهل الشام أَي خدَمُهم وعَبِيدُهم وممالِيكُهم؛ شبَّههم لبَياضهم وحُمْرتهم أَو سوادهم بالشيء الأَبْقَع يعني بذلك الرُّوم والسُّودان. وقال: البَقْعاء التي اختلطَ بياضها وسوادها فلا يُدْرَى أَيُّهما أَكثر، وقيل: سُمُّوا بذلك لاختلاط أَلوانهم فإِنَّ الغالب عليها البياضُ والصُّفرة؛ وقال أَبو عبيد: أَراد البياض لأَنَّ خدم الشام إِنما هم الروم والصَّقالِية فسماهم بُقْعاناً للبياض، ولهذا يقال للغراب أَبْقَعُ إِذا كان فيه بياض، وهو أَخْبَثُ ما يكون من الغربان، فصار مثلاً لكل خَبِيث؛ وقال غير أَبي عبيد: أَراد البياض والصفرة، وقيل لهم بُقعان لاختلاف أَلوانهم وتَناسُلِهم من جنسين؛ وقال القُتَيْبي: البقعان الذين فيهم سواد وبياض، ولا يقال لمن كان أَبيض من غير سواد يخالطه أَبْقع، فكيف يَجعل الرومَ بقعاناً وهم بَيض خُلَّص؟ قال: وأُرَى أَبا هريرة أَراد أَن العرب تَنْكِحُ إِماءَ الرُّوم فتُستعْمَل عليكم أَولادُ الإِماء، وهم من بَني العرب وهم سُود ومن بني الروم وهم بِيض، ولم تكن العرب قبل ذلك تَنكِح الرُّوم إِنما كان إِماؤُها سُوداناً، والعرب تقول: أَتاني الأَسود والأَحمر؛ يريدون العرب والعجم، ولم يرد أَنَّ أَولاد الإِماء من العرب بُقْع كبُقْعِ الغِربانِ، وأَراد أَنهم أَخذوا من سواد الآباء وبياض الأُمَّهات. ابن الأَعرابي يقال للأَبرص الأَبقع والأَسْلَع والأَقْشَر والأَصْلَخ والأَعْرَم والمُلَمَّعُ والأَذْمَلُ، والجمع بُقْع.
والبَقَعُ في الطير والكلاب: بمنزلة البَلَقِ في الدوابّ؛ وقول الأَخطل: كُلُوا الضَّبَّ وابنَ العَيْرِ، والباقِع الذي
يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ
قيل: الباقِعُ الضَّبُع، وقيل الغراب، وقيل كَلب أَبْقع، كلُّ ذلك قد قيل، وقال ابن بري: الباقِعُ الظَّرِبانُ، وأَورد هذا البيتَ بيتَ الأَخطل، وقالوا للضبع باقِع، ويقال للغراب أَبْقع، وجمعه بُقْعان لاختلاف لونه. ويقال: تَشاتَما فتَقاذَفا بما أَبقى ابن بُقَيْعٍ، قال: وابن بُقَيْع الكلب وما أَبقى من الجِيفة. والأَبقعُ: السَّرابُ لتلَوُّنه؛ قال: وأَبْقَع قد أَرَغْتُ به لِصَحْبي
مَقِيلاً، والمَطايا في بُراها
وبَقَّع المطرُ في مواضع من الأَرض: لم يَشْمَلْها. وعام أَبْقَع: بَقَّع فيه المطر. وفي الأَرض بُقَع من نَبْت أَي نُبَذٌ؛ حكاه أَبو حنيفة. وأَرض بقِعة: فيها بُقَع من الجَراد. وأَرض بَقِعة: نبتها مُتَقطع. وسَنة بَقْعاء أَي مُجْدِبة، ويقال فيها خِصْب وجَدْب.
وبُقِعَ الرجل: إِذا رُميَ بكلام قَبِيح أَو بُهْتان، وبُقِع بقَبِيح: فُحِشَ عليه.
ويقال: عليه خُرْءُ بِقاع، وهو العَرَقُ يُصِيب الإِنسانَ فيَبْيَضُّ على جلده شبه لُمَعٍ. أَبو زيد: أَصابه خُرء بَقاعِ وبِقاعٍ وبِقاعَ يا فتى، مصروف وغير مصروف، وهو أَن يصيبه غبار وعرَقٌ فيبقى لُمَعٌ من ذلك على جسده. قال: وأَرادوا ببقاع أَرضاً. وفي حديث أَبي هريرة رضي الله عنه: أَنه رأَى رجلاً مُبَقَّع الرجلين وقد توَضّأَ؛ يريد به مواضع في رجليه لم يُصِبها الماء فحالف لونُها لونَ ما أَصابه الماء. وفي حديث عائشة: إِني لأَرى بُقَعَ الغسل في ثوبه؛ جمع بُقْعة. وإِذا انْتَضح الماء على بدن المُسْتَقِي من الرَّكيَّةِ على العَلَقِ فابتَلَّ مواضعُ من جسده قيل: قد بَقَّعَ، ومنه قيل للسُّقاة: بُقْعٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: كُفُوا سَنِتِين بالأَسْيافِ بُقْعاً،
على تِلْكَ الجِفارِ مِنَ النَّفِيِّ
السَّنِتُ: الذي أَصابته السنة، والنَّفِيُّ: الماء الذي يَنْتضِحُ عليه.البَقْعةُ والبُقْعةُ، والضم أَعْلى: قِطْعة من الأَرض على غير هيئة التي بجَنبها، والجمع بُقَع وبِقاع.
والبَقيعُ: موضع فيه أَرُوم شجر من ضُروب شَتَّى، وبه سمى بَقِيع الغَرْقد، وقد ورد في الحديث، وهي مَقْبَرَةٌ بالمدينة، والغَرْقَدُ: شجر له شوك كان ينبت هناك فذهب وبقي الاسم لازماً للموضع. والبَقِيعُ من الأَرض المكان المتسع ولا يسمَّى بَقِيعاً إِلا وفيه شجر.
وما أَدري أَين سَقَعَ وبَقَعَ أَي أَين ذهب كأَنه قال إِلى أَي بُقْعة من البقاع ذهب، لا يُستعمل إِلا في الجَحْد. وانْبَقَع فلان انْبِقاعاً إِذا ذهب مُسْرِعاً وعَدا، قال ابن أَحمر:
كالثَّعْلَبِ الرَّائحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُه،
شَلَّ الحَوامِلُ منه، كيف يَنْبَقِعُ؟
شلّ الحوامل منه دعاء عليه، أَي تَشَلُّ قوائمه.
وتَبِعَتْهم الداهية أَصابَتْهم. والباقِعة: الداهيةُ، والباقعة: الرجل الداهية. ورجل باقِعةٌ: ذو دَهْيٍ. ويقال: ما فلان إِلاَّ باقِعةٌ من البَواقِع؛ سمي باقعة لحُلوله بِقاعَ الأَرض وكثرة تَنْقِيبه في البلاد ومعرفته بها، فشُبِّه الرجل البصير بالأُمور الكثيرُ البحث عنها المُجَرِّبُ لها به، والهاء دخلت في نعت الرجل للمبالغة في صفته، قالوا: رجل داهيةٌ وعَلاَّمة ونسَّابة. والباقعة: الطائر الحَذِرُ إِذا شرب الماء نظر يَمْنَةً ويَسْرَة. قال ابن الأَنباري في قولهم فلان باقِعةٌ: معناه حَذِر مُحتال حاذق. والباقِعة عند العرب: الطائر الحَذِر المُحْتال الذي يشرب الماء من البقاع، والبقاع مواضع يَسْتَنْقِعُ فيها الماء، ولا يَرِدُ المَشارِعَ والمِياهَ المَحْضُورة خوفاً من أَن يُحْتالَ عليه فيُصاد ثم شُبِّه به كلُّ حَذِرٍ مُحْتال. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم،قال لأَبي بكر، رضي الله عنه: لقد عَثَرْتَ من الأَعْرابِ على باقِعةٍ؛ هو من ذلك؛ وذكر الهَروِيّ أَن عليًّا، رضي الله عنه، هو القائل ذلك لأَبي بكر؛ ومنه الحديث: ففاتَحْتُه فإِذا هو باقِعةٌ أَي ذَكِيٌّ عارِفٌ لا يَفُوتُه شيء. وجارية بُقَعةٌ: كقُبَعة.
والبَقْعاء من الأَرض: المَعزاء ذاتُ الحَصى الصِّغار. وهارِبةُ البَقْعاء: بَطن من العرب. وبَقْعاء: موضع مَعرِفة، لا يدخلها الأَلف واللام، وقيل: بَقْعاء اسم بلد، وفي التهذيب: بَقْعاء قرية من قرى اليمامة؛ ومنه قوله:
ولكنِّي أَتانِي أَنَّ يَحْيَى
يُقالُ: عليه في بَقْعاء شَرُّ
وكان اتُّهِمَ بامرأَة تسكن هذه القرية. وبَقْعاء المَسالِح: موضع آخر ذكره ابن مقبل في شعره. وفي الحديث ذكر بُقْعٍ، بضم الباء وسكون القاف: اسم بئر بالمدينة وموضع بالشام من ديار كَلْب، به استقرّ طلْحةُ (* قوله
«طلحة» كذا في الأصل هنا والنهاية أيضاً، والذي في معجم ياقوت والقاموس طليحة بالتصغير، بل ذكره المؤلف كذلك في مادة طلح.) بن خُوَيْلِد الأَسدِيُّ لما هرَبَ يومَ بُزاخةَ.
وقالوا: يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ؛ عن ابن الأَعرابي، والأَعرف بُلَيْق، يقال هذا للرجل يُعِينُك بقليل ما يقدر عليه وهو على ذلك يُذَمُّ. وابْتُقِعُ لونُه وانْتُقِع وامْتُقِع بمعنىً واحد.
وفي حديث الحَجاج: رأَيت قوماً بُقْعاً. قيل: ما البُقْع؟ قال: رقَّعُوا ثيابهم من سوء الحال، شبه الثياب المُرَقَّعة بلَوْن الأَبقع.

##### Türkçe

**البَقَعُ** ve **البُقْعةُ**: rengin farklılaşması. Ebû Mûsâ’nın hadisinde:
“Bize hörgüçleri **بُقْعِ الذُّرَى** olan bir takım deve(ler) verilmesini emretti”; yani hörgüçleri beyaz olan; **أَبْقع**’ın çoğulu. Ve denildi:
**الأَبقع**: beyazlığına başka bir rengin karıştığı şeydir. Ve **غُراب أَبقع**: onda siyahlık ve beyazlık vardır; onlardan kimi
tahsis etti de dedi ki: göğsünde beyazlık vardır. Ve hadiste: onun, haşerelerden beşinin öldürülmesini emrettiği ve saydı,
onlardan **الغُرابَ الأَبْقَعَ**’ı da saydı; ve **كَلْب أَبْقع** da böyledir. Ebû Hureyre’nin hadisinde,
Allah ondan razı olsun: “Size Şam ehlinin **بُقْعانُ**’ı iş görmeye pek yakındır”; yani
hizmetçileri, köleleri ve memlûkları; onları beyazlıkları ve kızıllıkları yahut siyahlıkları sebebiyle
**الأَبْقَع** olan şeye benzetti; bununla Rumları ve Sudanlıları kasteder. Ve dedi: **البَقْعاء**: beyazı ile siyahı karışmış olandır; hangisinin daha çok olduğu bilinmez; ve denildi: renklerinin karışması sebebiyle böyle adlandırıldılar; çünkü ona galip olan beyazlık ve sarılıktır. Ebû Ubeyd dedi: Şam’ın hizmetçileri ancak Rumlar ve Sakālibe olduğundan beyazlığı kastetti; onları beyazlık için **بُقْعاناً** diye adlandırdı; ve bunun için kargaya, onda beyazlık olduğunda **أَبْقَعُ** denir; ve o, kargaların en habisi olduğu şeydir; böylece her habis için bir mesel oldu. Ebû Ubeyd’den başkası dedi: beyazlık ve sarılığı kastetti; ve iki cinsten türemeleri ve renklerinin farklılığı sebebiyle onlara **بُقعان** denildi. Kuteybî dedi: **البقعان**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunanlardır; kendisine karışan bir siyahlık olmaksızın beyaz olana **أَبْقع** denmez; öyleyse Rumları nasıl **بقعان** yapar, hâlbuki onlar katıksız beyazdırlar?
Dedi: Ebû Hureyre’nin, Arapların Rum cariyeleri nikâhlaması ve cariyelerin çocuklarının size iş gördürülmesini kastettiğini görüyorum; onlar Arap oğullarındandır ve siyah, Rum oğullarındandır ve beyazdır; Araplar bundan önce Rumlarla nikâhlanmazdı; cariyeleri ancak Sudanlı idi. Ve Araplar der ki: “Bana **الأَسود** ve **الأَحمر** geldi”; Arapları ve Acemleri kastederler; cariyelerin çocuklarının Araplardan, kargaların benekleri gibi **بُقْع** olduğunu kastetmedi; fakat onların babaların siyahlığından ve annelerin beyazlığından aldıklarını kastetti. İbnü’l-A‘râbî: alaca hastalığı olana **الأَبقع** denir; ve **الأَسْلَع** ve **الأَقْشَر** ve **الأَصْلَخ** ve **الأَعْرَم** ve **المُلَمَّعُ** ve **الأَذْمَلُ**; çoğulu **بُقْع**.

Ve **البَقَعُ** kuşlarda ve köpeklerde: binek hayvanlarında **البَلَقِ** menzilesindedir. Ahtal’ın sözü:
كُلُوا الضَّبَّ وابنَ العَيْرِ، والباقِع الذي
يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ
Denildi: **الباقِعُ** sırtlandır; ve denildi: kargadır; ve denildi: **كَلب أَبْقع**’dır; bunların hepsi söylenmiştir. İbn Berrî dedi: **الباقِعُ** **الظَّرِبانُ**’dır; Ahtal’ın bu beytini delil getirdi; ve sırtlana **باقِع** dediler; ve kargaya, renginin farklılığı sebebiyle **أَبْقع** denir; çoğulu **بُقْعان**’dır.

Ve denilir: birbirlerine sövdüler de, İbn Bukay‘ın bıraktığı şeyle birbirlerine attılar. Dedi: ve **ابن بُقَيْع** köpektir; ve bıraktığı şey leştir. Ve **الأَبقعُ**: renklenmesi sebebiyle seraptır; dedi:
وأَبْقَع قد أَرَغْتُ به لِصَحْبي
مَقِيلاً، والمَطايا في بُراها
Ve yağmur, yerin bazı yerlerinde **بَقَّع** etti: onu kapsamamıştır. Ve **عام أَبْقَع**:
onda yağmur **بَقَّع** etti. Ve yerde bitkiden **بُقَع** vardır; yani parçalar; Ebû Hanîfe bunu rivayet etti. Ve **أَرض بقِعة**: onda çekirgelerden **بُقَع** vardır. Ve **أَرض بَقِعة**: bitkisi kesik kesiktir. Ve **سَنة بَقْعاء**: yani kıtlık yılıdır; onda bolluk ve kıtlık bulunur denilir.

**بُقِعَ** adam: çirkin söz yahut iftira ile atıldığında. Ve çirkinlikle **بُقِعَ**: ona karşı fuhşedildi.

Ve denilir: onda **خُرْءُ بِقاع** vardır; o, terdir; insana isabet eder de derisi üzerinde, parıltılar benzeri beyazlar. Ebû Zeyd: ona **خُرء بَقاعِ** ve **بِقاعٍ** ve **بِقاعَ** (ey delikanlı) isabet etti; i‘râblı ve i‘râbsız; o, ona toz ve ter isabet etmesi ve bunun izinden bedeninde parıltılar kalmasıdır. Dedi: **بقاع** ile bir yeri kastettiler. Ebû Hureyre’nin hadisinde, Allah ondan razı olsun:
onun, abdest almış olduğu hâlde bacakları **مُبَقَّع** bir adam gördüğü: bununla, bacaklarında suyun isabet etmediği yerleri kasteder; böylece onların rengi, suyun isabet ettiği şeyin rengine muhalif oldu. Âişe’nin hadisinde: “Onun elbisesinde yıkamanın **بُقَعَ**’ını görüyorum”; **بُقْعة**’nın çoğuludur. Ve su, kuyudan su çekenin bedenine sıçrayıp da bedeninin bazı yerleri ıslandığında denilir: **بَقَّعَ**; bundan dolayı sakalara **بُقْعٌ** denildi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كُفُوا سَنِتِين بالأَسْيافِ بُقْعاً،
على تِلْكَ الجِفارِ مِنَ النَّفِيِّ
**السَّنِتُ**: kendisine kıtlık yılı isabet etmiş olandır; **النَّفِيُّ**: üzerine su sıçrayan sudur. **البَقْعةُ** ve **البُقْعةُ**; zamme daha üstündür: yanındakinin heyetinden başka bir heyet üzere olan yer parçası; çoğulu **بُقَع** ve **بِقاع**.

Ve **البَقيعُ**: türlü türlü cinslerden ağaç kökleri bulunan yer; onunla **بَقِيع الغَرْقد** adlandırıldı; hadiste gelmiştir; o, Medine’de bir kabristandır. Ve **الغَرْقَدُ**: orada biten dikenli bir ağaçtır; gitti, isim ise yere yapışık kaldı. Ve yerden **البَقِيعُ**: geniş yer; içinde ağaç olmadıkça **بَقِيعاً** diye adlandırılmaz.

Ve bilmem nerede **سَقَعَ** ve **بَقَعَ**; yani nereye gitti; sanki dedi ki: bucaklardan hangi **بُقْعة**’ye gitti; yalnız inkârda kullanılır. Ve falan kimse **انْبَقَع** etti, **انْبِقاعاً**: hızlıca gidip koştuğunda. İbn Ahmer dedi:
كالثَّعْلَبِ الرَّائحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُه،
شَلَّ الحَوامِلُ منه، كيف يَنْبَقِعُ؟
“**شلّ الحوامل منه**” ona bedduadır; yani bacakları felç olsun.

Ve felâket onları izledi: onlara isabet etti. Ve **الباقِعة**: felâkettir; ve **الباقعة**: felâket adamıdır. Ve **رجل باقِعةٌ**: hile ve zekâ sahibi. Ve denilir: falan kimse, **البَواقِع**’den bir **باقِعةٌ**’den başka değildir; ona, yerin **بِقاع**’ına inmesi ve beldelerde çokça araştırması ve onları bilmesi sebebiyle **باقعة** adı verildi; böylece işlerde basiretli, onları çok araştıran, onları tecrübe etmiş adam ona benzetildi. Ve **الهاء** erkeğin sıfatına, vasfında mübalağa için girdi; dediler: “**رجل داهيةٌ**” ve “**عَلاَّمة**” ve “**نسَّابة**”. Ve **الباقعة**: ürkek kuştur; su içtiğinde sağa ve sola bakar. İbnü’l-Enbârî, “falan **باقِعةٌ**” sözlerinde dedi ki: manası, sakınan, çare arayan, mahir olandır. Ve Araplar katında **الباقِعة**: suyu, suyun biriktiği yerler olan **البقاع**’dan içen; su başlarına ve çevrilmiş sulara, kendisine hile yapılıp avlanmaktan korktuğu için varmaz; sonra her sakınan, hilekâr ona benzetildi. Hadiste: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Ebû Bekir’e, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “A‘râbdan bir **باقِعةٍ**’ye rastladın”; o, bundandır. Herevî, Ali’nin, Allah ondan razı olsun, bunu Ebû Bekir’e söyleyen olduğunu zikretti. Ve hadisten: “Onunla konuştum da bir de baktım ki o bir **باقِعةٌ**”; yani zeki, ârif; hiçbir şey onu kaçırmaz. Ve **جارية بُقَعةٌ**: **قُبَعة** gibi.

Ve yerden **البَقْعاء**: küçük çakıllı, keçi otlağı olan yerdir. Ve **هارِبةُ البَقْعاء**: Araplardan bir batındır. Ve **بَقْعاء**: bilinen bir yerdir; ona **الألف واللام** girmez. Ve denildi: **بَقْعاء** bir belde adıdır. Ve **التهذيب**’de: **بَقْعاء** Yemâme köylerinden bir köydür; bundan onun sözü:
ولكنِّي أَتانِي أَنَّ يَحْيَى
يُقالُ: عليه في بَقْعاء شَرُّ
Ve bu köyde oturan bir kadınla itham edilmişti. Ve **بَقْعاء المَسالِح**: başka bir yerdir; İbn Mukbil onu şiirinde zikretti. Ve hadiste **بُقْعٍ** zikri vardır; **ب**’nin zammı ve **ق**’ın sükûnu ile: Medine’de bir kuyu adı ve Şam’da Kelb diyarından bir yer; orada, Buzâha günü kaçtığında **طَلْحةُ** b. Huveylid el-Esedî yerleşti.
(* “**طلحة**” sözü: asılda burada ve **النهاية**’de böyledir; Yâkūt’un Mu‘cem’inde ve **القاموس**’ta ise küçültme ile **طليحة**’dır; bilakis müellif onu **طلح** maddesinde de böyle zikretmiştir.)

Ve dediler: “**يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ**”; İbnü’l-A‘râbî’den; ve daha bilinen(şekli) **بُلَيْق**’tir. Bu, bir adama, gücünün yettiği az bir şeyle yardım ettiği hâlde yine de yerilen kimse için söylenir.

Ve rengi **ابْتُقِعُ** oldu ve **انْتُقِع** ve **امْتُقِع**: tek bir mana üzeredir.

Haccâc’ın hadisinde: “**قوماً بُقْعاً** gördüm.” Denildi: **البُقْع** nedir? Dedi: kötü hâl sebebiyle elbiselerini yamadılar; yamalı elbiseleri, **الأَبقع**’ın rengine benzetti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ق ع * * البُقْعَةُِ * من الأرض واحدة * البِقاعِ * و * الباقعةُ * الداهية و * البَقِيعُ * موضع فيه أروم الشجر من ضروب شتى وبه سمي بقيع الغرقد وهي مقبرة بالمدينة والغراب * الأَبْقَعُ * الذي فيه سواد وبياض و * بُقْعَانُ * الشام الذي في الحديث خدمهم وعبيدهم

##### Türkçe

* ب ق ع * **البُقْعَةُِ**: yerden, **البِقاعِ**’ın bir tanesi. Ve **الباقعةُ**: musibet. Ve **البَقِيعُ**: içinde çeşitli türlerden ağaç kökleri bulunan yer; onunla **بقيع الغرقد** adlandırılmıştır; o, Medine’de bir kabristandır. Ve karga: **الأَبْقَعُ**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunan. Ve **بُقْعَانُ**: hadiste olan Şam; “hizmetçileri ve köleleri” (ifadesi).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البقع، محركة، في الطير والكلاب، كالبلق في الدواب، كما في الصحاح، وقد بقع، كفرح، أي بلق. ويقال: بقع به، أي اكتفى به. وبقعت الأرض منه، أي خلت.
 ويقال: بقع المستقي من الركية على العلق، إذا انتضح الماء على بدنه فابتلت مواضع منه، أي من بدنه. ومنه قيل للسقاق: البقع، بالضم. وأنشد ابن الأعرابي للحطيئة:
  كفوا سنتين بالأسياف بقعـا                      على تلك الجفار من النفي السنت: الذي أصابته السنة. والنفي: الماء الذي ينتضح عليه.
 ويقال: ما أدري أين سقع وبقع، أي أين ذهب، كأنه قال: إلى أي بقعة من البقاع ذهب، لا يستعمل إلا في الجحد. كبقع، بالتشديد، عن الفراء. وبقع الرجل، كعني: رمي بكلام قبيح، كما في العباب، وزاد في الصحاح: أو ببهتان. وفي اللسان: بقع بقبيح: فحش عليه.
 والباقع في بيت الأخطل:
  كلوا الضب وابن العير والباقع الذييبيت يعس الليل بين المقابر الضبع. أو هو الغراب الأبقع، أو الكلب الأبقع، كل ذلك قد قيل. ومن المجاز: الباقعة: الرجل الداهية. يقال: ما فلان إلا باقعة من البواقع، سمي باقعة لحلوله بقاع الأرض وكثرة تنقيبه في البلاد ومعرفته بها، فشبه الرجل البصير بالأمور الكثير البحث عنها المجرب لها به، والهاء دخلت في نعت الرجل للمبالغة في صفته. قالوا: رجل داهية وعلامة ونسابة.
 ومن المجاز: الباقعة: الذكي العارف الذي لا يفوته شيء ولا يدهى، ومنه الحديث: ففاتحه فإذا هو باقعة. والباقعة: الطائر الحذر المحتال الذي ينظر يمنة ويسرة إذا شرب لا يرد المشارب المياه المحضورة خوف أن يحتال عليه ويصاد، وإنما يشرب من البقعة، بالفتح، وهي المكان يستنقع فيه الماء، ثم شبه به كل حذر محتال حاذق.

  والبقعة، بالضم، وهو الأفصح، ويفتح، عن أبي زيد: القطعة من الأرض على غير هيئة القطعة التي إلى جنبها. ج: بقاع، كجبال، وكذلك البقع، بضم ففتح. وبقاع كلب: ع قرب دمشق الشأم، به قبر سيدنا إلياس عليه السلام على نبينا أفضل الصلاة والسلام. قلت: والذي نسب إليه هو كلب بن، وبرة، لنزول ولده به، وهو الذي يعرف ببقاع العزيز الآن، وهو قرية عامرة، ومنها الإمام المفسر البرهان إبراهيم بن عمر ابن يحيى بن الحسن بن علي بن أبي بكر الشافعي البقاعي، أحد تلامذة الإمام الحافظ ابن حجر، ترجمه السخاوي والخيضري وهما رفيقان. ومن مؤلفاته المناسبات وغيره، وقد سمع على شيوخ كما هو محفوظ عندي في الثبت. وفي المتأخرين شيخ بعض شيوخنا بالإجازة الإمام المحدث عبد اللطيف ابن أحمد البقاعي الدمشقي، حدث عن أبي المواهب الخليلي وغيره.
 ويقال: أرض بقعة، كفرحة، أي فيها بقع من الجراد عن اللحياني. وفي حديث أبي هريرة، رضي الله عنه: يوشك أن يعمل عليكم بقعان أهل الشام، بالضم، أي خدمهم وعبيدهم ومماليكهم. شبههم لبياضهم وحمرتهم وسوادهم بالشيء الأبقع، أو لأنهم من الروم ومن السودان، وقيل: سموا بذلك لاختلاط ألوانهم، فإن الغالب عليها البياض والصفرة.
 وقال أبو عبيد: أراد البياض، لأن خدم الشأم إنما هم الروم والصقالبة، فسماهم بقعانا للبياض. وقال غير أبي عبيد: أراد البياض والصفرة، وقيل لهم: بقعان، لاختلاف ألوانهم وتناسلهم من جنسين. وقال القتيبي: البقعان الذين فيهم سواد وبياض، ولا يقال لمن كان أبيض من غير سواد يخالطه: أبقع، فكيف يجعل الروم بقعانا، وهم بيض خلص، قال: وأرى أبا هريرة أراد أن العرب تنكح إماء الروم فيستعمل عليكم أولاد الإماء، وهم من بني العرب وهم سود، ومن بني الروم وهم بيض. والبقع، بالضم: بئر بالمدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام،جاء ذكره في الحديث أو هي السقيا التي بنقب بني دينار، كما قاله الواقدي.
 وبقع، بلام لام: ع، بالشام بديار بني كلب بن وبرة، به استقر طلحة بن خويلد الأسدي لما هرب يوم بزاخة.
 بقعان، كعثمان: ع قرب عين الكبريت في طريق الرقة. قال عدي بن زيد العبادي يصف حمارا:
  ينتاب بالعرق من بقعان موردهماء الشريعة أو فيضا من الأجم ويروى: بعقان. والبقيع: الموضع فيه أروم الشجر من ضروب شتى، وبه سمي بقيع الغرقد، وقد ورد في الحديث، وهي مقبرة مشهورة بالمدينة، لأنه كان منبته، والغرقد: شجر له شوك، فذهب وبقي الاسم لازما للموضع. والبقيع في الأرض: المكان المتسع، ولا يسمى بقيعا إلا وفيه الشجر. وبقيع الزبير، فيه دور ومنازل. وبقيع الخيل، وبقيع الخبجبة، بخاء ثم جيم، وهذه عن أبي القاسم السهيلي كما مر للمصنف في خ ب ج ب كلهن بالمدينة، الأولى داخلها.

  وفاته: بقيع الخضمات: موضع بها عند خرم بني النبيت، فيه جمع أبو أمامة، كذا ضبطه ابن يونس عن ابن إسحاق. وفي معجم البكري: هو بالنون، كذا في الروض للسهيلي. قلت: وسيأتي للمصنف في ن ق ع. وبقيع، كزبير: ع لبني عقيل يخالط بلاد اليمن من وراء اليمامة. وبقيع أيضا: ماء لبني عجل، كذا في المعجم. وقال أبو زيد: يقال: أصابه خرء بقاع، كقطام. وبقاع وبقاع يصرف ولا يصرف، أي أصابه غبار وعرق فبقي لمع من ذلك على جسده قال: وأرادوا ببقاع أرضا. وقال غيره: عليه خرء بقاع، وهو العرق يصيب الإنسان فيبيض على جلده شبه لمع.
 وابن بقيع، كزبير: الكلب، عن أبي زيد. قال: ويقال: تشاتما فتقاذفا بما أبقى ابن بقيع، أي بالجيفة، لأن الكلب يبقيها، وهو مجاز، أي قذف كل صاحبه بالقاذورات.
 وابتقع لونه، بالضم، مثل انتقع وامتقع. بالباء والنون والميم، أي تغير.
 وانبقع فلان انبقاعا كانصرف انصرافا، أي ذهب مسرعا وعدا. قال ابن أحمر الباهلي:
  كالثعلب الرائح الممطور صبغتهشل الحوامل منه كيف ينبقع شل الحوامل منه: دعاء عليه أن تشل قوائمه. والأبيقع، مصغرا: العام القليل المطر، وهو مجاز، وإنما صغر للتهويل، ويقال أيضا: عام أبقع، إذا بقع فيه المطر.
 ومن المجاز أيضا: البقعاء: السنة المجدبة، أي هي التي فيها خصب وجدب. وقال ابن دريد: هاربة البقعاء: أبو بطن من العرب، وهم إخوة بني ذبيان. وقال الجوهري: بقعاء: اسم بلد. قال الصاغاني: وهي: ة باليمامة، كما قال الأزهري. قال مخيس بن أرطاة في رجل من بني حنيفة اسمه يحيى: ولكن قد أتاني أن يحيى يقال عليه في بقعاء شر وكان اتهم بامرأة تسكن هذه القرية.. وهي معرفة لا تدخلها الألف واللام.
 بقعاء: ماء مر لبني عبس. وأيضا ماء بأصل جبل بس، لبني هلال. وأيضا ماء بديار تميم لبني سليط بن يربوع. وفيه تقول امرأة من العرب - وكانت قد تزوجت في قبيلة فعنن عنها زوجها فقالت تتشوق إلى بلادها -:
  فمن يهد لي من ماء بقعاء جرعة                      فإن له من ماء لـينة أربـعـا في أبيات تقدم ذكرهن في تركيب و ج د.
 قلت: وبه فسر أبو عبيدة قول جرير في غسان بن ذهيل:
  وقد كان في بقعاء ري لشائكم                      وتلعة والجوفاء يجري غديرها قال: هذه مياه وأماكن لبني سليط حوالي اليمامة وستأتي في ت ل ع وفي ج و ف.
 وبقعاء: كورة بين الموصل ونصيبين و:ة، بأجأ لجديلة طيئ. وكورة من عمل منبج. وأيضا كورة أخرى من عملها أيضا، يسمى كل منهما بذلك. وبقعاء: ماء لبني عقيل من وراء اليمامة. قلت: وهي التي ذكرها أولا بقوله: قرية باليمامة. وبقعاء ذي القصة: ع على أربعة وعشرين ميلا من المدينة، خرج إليه أبو بكر رضي الله تعالى عنه لتجهيز المسلمين لقتال أهل الردة، وقد ذكره المصنف أيضا في ق ص صلى الله عليه وسلم ونبهنا عليه هنالك. وبقعاء المسالح: ع في شعر ابن مقبل. قال:

  رأينا ببقعاء المـسـالـح دونـنـا                      من الموت جون ذو غوارب أكلف ويروى: رأونا. وقول الحجاج بن يوسف: رأيت قوما بقعا، بالضم وقد سئل عنه فقال أي عليهم ثياب مرقعة، أي من سوء الحال، شبه تلك الثياب بلون الأبقع.
 ومما يستدرك عليه: ذود بقع الذرا، أي بيض الأسنمة. وغراب أبقع: فيه سواد وبياض. ومنهم من خص فقال: في صدره بياض، وهو أخبث ما يكون من الغربان، ثم صار مثلا لكل خبيث.
 والأبقع: الأبرص، عن ابن الأعرابي، وجمع الغراب الأبقع بقعان. وقال ابن بري: الباقع في قول الأخطل: الظربان. والأبقع: السراب لتلونه قال الشاعر:
  وأبقع قد أرغت به لصحبي                      مقيلا والمطايا في براهـا وبقع المطر في موضع من الأرض تبقيعا، إذا لم يشملها،وكذا بقع الصباغ الثوب، إذا لم يعمه بالصبغ فبقي به لمع. وفي الأرض بقع من نبت، أي نبذ، حكاه أبو حنيفة. وأرض بقعة، كفرحة: نبتها متقطع. وهو مبقع الرجلين، إذا أصاب الماء منها فخالف لونها لون ما أصابه الماء. وجمع البقعة بقع. ويقال: هو حسن البقعة عند الأمير، أي المنزلة، وهو مجاز.
 وبقعتهم الداهية: أصابتهم. والباقعة: الداهية تصيب الإنسان.
 والبقاع، بالكسر، ضد المشارع، وهي جمع بقعة، بالفتح، وقد ذكره المصنف.
 وجارية بقعة، كقبعة، وسيأتي. والبقعاء من الأرض: المعزاء ذات الحصى الصغار.
 وقالوا: يجري بقيع ويذم. عن ابن الأعرابي، والأعرف بليق يقال هذا لرجل يعينك بقليل ما يقدر عليه وهو على ذلك يذم. وبقعاء: اسم امرأة.

##### Türkçe

**البقع** (harekeli), kuşta ve köpeklerde; binek hayvanlarında **البلق** gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **بقع** etti, **فرح** gibi; yani **بلق** oldu. Ve denilir: **بقع به**; yani onunla yetindi. Ve denilir: **بقعت الأرض منه**; yani ondan boşaldı.

Ve denilir: **بقع المستقي من الركية على العلق**; su, bedenine sıçrayıp da ondan, yani bedeninden, yerler ıslandığı zaman. Bundan dolayı sakaya **البقع** denildi; (kelime) zamme iledir. İbnü’l-A‘râbî, Hutay’e için şu beyti okudu:
  İki yıl kılıçlarla **بقعـا** (olarak) yetindiler                      o **الجفار** üzerinde, **النفي**’den
**السنت**: kıtlığın isabet ettiği (kimse). **النفي**: üzerine sıçrayan su.

Ve denilir: **ما أدري أين سقع وبقع**; yani nereye gitti; sanki dedi ki: **البقاع**’dan hangi **بقعة**’ye gitti; ancak inkârda kullanılır. **بقع** gibi; şeddeli (şekli), Ferrâ’dan. Ve **بقع الرجل** etti, **عني** gibi: çirkin sözle atıldı; **العباب**’da olduğu üzere; **الصحاح**’ta artırdı: yahut iftira ile. **اللسان**’da: **بقع بقبيح**: ona karşı çirkinleşti (ağır konuştu).

Ve Ahtal’ın beytindeki **الباقع**:
  Kertenkeleyi yiyin, yaban eşeğinin yavrusunu ve **الباقع**’ı ki                      geceyi mezarlar arasında dolaşarak geçirir
**الضبع**. Yahut o, **الغراب الأبقع**’dır; yahut **الكلب الأبقع**’dır; bunların hepsi söylenmiştir. Mecazdan: **الباقعة**: dehâ (kurnaz, iş bitirici) adam. Denilir: falan kimse, **البواقع**’dan bir **باقعة**’dan başka değildir; ona **باقعة** denildi, yeryüzünün **بقاع**’ına konması, beldelerde çokça araştırması ve onları bilmesi sebebiyle; böylece, işlere basiretli, onları çok araştıran, onları tecrübe etmiş adam ona benzetildi; **الهاء**, adamın sıfatında, vasfında mübalağa için girdi. Dediler: dehâ adam, alâmet (çok bilen), nesep bilgini.

Ve mecazdan: **الباقعة**: zeki, ârif; hiçbir şey onu kaçırmaz ve ona hile edilmez; bundan hadis: “Onunla konuşmaya başladı; bir de baktı ki o, **باقعة**.” Ve **الباقعة**: sakınan, hilekâr kuş; içtiği zaman sağa sola bakar; hile edilip avlanmaktan korkarak hazır su içilecek yerlere varmaz; ancak **البقعة**’dan içer; (bu) fetih iledir; o, suyun biriktiği yerdir; sonra bununla her sakınan, hilekâr, mahir kimse benzetildi.

**البقعة** (zammetle) — ki o daha fasih olandır — ve fethedilir; Ebû Zeyd’den: yanındaki parçanın heyeti üzere olmayan yer parçası. Çoğulu: **بقاع**; **جبال** gibi. Ve yine **البقع**; zamme sonra fetih ile. Ve **بقاع كلب**: Şam Dımaşk’ı yakınında bir yer; orada efendimiz İlyâs’ın kabri vardır, nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun. Dedim: kendisine nisbet edilen, **كلب بن وبرة**’dir; evlâdının oraya yerleşmesi sebebiyle; ve o, şimdi **بقاع العزيز** diye bilinen şeydir; mamur bir köydür. Ondan: imam müfessir Burhân İbrâhîm b. Ömer b. Yahyâ b. el-Hasen b. Alî b. Ebî Bekr eş-Şâfi‘î el-**بقاعي**; imam hâfız İbn Hacer’in talebelerinden biridir; onu Sehâvî ve Haydarî tercüme etti; ikisi de arkadaştır. Teliflerinden: **المناسبات** ve başkası. Ve benim yanımda **الثبت**’te mahfuz olduğu üzere, şeyhlerden semâ‘ etti. Ve müteahhirînden: icazetle bazı şeyhlerimizin şeyhi, imam muhaddis Abdüllatîf b. Ahmed el-**بقاعي** ed-Dımaşkî; Ebü’l-Mevâhib el-Halîlî ve başkasından hadis rivayet etti.

Ve denilir: **أرض بقعة**; **فرحة** gibi; yani onda çekirgelerden **بقع** vardır; Lihyânî’den. Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Yakında Şam ehlinin **بقعان**’ı üzerinize iş görecek”; zamme iledir; yani onların hizmetçileri, köleleri ve memlûkları. Beyazlıkları, kızıllıkları ve siyahlıkları sebebiyle onları **الأبقع** şeye benzetti; yahut onlar Rum’dan ve Sudan’dan oldukları için; ve denildi: renklerinin karışması sebebiyle böyle adlandırıldılar; zira onda galip olan beyazlık ve sarılıktır.

Ebû Ubeyd dedi: beyazlığı kastetti; çünkü Şam’ın hizmetçileri ancak Rum ve Sakâlibe’dir; onları beyazlık için **بقعانا** diye adlandırdı. Ebû Ubeyd’den başkası dedi: beyazlık ve sarılığı kastetti. Ve denildi: **بقعان**; renklerinin farklılığı ve iki cinsten türemeleri sebebiyle. Kuteybî dedi: **البقعان**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunanlardır; siyahlık karışmayan sırf beyaz olana **أبقع** denilmez; öyleyse Rum nasıl **بقعان** yapılır, hâlbuki onlar halis beyazdır? Dedi: Ebû Hureyre’nin kastettiğini görüyorum: Araplar Rum câriyeleri nikâhlar; böylece câriyelerin çocukları üzerinize iş görür; onlar Arap oğullarındandır ve onlar siyahtır; Rum oğullarındandır ve onlar beyazdır. Ve **البقع** (zammetle): Medine’de bir kuyu; üzerinde (orada bulunanın üzerinde) en faziletli salât olsun; hadiste zikri geldi; yahut o, Benî Dînâr geçidindeki **السقيا**’dır; Vâkıdî’nin dediği gibi.

Ve **بقع**; iki **لام** ile: Şam’da, **بني كلب بن وبرة** diyarında bir yer; **بزاخة** günü kaçtığında Esedî Talha b. Huveylid orada yerleşti.

**بقعان**; **عثمان** gibi: Rakka yolunda Aynü’l-Kibrît yakınında bir yer. ‘Adiyy b. Zeyd el-‘Ibâdî, bir eşeği vasfederek dedi:
  Terden **بقعان**’dan onların su varma yerine uğrar                      şeriatın suyu yahut çalılıktan bir taşkın
Ve rivayet olunur: **بعقان**. Ve **البقيع**: türlü türlü cinslerden ağaç kökleri bulunan yer; bununla **بقيع الغرقد** adlandırıldı; hadiste vârid olmuştur; o, Medine’de meşhur bir kabristandır; çünkü onun bitim yeriydi. Ve **الغرقد**: dikeni olan bir ağaçtır; gitti, isim mekâna lâzım kaldı. Ve yerde **البقيع**: geniş yer; ancak onda ağaç bulunmadıkça **بقيع** diye adlandırılmaz. Ve **بقيع الزبير**: onda evler ve meskenler vardır. Ve **بقيع الخيل** ve **بقيع الخبجبة**; **خاء** sonra **جيم** ile; bunlar Ebü’l-Kâsım es-Süheylî’dendir; musannifin **خ ب ج ب** terkibinde geçtiği üzere; hepsi Medine’dedir; birincisi onun içindedir.

Ve ondan: **بقيع الخضمات**: orada, Benî’n-Nebît yarığı yanında bir yer; Ebû Ümâme orada topladı; İbn Yûnus’un İbn İshâk’tan ضبط ettiği üzere böyledir. Bekrî’nin **معجم**’inde: o, **النون** iledir; Süheylî’nin **الروض**’unda böyle. Dedim: musannifin **ن ق ع**’da gelecektir. Ve **بقيع**; **زبير** gibi: Yemen beldeleriyle Yemâme’nin ötesinden karışan, Benî ‘Akîl’e ait bir yer. Ve **بقيع** ayrıca: Benî ‘Acl’e ait bir su; **المعجم**’de böyle. Ebû Zeyd dedi: denilir: **أصابه خرء بقاع**; **قطام** gibi. Ve **بقاع** ve **بقاع** sarf edilir ve sarf edilmez; yani ona toz ve ter isabet etti de bundan onun bedeninde parıltı kaldı. Dedi: **بقاع** ile bir yeri kastettiler. Başkası dedi: onun üzerinde **خرء بقاع** vardır; o, insana isabet eden terdir; derisi üzerinde beyazlayıp parıltı gibi olur.

Ve **ابن بقيع**; **زبير** gibi: köpek; Ebû Zeyd’den. Dedi: denilir: birbirlerine sövdüler de **ما أبقى ابن بقيع** ile birbirlerine attılar; yani leş ile; çünkü köpek onu bırakır; bu mecazdır; yani her biri arkadaşını pisliklerle itham etti.

Ve **ابتقع لونه**; zamme ile; **انتقع** ve **امتقع** gibi; **الباء** ve **النون** ve **الميم** ile; yani değişti.

Ve **انبقع فلان انبقاعا**; **انصرف انصرافا** gibi; yani hızlıca gitti ve koştu. İbn Ahmer el-Bâhilî dedi:
  Boyası yağmurla ıslanmış giden tilki gibi                      ondan nasıl **ينبقع**; gebe olanların ayakları tutulsun
**شل الحوامل منه**: ona beddua; ayaklarının felç olmasını (dilemek).

Ve **الأبيقع**; küçültme olarak: yağmuru az olan yıl; bu mecazdır; ancak küçültme, dehşetlendirmek içindir. Ve ayrıca denilir: **عام أبقع**; onda yağmur **بقع** ettiği zaman.

Ve mecazdan ayrıca: **البقعاء**: kıtlık yılı; yani onda bolluk ve kıtlık bulunan (yıl). İbn Düreyd dedi: **هاربة البقعاء**: Araplardan bir karın babasıdır; onlar Benî Zübyân’ın kardeşleridir. Cevherî dedi: **بقعاء**: bir belde adıdır. Sâgânî dedi: o, Yemâme’de bir köydür; Ezherî’nin dediği gibi. Muhays b. Artâe, Benî Hanîfe’den adı Yahyâ olan bir adam hakkında dedi:
  Fakat bana geldi ki Yahyâ hakkında **بقعاء**’da şer söylenir
Ve o, bu köyde oturan bir kadınla itham edilmişti. Ve o, marifedir; **الألف واللام** ona girmez.

**بقعاء**: Benî ‘Abs’a ait acı bir su. Ve ayrıca: Cebel Bes’in dibinde, Benî Hilâl’e ait bir su. Ve ayrıca: Temîm diyarında, Benî Sulayt b. Yerbû‘a ait bir su. Bunun hakkında bir Arap kadını der ki — bir kabilede evlenmişti; kocası ona karşı iktidarsız kalınca, memleketine özlemle dedi —:
  Kim bana **بقعاء** suyundan bir yudum hediye ederse                      onun için **لـينة** suyundan dört (yudum) vardır
Beyitlerde; onların zikri **و ج د** terkibinde geçti. Dedim: Ebû Ubeyde, Cerîr’in Gassân b. Züheyl hakkında sözünü bununla tefsir etti:
  Ve **بقعاء**’da sizin kötülüğünüze bir sulanma vardı                      ve **تلعة** ve **الجوفاء**; onun küçük suyu akar
Dedi: bunlar, Yemâme civarında Benî Sulayt’a ait sulardır ve mekânlardır; **ت ل ع**’da ve **ج و ف**’ta gelecektir.

Ve **بقعاء**: Musul ile Nusaybin arasında bir kûre; ve bir köy; **أجأ**’da, Cedîle Tâyi’ için. Ve Menbic amelinden bir kûre. Ve ayrıca onun amelinden başka bir kûre daha; her birine bununla ad verilir. Ve **بقعاء**: Yemâme’nin ötesinde Benî ‘Akîl’e ait bir su. Dedim: o, önce “Yemâme’de bir köy” sözüyle zikrettiği şeydir. Ve **بقعاء ذي القصة**: Medine’den yirmi dört mil üzerinde bir yer; Ebû Bekir, Allah Teâlâ ondan razı olsun, mürtedlerle savaşmak için Müslümanları teçhiz etmek üzere ona çıktı; musannif onu **ق ص**’da da zikretti; ve orada buna dikkat çektik. Ve **بقعاء المسالح**: İbn Mukbil’in şiirinde bir yer. Dedi:

  Biz, **بقعاء المـسـالـح**’ta gördük, önümüzde                      ölümden, yeleli, kül rengi bir kara (at)
Ve rivayet olunur: “Bizi gördüler.” Haccâc b. Yûsuf’un sözü: “**قوما بقعا** gördüm”; zamme ile. Ondan sorulunca dedi ki: yani üzerlerinde yamalı elbiseler vardı; yani kötü hâlden; o elbiseleri **الأبقع**’ın rengine benzetti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardan: **ذود بقع الذرا**; yani hörgüçleri beyaz. Ve **غراب أبقع**: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Onlardan kimi tahsis etti de dedi: göğsünde beyazlık vardır; o, kargaların en habis olanıdır; sonra her habis için mesel oldu.

Ve **الأبقع**: alaca tenli (abraş); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الغراب الأبقع**’ın çoğulu **بقعان**’dır. İbn Berrî dedi: Ahtal’ın sözünde **الباقع**: **الظربان**’dır. Ve **الأبقع**: renklenmesi sebebiyle seraptır. Şair dedi:
  Ve bir **أبقع** ki onunla arkadaşlarıma (develeri) çöktürdüm                      bir öğle istirahati; binekler de onun genişliğinde
Ve yağmur, yerin bir yerinde **تبقيعا** olarak **بقع** etti; onu kapsamayıp (bazı yerleri bırakınca). Ve aynı şekilde boya, elbiseyi **بقع** eder; boyayla onu kaplamaz da onda parıltı kalırsa. Ve yerde bitkiden **بقع** vardır; yani parçalar; Ebû Hanîfe bunu rivayet etti. Ve **أرض بقعة**; **فرحة** gibi: bitkisi kesik kesiktir. Ve o, iki ayağı **مبقع** olandır; su onlardan bir kısmına isabet edip de rengi, suyun isabet ettiği şeyin renginden farklı olursa. Ve **البقعة**’nın çoğulu **بقع**’dır. Ve denilir: o, emir yanında **حسن البقعة**’dır; yani mevki; bu mecazdır.

Ve **بقعتهم الداهية**: onlara isabet etti. Ve **الباقعة**: insana isabet eden musibet.

Ve **البقاع** (kesre ile): **المشارع**’ın zıddıdır; o, fetih ile **بقعة**’nın çoğuludur; musannif onu zikretti.

Ve **جارية بقعة**; **قبعة** gibi; ve gelecektir. Ve yerden **البقعاء**: küçük çakıllı, taşlı (yer).

Ve dediler: “**يجري بقيع ويذم**”; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve daha bilinen: “**بليق**”; bu, sana gücünün yettiği az bir şeyle yardım eden bir adam için söylenir; buna rağmen yerilir. Ve **بقعاء**: bir kadın adıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَقِعَ
1 بَقِعَ بقع بقعة , aor. بَقَعَ , (Msb, K,) inf. n. بَقَعٌ, (S, Msb, K,) It (a bird, and a dog,) was black and white; syn. بَلِقَ; (K;) [or rather] بَقَعٌ in birds and dogs is like بَلَقٌ in beasts that are ridden, or horses and the like: (S, K:) or it (a crow, &c.,) was partycoloured or pied. (Msb.) ― -b2- He (a drawer of water, L, K, from a well, by means of a pulley and rope and bucket, L) had his body sprinkled with the water, so that some parts of it became wetted. (L. K.) -A2- مَا أَدْرِى أَيْنَ بَقَعَ I know not whither he went; (S, K;) as though one said, to what بُقْعَة of the بِقَاع of the earth he went; (S;) not used except negatively; (TA;) as also ↓ بَقَّعَ. (Fr, K.) ― -b2- بَقَعَتْهُمُ الدَّاهِيَةُ The calamity, or misfortune, befell them. (TA.) -A3- بُقِعَ, (S, K,) like عُنِىَ, (K,) He was assailed with bad, or foul, speech, or language: (S, O, K:) or with calumny, slander, or false accusation. (S.) And بُقِعَ بِقَبِيحٍ He was assailed with foul, evil, or abominable, speech, or language. (L.)

بقّع الثَّوْبَ
2 بقّع الثَّوْبَ بقع الثوب He (a dyer) left spots, or portions, of the garment, or piece of cloth, undyed. (Mgh, TA.) ― -b2- بقّع ثَوْبَهُ He (a waterer) sprinkled the water upon his garment, so that spots, or portions, of it became wetted. (Mgh.) ― -b3- بقّع المَطَرُ فِى مَوَاضِعَ مِنَ الأَرْضِ, inf. n. تَبْقِيعٌ, The rain fell in places of the land, not universally. (TA.) -A2- مَا أَدْرِى أَيْنَ بَقَّعَ: see 1.

انبقع
7 انبقع انبقع He went away quickly; (K;) and ran. (TA.)

اُبْتُقِعَ لَوْنُهُ
8 اُبْتُقِعَ لَوْنُهُ ابتقع لونه ابتقع لونة , with damm, i. q. اُنْتُقِعَ, and اُمْتُقِعَ; (the former in some copies of the K; the latter in others; and both in the TA;) i. e. His colour changed, (TA,) by reason of grief, or sorrow. (Har p. 244.) The last of these three verbs is the best. (Har ubi suprà.)

بَقْعَةٌ
بَقْعَةٌ بقع بقعه بقعة A place in which water remains and stagnates; (K;) [and which is not a usual place of watering: (see بَاقِعَةٌ:) this is what is meant, app., by its being said that] بِقَاعٌ, which is its pl., signifies the contr. of مَشَارِعُ [or watering-places to which men and beasts are accustomed to come]. (TA.) ― -b2- See also what next follows.

بُقْعَةٌ
بُقْعَةٌ بقع بقعه بقعة (S, Mgh, Msb, K) and ↓ بَقْعَةٌ, (AZ, Msb, K,) but the former is the more common, (Msb,) and more chaste, (TA,) A piece, part, portion, or plot, (Mgh, Msb, K,) of land, or ground, (S, Mgh, Msb, K,) differing [in any manner,] in colour, (Mgh,) or in appearance, or external state or condition, (K,) from that which adjoins it, or is next to it: (Mgh, K:) this is the primary signification: (Mgh:) [a patch of ground:] pl. بِقَاعٌ, (S, K,) or this is pl. of بَقْعَةٌ, (Msb, TA,) and the pl. of بُقْعَةٌ is بُقَعٌ. (Mgh, Msb, TA.) You say أَرْضٌ فِيهَا بُقَعٌ مِنَ الجَرَادِ [meaning Land in which are bare places occasioned by the locusts]. (Lh, K.) And فِى الأَرْضِ مِنْ نَبْتٍ In the land are small portions of herbage. (AHn.) And بُقْعَةٌ مِنْ كَلَأ A patch of herbage. (TA in art. بقطً.) ― -b2- [The former also signifies A spot; or small portion of any surface, distinct from what surrounds it.] And the pl. بُقَعٌ Places in a garment, or piece of cloth, which has been dyed, remaining undyed. (Mgh.) And بُقَعُ المَآءِ Places in a garment, or piece of cloth, which has been washed, in which the water remains, undried. (Mgh.) ― -b3- هُوَ حَسَنُ البُقْعَةِ عِنْدَ الأَمِيرِ (tropical:) He has a good station with the prince, or commander. (TA.) [See also جُلْبَةٌ.]

أَرْضٌ بَقِعَةٌ
أَرْضٌ بَقِعَةٌ ذ , Land in which are بُقَعٌ مِنَ الجَرَادِ [meaning bare place occasioned by the locusts]: (Lh, K:) and land of which the herbage is unconnected [or in patches]. (TA.)

أَصَابَهُ خُرْءُ بَقَاعِ
أَصَابَهُ خُرْءُ بَقَاعِ ذ , like قَطَامِ, [indecl.,] and decl., (K,) and imperfectly decl., so that you say also بَقَاعٍ, and بَقَاعَ, (AZ, TA,) Dust and sweat came upon him, and discolorations produced thereby remained upon his body: (AZ, K:) by بقاع is [lit.] meant land, or a land: so says AZ: and عَلَيْهِ خُرْءُ بَقَاع is said to mean upon him is sweat which has become white upon his skin, like what are termed لُمَعٌ. (TA.)

بَقِيعٌ
بَقِيعٌ بقيع A place in which are roots of trees of various kinds: (S, K:) or a wide, or spacious, place: or a place in which are trees: (Msb:) or a wide, or spacious, piece of land; but not so called unless containing trees; (TA;) though بَقيعُ الغَرْقَدِ continued to the name of a burialground of El-Medeeneh after the trees therein had ceased to be. (Msb, * TA.)

بَاقِعَةٌ
بَاقِعَةٌ باقعه باقعة A bird (K, TA) that is cautious, or wary, and cunning, or wily, that looks to the right and left when drinking, (TA,) that does not come to drink to the مَشَارِع [or watering-places to which men and beats are accustomed to come], (K, TA, [but in the CK, for مشارع is put مَشارِب,]) and the frequented waters, (TA,) from fear of being caught, but only drinks from the بَقْعَة, i. e., the place in which water remains and stagnates. (K, TA.) ― -b2- Hence, as being likened thereto, (tropical:) Any one that is cautious, or wary, cunning, or wily, and skilful: (TA:) (tropical:) a man possessing much cunning: (K, TA:) [accord. to some] so called because he alights and abides in [various] parts (بِقَاع) of the earth, and often traverses countries, and possesses much knowledge thereof: to such, therefore, is likened (tropical:) a man knowing, or skilful, in affairs, who investigates them much, and is experienced therein; the ة being added to give intensiveness to the signification: (TA:) and (tropical:) sharp, or quick, in intellect; knowing; whom nothing escapes, and who is not to be deceived, beguiled, or circumvented: (K, TA:) pl. بَوَاقِعُ. (TA.) You say, مَا فُلَانٌ اـِلَّا بَاقِعَةٌ مِنَ البَوَاقِعِ (tropical:) Such a one is none other than a very cunning man of the very cunning. (TA.) ― -b3- Also (assumed tropical:) A calamity, or misfortune, (S, TA,) that befalls a man. (TA.)

أَبْقَعُ
أَبْقَعُ ذ , applied to a غُرَاب [or bird of the crowkind], In which is blackness and whiteness; (S, TA;) and so applied to a dog: (Lh, TA voce أَبْرَقُ, q. v.:) or, applied to the former, having whiteness in the breast; and this is the worst [or most ill-omened] of the crow-kind: (TA:) [it is this species, accord. to some, which is called غُرَابُ البَيْنِ: (see art. بين:)] or, applied to a غراب &c., party-coloured, or pied: (Msb:) or the whitewinged غراب: (ISh, TA in art. حذف:) pl., when thus applied, بُقْعَانٌ, (TA,) or بِقْعَانٌ, with kesr; the quality of a subst. being predominant in it; but when it is regarded as an epithet, [in which case the fem. is بَقْعَآءُ,] its pl. is بُقْعٌ. (Msb.) ― -b2- Hence, as being likened to such a bird, (tropical:) Anything bad, evil, wicked, mischievous, [ill-omened,] or the like. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) Leprous. (IAar, K.) ― -b4-

بُقْعَانُ الشَّأْمِ
بُقْعَانُ الشَّأْمِ ذ , (S, K,) with damm, (K,) mentioned in a trad., (S,) (assumed tropical:) The servants and slaves of Syria; because of their whiteness and redness, (S, K,) or blackness; (S;) or because of their whiteness and redness and blackness likened to a thing such as is termed أَبْقَعُ; (TA;) or (K) because they are of the Greeks and the Negroes: (S, K:) or so called because of the mixture of their colours; their predominant colours being white and yellow: A'Obeyd says that what is meant is whiteness and yellowness, and they are thus called because of their difference of colours and their being begotten of two races: but Kt says, البُقْعَانُ signifies (assumed tropical:) those in whom is blackness and whiteness; and one who is white without any admixture of blackness is not called ابقع: how then should the Greeks be called بقعان when they are purely white? and he adds that he thinks the meaning to be, the offspring of Arabs, who are black, [which is not to be understood literally, but rather in the sense of swarthy,] by female slaves of the Greeks, who are white. (TA.) ― -b2- بُقْعٌ is also applied to Waterers (سُقَاةٌ); because their bodies become sprinkled with the water, so that some parts thereof are wetted. (K.) ― -b3- رَأَيْتُ قَوْمًا بُقْعًا (tropical:) I saw a people wearing patched garments; said by El-Hajjلj; (K, TA;) and thus explained by him; i. e., by reason of their evil condition. (TA.) ― -b4- ذَوْدٌ بُقْعُ الذُّرَى A herd of camels having white humps. (TA.) ― -b5- الأَبْقَعُ The mirage; because of its varying, or assuming different hues. (TA.) ― -b6- أَرْضٌ بَقْعَآءُ Land containing [or diversified with] small pebbles. (TA.) ― -b7- سَنَةٌ بَقْعَآءُ (tropical:) A barren, or an unfruitful, year: (S, K:) or a year in which is fruitfulness and barrenness. (S, Msb, K.) And عَامٌ أَبْقَعُ (tropical:) A year in which the rain falls in places of the land, not universally. (TA.) And ↓ عَامٌ أُبَيْقِعُ, (K,) the dim. form being used to denote terribleness, (TA,) (tropical:) A year of little rain. (K, TA.)

أُبَيْقِعُ
أُبَيْقِعُ ذ , dim. of أَبْقَعُ, which see, last sentence.

هُوَ مُبَقَّعُ الرِّجْلَيْنِ
هُوَ مُبَقَّعُ الرِّجْلَيْنِ هو مبقع الرجلين He has his legs wetted by water in some places, so that their [general] colour is different from the colour of those places. (TA.)

##### Türkçe

**بَقِعَ**
1 **بَقِعَ** **بقع** **بقعة** , muzâri‘ı **بَقَعَ** , (Msb, K,) mastar ismi **بَقَعٌ**, (S, Msb, K,) O (bir kuş ve bir köpek) siyah ve beyaz idi; eş anlamlısı **بَلِقَ**; (K;) [daha doğrusu] kuşlarda ve köpeklerde **بَقَعٌ**, binek hayvanlarında yahut atlarda ve benzerlerinde **بَلَقٌ** gibidir: (S, K:) yahut o (bir karga vb.,) alacalı yahut benekli idi. (Msb.) ― -b2- O (bir kuyuya, makara ve ip ve kova vasıtasıyla, L, K, su çeken kimse, L) bedenine su serpiştirilmişti; öyle ki onun bazı kısımları ıslandı. (L. K.) -A2- **مَا أَدْرِى أَيْنَ بَقَعَ** Nereye gittiğini bilmem; (S, K;) sanki biri şöyle demiş gibi: yeryüzünün **بِقَاع**’ından hangi **بُقْعَة**’ye gitti; (S;) olumsuzdan başka kullanılmaz; (TA;) bunun gibi ↓ **بَقَّعَ** da. (Fr, K.) ― -b2- **بَقَعَتْهُمُ الدَّاهِيَةُ** Felâket yahut musibet onlara isabet etti. (TA.) -A3- **بُقِعَ**, (S, K,) **عُنِىَ** gibi, (K,) O kötü yahut çirkin sözle yahut dille saldırıya uğratıldı: (S, O, K:) yahut iftira, karalama yahut asılsız suçlama ile. (S.) Ve **بُقِعَ بِقَبِيحٍ** O çirkin, kötü yahut iğrenç sözle yahut dille saldırıya uğratıldı. (L.)

**بقّع الثَّوْبَ**
2 **بقّع الثَّوْبَ** **بقع الثوب** O (bir boyacı) elbisenin yahut kumaş parçasının bazı yerlerini boyasız bıraktı. (Mgh, TA.) ― -b2- **بقّع ثَوْبَهُ** O (bir sulayıcı) elbisesine su serpiştirdi; öyle ki onun bazı yerleri ıslandı. (Mgh.) ― -b3- **بقّع المَطَرُ فِى مَوَاضِعَ مِنَ الأَرْضِ**, mastar ismi **تَبْقِيعٌ**, Yağmur, yerin bazı yerlerine yağdı; her yere değil. (TA.) -A2- **مَا أَدْرِى أَيْنَ بَقَّعَ**: bk. 1.

**انبقع**
7 **انبقع** **انبقع** O çabucak uzaklaştı; (K;) ve koştu. (TA.)

**اُبْتُقِعَ لَوْنُهُ**
8 **اُبْتُقِعَ لَوْنُهُ** **ابتقع لونه** **ابتقع لونة** , damme ile, **اُنْتُقِعَ** ve **اُمْتُقِعَ** ile aynı anlamdadır; (birincisi K’nın bazı nüshalarında; ikincisi diğerlerinde; ve ikisi de TA’da;) yani: Onun rengi değişti, (TA,) keder yahut hüzün sebebiyle. (Har p. 244.) Bu üç fiilden sonuncusu en iyisidir. (Har ubi suprà.)

**بَقْعَةٌ**
**بَقْعَةٌ** **بقع** **بقعه** **بقعة** Suyun kaldığı ve durgunlaştığı bir yer; (K;) [ve alışılmış bir sulama yeri olmayan: (**بَاقِعَةٌ**’ye bak:) bununla kastedilen, görünüşe göre, onun hakkında şöyle denilmesidir ki] bunun çoğulu olan **بِقَاعٌ**, **مَشَارِعُ**’un zıddını ifade eder [yahut insanların ve hayvanların alışageldikleri sulama yerlerini]. (TA.) ― -b2- Bundan sonra gelen şeye de bak.

**بُقْعَةٌ**
**بُقْعَةٌ** **بقع** **بقعه** **بقعة** (S, Mgh, Msb, K) ve ↓ **بَقْعَةٌ**, (AZ, Msb, K,) fakat birincisi daha yaygındır, (Msb,) ve daha fasîhtir, (TA,) Bir parça, kısım, pay yahut bölge, (Mgh, Msb, K,) yerin yahut toprağın, (S, Mgh, Msb, K,) bitişiğinden yahut yanındakinden, (Mgh, K:) renkte, (Mgh,) yahut görünüşte yahut dış hâl ve durumda, (K,) [herhangi bir yönden] farklı olan: (Mgh, K:) bu, asıl anlamdır: (Mgh:) [bir yer parçası:] çoğulu **بِقَاعٌ**, (S, K,) yahut bu, **بَقْعَةٌ**’nin çoğuludur, (Msb, TA,) ve **بُقْعَةٌ**’nin çoğulu **بُقَعٌ**’dır. (Mgh, Msb, TA.) Şöyle dersin: **أَرْضٌ فِيهَا بُقَعٌ مِنَ الجَرَادِ** [yani: çekirgelerin sebep olduğu çıplak yerler bulunan arazi]. (Lh, K.) Ve **فِى الأَرْضِ مِنْ نَبْتٍ** Arazide otun küçük kısımları vardır. (AHn.) Ve **بُقْعَةٌ مِنْ كَلَأ** Otun bir yaması. (TA, md. **بقطً**.) ― -b2- Ve çoğul **بُقَعٌ** Boyanmış bir elbisede yahut kumaş parçasında boyasız kalmış yerlerdir. (Mgh.) Ve **بُقَعُ المَآءِ** Yıkanmış bir elbisede yahut kumaş parçasında suyun kaldığı, kurumamış yerlerdir. (Mgh.) ― -b3- **هُوَ حَسَنُ البُقْعَةِ عِنْدَ الأَمِيرِ** (mecaz:) O, emir yahut kumandan nezdinde iyi bir mevkie sahiptir. (TA.) [Ayrıca **جُلْبَةٌ**’ye de bak.]

**أَرْضٌ بَقِعَةٌ**
**أَرْضٌ بَقِعَةٌ** **ذ** , İçinde **بُقَعٌ مِنَ الجَرَادِ** bulunan arazi [yani: çekirgelerin sebep olduğu çıplak yerler]: (Lh, K:) ve otu bitişik olmayan [yahut yamalı] arazi. (TA.)

**أَصَابَهُ خُرْءُ بَقَاعِ**
**أَصَابَهُ خُرْءُ بَقَاعِ** **ذ** , **قَطَامِ** gibi, [gayr-i munsarif,] ve munsarif, (K,) ve eksik i‘râblı; öyle ki **بَقَاعٍ** ve **بَقَاعَ** da dersin, (AZ, TA,) Toz ve ter ona geldi ve bununla meydana gelen renk bozulmaları bedeninde kaldı: (AZ, K:) **بقاع** ile [lafzen] yer yahut bir yer kastedilir: AZ böyle der: ve **عَلَيْهِ خُرْءُ بَقَاع** denilmesi, onun üzerinde derisinde beyazlaşmış ter vardır, **لُمَعٌ** denilen şeye benzer, demektir. (TA.)

**بَقِيعٌ**
**بَقِيعٌ** **بقيع** Çeşitli türlerden ağaç kökleri bulunan bir yer: (S, K:) yahut geniş yahut ferah bir yer: yahut ağaç bulunan bir yer: (Msb:) yahut geniş yahut ferah bir arazi parçası; fakat ağaç ihtiva etmedikçe böyle adlandırılmaz; (TA;) her ne kadar Medine’nin mezarlığının adı olan **بَقيعُ الغَرْقَدِ**, içindeki ağaçlar yok olduktan sonra da isim olarak devam etmişse de. (Msb, * TA.)

**بَاقِعَةٌ**
**بَاقِعَةٌ** **باقعه** **باقعة** Sağduyulu yahut sakıngan ve kurnaz yahut hilekâr olan bir kuş; içerken sağa sola bakan, (TA,) yakalanma korkusuyla **مَشَارِع**’a [yahut insanların ve hayvanların alışageldikleri sulama yerlerine], (K, TA, [fakat CK’da **مشارع** yerine **مَشارِب** konmuştur,]) ve gidilip gelinen sulara, (TA,) içmeye gelmeyen; ancak **بَقْعَة**’den, yani suyun kaldığı ve durgunlaştığı yerden içer. (K, TA.) ― -b2- Bundan dolayı, ona benzetilerek, (mecaz:) sakıngan yahut ihtiyatlı, kurnaz yahut hilekâr ve mahir olan herhangi biri: (TA:) (mecaz:) çok kurnaz bir adam: (K, TA:) [bazılarına göre] yeryüzünün [çeşitli] kısımlarına (**بِقَاع**) konup kaldığı, ülkeleri sıkça kat ettiği ve bunlar hakkında çok bilgi sahibi olduğu için böyle adlandırılmıştır: buna göre, işlerde bilen yahut mahir, onları çok araştıran ve onlarda tecrübeli olan bir adama benzetilir; anlamı pekiştirmek için **ة** eklenmiştir: (TA:) ve (mecaz:) zekâda keskin yahut hızlı; bilen; hiçbir şeyin kendisinden kaçmadığı ve aldatılamayan, kandırılamayan yahut tuzağa düşürülemeyen: (K, TA:) çoğulu **بَوَاقِعُ**. (TA.) Şöyle dersin: **مَا فُلَانٌ اـِلَّا بَاقِعَةٌ مِنَ البَوَاقِعِ** (mecaz:) Falan kimse, kurnazların en kurnazı olan pek kurnaz bir adamdan başka bir şey değildir. (TA.) ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Bir kimseye isabet eden bir felâket yahut musibet. (S, TA.)

**أَبْقَعُ**
**أَبْقَعُ** **ذ** , **غُرَاب** [yahut karga türünden bir kuş] için kullanıldığında: İçinde siyahlık ve beyazlık bulunan; (S, TA;) ve köpek için de böyle kullanılır: (Lh, TA, md. **أَبْرَقُ**, bk.:) yahut birincisi için kullanıldığında, göğüste beyazlık bulunan; ve bu, karga türünün en kötüsüdür [yahut en uğursuzu]: (TA:) [bazılarına göre, **غُرَابُ البَيْنِ** diye adlandırılan tür budur: (md. **بين**’e bak:)] yahut bir karga vb. için kullanıldığında, alacalı yahut benekli: (Msb:) yahut beyaz kanatlı **غراب**: (ISh, TA, md. **حذف**:) bu şekilde kullanıldığında çoğulu **بُقْعَانٌ**, (TA,) yahut kesre ile **بِقْعَانٌ**; onda isimlik vasfı baskın olduğu için; fakat sıfat olarak görüldüğünde, [bu durumda müennesi **بَقْعَآءُ**’dur,] çoğulu **بُقْعٌ**’dur. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, böyle bir kuşa benzetilerek, (mecaz:) Kötü, şer, habis, fesat [uğursuz] yahut benzeri herhangi bir şey. (TA.) ― -b3- Ve (varsayılan mecaz:) Cüzzamlı. (IAar, K.) ― -b4-

**بُقْعَانُ الشَّأْمِ**
**بُقْعَانُ الشَّأْمِ** **ذ** , (S, K,) damme ile, (K,) bir hadiste zikredilmiştir, (S,) (varsayılan mecaz:) Şam’ın hizmetkârları ve köleleri; beyazlıkları ve kızıllıkları sebebiyle, (S, K,) yahut siyahlıkları sebebiyle; (S;) yahut beyazlıkları ve kızıllıkları ve siyahlıkları sebebiyle, **أَبْقَعُ** denilen şeye benzetilerek; (TA;) yahut (K) Rumlardan ve zencilerden oldukları için: (S, K:) yahut renklerinin karışımı sebebiyle böyle adlandırılmıştır; baskın renkleri beyaz ve sarıdır: A‘Obeyd der ki kastedilen beyazlık ve sarılıktır; renklerinin farklılığı ve iki soydan doğmuş olmaları sebebiyle böyle adlandırılırlar: fakat Kt der ki **البُقْعَانُ** (varsayılan mecaz:) içinde siyahlık ve beyazlık bulunanlar demektir; ve siyahlık karışımı olmaksızın beyaz olan kimseye **ابقع** denmez: öyleyse Rumlar, sırf beyaz oldukları hâlde, nasıl **بقعان** diye adlandırılsın? ve o, anlamın şu olduğunu düşündüğünü ekler: Arapların—ki onlar siyahtır, [bu lafzen anlaşılmamalı, daha ziyade esmer anlamında,]—Rumların beyaz olan cariyelerinden olan çocukları. (TA.) ― -b2- **بُقْعٌ** ayrıca Su çekenlere (**سُقَاةٌ**) de uygulanır; çünkü bedenleri suyla serpiştirilir; öyle ki onun bazı kısımları ıslanır. (K.) ― -b3- **رَأَيْتُ قَوْمًا بُقْعًا** (mecaz:) Yamalı elbiseler giyen bir kavim gördüm; El-Hajjلj tarafından söylenmiştir; (K, TA;) ve onun tarafından böyle açıklanmıştır; yani kötü durumları sebebiyle. (TA.) ― -b4- **ذَوْدٌ بُقْعُ الذُّرَى** Beyaz hörgüçlü bir deve sürüsü. (TA.) ― -b5- **الأَبْقَعُ** Serap; renklerinin değişmesi yahut farklı renklere bürünmesi sebebiyle. (TA.) ― -b6- **أَرْضٌ بَقْعَآءُ** Küçük çakıl taşları ihtiva eden [yahut onlarla çeşitlenmiş] arazi. (TA.) ― -b7- **سَنَةٌ بَقْعَآءُ** (mecaz:) Kıt yahut verimsiz bir yıl: (S, K:) yahut içinde verimlilik ve kıtlık bulunan bir yıl. (S, Msb, K.) Ve **عَامٌ أَبْقَعُ** (mecaz:) Yağmurun yerin bazı yerlerine yağdığı, her yere değil, bir yıl. (TA.) Ve ↓ **عَامٌ أُبَيْقِعُ**, (K,) küçültme kalıbının dehşeti ifade etmek için kullanılmasıyla, (TA,) (mecaz:) Az yağmurlu bir yıl. (K, TA.)

**أُبَيْقِعُ**
**أُبَيْقِعُ** **ذ** , **أَبْقَعُ**’un küçültmesi; ona bak, son cümle.

**هُوَ مُبَقَّعُ الرِّجْلَيْنِ**
**هُوَ مُبَقَّعُ الرِّجْلَيْنِ** **هو مبقع الرجلين** Bacaklarının bazı yerleri suyla ıslanmıştır; öyle ki onların [genel] rengi, o yerlerin renginden farklıdır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَقَعَ
بَقَعَ A ( n. ac. بَقْع 1 ),
a.  Went away.

بَقِعَ
بَقِعَ A ( n. ac. بَقَع 4 ),
a.  Was spotted, speckled; was stained.

بَقَّعَ
بَقَّعَ II ,
a.  Spotted, speckled; stained.

تَبَقَّعَ
تَبَقَّعَ V ,
a.  Was stained &c.

اِنْبَقَعَ
اِنْبَقَعَ VII ,
a.  Ran.

بَقْعَة
بَقْعَة 1t ,
a.  Pool.

بُقْعَة
بُقْعَة 3t , ( pl. بُقَع 9 ,  بِقَاْع 23 ),
a.  Piece, plot of land, spot.

b.  Stain, spot.

بَقَع
بَقَع 4 , ( pl. بُقَع 9 ),
a.  Spot, speck.

##### Türkçe

**بَقَعَ**
**بَقَعَ** A ( n. ac. **بَقْع** 1 ),
a. Gitti.

**بَقِعَ**
**بَقِعَ** A ( n. ac. **بَقَع** 4 ),
a. Benekliydi, alacalıydı; lekelenmişti.

**بَقَّعَ**
**بَقَّعَ** II ,
a. Benekledi, alacalandırdı; lekeledi.

**تَبَقَّعَ**
**تَبَقَّعَ** V ,
a. Lekelendi vb.

**اِنْبَقَعَ**
**اِنْبَقَعَ** VII ,
a. Koştu.

**بَقْعَة**
**بَقْعَة** 1t ,
a. Su birikintisi.

**بُقْعَة**
**بُقْعَة** 3t , ( pl. **بُقَع** 9 , **بِقَاْع** 23 ),
a. Parça, arazi parçası, yer.

b. Leke, benek.

**بَقَع**
**بَقَع** 4 , ( pl. **بُقَع** 9 ),
a. Benek, zerre benek.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بقع
بَقِعَ - يَبْقَعُ (بَقَعَ - يَبْقَعُ) - بُقْعَة
بَقِعَ - يَبْقَعُ (بَقَعَ - يَبْقَعُ) + الكائن أو الشيء: تتكون عليه آثار  مميزة، وخاصة من لون مخالف لما حوله
بَقَعَ - يَبْقَعُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يحدث فيه أثراً مميزاً وخاصة من لون مخالف لما حوله
بُقْعَة: على وزن" فـُعـْلـَة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " بَقِعَ - يَبْقَعُ ": اسم مكان منه:الموضع أو المكان الذي " بُقِع": المكان المميز عن ما حوله باختلاف لون أو كساء أو تضاريس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان"، وهي:
صَبَغَ - يَصْبِغُ (صَبَغَ - يَصْبَغُ) (صَبَغَ - يَصْبُغُ)، وَشى - يَشِي، لَوَنَ - يَلوُنُ، بَقِعَ - يَبْقَعُ (بَقَعَ - يَبْقَعُ)، بَرِصَ - يَبْرَصُ، شَابَ - يَشْيْبُ

البقعة
 	﴿فلما أتاها نودي من شاطئ الوادي الأيمن في البقعة المباركة من الشجرة أن ياموسى إني أنا الله رب العالمين(30)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [بقع] ب ق ع: البُقْعَةُِ من الأرض واحدة البِقاعِ و الباقعةُ الداهية و البَقِيعُ موضع فيه أروم الشجر من ضروب شتى وبه سمي بقيع الغرقد وهي مقبرة بالمدينة والغراب الأَبْقَعُ الذي فيه سواد وبياض و بُقْعَانُ الشام الذي في الحديث خدمهم وعبيدهم
معجم الفرائد القرآنية
ب  ق  ع
" الْبُقْعَةِ " في قوله تعالى " فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ " (30) القصص .
البُقعة :هي الموضع الخاص، وقال الليث: هي قطعة من الأرض على غير الهيئة التي إلى جنبها، ثم استعملت البقعة في مطلق المكان، وإن لم يكن فيه مخالفةٌ لما إلى جنبه .
ملخص اللسان
1.    البَقَعُ والبُقْعةُ: تَخالُفُ اللَّوْنِ.
2.    فأَمر لنا بذَوْذٍ بُقْعِ الذُّرَى أَي بيض الأَسنمة ،
3.     الأَبقع ما خالَط بياضَه لونٌ آخر.
4.    البَقْعةُ والبُقْعةُ: قِطْعة من الأَرض على غير هيئة  التي بجَنبها،
5.    وغُراب أَبقع: فيه سواد وبياض،
6.    وفي الأَرض بُقَع من نَبْت أَي نُبَذٌ؛
7.    وأَرض بقِعة: فيها بُقَع من الجَراد.
8.    وأَرض بَقِعة: نبتها مُتَقطع.
9.    وبُقِعَ الرجل: إِذا رُميَ بكلام قَبِيح أَو بُهْتان،
10.                        وبُقِع بقَبِيح:  فُحِشَ عليه.
11.                       الأَبْقَع يعني بذلك الرُّوم والسُّودان.
12.                       البَقْعاء التي اختلطَ  بياضها وسوادها فلا يُدْرَى أَيُّهما أَكثر،
13.                       الأَبقع  الأَبرص
14.                       والباقِع الذي  يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ
15.                       الباقِعُ الضَّبُع،
16.                       الباقِعُ الظَّرِبانُ،
17.                       والأَبقعُ: السَّرابُ لتلَوُّنه؛
18.                       وعام أَبْقَع:  بَقَّع فيه المطر.
19.                       وسَنة  بَقْعاء أَي مُجْدِبة،
20.                       عليه خُرْءُ بِقاع، وهو العَرَقُ يُصِيب الإِنسانَ فيَبْيَضُّ  على جلده شبه لُمَعٍ.
21.                       بقاع أَرضاً.
22.                       بُقْعٌ:السُّقاة؛
23.                       والبَقيعُ: موضع فيه أَرُوم شجر من ضُروب شَتَّى،
24.                       والبَقِيعُ من الأَرض  المكان المتسع ولا يسمَّى بَقِيعاً إِلا وفيه شجر.
25.                       وما أَدري أَين سَقَعَ وبَقَعَ أَي أَين ذهب كأَنه قال إِلى أَي بُقْعة  من البقاع ذهب،
26.                       وانْبَقَع فلان انْبِقاعاً  إِذا ذهب مُسْرِعاً وعَدا،
27.                       والباقِعة: الداهيةُ، والباقعة: الرجل  الداهية.
28.                        ورجل باقِعةٌ: ذو دَهْيٍ.
29.                       والباقعة: الطائر الحَذِرُ إِذا شرب الماء نظر  يَمْنَةً ويَسْرَة.
30.                       فلان باقِعةٌ: معناه حَذِر  مُحتال حاذق.
31.                       البقاع مواضع يَسْتَنْقِعُ فيها الماء،
32.                       هو باقِعةٌ أَي ذَكِيٌّ عارِفٌ لا  يَفُوتُه شيء.
33.                       والبَقْعاء من الأَرض: المَعزاء ذاتُ الحَصى الصِّغار.
34.                        وهارِبةُ  البَقْعاء: بَطن من العرب.
35.                       بَقْعاء اسم قرية من قرى اليمامة؛
36.                       بُقْعٍ:  اسم بئر بالمدينة وموضع بالشام من ديار كَلْب،
ملخص المقاييس
1-  يقال لا أدري أين سَقَعَ وَبَقَعَ، أي أين ذهب؛
2-   يقال بَقَع في الأرضِ بُقُوعاً، إذا خَفِي فذهَبَ أثَرُه
3-   بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ، أي رُمِيَ، وهو في الأصل الذي ذكرناه.
4-   ابتُقِعَ لَونُه، فيجوز أن يكونَ من هذا، ويجوز أن يكونَ من باب الإبدال، لأنّهم يقولون امتُقِعَ لونُه؛ قال الكسائيّ: إذا تغيَّر اللَّونُ من حُزْنٍ يصيبُ صاحبه أو فزعٍ قيل ابَتَقِع.
5-   بقَعَ الرّجُلَ إذا حلَف له حَلِفاً
لسان العرب
● - بقع: البَقَعُ والبُقْعةُ: تَخالُفُ اللَّوْنِ. وفي حديث أَبي موسى:  فأَمر لنا بذَوْذٍ بُقْعِ الذُّرَى أَي بيض الأَسنمة جمع أَبْقع، وقيل:  الأَبقع ما خالَط بياضَه لونٌ آخر. وغُراب أَبقع: فيه سواد وبياض، ومنهم من  خص فقال: في صدره بياض. وفي الحديث: أَنه أَمر بقتل خمس من الدوابّ وعَدَّ  منها الغُرابَ الأَبْقَعَ، وكَلْب أَبْقَع كذلك. وفي حديث أَبي هريرة،  رضي الله عنه: يُوشِكُ أَن يَعْمَلَ عليكم بُقْعانُ أَهل الشام أَي  خدَمُهم وعَبِيدُهم وممالِيكُهم؛ شبَّههم لبَياضهم وحُمْرتهم أَو سوادهم بالشيء  الأَبْقَع يعني بذلك الرُّوم والسُّودان. وقال: البَقْعاء التي اختلطَ  بياضها وسوادها فلا يُدْرَى أَيُّهما أَكثر، وقيل: سُمُّوا بذلك لاختلاط  أَلوانهم فإِنَّ الغالب عليها البياضُ والصُّفرة؛ وقال أَبو عبيد: أَراد  البياض لأَنَّ خدم الشام إِنما هم الروم والصَّقالِية فسماهم بُقْعاناً  للبياض، ولهذا يقال للغراب أَبْقَعُ إِذا كان فيه بياض، وهو أَخْبَثُ ما  يكون من الغربان، فصار مثلاً لكل خَبِيث؛ وقال غير أَبي عبيد: أَراد  البياض والصفرة، وقيل لهم بُقعان لاختلاف أَلوانهم وتَناسُلِهم من جنسين؛ وقال  القُتَيْبي: البقعان الذين فيهم سواد وبياض، ولا يقال لمن كان أَبيض من  غير سواد يخالطه أَبْقع، فكيف يَجعل الرومَ بقعاناً وهم بَيض خُلَّص؟  قال: وأُرَى أَبا هريرة أَراد أَن العرب تَنْكِحُ إِماءَ الرُّوم فتُستعْمَل  عليكم أَولادُ الإِماء، وهم من بَني العرب وهم سُود ومن بني الروم وهم  بِيض، ولم تكن العرب قبل ذلك تَنكِح الرُّوم إِنما كان إِماؤُها سُوداناً،  والعرب تقول: أَتاني الأَسود والأَحمر؛ يريدون العرب والعجم، ولم يرد  أَنَّ أَولاد الإِماء من العرب بُقْع كبُقْعِ الغِربانِ، وأَراد أَنهم  أَخذوا من سواد الآباء وبياض الأُمَّهات. ابن الأَعرابي يقال للأَبرص الأَبقع  والأَسْلَع والأَقْشَر والأَصْلَخ والأَعْرَم والمُلَمَّعُ والأَذْمَلُ،  والجمع بُقْع.  والبَقَعُ في الطير والكلاب: بمنزلة البَلَقِ في الدوابّ؛ وقول الأَخطل:  كُلُوا الضَّبَّ وابنَ العَيْرِ، والباقِع الذي  يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ  قيل: الباقِعُ الضَّبُع، وقيل الغراب، وقيل كَلب أَبْقع، كلُّ ذلك قد  قيل، وقال ابن بري: الباقِعُ الظَّرِبانُ، وأَورد هذا البيتَ بيتَ الأَخطل،  وقالوا للضبع باقِع، ويقال للغراب أَبْقع، وجمعه بُقْعان لاختلاف لونه.  ويقال: تَشاتَما فتَقاذَفا بما أَبقى ابن بُقَيْعٍ، قال: وابن بُقَيْع  الكلب وما أَبقى من الجِيفة. والأَبقعُ: السَّرابُ لتلَوُّنه؛ قال:  وأَبْقَع قد أَرَغْتُ به لِصَحْبي  مَقِيلاً، والمَطايا في بُراها  وبَقَّع المطرُ في مواضع من الأَرض: لم يَشْمَلْها. وعام أَبْقَع:  بَقَّع فيه المطر. وفي الأَرض بُقَع من نَبْت أَي نُبَذٌ؛ حكاه أَبو حنيفة.  وأَرض بقِعة: فيها بُقَع من الجَراد. وأَرض بَقِعة: نبتها مُتَقطع. وسَنة  بَقْعاء أَي مُجْدِبة، ويقال فيها خِصْب وجَدْب.  وبُقِعَ الرجل: إِذا رُميَ بكلام قَبِيح أَو بُهْتان، وبُقِع بقَبِيح:  فُحِشَ عليه.  ويقال: عليه خُرْءُ بِقاع، وهو العَرَقُ يُصِيب الإِنسانَ فيَبْيَضُّ  على جلده شبه لُمَعٍ. أَبو زيد: أَصابه خُرء بَقاعِ وبِقاعٍ وبِقاعَ يا  فتى، مصروف وغير مصروف، وهو أَن يصيبه غبار وعرَقٌ فيبقى لُمَعٌ من ذلك على  جسده. قال: وأَرادوا ببقاع أَرضاً. وفي حديث أَبي هريرة رضي الله عنه:  أَنه رأَى رجلاً مُبَقَّع الرجلين وقد توَضّأَ؛ يريد به مواضع في رجليه لم  يُصِبها الماء فحالف لونُها لونَ ما أَصابه الماء. وفي حديث عائشة: إِني  لأَرى بُقَعَ الغسل في ثوبه؛ جمع بُقْعة. وإِذا انْتَضح الماء على بدن  المُسْتَقِي من الرَّكيَّةِ على العَلَقِ فابتَلَّ مواضعُ من جسده قيل: قد  بَقَّعَ، ومنه قيل للسُّقاة: بُقْعٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  كُفُوا سَنِتِين بالأَسْيافِ بُقْعاً،  على تِلْكَ الجِفارِ مِنَ النَّفِيِّ  السَّنِتُ: الذي أَصابته السنة، والنَّفِيُّ: الماء الذي يَنْتضِحُ  عليه.البَقْعةُ والبُقْعةُ، والضم أَعْلى: قِطْعة من الأَرض على غير هيئة  التي بجَنبها، والجمع بُقَع وبِقاع.  والبَقيعُ: موضع فيه أَرُوم شجر من ضُروب شَتَّى، وبه سمى بَقِيع  الغَرْقد، وقد ورد في الحديث، وهي مَقْبَرَةٌ بالمدينة، والغَرْقَدُ: شجر له  شوك كان ينبت هناك فذهب وبقي الاسم لازماً للموضع. والبَقِيعُ من الأَرض  المكان المتسع ولا يسمَّى بَقِيعاً إِلا وفيه شجر.  وما أَدري أَين سَقَعَ وبَقَعَ أَي أَين ذهب كأَنه قال إِلى أَي بُقْعة  من البقاع ذهب، لا يُستعمل إِلا في الجَحْد. وانْبَقَع فلان انْبِقاعاً  إِذا ذهب مُسْرِعاً وعَدا، قال ابن أَحمر:  كالثَّعْلَبِ الرَّائحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُه،  شَلَّ الحَوامِلُ منه، كيف يَنْبَقِعُ؟  شلّ الحوامل منه دعاء عليه، أَي تَشَلُّ قوائمه.  وتَبِعَتْهم الداهية أَصابَتْهم. والباقِعة: الداهيةُ، والباقعة: الرجل  الداهية. ورجل باقِعةٌ: ذو دَهْيٍ. ويقال: ما فلان إِلاَّ باقِعةٌ من  البَواقِع؛ سمي باقعة لحُلوله بِقاعَ الأَرض وكثرة تَنْقِيبه في البلاد  ومعرفته بها، فشُبِّه الرجل البصير بالأُمور الكثيرُ البحث عنها المُجَرِّبُ  لها به، والهاء دخلت في نعت الرجل للمبالغة في صفته، قالوا: رجل داهيةٌ  وعَلاَّمة ونسَّابة. والباقعة: الطائر الحَذِرُ إِذا شرب الماء نظر  يَمْنَةً ويَسْرَة. قال ابن الأَنباري في قولهم فلان باقِعةٌ: معناه حَذِر  مُحتال حاذق. والباقِعة عند العرب: الطائر الحَذِر المُحْتال الذي يشرب الماء  من البقاع، والبقاع مواضع يَسْتَنْقِعُ فيها الماء، ولا يَرِدُ  المَشارِعَ والمِياهَ المَحْضُورة خوفاً من أَن يُحْتالَ عليه فيُصاد ثم شُبِّه  به كلُّ حَذِرٍ مُحْتال. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه  وسلم،قال لأَبي بكر، رضي الله عنه: لقد عَثَرْتَ من الأَعْرابِ على باقِعةٍ؛ هو  من ذلك؛ وذكر الهَروِيّ أَن عليًّا، رضي الله عنه، هو القائل ذلك لأَبي  بكر؛ ومنه الحديث: ففاتَحْتُه فإِذا هو باقِعةٌ أَي ذَكِيٌّ عارِفٌ لا  يَفُوتُه شيء. وجارية بُقَعةٌ: كقُبَعة.  والبَقْعاء من الأَرض: المَعزاء ذاتُ الحَصى الصِّغار. وهارِبةُ  البَقْعاء: بَطن من العرب. وبَقْعاء: موضع مَعرِفة، لا يدخلها الأَلف واللام،  وقيل: بَقْعاء اسم بلد، وفي التهذيب: بَقْعاء قرية من قرى اليمامة؛ ومنه  قوله:  ولكنِّي أَتانِي أَنَّ يَحْيَى  يُقالُ: عليه في بَقْعاء شَرُّ  وكان اتُّهِمَ بامرأَة تسكن هذه القرية. وبَقْعاء المَسالِح: موضع آخر  ذكره ابن مقبل في شعره. وفي الحديث ذكر بُقْعٍ، بضم الباء وسكون القاف:  اسم بئر بالمدينة وموضع بالشام من ديار كَلْب، به استقرّ طلْحةُ  (* قوله  «طلحة» كذا في الأصل هنا والنهاية أيضاً، والذي في معجم ياقوت والقاموس  طليحة بالتصغير، بل ذكره المؤلف كذلك في مادة طلح.) بن خُوَيْلِد  الأَسدِيُّ لما هرَبَ يومَ بُزاخةَ.  وقالوا: يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ؛ عن ابن الأَعرابي، والأَعرف  بُلَيْق، يقال هذا للرجل يُعِينُك بقليل ما يقدر عليه وهو على ذلك يُذَمُّ.  وابْتُقِعُ لونُه وانْتُقِع وامْتُقِع بمعنىً واحد.  وفي حديث الحَجاج: رأَيت قوماً بُقْعاً. قيل: ما البُقْع؟ قال: رقَّعُوا  ثيابهم من سوء الحال، شبه الثياب المُرَقَّعة بلَوْن الأَبقع.
مقاييس اللغة:
بقع الباء والقاف والعين أصلٌ واحدٌ ترجع إليه فروعُها كلُّها، وإنْ كان في بعضِها بُعْدٌ فالجنس واحدُ، وهو مخالَفَةُ الألوانِ بعضِها بعضاً. وذلك مثلُ الغُرابِ الأبقع، وهو الأسودُ في صَدْرِهِ بياضٌ: يُقالُ غرابٌ أبقَعُ، وكلبٌ أبقع. وقال بعضُهم للحجَّاج في خيلِ ابنِ الأشْعَث: رأيتُ قوماً بُقْعاً، قال: ما البقع، قال: رقَّعوا ثيابَهم من سوء الحال.
وفي الحديث: «يُوشِكُ أن يُسْتَعْمَلَ عليكم بُقْعَانُ أهل الشَّام».
قال أبو عُبيدٍ: الرُّوم والصَّقالبة، وقَصَد باللَّفظ البَيَاض. قال الخليل: البُقعة قِطعةٌ من الأرضِ على غير هيئةِ التي إلى جَنْبها، وجمعها بِقاعٌ وَبُقَعٌ؛ أبو زَيد: هي البَقْعَةُ أيضاً بفتح الباء. أبو عُبَيْدَة: الأبقع من الخيل الذي يكون في جَسَدِهِ بُقَعٌ متفرِّقة مخالفةٌ للونه. قال أبو حنيفة: البَقْعاء من الأَرَضِينَ التي يُصيبُ بعضَها المطرُ ولم يُصب البَعْضَ؛ وكذلك مُبَقَّعَةٌ، يقال أرضٌ بَقِعَةٌ إذا كان فيها بُقَعٌ من نبتٍ، وقيل هي الجَرِدَةُ التي لا شَيْءَ فيها، والأوّلُ أصحّ.
ابنُ الأعرابيّ: البَقْعاء من الأرض المَعْزَاءُ ذاتُ الحَصَى والحِجارة. قال الخليل: البَقيع من الأرضَ مَوضع فيه أَرُومُ شَجرٍ من ضُروبٍ شتَّى، وبه سُمِّي بَقِيع الغَرقَد بالمدينة؛ أبو زَيد: كلُّ جوَ من الأرضِ وناحيةٍ بقيع، قال:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفتُ بجَوِّهِ
أتانِي كريمٌ يُنْغِضَ الرأس مُغْضِيا
وفي المثل: «نَجَّى حِماراً بالبَقِيع سِمَنُه». وَالباقعة: الداهية يقال بقعتهم باقعةٌ، أي داهية، ذلك أنّه أمْرٌ يَلْصَق حتّى (يذهب) أثره. قال ابنُ الأعرابيّ: سنةٌ بَقْعاء، أي مُجدِبَة.
قال أبو عبيدة: بنو البَقْعَاءِ بنو هاربَة بنِ ذُبيان، وأمُّهم البَقْعاء بنتُ سلامان بنِ ذُبيان، ولهم يقول بشر:
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا
فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
قال أبو المنذر: يقال لهاربَة «البَقْعاء»، وهم قليلٌ؛ قال: «ولم أرَ هارِبيّاً قطّ»، وفيهم يقولُ الحُصين بن حُمَام:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها
أمامَ جُموعِ النّاسِ جمعاً مقدّما
وقال بعضهم: بقعاء قريةٌ من قرى اليمامة، قال:
ولكن قَدْ أتَانِي أنَّ يحيَى
يقال عليه في بَقْعَاءَ شَرُّ
فقلتُ له تجنَّبْ كلَّ شيءٍ
يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
قال ابن السِّكّيت: يقال بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ، أي رُمِيَ، وهو في الأصل الذي ذكرناه. فأما قولهم: ابتُقِعَ لَونُه، فيجوز أن يكونَ من هذا، ويجوز أن يكونَ من باب الإبدال، لأنّهم يقولون امتُقِعَ لونُه؛ قال الكسائيّ: إذا تغيَّر اللَّونُ من حُزْنٍ يصيبُ صاحبه أو فزعٍ قيل ابَتَقِع.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال لا أدري أين سَقَعَ وَبَقَعَ، أي أين ذهب؛ قال غيره: يقال بَقَع في الأرضِ بُقُوعاً، إذا خَفِي فذهَبَ أثَرُه. قال بعضُ الأعراب: البُقَعة(1) من الرجال ذُو الكلامِ الكثير الذاهبُ في غيرِ مَذْهِبِه، وهو الذي يَرْمِي بالكلام لم يُعْلَم له أوّلٌ ولا آخِرٌ. قال بعضهم: بقَعَ الرّجُلَ إذا حلَف له حَلِفاً، وعامٌ أبقَعُ وأربَدُ، إذا لم يكن فيه مَطَرٌ.
القاموس المحيط:
البَقَعُ، محرَّكةً، في الطَّيْرِ والكِلابِ كالبَلَقِ في الدَّوابِّ. وبَقِعَ، كفرِحَ بَلِقَ، و به اكْتَفَى و الأرضُ منه: خَلَتْ، و المُسْتَقِي: انْتَضَحَ الماءُ على بَدَنِه فابْتَلَّتْ مواضِعُ منه، ومنه قيل للسُّقاةِ: البُقْعُ، بالضم. وما أدري أينَ بَقَعَ: ذَهَبَ، كبَقَّعَ. وكعُنِي: رُمِيَ بكلامٍ قَبيحٍ. والباقِعُ في بيتِ الأخْطَلِ: الضَّبُعُ، أو الغرابُ الأبْقَعُ، أو الكلبُ الأبْقَعُ. والباقِعَةُ: الرجلُ الداهيةُ، والذَّكيُّ العارِفُ لا يَفُوتُهُ شيءٌ ولا يُدْهَى، والطائرُ لا يَرِدُ المَشارِبَ خَوْفَ أن يُصادَ، وإنما يَشْرَبُ من البَقْعَةِ: وهي المكانُ يَسْتَنْقِع فيه الماءُ، وبالضم، ويُفْتَحُ: القِطْعَةُ من الأرضِ على غيرِ هَيْئَةِ التي إلى جَنْبِها، ج: كجِبالٍ. وبِقاعُ كلبٍ: ع قُرْبَ دِمَشْقَ به قَبْرُ إلْياسَ عليه السلامُ. وأرضٌ بَقِعَةٌ، كفرِحةٍ: فيها بُقَعٌ من الجَرادِ. وبُقْعانُ الشامِ، بالضم: خَدَمُهُم، وعبِيدُهم لبياضِهِم وحُمْرَتِهِم، أو لأَنَّهُم من الرُّومِ ومن السُّودانِ. والبُقْعُ بالضم: بئرٌ بالمدينةِ، أو هي السُّقْيا التي بِنَقْبِ بني دينارٍ، وبلا لامٍ: ع بالشامِ بديارِ بني كلب. وكعُثْمانَ: ع قُرْبَ عَين الكِبريِتِ. والبَقِيعُ: المَوْضعُ فيه أُرُومُ الشجرِ من ضُرُوبٍ شَتَّى. وبَقِيعُ الغَرْقَدِ: لأَنه كانَ مَنْبِتَهُ، وبَقِيعُ الزُّبيرِ، وبَقِيعُ الخَيْلِ، وبَقِيعُ الخَبْجَبَةِ، بخاءِ ثم جيمٍ: كُلُّهُنّ بالمدينةِ. وكزُبيرٍ: ع لبني عُقَيلٍ، وماءٌ لبني عِجْلٍ. وأصابَهُ خُرْءُ بَقاعِ، كقَطامِ ويُصْرَفُ، أي: غُبارٌ وعَرَقٌ فَبَقِيَ لُمَعٌ من ذلك على جَسَدِه. وابنُ بُقَيْعٍ، كزُبَيْرٍ: الكَلْبُ، يقالُ: تَقاذَفَا بما أبْقَى ابنُ بُقَيْعٍ، أي: بالجِيفَةِ، لأنَّ الكَلْبَ يُبْقِيها. وابْتُقِعَ لَوْنُه، بالضم: امْتُقِعَ. وابْتَقَعَ، كانصَرَفَ: ذَهَبَ مُسْرِعاً. والأُبَيْقِعُ: العامُ القَلِيلُ المَطَرِ. والبَقْعاءُ: السَّنَةُ المُجْدِبَةُ، أو فيها خِصْبٌ وجَدْبٌ، وأبو بَطْنٍ، و ة باليمامَة، وماءٌ مُرٌّ لبني عَبْسٍ، وماءٌ بأَصْلِ جَبَلِ بُسٍّ لبني هلالٍ، وماءٌ لبني سَليطِ بنِ يَرْبوعٍ، وكُورَةٌ بينَ المَوْصِلِ ونَصِيبِينَ، و ة بِأَجَإِ لِجَديلَةِ طَيِّىءٍ، وكُورَةٌ من عَمَلِ مَنْبجَ، وكُورَةٌ أخْرَى من عَمَلِها أيضاً، وماءٌ لبني عُقَيلٍ. وبَقْعاءُ ذي القَصَّةِ: ع خَرَجَ إليه أبو بكرٍ، رضي الله تعالى عنه، لتَجْهيزِ المُسْلمينَ لقتال أهل الرِّدَّةِ. وبَقْعاءُ المَسَالِحِ: ع. وقولُ الحَجَّاجِ: رأيتُ قوماً بُقْعاً، بالضم، أي: عليهم ثيابٌ مُرَقَّعَةٌ.
تاج العروس:
ب ق ع
البقع محركة في الطير والكلاب كالبلق في الدواب كما في الصحاح وقد بقع كفرح أي بلق . ويقال : بقع به أي اكتفى به . وبقعت الأرض منه أي خلت
ويقال : بقع المستقي من الركية على العلق إذا انتضح الماء على بدنه فابتلت مواضع منه أي من بدنه . ومنه قيل للسقاق : البقع بالضم . وأنشد ابن الأعرابي للحطيئة :
كفوا سنتين بالأسياف بقعا ... على تلك الجفار من النفي السنت : الذي أصابته السنة . والنفي : الماء الذي ينتضح عليه
ويقال : ما أدري أين سقع وبقع أي أين ذهب كأنه قال : إلى أي بقعة من البقاع ذهب لا يستعمل إلا في الجحد . كبقع بالتشديد عن الفراء . وبقع الرجل كعني : رمي بكلام قبيح كما في العباب وزاد في الصحاح : أو ببهتان . وفي اللسان : بقع بقبيح : فحش عليه
والباقع في بيت الأخطل :
" كلوا الضب وابن العير والباقع الذييبيت يعس الليل بين المقابر الضبع . أو هو الغراب الأبقع أو الكلب الأبقع كل ذلك قد قيل . ومن المجاز : الباقعة : الرجل الداهية . يقال : ما فلان إلا باقعة من البواقع سمي باقعة لحلوله بقاع الأرض وكثرة تنقيبه في البلاد ومعرفته بها فشبه الرجل البصير بالأمور الكثير البحث عنها المجرب لها به والهاء دخلت في نعت الرجل للمبالغة في صفته . قالوا : رجل داهية وعلامة ونسابة
ومن المجاز : الباقعة : الذكي العارف الذي لا يفوته شيء ولا يدهى ومنه الحديث : ففاتحه فإذا هو باقعة . والباقعة : الطائر الحذر المحتال الذي ينظر يمنة ويسرة إذا شرب لا يرد المشارب المياه المحضورة خوف أن يحتال عليه ويصاد وإنما يشرب من البقعة بالفتح وهي المكان يستنقع فيه الماء ثم شبه به كل حذر محتال حاذق
والبقعة بالضم وهو الأفصح ويفتح عن أبي زيد : القطعة من الأرض على غير هيئة القطعة التي إلى جنبها . ج : بقاع كجبال وكذلك البقع بضم ففتح . وبقاع كلب : ع قرب دمشق الشأم به قبر سيدنا إلياس عليه السلام على نبينا أفضل الصلاة والسلام . قلت : والذي نسب إليه هو كلب بن وبرة لنزول ولده به وهو الذي يعرف ببقاع العزيز الآن وهو قرية عامرة ومنها الإمام المفسر البرهان إبراهيم بن عمر ابن يحيى بن الحسن بن علي بن أبي بكر الشافعي البقاعي أحد تلامذة الإمام الحافظ ابن حجر ترجمه السخاوي والخيضري وهما رفيقان . ومن مؤلفاته المناسبات وغيره وقد سمع على شيوخ كما هو محفوظ عندي في الثبت . وفي المتأخرين شيخ بعض شيوخنا بالإجازة الإمام المحدث عبد اللطيف ابن أحمد البقاعي الدمشقي حدث عن أبي المواهب الخليلي وغيره
ويقال : أرض بقعة كفرحة أي فيها بقع من الجراد عن اللحياني . وفي حديث أبي هريرة رضي الله عنه : يوشك أن يعمل عليكم بقعان أهل الشام بالضم أي خدمهم وعبيدهم ومماليكهم . شبههم لبياضهم وحمرتهم وسوادهم بالشيء الأبقع أو لأنهم من الروم ومن السودان وقيل : سموا بذلك لاختلاط ألوانهم فإن الغالب عليها البياض والصفرة
وقال أبو عبيد : أراد البياض لأن خدم الشأم إنما هم الروم والصقالبة فسماهم بقعانا للبياض . وقال غير أبي عبيد : أراد البياض والصفرة وقيل لهم : بقعان لاختلاف ألوانهم وتناسلهم من جنسين . وقال القتيبي : البقعان الذين فيهم سواد وبياض ولا يقال لمن كان أبيض من غير سواد يخالطه : أبقع فكيف يجعل الروم بقعانا وهم بيض خلص قال : وأرى أبا هريرة أراد أن العرب تنكح إماء الروم فيستعمل عليكم أولاد الإماء وهم من بني العرب وهم سود ومن بني الروم وهم بيض . والبقع بالضم : بئر بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام جاء ذكره في الحديث أو هي السقيا التي بنقب بني دينار كما قاله الواقدي
وبقع بلام لام : ع بالشام بديار بني كلب بن وبرة به استقر طلحة بن خويلد الأسدي لما هرب يوم بزاخة
بقعان كعثمان : ع قرب عين الكبريت في طريق الرقة . قال عدي بن زيد العبادي يصف حمارا :
" ينتاب بالعرق من بقعان موردهماء الشريعة أو فيضا من الأجم ويروى : بعقان . والبقيع : الموضع فيه أروم الشجر من ضروب شتى وبه سمي بقيع الغرقد وقد ورد في الحديث وهي مقبرة مشهورة بالمدينة لأنه كان منبته والغرقد : شجر له شوك فذهب وبقي الاسم لازما للموضع . والبقيع في الأرض : المكان المتسع ولا يسمى بقيعا إلا وفيه الشجر . وبقيع الزبير فيه دور ومنازل . وبقيع الخيل وبقيع الخبجبة بخاء ثم جيم وهذه عن أبي القاسم السهيلي كما مر للمصنف في خ ب ج ب كلهن بالمدينة الأولى داخلها
وفاتَهُ : بَقِيعُ الخَضَمَاتِ : مَوْضِعٌ بِهَا عِنْدَ خَرْمِ بَنِي النَّبِيتِ فيه جَمَعَ أَبُو أُمَامَةَ كذا ضَبَطَهُ ابنُ يُونُسَ عن ابْنِ إِسْحَاقَ . وفي مُعْجَمِ البَكْرِيّ : هُو بالنُّون كَذا في الرَّوْضِ للسُّهَيْلِيّ . قُلْتُ : وسَيأْتِي للمُصَنِّفِ في ن ق ع . وبُقَيْعٌ كزُبَيْرٍ : ع لِبَنِي عُقَيْلٍ يُخَالِطُ بِلاَدَ اليَمَنِ من وَرَاءِ اليَمَامَةِ . وبُقَيْعٌ أَيْضاً : ماءٌ لِبَنِي عِجْلٍ كَذَا في المُعْجَمِ . وقال أَبُو زَيْدٍ : يُقَالُ : أَصَابَهُ خُرْءُ بَقَاعِ كقَطَامِ . وبَقَاعٍ وبَقَاعَ يُصْرَفُ ولا يُصْرَفُ أَيْ أَصَابَهُ غُبَارٌ وعَرَقٌ فَبَقِيَ لُمَعٌ من ذلِكَ علَى جَسَدِهِ قال : وأَرَادُوا ببَقَاع أَرْضاً . وقَالَ غَيْرُهُ : عَلَيْهِ خُرْءُ بَقَاعِ وهو العَرَقُ يُصِيبُ الإِنْسَانَ فَيَبْيَضُّ عَلى جِلْدِهِ شِبْه لُمَعٍ
وابْنُ بُقَيْعٍ كزُبَيْرٍ : الكَلْبُ عن أَبِي زَيْدٍ . قال : ويُقَالُ : تَشَاتَمَا فَتقَاذَفَا بِمَا أَبْقَى ابنُ بُقَيْعٍ أِي بالجِيفَةِ لأَنَّ الكَلْبَ يُبْقِيهَا وهو مَجَازٌ أَيْ قَذَفَ كُلٌّ صَاحبَهُ بالقَاذُوراتِ
وابْتُقِعَ لَوْنُه بالضَّمِّ مِثْلُ انْتُقِعَ وامْتُقِع . بالباءِ والنون والميم أَيْ تَغَيَّرَ
وانْبَقَعَ فُلان انْبِقاعاً كانْصَرَفَ انْصِرافاً أَيْ ذَهَبَ مُسْرعاً وعَدَا . قالَ ابنُ أحْمِر الباهِلِيّ :
" كالثَّعْلَبِ الرّائِحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُهُشَلَّ الحَوَامِلُ مِنْهُ كَيْفَ يَنْبَقِعُ شَلَّ الحَوَامِلُ مِنْهُ : دُعاءٌ عَلَيْه أَنْ تَشَلّ قَوَائِمُهُ . والأُبَيْقِعُ مُصَغَّراً : العَامُ القَلِيلُ المَطَرِ وهو مَجَازٌ وإِنَّمَا صُغِّرَ لِلتَّهْوِيلِ ويُقَالُ أَيْضاً : عامٌ أَبْقَعُ إِذا بَقَّعَ فيهِ المَطَرُ
ومِنَ المَجَازِ أَيْضَاً : البَقْعَاءُ : السَّنَةُ المُجْدِبَةُ أَي هي الَّتِي فِيها خِصْبٌ وجَدْبٌ . وقالَ ابْنُ دُرَيْدٍ : هَارِبَةُ البَقْعَاءِ : أَبُو بَطْنٍ من العَرَبِ وهُمْ إِخْوَةُ بَنِي ذُبْيَانَ . وقالَ الجَوْهَرِيّ : بَقْعَاءُ : اسْمُ بَلَدٍ . قالَ الصّاغَانِيُّ : وهِيَ : ة باليَمَامَةِ كما قالَ الأَزْهَرِيُّ . قال مخَيِّسُ بنُ أَرْطاةَ في رَجُل من بَنِي حَنِيفَةَ اسمُه يَحْيَى : ولكِنْ قَدْ أَتانِي أَنَّ يَحْيَى يُقَالُ عَلَيْهِ في بَقْعَاءَ شَرُّ وكَانَ اتُّهِمَ بامْرَأَةٍ تَسْكُنُ هذِه القَرْيَةَ . . وهي مَعْرِفَةٌ لا تَدْخُلُها الأَلِفُِ واللامُ
بَقْعاءُ : ماءٌ مُرٌّ لِبَنِي عَبْسٍ . وأَيْضاً ماءٌ بِأَصْلِ جَبَلِ بُسٍّ لِبَنِي هِلالٍ . وأَيْضاً ماءٌ بِدِيارِ تَمِيمٍ لِبَنِي سَلِيطِ بنِ يَرْبُوعٍ . وفيه تَقُولُ امْرَأَةٌ من العَرَبِ - وكانَتْ قد تَزَوَّجَتْ في قَبِيلَةٍ فعُنِّنَ عَنْهَا زَوْجُهَا فقَالَتْ تَتَشَوَّقُ إِلَى بِلادِهَا - :
فمَنْ يُهْدِ لي مِنْ ماءِ بَقْعَاءَ جَرْعَةً ... فَإِنَّ لَهُ مِنْ ماءِ لِينَةَ أَرْبَعَا في أَبْيَاتٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُنَّ في تَرْكِيبِ و ج د
قُلْتُ : وبه فَسَّرَ أَبُو عُبَيْدَةَ قُوْلَ جَرِيرٍ في غَسّانَ بنِ ذُهَيْل :
وقَدْ كَانَ في بَقْعَاءَ رِيٌّ لِشَائِكُمْ ... وتَلَعَة والجَوْفَاءُ يَجْرِي غَدِيرُهَا قالَ : هذِهَ مِيَاهٌ وأَمَاكِنُ لِبَنِي سَلِيطٍ حَوَالِي اليّمَامَةِ وسَتَأْتِي في ت ل ع وفي ج و ف
وبَقْعَاءُ : كُورَةٌ بَيْنَ المَوْصِلِ ونَصِيبِينَ و : ة بأَجَأَ لِجَدِيلَةِ طَيِّئِ . وكُورَةٌ من عَمَل مَنْبِجَ . وأَيْضًاً كُورَةٌ أُخْرَى من عَمَلِهَا أَيْضاً يُسَمَّى كُلٌّ مِنْهُمَا بذلِكَ . وبَقْعاءُ : ماءٌ لِبَنِي عُقَيْلٍ من وَرَاءِ اليَمَامَةِ . قُلْتُ : وهي الَّتِي ذَكَرَهَا أَوَّلاً بقَوْله : قَرْيَةٌ باليَمَامَةِ . وبَقْعَاءُ ذِي القَصَّة : ع عَلَى أَرْبَعَةٍ وعِشْرِينَ مِيلاً من المَدِينَةِ خَرَجَ إِلَيْه أَبُو بَكِرٍ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ لِتَجْهِيزِ المُسْلِمِين لِقتالِ أَهْلِ الرَّدَّةِ وقد ذَكَرَهُ المُصَنَّف أَيْضاً في ق ص صَلَّى اللهُ عَلَيه وسَلَّم ونَبَّهْنَا عليهِ هُنَالِكَ . وبَقْعَاءُ المَسَالِحِ : ع في شِعْرِ ابْنِ مُقْبِل . قال :
رَأَيْنَا ببقَعَاءِ المَسَالِحِ دُونَنَا ... من المَوْتِ جَوْنٌ ذُو غَوَارِبَ أَكْلَفُ ويُرْوَى : رأَونا . وقَوْلُ الحَجَّاج بن يُوسفَ : رَأَيْتُ قَوْماً بُقْعاً بالضَّمِّ وقد سُئلَ عَنْهُ فَقالَ أَيْ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ مُرَقّعَةٌ أَيْ من سُوءِ الحَالِ شَبَّهَ تِلْكَ الثِّيَابَ بِلَوْنِ الأَبْقَعِ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : ذَوْدٌ بُقْعُ الذُّرَا أَي بِيضُ الأَسْنِمَةِ . وغُرَابٌ أَبْقَعُ : فيه سَوَادٌ وبَيَاضٌ . ومِنْهُمْ مَنْ خَصَّ فقَالَ : في صَدْرِه بَيَاضٌ وهو أَخْبَثُ ما يَكُونُ من الغِرْبَانِ ثُمَّ صَارَ مَثَلاً لكُلِّ خَبِيثٍ
والأَبْقَعُ : الأَبْرَصُ عن ابنِ الأَعْرابِيّ وجَمْعُ الغُرَابِ الأَبْقَعِ بُقْعَانٌ . وقالَ ابنُ بَرِّيّ : البَاقِعُ في قَوْلِ الأَخْطَلِ : الظَّرْبَانُ . والأَبْقَعُ : السَّرَابُ لِتَلَوَّنِهِ قال الشاعِر :
وأَبْقَعُ قَدْ أَرَغْتُ به لصَحْبِي ... مَقِيلاً والمَطَايَا في بُرَاهَا وبَقَّعَ المَطَرُ في مَوَضِعَ من الأَرْضِ تَبْقِيعاً إِذا لَمْ يَشْمَلْهَا وكَذَا بَقَّعَ الصَّبَّاغُ الثَّوْبَ إِذا لَمْ يَعُمَّهُ بالصِّبْغِ فَبَقيَ به لُمَعٌ . وفي الأَرْضِ بُقَعٌ من نَبْتٍ أَي نُبَذٌ حَكَاهُ أُبُو حَنِيفَةَ . وأَرْضٌ بَقِعَةٌ كفَرِحَةٍ : نَبْتُهَا مُتَقَطِّعٌ . وهُوَ مُبَقَّعُ الرِّجْلَيْنِ إِذا أَصابَ الماءُ مِنْهَا فخَالَفَ لَوْنُها لَوْنَ ما أَصَابَهُ الماءُ . وجَمْعُ البُقْعَةِ بُقَعٌ . ويُقَال : هو حَسنُ البُقْعَةِ عِنْدَ الأَمِيرِ أَي المَنْزِلَةِ وهو مَجَاز
وبَقَعَتْهُمْ الدَّاهِيَةُ : أَصابَتْهُمْ . والبَاقِعَةُ : الدّاهِيَةُ تُصِيبُ الإِنْسَانَ
والبِقَاعُ بالكَسْرِ ضِدُّ المَشَارِعِ وهي جَمْع بَقْعَةٍ بالفَتْح وقد ذَكَرَهُ المُصَنِّف
وجارِيَةٌ بُقَعَة كقُبَعَةٍ وسَيَأْتِي . والبَقْعَاءُ من الأَرْضِ : المْعَزَاءُ ذاتُ الحَصَى الصِّغَارِ
وقالُوا : يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ . عن ابن الأَعْرَابِيّ والأَعْرَفُ بُلَيْقٌ يُقَالُ هذا لِرَجُلٍ يُعِينُك بِقَلِيلٍ ما يَقْدِرُ عَلَيْه وهو عَلَى ذلِكَ يُذَمّ . وبَقْعَاءُ : اسْمُ امْرَأَةٍ

##### Türkçe

بقع
**بَقِعَ - يَبْقَعُ** (**بَقَعَ - يَبْقَعُ**) - **بُقْعَة**
**بَقِعَ - يَبْقَعُ** (**بَقَعَ - يَبْقَعُ**) + varlık veya şey: üzerinde ayırt edici izler oluşur; özellikle çevresindekinden farklı bir renkten.
**بَقَعَ - يَبْقَعُ** + varlık veya şey + bir varlığı veya bir şeyi: onda ayırt edici bir iz meydana getirir; özellikle çevresindekinden farklı bir renkten.
**بُقْعَة**: “**فـُعـْلـَة**” vezninde: **بَقِعَ - يَبْقَعُ**’dan bir defaya mahsus mef‘ûl anlamında fiil ismi; ondan mekân ismi: **بُقِع** olan yer yahut mekân: renk, örtü veya topoğrafya farklılığıyla çevresindekinden ayırt edilen mekân.
Ve lafız, “**التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان**” grubuna mensuptur; bunlar:
**صَبَغَ - يَصْبِغُ** (**صَبَغَ - يَصْبَغُ**) (**صَبَغَ - يَصْبُغُ**)، **وَشى - يَشِي**، **لَوَنَ - يَلوُنُ**، **بَقِعَ - يَبْقَعُ** (**بَقَعَ - يَبْقَعُ**)، **بَرِصَ - يَبْرَصُ**، **شَابَ - يَشْيْبُ**

البقعة
﴿“Derken ona gelince, vadinin sağ kıyısından, ağaçtan, mübarek **البقعة** içinde şöyle nida olundu: ‘Ey Musa! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi Allah’ım.’ (30)”﴾ **القصص**

مختار الصحاح
● [**بقع**] **ب ق ع**: **البُقْعَةِ** yerden, **البِقاعِ**’ın bir tanesidir; **الباقعةُ** musibettir; **البَقِيعُ** türlü çeşitlerden ağaç kökleri bulunan bir yerdir; onunla **بقيع الغرقد** adlandırılmıştır; o Medine’de bir kabristandır; **الغراب الأَبْقَعُ** içinde siyahlık ve beyazlık bulunan kargadır; ve hadisteki **بُقْعَانُ الشام**: onların hizmetçileri ve köleleri.

معجم الفرائد القرآنية
**ب  ق  ع**
“**الْبُقْعَةِ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ**” (30) **القصص**.
**البُقعة**: o, hususi yerdir. **الليث** dedi ki: o, yanındaki şekilden başka bir şekil üzere olan yerden bir parçadır; sonra **البقعة**, yanındakine aykırılık bulunmasa bile, mutlak mekân hakkında kullanıldı.

ملخص اللسان
1. **البَقَعُ** ve **البُقْعةُ**: rengin farklılaşması.
2. Bize, hörgüç tepeleri **بُقْعِ** olan (yani hörgüçleri beyaz olan) develerden bir sürü emretti,
3. **الأَبقع**: beyazlığına başka bir rengin karıştığı şeydir.
4. **البَقْعةُ** ve **البُقْعةُ**: yanındaki şekilden başka bir şekil üzere olan yerden bir parça,
5. ve **غُراب أَبقع**: onda siyahlık ve beyazlık vardır,
6. ve yerde, bitkiden **بُقَع** vardır; yani parçalar,
7. ve **أَرض بقِعة**: onda çekirgelerden **بُقَع** vardır,
8. ve **أَرض بَقِعة**: bitkisi kesik kesiktir,
9. ve **بُقِعَ الرجل**: çirkin sözle veya iftirayla atıldığı zaman,
10. ve **بُقِع بقَبِيح**: ona karşı çirkin söz söylendi.
11. **الأَبْقَع**: bununla Rumları ve Sudanlıları kasteder.
12. **البَقْعاء**: beyazı ile siyahı karışmış olan; hangisinin daha çok olduğu bilinmez,
13. **الأَبقع**: **الأَبرص** (alaca/abraş),
14. ve **الباقِع**: kabirler arasında geceyi gözetleyerek geçiren,
15. **الباقِعُ**: sırtlan,
16. **الباقِعُ**: kokarca,
17. ve **الأَبقعُ**: renklenmesinden dolayı serap,
18. ve **عام أَبْقَع**: onda yağmur benek benek yağdı,
19. ve **سَنة بَقْعاء**: yani kıtlık yılı,
20. onun üzerinde **خُرْءُ بِقاع** vardır; o, insana isabet eden terdir; derisi üzerinde parıltılar benzeri beyazlar.
21. **بقاع** bir arazi.
22. **بُقْعٌ**: sucular,
23. ve **البَقيعُ**: türlü çeşitlerden ağaç kökleri bulunan yer,
24. ve yerden **البَقِيعُ**: geniş yer; ancak içinde ağaç olmadıkça **بَقِيع** diye adlandırılmaz,
25. “Nerede **سَقَعَ** ve **بَقَعَ** ettiğini bilmiyorum”; yani nereye gitti; sanki “**البقاع**’dan hangi **بُقْعة**’ye gitti” dedi,
26. ve falan kimse **انْبَقَع** **انْبِقاعاً**: hızlı gidip koştuğu zaman,
27. ve **الباقِعة**: musibet; ve **الباقعة**: musibet adam.
28. ve **رجل باقِعةٌ**: hile/zekâ sahibi.
29. ve **الباقعة**: su içtiğinde sağa ve sola bakan ürkek kuş.
30. falan **باقِعةٌ**: manası, ihtiyatlı, hileli, mahir.
31. **البقاع**: suyun biriktiği yerler,
32. o, **باقِعةٌ**’dır; yani zeki, bilen; hiçbir şey ondan kaçmaz.
33. ve yerden **البَقْعاء**: küçük çakıllı keçilik arazi,
34. ve **هارِبةُ البَقْعاء**: Araplardan bir batın,
35. **بَقْعاء**: Yemâme köylerinden bir köyün adı,
36. **بُقْعٍ**: Medine’de bir kuyunun adı ve Şam’da **كَلْب** diyarlarından bir yer.

ملخص المقاييس
1- “Nerede **سَقَعَ** ve **بَقَعَ** ettiğini bilmiyorum” denir; yani nereye gitti;
2- “Yerde **بَقَعَ** **بُقُوعاً**” denir: gizlenip izi kaybolduğu zaman.
3- “Falan kimseye kötü sözle **بُقِعَ**” denir: atıldı; ve o, aslında zikrettiğimiz şeydir.
4- “Rengi **ابتُقِعَ**” (soldu) denir; bu, bundan olabilir; ve ibdâl babından da olabilir; çünkü onlar “rengi **امتُقِعَ**” derler. **الكسائيّ** dedi ki: sahibine isabet eden bir hüzün veya korkudan renk değiştiğinde **ابَتَقِع** denir.
5- “Adamı **بقَعَ**” (ona) yemin ettiği zaman: ona bir yeminle yemin etti.

لسان العرب

● - بقع: **البَقَعُ** ve **البُقْعةُ**: rengin farklılaşması. Ebû Mûsâ’nın hadîsinde: “Bize **ذَوْذٍ** **بُقْعِ الذُّرَى** (yani hörgüçlerin beyazları; **أَبْقع**’ın çoğulu) verilmesini emretti”; ve denildi ki: **الأَبقع** beyazlığına başka bir rengin karıştığı şeydir. Ve **غُراب أَبقع**: onda siyahlık ve beyazlık vardır; onlardan kimi tahsis edip dedi ki: göğsünde beyazlık vardır. Ve hadîste: “Haşereden beşinin öldürülmesini emretti ve onların arasında **الغُرابَ الأَبْقَعَ**’ı saydı”; ve **كَلْب أَبْقَع** da böyledir. Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Size Şam ehlinin **بُقْعانُ**’ı (yani hizmetçileri, köleleri ve memlûkleri) iş görmeye pek yaklaşır”; onları beyazlıkları ve kızıllıkları yahut siyahlıkları sebebiyle **الأَبْقَع** şeye benzetti; bununla **الرُّوم** ve **السُّودان**’ı kasteder. Ve dedi ki: **البَقْعاء** beyazı ile siyahı karışmış olandır; hangisi daha çok bilinmez; ve denildi ki: renklerinin karışması sebebiyle böyle adlandırıldılar; zira ona galip olan beyazlık ve sarılıktır. Ebû Ubeyd dedi ki: beyazlığı kastetti; çünkü Şam’ın hizmetçileri ancak **الروم** ve **الصَّقالِية**’dir; onları beyazlık için **بُقْعاناً** diye adlandırdı; ve bunun için kargaya, onda beyazlık bulunduğunda **أَبْقَعُ** denir; ve o, kargaların en habîsi olur; böylece her habîs için mesel oldu. Ebû Ubeyd’den başkası dedi ki: beyazlık ve sarılığı kastetti; ve onlara, renklerinin farklılığı ve iki cinsten türemeleri sebebiyle **بُقعان** denildi. **القُتَيْبي** dedi ki: **البقعان** içinde siyahlık ve beyazlık bulunanlardır; kendisine karışan bir siyahlık olmaksızın beyaz olan kimseye **أَبْقع** denmez; öyleyse **الروم**’u nasıl **بقعان** yapar, hâlbuki onlar katıksız beyazdır? Dedi ki: Ebû Hureyre’nin, Arapların **إِماءَ الرُّوم** ile nikâhlanmasını kastettiğini görüyorum; böylece cariyelerin çocukları üzerinize istihdam olunur; onlar Arap oğullarındandır ve onlar siyahtır; ve Rum oğullarındandır ve onlar beyazdır. Araplar bundan önce Rumlarla nikâhlanmazdı; ancak cariyeleri **سُوداناً** idi. Araplar der ki: “Bana **الأَسود** ve **الأَحمر** geldi”; Arapları ve Acemleri kastederler; cariyelerin çocuklarının kargaların benekleri gibi **بُقْع** olduğunu kastetmedi; fakat babaların siyahlığından ve annelerin beyazlığından aldıklarını kastetti. İbnü’l-A‘râbî: alaca hastalığı olana **الأَبقع** ve **الأَسْلَع** ve **الأَقْشَر** ve **الأَصْلَخ** ve **الأَعْرَم** ve **المُلَمَّعُ** ve **الأَذْمَلُ** denir; çoğulu **بُقْع**’dır.

Ve kuşlarda ve köpeklerde **البَقَعُ**: binek hayvanlarında **البَلَقِ** menzilesindedir. Ve el-Ahtal’ın sözü:
“**كُلُوا الضَّبَّ وابنَ العَيْرِ، والباقِع الذي
يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ**”
Denildi ki: **الباقِعُ** sırtlandır; ve denildi ki kargadır; ve denildi ki **كَلب أَبْقع**’dır; bunların hepsi söylenmiştir. İbn Berrî dedi ki: **الباقِعُ** **الظَّرِبانُ**’dır; el-Ahtal’ın bu beytini getirdi; ve sırtlana **باقِع** dediler; ve kargaya **أَبْقع** denir; rengi farklı olduğu için çoğulu **بُقْعان**’dır.

Ve denir: birbirlerine sövdüler de İbn Bukay‘ın bıraktığı şeyle birbirlerine attılar; dedi ki: **ابن بُقَيْع** köpektir; ve bıraktığı şey leştir. Ve **الأَبقعُ**: renklenmesi sebebiyle seraptır; dedi ki:
“**وأَبْقَع قد أَرَغْتُ به لِصَحْبي
مَقِيلاً، والمَطايا في بُراها**”

Ve yağmur, yerin bazı yerlerinde **بَقَّع** etti: onu kapsamamıştır. Ve **عام أَبْقَع**: onda yağmur **بَقَّع** etti. Ve yerde bitkiden **بُقَع** vardır; yani parçalar; Ebû Hanîfe bunu rivayet etti. Ve **أَرض بقِعة**: onda çekirgelerden **بُقَع** vardır. Ve **أَرض بَقِعة**: bitkisi kesik kesiktir. Ve **سَنة بَقْعاء**: yani kıtlık yılıdır; onda bolluk ve kıtlık bulunur denir.

Ve adam **بُقِعَ** olur: çirkin söz yahut iftira ile atılırsa; ve çirkinle **بُقِعَ**: ona karşı fuhşedildi.

Ve denir: onun üzerinde **خُرْءُ بِقاع** vardır; o, insana isabet eden terdir; derisi üzerinde parıltılar gibi beyazlar. Ebû Zeyd: ona **خُرء بَقاعِ** ve **بِقاعٍ** ve **بِقاعَ** (ey delikanlı) isabet etti; munsarif ve gayr-i munsarif; o, ona toz ve ter isabet edip bundan bedeninde parıltılar kalmasıdır. Dedi ki: **بقاع** ile bir yeri kastettiler. Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: abdest almış olduğu hâlde bacakları **مُبَقَّع** bir adam gördü; bununla, bacaklarında suyun isabet etmediği yerleri kasteder; rengi, suyun isabet ettiği şeyin rengine muhalif oldu. Âişe’nin hadîsinde: “Onun elbisesinde yıkamanın **بُقَعَ**’ını görüyorum”; **بُقْعة**’nın çoğuludur. Ve kuyudan su çekenin bedenine, kuyudan sıçrayan su **العَلَقِ** üzerine serpilip bedeninin bazı yerleri ıslanırsa: “**بَقَّعَ** etti” denir; bundan dolayı sakalara **بُقْعٌ** denildi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti inşâd etti:
“**كُفُوا سَنِتِين بالأَسْيافِ بُقْعاً،
على تِلْكَ الجِفارِ مِنَ النَّفِيِّ**”
**السَّنِتُ**: kendisine kıtlık yılı isabet eden; **النَّفِيُّ**: üzerine sıçrayan sudur. **البَقْعةُ** ve **البُقْعةُ**—damme daha üstündür—: yanındaki şeyin heyetinden başka bir heyet üzere olan yer parçası; çoğulu **بُقَع** ve **بِقاع**.

Ve **البَقيعُ**: türlü türlü cinslerden ağaç kökleri bulunan yer; bununla **بَقِيع الغَرْقد** adlandırıldı; hadîste gelmiştir; o, Medine’de bir kabristandır. **الغَرْقَدُ**: orada biter olan dikenli bir ağaçtır; gitti, isim ise yere yapışık kaldı. Ve yerden **البَقِيعُ**: geniş yer; ancak içinde ağaç olmadıkça **بَقِيعاً** diye adlandırılmaz.

Ve bilmem nerede **سَقَعَ** ve **بَقَعَ**; yani nereye gitti; sanki dedi ki: **البقاع**’dan hangi **بُقْعة**’ya gitti; ancak inkârda kullanılır. Ve falan kimse **انْبَقَع** eder **انْبِقاعاً**: hızlıca gidip koşarsa. İbn Ahmer dedi ki:
“**كالثَّعْلَبِ الرَّائحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُه،
شَلَّ الحَوامِلُ منه، كيف يَنْبَقِعُ؟**”
“**شلّ الحوامل منه**” ona bedduadır; yani bacakları felç olsun.

Ve felâket onları izledi: onlara isabet etti. Ve **الباقِعة**: felâkettir; ve **الباقعة**: felâket adamıdır. Ve **رجل باقِعةٌ**: hilekârlık sahibi. Ve denir: falan kimse ancak **باقِعةٌ**’dır, **البَواقِع**’den; yere **بِقاعَ** olarak konaklaması, beldelerde çokça araştırması ve onları bilmesi sebebiyle **باقعة** diye adlandırıldı; böylece işleri gören, onları çok araştıran, onları tecrübe eden basiretli adam ona benzetildi. Ve **الهاء** erkeğin sıfatına, vasfında mübalağa için girdi; “**رجل داهيةٌ** ve **عَلاَّمة** ve **نسَّابة**” dediler. Ve **الباقعة**: ürkek kuştur; su içtiğinde sağa ve sola bakar. İbnü’l-Enbârî, “falan **باقِعةٌ**” sözlerinde dedi ki: manası, ürkek, hileli, mahir kimsedir. Araplar katında **الباقِعة**: ürkek, hileli kuştur; suyu **البقاع**’dan içer; **البقاع** suyun biriktiği yerlerdir; hile edilip avlanmaktan korktuğu için su yollarına ve gözetlenen sulara varmaz; sonra her ürkek hileli ona benzetildi. Hadîste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir’e, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “A‘râbdan bir **باقِعةٍ**’ye rastladın”; o, bundandır. Herevî zikretti ki bunu söyleyen, Ebû Bekir’e Ali’dir, Allah ondan razı olsun. Ve hadîsten: “Onunla konuştum da bir de baktım ki o **باقِعةٌ**”; yani zeki, bilen; hiçbir şey onu geçip gitmez. Ve **جارية بُقَعةٌ**: **قُبَعة** gibi.

Ve yerden **البَقْعاء**: küçük çakıllı, keçi otlaklı yerdir. Ve **هارِبةُ البَقْعاء**: Araplardan bir batındır. Ve **بَقْعاء**: bilinen bir yerdir; ona **الألف واللام** girmez. Ve denildi ki: **بَقْعاء** bir beldenin adıdır; **التهذيب**’de: **بَقْعاء** Yemâme köylerinden bir köydür; ondan şu sözü:
“**ولكنِّي أَتانِي أَنَّ يَحْيَى
يُقالُ: عليه في بَقْعاء شَرُّ**”
Bu köyde oturan bir kadınla itham edilmişti. Ve **بَقْعاء المَسالِح**: İbn Mukbil’in şiirinde zikrettiği başka bir yerdir. Hadîste **بُقْعٍ** zikri vardır—**الباء**’ın dammesi ve **القاف**’ın sükûnu ile—: Medine’de bir kuyunun adı ve Şam’da Kelb diyarından bir yer; orada, **بُزاخةَ** günü kaçtığında **طلْحةُ** (* “**طلحة**” sözü: asılda burada ve **النهاية**’de böyledir; Yâkût’un mu‘ceminde ve **القاموس**’ta ise küçültme ile **طليحة**’dır; bilakis müellif onu **طلح** maddesinde de böyle zikretmiştir.) b. Huveylid el-Esedî yerleşti.

Ve dediler ki: “**يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ**”; İbnü’l-A‘râbî’den; daha bilinen **بُلَيْق**’tir. Bu, gücünün yettiği az bir şeyle sana yardım eden, buna rağmen yerilen adam için söylenir.

Ve rengi **ابْتُقِعُ** oldu ve **انْتُقِع** ve **امْتُقِع**: tek bir mana üzeredir.

Ve Haccâc’ın hadîsinde: “**قوماً بُقْعاً** gördüm.” Denildi ki: **البُقْع** nedir? Dedi ki: kötü hâl sebebiyle elbiselerini yamadılar; yamalı elbiseleri **الأَبقع**’ın rengine benzetti.

**مقاييس اللغة:**
**بقع**: **الباء** ve **القاف** ve **العين** (kök harfleri) tek bir asıldır; dallarının hepsi ona döner; bazı dallarında uzaklık bulunsa da cins birdir; o da renklerin bazısının bazısına muhalefetidir. Bu, **الغُرابِ الأبقع** gibidir; o, göğsünde beyazlık bulunan siyahtır: “**غرابٌ أبقَعُ**” ve “**كلبٌ أبقع**” denir. Bazıları, İbnü’l-Eş‘as’ın atları hakkında Haccâc’a dedi ki: “Ben **بُقْعاً** bir kavim gördüm.” Dedi: “**البقع** nedir?” Dedi: “Hâlin kötülüğünden elbiselerini yamaladılar.”
Ve hadiste: «Size, Şam ehlinin **بُقْعَانُ**’ı üzerine kullanılmanız yakındır».
Ebû Ubeyd dedi: Rumlar ve Sakālibe; lafızla beyazlığı kastetti. Halîl dedi: **البُقعة**: yanındaki (parçanın) heyetinden başka bir heyet üzere olan yerden bir parçadır; cem‘i **بِقاعٌ** ve **بُقَعٌ**’dır. Ebû Zeyd: O, **البَقْعَةُ** da (dır), **الباء**’yı fetha ile. Ebû Ubeyde: Atlardan **الأبقع**, bedeninde rengine muhalif, dağınık **بُقَعٌ** bulunan (attır). Ebû Hanîfe dedi: **البَقْعاء**: arazilerden, bazısına yağmur isabet edip bazısına isabet etmeyen (arazidir); aynı şekilde **مُبَقَّعَةٌ** (da denir). İçinde bitkiden **بُقَعٌ** varsa “**أرضٌ بَقِعَةٌ**” denir; “içinde hiçbir şey olmayan **الجَرِدَةُ**’dir” de denildi; birincisi daha sahihdir.
İbnü’l-A‘râbî: **البَقْعاء**: yerden, çakıllı ve taşlı **المَعْزَاءُ** (yerdir). Halîl dedi: **البَقيع**: yerden, türlü türlü nevilerden ağaç köklerinin bulunduğu bir mevzidir; Medine’deki **بَقِيع الغَرقَد** bununla adlandırıldı. Ebû Zeyd: yerden her çukur ve her taraf **بقيع**’dır; dedi ki:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفتُ بجَوِّهِ
أتانِي كريمٌ يُنْغِضَ الرأس مُغْضِيا
Ve meselde: «**نَجَّى حِماراً بالبَقِيع سِمَنُه**». **الباقعة**: musibettir; “**بقعتهم باقعةٌ**” denir, yani musibet; çünkü o, izi gidinceye kadar yapışıp kalan bir iştir. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**سنةٌ بَقْعاء**”, yani kıtlık yılı.
Ebû Ubeyde dedi: **بنو البَقْعَاءِ**: **بنو هاربَة بنِ ذُبيان**’dır; anneleri **البَقْعاء بنتُ سلامان بنِ ذُبيان**’dır; Bişr onlar hakkında der ki:
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا
فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
Ebû’l-Münzir dedi: Hâribe’ye “**البَقْعاء**” denir; onlar azdır; dedi: “Ben hiç **هارِبيّاً** görmedim”; Husayn b. Humâm onlar hakkında der ki:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها
أمامَ جُموعِ النّاسِ جمعاً مقدّما
Bazıları dedi: **بقعاء** Yemâme köylerinden bir köydür; dedi ki:
ولكن قَدْ أتَانِي أنَّ يحيَى
يقال عليه في بَقْعَاءَ شَرُّ
فقلتُ له تجنَّبْ كلَّ شيءٍ
يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
İbnü’s-Sikkît dedi: “**بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ**” denir; yani atıldı; bu, zikrettiğimiz asıldadır. “**ابتُقِعَ لَونُه**” sözlerine gelince: bunun bundan olması caizdir; ve ibdâl babından olması da caizdir; çünkü onlar “**امتُقِعَ لونُه**” derler. Kisâî dedi: Renk, sahibine isabet eden hüzün yahut korkudan değiştiğinde “**ابَتَقِع**” denir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: “Nerede **سَقَعَ وَبَقَعَ** bilmiyorum” denir; yani nereye gitti. Başkası dedi: “Yerde **بَقَعَ** **بُقُوعاً**” denir; gizlenip izi gidince. Bazı bedevîler dedi: Erkeklerden **البُقَعة(1)**: çok söz sahibi, sözünü kendi gidiş yolunun dışında götüren kimsedir; o, sözle atar; ona bir başlangıç ve bir son bilinmez. Bazıları dedi: “**بقَعَ الرّجُلَ**” (denir), ona bir yeminle yemin ettiğinde. Ve “**عامٌ أبقَعُ وأربَدُ**” (denir), içinde yağmur olmadığında.

**القاموس المحيط:**
**البَقَعُ** (harekeli): kuşlarda ve köpeklerde, binek hayvanlarındaki **البَلَقِ** gibidir. Ve **بَقِعَ** ( **فرِحَ** gibi): **بَلِقَ** (oldu). Ve “**بقع به**”: onunla yetindi. Ve “**الأرضُ منه**”: ondan boşaldı. Ve **المُسْتَقِي**: su bedenine sıçrayıp ondan yerler ıslandı. Bundan dolayı sakalara “**البُقْعُ**” (ضم ile) denildi. “Nerede **بَقَعَ** bilmiyorum”: gitti; **بَقَّعَ** gibi. Ve **كعُنِي**: çirkin sözle atıldı. Ve Ahtal’ın beytindeki **الباقِعُ**: sırtlan; yahut **الغرابُ الأبْقَعُ**; yahut **الكلبُ الأبْقَعُ**. Ve **الباقِعَةُ**: musibet adam; ve zeki, bilen; hiçbir şey onu kaçırmaz ve aldatılmaz; ve avlanmaktan korktuğu için su başlarına varmayıp ancak **البَقْعَةِ**’den içen kuş: o, suyun biriktiği yerdir; ( **البَقْعَةُ** ) ضم ile de (gelir) ve فتح da edilir: yanındaki (parçanın) heyetinden başka bir heyet üzere olan yerden parça; cem‘i: **كجِبالٍ** gibi. Ve **بِقاعُ كلبٍ**: Dımaşk yakınında bir yer; orada İlyâs’ın (aleyhisselâm) kabri vardır. Ve “**أرضٌ بَقِعَةٌ**” ( **فرِحةٍ** gibi): içinde çekirgelerden **بُقَعٌ** vardır. Ve “**بُقْعانُ الشامِ**” (ضم ile): onların hizmetçileri ve köleleri; beyazlıkları ve kızıllıkları sebebiyle; yahut Rumlardan ve Sudanlılardan oldukları için. Ve “**البُقْعُ**” (ضم ile): Medine’de bir kuyu; yahut Benî Dînâr’ın nakbındaki **السُّقْيا**’dır. Lâmsız olarak: Şam’da Benî Kelb diyarında bir yer. Ve ( **كعُثْمانَ** gibi): kükürt pınarı yakınında bir yer. Ve **البَقِيعُ**: türlü türlü nevilerden ağaç köklerinin bulunduğu mevzi. Ve **بَقِيعُ الغَرْقَدِ**: çünkü onun bitkiliği idi. Ve **بَقِيعُ الزُّبيرِ** ve **بَقِيعُ الخَيْلِ** ve **بَقِيعُ الخَبْجَبَةِ** ( **خاء** sonra **جيم** ile): hepsi Medine’dedir. Ve ( **كزُبيرٍ** gibi): Benî Ukayl’e ait bir yer; ve Benî İcl’e ait bir su. Ve “**أصابَهُ خُرْءُ بَقاعِ**” ( **قَطامِ** gibi; ve sarf olunur): yani toz ve ter; böylece bedeninde ondan parıltılar kaldı. Ve “**ابنُ بُقَيْعٍ**” ( **زُبَيْرٍ** gibi): köpektir; “İkisi, **ابنُ بُقَيْعٍ**’in bıraktığı şeyle birbirine attı” denir; yani leşle; çünkü köpek onu bırakır. Ve “**ابْتُقِعَ لَوْنُه**” (ضم ile): “**امْتُقِعَ**” (dır). Ve **ابْتَقَعَ** ( **انصَرَفَ** gibi): hızlıca gitti. Ve **الأُبَيْقِعُ**: yağmuru az olan yıl. Ve **البَقْعاءُ**: kıtlık yılı; yahut onda bolluk ve kıtlık (bir arada) olan (yıl); ve “**أبو بَطْنٍ**”; ve Yemâme’de bir yer; ve Benî Abs’a ait acı bir su; ve Benî Hilâl’e ait Büs dağının dibinde bir su; ve Benî Selît b. Yerbû‘a ait bir su; ve Musul ile Nusaybin arasında bir **كُورَةٌ**; ve Tayyi’ Cedelîlesi için **أَجَإِ**’de bir yer; ve Menbic amelinden bir **كُورَةٌ**; ve onun amelinden bir başka **كُورَةٌ** da; ve Benî Ukayl’e ait bir su. Ve **بَقْعاءُ ذي القَصَّةِ**: Ebû Bekir’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ridde ehliyle savaşmak için Müslümanları teçhiz etmek üzere çıktığı bir yer. Ve **بَقْعاءُ المَسَالِحِ**: bir yer. Ve Haccâc’ın sözü: “Ben **بُقْعاً** bir kavim gördüm” (ضم ile), yani üzerlerinde yamalı elbiseler vardı.

**تاج العروس:**
ب ق ع
**البقع** (harekeli): kuşlarda ve köpeklerde, binek hayvanlarındaki **البلق** gibidir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **بقع** ( **فرح** gibi): yani **بلق** (oldu). Ve “**بقع به**” denir: yani onunla yetindi. Ve “**بقعت الأرض منه**” denir: yani boşaldı.
Ve “**بقع المستقي من الركية على العلق**” denir: su bedenine sıçrayıp bedeninden yerler ıslandığında; yani bedeninden. Bundan dolayı sakalara “**البقع**” (ضم ile) denildi. İbnü’l-A‘râbî, Hutay’e için inşad etti:
كفوا سنتين بالأسياف بقعا ... على تلك الجفار من النفي السنت : الذي أصابته السنة . والنفي : الماء الذي ينتضح عليه
Ve “Nerede **سقع وبقع** bilmiyorum” denir: yani nereye gitti; sanki “buka‘lardan hangi **بقعة**’ye gitti” demiş gibidir; ancak inkârda kullanılır. Ferrâ’dan, şeddeli **بقع** gibi. Ve “**بقع الرجل**” ( **عني** gibi): çirkin sözle atıldı; **العباب**’da olduğu gibi; **الصحاح**’ta şunu artırdı: yahut iftira ile. **اللسان**’da: “**بقع بقبيح**”: ona karşı çirkinleşti.
Ve Ahtal’ın beytindeki **الباقع**:
" كلوا الضب وابن العير والباقع الذييبيت يعس الليل بين المقابر الضبع . أو هو الغراب الأبقع أو الكلب الأبقع كل ذلك قد قيل . ومن المجاز : الباقعة : الرجل الداهية . يقال : ما فلان إلا باقعة من البواقع سمي باقعة لحلوله بقاع الأرض وكثرة تنقيبه في البلاد ومعرفته بها فشبه الرجل البصير بالأمور الكثير البحث عنها المجرب لها به والهاء دخلت في نعت الرجل للمبالغة في صفته . قالوا : رجل داهية وعلامة ونسابة

Ve mecazdan: **الباقعة**: hiçbir şeyin kendisinden kaçmadığı, aldatılmadığı, zeki, bilen kimse. Ondan hadis: “Onunla konuşmaya başladı; bir de baktı ki o **باقعة**.” Ve **الباقعة**: hileci, sakınan kuş; içtiği zaman sağa sola bakar; kendisine hile yapılır ve avlanır diye, hazır bulunan su içilecek yerlerine varmaz; ancak **البقعة** (fetha ile)dan içer; o, suyun biriktiği yerdir; sonra onunla her sakınan, hileci, mahir kimse benzetildi.

Ve **البقعة** (damme ile) —ki o daha fasih olandır— ve Ebû Zeyd’den fetha ile de (gelir): yanındaki parçanın şekli üzere olmayan yer parçası. Çoğulu: **بقاع** (tıpkı **جبال** gibi). Keza **البقع** (damme sonra fetha ile). Ve **بقاع كلب**: Şam Dımaşk’ı yakınında bir yer; orada efendimiz İlyâs’ın—nebîmize en faziletli salât ve selâm olsun—kabri vardır. Dedim ki: kendisine nisbet edilen, evlâdının oraya inmesi sebebiyle **كلب بن وبرة**’dir; ve o, şimdi **بقاع العزيز** diye bilinen şeydir; o, mamur bir köydür. Ve ondan: imam müfessir Burhân İbrâhîm b. Ömer b. Yahyâ b. el-Hasen b. Alî b. Ebî Bekr eş-Şâfiî el-**بقاعي**, imam hâfız İbn Hacer’in talebelerinden biridir; onu Sehâvî ve Haydarî tercüme etti; ikisi de arkadaştır. Teliflerinden: **المناسبات** ve başkası. Ve bende **الثبت**’te mahfuz olduğu üzere, şeyhlerden semâ etmiştir. Ve müteahhirînden: icâzetle bazı şeyhlerimizin şeyhi, imam muhaddis Abdüllatîf b. Ahmed el-**بقاعي** ed-Dımaşkî; Ebü’l-Mevâhib el-Halîlî ve başkasından rivayet etti.

Ve denir: **أرض بقعة** (tıpkı **كفرحة** gibi), yani onda çekirgelerden **بقع**lar vardır; Lihyânî’den. Ebû Hureyre hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Yakında Şam ehlinin **بقعان**ı (damme ile) size iş görecek.” yani onların hizmetçileri, köleleri ve memlûkleri. Onları, beyazlıkları, kızıllıkları ve siyahlıkları sebebiyle **الأبقع** şeye benzetti; yahut onlar Rum’dan ve Sudan’dan oldukları için. Ve denildi: renklerinin karışması sebebiyle böyle adlandırıldılar; zira onda galip olan beyazlık ve sarılıktır.

Ebû Ubeyd dedi: Beyazlığı kastetti; çünkü Şam’ın hizmetçileri ancak Rum ve Sakālibe’dir; onları beyazlık için **بقعانا** diye adlandırdı. Ebû Ubeyd’den başkası dedi: Beyazlık ve sarılığı kastetti. Ve denildi ki: renklerinin farklılığı ve iki cinsten türemeleri sebebiyle onlara **بقعان** denildi. Kuteybî dedi: **البقعان** içinde siyahlık ve beyazlık bulunanlardır; kendisine siyahlık karışmayan beyaz olana **أبقع** denmez; öyleyse Rum nasıl **بقعانا** yapılır, hâlbuki onlar katıksız beyazdır? Dedi: Ebû Hureyre’nin, Arapların Rum câriyeleriyle nikâhlanmasını kastettiğini görüyorum; böylece câriyelerin evlâtları size iş görür; onlar Arap oğullarındandır ve onlar siyahtır; Rum oğullarındandır ve onlar beyazdır. Ve **البقع** (damme ile): Medine’de bir kuyu—üzerinde oturana en faziletli salât olsun—hadiste zikri geldi; yahut Vâkıdî’nin dediği gibi, Benî Dînâr’ın **نقب**’inde olan sulamadır.

Ve **بقع** (iki **لام** ile): Şam’da, **بني كلب بن وبرة** diyarında bir yer; Talha b. Huveylid el-Esedî, **بزاخة** günü kaçtığında orada yerleşti.

**بقعان** (tıpkı **عثمان** gibi): Rakka yolu üzerinde **عين الكبريت** yakınında bir yer. Adî b. Zeyd el-İbâdî bir eşeği vasfederek dedi:
" **ينتاب بالعرق من بقعان موردهماء الشريعة أو فيضا من الأجم** "
Ve **بعقان** diye de rivayet olunur. Ve **البقيع**: türlü türlü cinslerden ağaç kökleri bulunan yer; onunla **بقيع الغرقد** adlandırıldı; hadiste vârid olmuştur; o, Medine’de meşhur bir kabristandır; çünkü o, onun bitme yeriydi. Ve **الغرقد**: dikenli bir ağaçtır; gitti, isim ise yere lâzım kaldı. Ve yerde **البقيع**: geniş yer; ancak içinde ağaç bulunan yere **بقيع** denir. Ve **بقيع الزبير**: onda evler ve meskenler vardır. Ve **بقيع الخيل** ve **بقيع الخبجبة** (خاء sonra جيم ile); bunlar Ebü’l-Kāsım es-Süheylî’dendir; musannifin **خ ب ج ب** terkibinde geçtiği üzere; hepsi ilk Medine’dedir, onun içindedir.

Ve onu kaçırdı: **بَقِيعُ الخَضَمَاتِ**: onda, **خَرْمِ بَنِي النَّبِيتِ** yanında bir yer; orada Ebû Umâme topladı; İbn Yûnus, İbn İshâk’tan böyle ضبط etti. Bekrî’nin **مُعْجَم**’ında: o, **النون** iledir; Süheylî’nin **الرَّوْض**’unda böyledir. Dedim ki: musannif için **ن ق ع**’da gelecektir. Ve **بُقَيْعٌ** (tıpkı **زُبَيْر** gibi): Yemâme’nin arkasından Yemen beldelerine karışan, Benî Ukayl’e ait bir yer. Ve **بُقَيْعٌ** ayrıca: Benî Icl’e ait bir su; **المُعْجَم**’da böyledir. Ebû Zeyd dedi: denir: **أَصَابَهُ خُرْءُ بَقَاعِ** (tıpkı **قَطَام** gibi). Ve **بَقَاعٍ** ve **بَقَاعَ** sarf olunur ve sarf olunmaz; yani ona toz ve ter isabet etti de, ondan bedeninde parıltılar kaldı. Dedi: **بَقَاع** ile bir yeri kastettiler. Başkası dedi: onun üzerinde **خُرْءُ بَقَاعِ** vardır; o, insana isabet eden terdir; derisi üzerinde parıltılar gibi beyazlar.

Ve **ابْنُ بُقَيْعٍ** (tıpkı **زُبَيْر** gibi): köpek; Ebû Zeyd’den. Dedi: ve denir: ikisi sövüştü de, **بِمَا أَبْقَى ابنُ بُقَيْعٍ** ile birbirlerine attılar; yani leş ile; çünkü köpek onu bırakır; ve bu mecazdır; yani her biri arkadaşını pisliklerle itham etti.

Ve **ابْتُقِعَ لَوْنُه** (damme ile), **انْتُقِعَ** ve **امْتُقِع** gibi; **الباء** ve **النون** ve **الميم** ile; yani değişti.

Ve **انْبَقَعَ** falan kimse **انْبِقاعاً**, **انْصَرَفَ انْصِرافاً** gibi; yani hızlıca gitti ve koştu. İbn Ahmer el-Bâhilî dedi:
" **كالثَّعْلَبِ الرّائِحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُهُشَلَّ الحَوَامِلُ مِنْهُ كَيْفَ يَنْبَقِعُ** "
**شَلَّ الحَوَامِلُ مِنْهُ**: ona, ayaklarının felç olmasına dair bedduadır. Ve **الأُبَيْقِعُ** küçültme olarak: yağmuru az olan yıl; bu mecazdır; ancak küçültüldü, dehşetlendirmek içindir. Ve ayrıca denir: **عامٌ أَبْقَعُ**; onda yağmur **بَقَّعَ** ettiği zaman.

Ve mecazdan ayrıca: **البَقْعَاءُ**: kıtlık yılı; yani o, içinde bolluk ve kıtlık bulunan yıldır. İbn Düreyd dedi: **هَارِبَةُ البَقْعَاءِ**: Araplardan Ebû Batn’dır; onlar Benî Zübyân’ın kardeşleridir. Cevherî dedi: **بَقْعَاءُ**: bir beldenin adıdır. Sâgānî dedi: o, Yemâme’dedir; Ezherî’nin dediği gibi. Muhayyis b. Artâe, Benî Hanîfe’den adı Yahyâ olan bir adam hakkında dedi:
**ولكن قد أتاني أن يحيى يقال عليه في بقعاء شر**
—ve bu köyde oturan bir kadınla itham edilmişti—. Ve o, marifedir; ona **الألف** ve **اللام** girmez.

**بَقْعاءُ**: Benî Abs’a ait acı bir su. Ve ayrıca Benî Hilâl’e ait **جبل بُسّ**’ün dibinde bir su. Ve ayrıca Benî Selît b. Yerbû‘a ait, Temîm diyarında bir su. Ve onda Araplardan bir kadın der ki—bir kabile içinde evlenmişti de kocası kendisinden **عُنِّنَ** edilmişti; o da memleketine özlem duyarak dedi—:
فمَنْ يُهْدِ لي مِنْ ماءِ بَقْعَاءَ جَرْعَةً ... فَإِنَّ لَهُ مِنْ ماءِ لِينَةَ أَرْبَعَا
Beyitler içinde; onların zikri **و ج د** terkibinde geçti.

Dedim ki: Ebû Ubeyde, Cerîr’in Gassân b. Züheyl hakkında sözünü bununla tefsir etti:
وقَدْ كَانَ في بَقْعَاءَ رِيٌّ لِشَائِكُمْ ... وتَلَعَة والجَوْفَاءُ يَجْرِي غَدِيرُهَا
Dedi: bunlar, Yemâme civarında Benî Selît’e ait sulardır ve mekânlardır; ve **ت ل ع**’da ve **ج و ف**’da gelecektir.

Ve **بَقْعَاءُ**: **المَوْصِلِ** ile **نَصِيبِينَ** arasında bir **كُورَةٌ**; ve **أَجَأَ**’da **جَدِيلَةِ طَيِّئِ**’e ait bir **ة**. Ve **مَنْبِجَ**’in idaresinden bir **كُورَةٌ**. Ve yine, onun idaresinden başka bir **كُورَةٌ** daha; ikisinin her birine de bununla ad verilir. Ve **بَقْعاءُ**: **اليَمَامَةِ**’nin arkasında **بَنِي عُقَيْلٍ** için bir **ماءٌ**. Dedim: O, onun önce “**اليَمَامَةِ**’de bir **قَرْيَةٌ**” sözüyle ilk önce zikrettiği şeydir. Ve **بَقْعَاءُ ذِي القَصَّة**: **المَدِينَةِ**’den yirmi dört mil üzere bir **ع**; **أَبُو بَكِرٍ** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) **أَهْلِ الرَّدَّةِ** ile savaş için Müslümanları teçhiz etmek üzere ona çıktı; ve **المُصَنَّف** onu **ق ص**’de de zikretti; (Allah ona salât ve selâm etsin) ve biz orada ona dikkat çektik. Ve **بَقْعَاءُ المَسَالِحِ**: **ابْنِ مُقْبِل**’in şiirinde bir **ع**. Dedi ki:
رَأَيْنَا ببقَعَاءِ المَسَالِحِ دُونَنَا ... من المَوْتِ جَوْنٌ ذُو غَوَارِبَ أَكْلَفُ
Ve “**رأَونا**” diye rivayet olunur. Ve **الحَجَّاج بن يُوسفَ**’un sözü: “**بُقْعاً** (damme ile) bir kavim gördüm”; ondan sorulmuştu da şöyle dedi: yani onların üzerinde yamalı elbiseler var; yani hâlin kötülüğünden; o elbiseleri **الأَبْقَعِ**’ın rengine benzetti.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **ذَوْدٌ بُقْعُ الذُّرَا**; yani hörgüçlerin beyazları. Ve **غُرَابٌ أَبْقَعُ**: onda siyahlık ve beyazlık vardır. Ve onlardan kimi tahsis edip dedi ki: göğsünde beyazlık vardır; ve o, kargaların olabilecek en habisidir; sonra her habis için bir mesel oldu.

Ve **الأَبْقَعُ**: **الأَبْرَصُ**; **ابنِ الأَعْرابِيّ**’den. Ve **الغُرَابِ الأَبْقَعِ**’ın çoğulu **بُقْعَانٌ**’dır. Ve **ابنُ بَرِّيّ** dedi ki: **الأَخْطَلِ**’in sözündeki **البَاقِعُ**: **الظَّرْبَانُ**’dır. Ve **الأَبْقَعُ**: renklenmesinden dolayı **السَّرَابُ**’dır. Şair dedi ki:
وأَبْقَعُ قَدْ أَرَغْتُ به لصَحْبِي ... مَقِيلاً والمَطَايَا في بُرَاهَا
Ve yağmur, yeri kaplamadığı zaman, yerin bir yerinde **تَبْقِيعاً** olarak **بَقَّعَ** eder. Ve aynı şekilde boyacı, boyayı ona yaymadığı zaman elbiseyi **بَقَّعَ** eder; böylece onda parıltılar kalır. Ve yerde bitkiden **بُقَعٌ** vardır; yani parçalar; bunu **أُبُو حَنِيفَةَ** nakletti. Ve **أَرْضٌ بَقِعَةٌ** ( **فَرِحَةٍ** gibi): bitkisi kesik kesiktir. Ve o, su ondan isabet ettiği zaman, rengi suyun isabet ettiği şeyin renginden farklılaştığında **مُبَقَّعُ الرِّجْلَيْنِ**’dir. Ve **البُقْعَةِ**’nin çoğulu **بُقَعٌ**dır. Ve denir ki: o, emir katında **حَسنُ البُقْعَةِ**’dir; yani mevki; ve bu mecazdır.

Ve **الدَّاهِيَةُ** onları **بَقَعَتْهُمْ**: onlara isabet etti. Ve **البَاقِعَةُ**: insana isabet eden **الدّاهِيَةُ**’dir.

Ve kesre ile **البِقَاعُ**, **المَشَارِعِ**’in zıddıdır; ve o, fetha ile **بَقْعَةٍ**’nin cemidir; ve **المُصَنِّف** onu zikretmiştir.

Ve **جارِيَةٌ بُقَعَة** ( **قُبَعَةٍ** gibi); ve gelecektir. Ve yerden **البَقْعَاءُ**: küçük çakıllı **المْعَزَاءُ**’dır.

Ve dediler ki: **بُقَيْعٌ** koşar ve yerilir; **ابن الأَعْرَابِيّ**’den. Ve daha bilinen **بُلَيْقٌ**’tir. Bu, sana gücünün yettiği az bir şeyle yardım eden bir adam için söylenir; ve bununla beraber yerilir. Ve **بَقْعَاءُ**: bir kadının adıdır.
