# بقع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بقع

البَقَعُ والبُقْعةُ: تَخالُفُ اللَّوْنِ. وفي حديث أَبي موسى: فأَمر لنا بذَوْذٍ بُقْعِ الذُّرَى أَي بيض الأَسنمة جمع أَبْقع، وقيل: الأَبقع ما خالَط بياضَه لونٌ آخر. وغُراب أَبقع: فيه سواد وبياض، ومنهم من خص فقال: في صدره بياض. وفي الحديث: أَنه أَمر بقتل خمس من الدوابّ وعَدَّ منها الغُرابَ الأَبْقَعَ، وكَلْب أَبْقَع كذلك. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: يُوشِكُ أَن يَعْمَلَ عليكم بُقْعانُ أَهل الشام أَي خدَمُهم وعَبِيدُهم وممالِيكُهم؛ شبَّههم لبَياضهم وحُمْرتهم أَو سوادهم بالشيء الأَبْقَع يعني بذلك الرُّوم والسُّودان. وقال: البَقْعاء التي اختلطَ بياضها وسوادها فلا يُدْرَى أَيُّهما أَكثر، وقيل: سُمُّوا بذلك لاختلاط أَلوانهم فإِنَّ الغالب عليها البياضُ والصُّفرة؛ وقال أَبو عبيد: أَراد البياض لأَنَّ خدم الشام إِنما هم الروم والصَّقالِية فسماهم بُقْعاناً للبياض، ولهذا يقال للغراب أَبْقَعُ إِذا كان فيه بياض، وهو أَخْبَثُ ما يكون من الغربان، فصار مثلاً لكل خَبِيث؛ وقال غير أَبي عبيد: أَراد البياض والصفرة، وقيل لهم بُقعان لاختلاف أَلوانهم وتَناسُلِهم من جنسين؛ وقال القُتَيْبي: البقعان الذين فيهم سواد وبياض، ولا يقال لمن كان أَبيض من غير سواد يخالطه أَبْقع، فكيف يَجعل الرومَ بقعاناً وهم بَيض خُلَّص؟ قال: وأُرَى أَبا هريرة أَراد أَن العرب تَنْكِحُ إِماءَ الرُّوم فتُستعْمَل عليكم أَولادُ الإِماء، وهم من بَني العرب وهم سُود ومن بني الروم وهم بِيض، ولم تكن العرب قبل ذلك تَنكِح الرُّوم إِنما كان إِماؤُها سُوداناً، والعرب تقول: أَتاني الأَسود والأَحمر؛ يريدون العرب والعجم، ولم يرد أَنَّ أَولاد الإِماء من العرب بُقْع كبُقْعِ الغِربانِ، وأَراد أَنهم أَخذوا من سواد الآباء وبياض الأُمَّهات. ابن الأَعرابي يقال للأَبرص الأَبقع والأَسْلَع والأَقْشَر والأَصْلَخ والأَعْرَم والمُلَمَّعُ والأَذْمَلُ، والجمع بُقْع.
والبَقَعُ في الطير والكلاب: بمنزلة البَلَقِ في الدوابّ؛ وقول الأَخطل: كُلُوا الضَّبَّ وابنَ العَيْرِ، والباقِع الذي
يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ
قيل: الباقِعُ الضَّبُع، وقيل الغراب، وقيل كَلب أَبْقع، كلُّ ذلك قد قيل، وقال ابن بري: الباقِعُ الظَّرِبانُ، وأَورد هذا البيتَ بيتَ الأَخطل، وقالوا للضبع باقِع، ويقال للغراب أَبْقع، وجمعه بُقْعان لاختلاف لونه. ويقال: تَشاتَما فتَقاذَفا بما أَبقى ابن بُقَيْعٍ، قال: وابن بُقَيْع الكلب وما أَبقى من الجِيفة. والأَبقعُ: السَّرابُ لتلَوُّنه؛ قال: وأَبْقَع قد أَرَغْتُ به لِصَحْبي
مَقِيلاً، والمَطايا في بُراها
وبَقَّع المطرُ في مواضع من الأَرض: لم يَشْمَلْها. وعام أَبْقَع: بَقَّع فيه المطر. وفي الأَرض بُقَع من نَبْت أَي نُبَذٌ؛ حكاه أَبو حنيفة. وأَرض بقِعة: فيها بُقَع من الجَراد. وأَرض بَقِعة: نبتها مُتَقطع. وسَنة بَقْعاء أَي مُجْدِبة، ويقال فيها خِصْب وجَدْب.
وبُقِعَ الرجل: إِذا رُميَ بكلام قَبِيح أَو بُهْتان، وبُقِع بقَبِيح: فُحِشَ عليه.
ويقال: عليه خُرْءُ بِقاع، وهو العَرَقُ يُصِيب الإِنسانَ فيَبْيَضُّ على جلده شبه لُمَعٍ. أَبو زيد: أَصابه خُرء بَقاعِ وبِقاعٍ وبِقاعَ يا فتى، مصروف وغير مصروف، وهو أَن يصيبه غبار وعرَقٌ فيبقى لُمَعٌ من ذلك على جسده. قال: وأَرادوا ببقاع أَرضاً. وفي حديث أَبي هريرة رضي الله عنه: أَنه رأَى رجلاً مُبَقَّع الرجلين وقد توَضّأَ؛ يريد به مواضع في رجليه لم يُصِبها الماء فحالف لونُها لونَ ما أَصابه الماء. وفي حديث عائشة: إِني لأَرى بُقَعَ الغسل في ثوبه؛ جمع بُقْعة. وإِذا انْتَضح الماء على بدن المُسْتَقِي من الرَّكيَّةِ على العَلَقِ فابتَلَّ مواضعُ من جسده قيل: قد بَقَّعَ، ومنه قيل للسُّقاة: بُقْعٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: كُفُوا سَنِتِين بالأَسْيافِ بُقْعاً،
على تِلْكَ الجِفارِ مِنَ النَّفِيِّ
السَّنِتُ: الذي أَصابته السنة، والنَّفِيُّ: الماء الذي يَنْتضِحُ عليه.البَقْعةُ والبُقْعةُ، والضم أَعْلى: قِطْعة من الأَرض على غير هيئة التي بجَنبها، والجمع بُقَع وبِقاع.
والبَقيعُ: موضع فيه أَرُوم شجر من ضُروب شَتَّى، وبه سمى بَقِيع الغَرْقد، وقد ورد في الحديث، وهي مَقْبَرَةٌ بالمدينة، والغَرْقَدُ: شجر له شوك كان ينبت هناك فذهب وبقي الاسم لازماً للموضع. والبَقِيعُ من الأَرض المكان المتسع ولا يسمَّى بَقِيعاً إِلا وفيه شجر.
وما أَدري أَين سَقَعَ وبَقَعَ أَي أَين ذهب كأَنه قال إِلى أَي بُقْعة من البقاع ذهب، لا يُستعمل إِلا في الجَحْد. وانْبَقَع فلان انْبِقاعاً إِذا ذهب مُسْرِعاً وعَدا، قال ابن أَحمر:
كالثَّعْلَبِ الرَّائحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُه،
شَلَّ الحَوامِلُ منه، كيف يَنْبَقِعُ؟
شلّ الحوامل منه دعاء عليه، أَي تَشَلُّ قوائمه.
وتَبِعَتْهم الداهية أَصابَتْهم. والباقِعة: الداهيةُ، والباقعة: الرجل الداهية. ورجل باقِعةٌ: ذو دَهْيٍ. ويقال: ما فلان إِلاَّ باقِعةٌ من البَواقِع؛ سمي باقعة لحُلوله بِقاعَ الأَرض وكثرة تَنْقِيبه في البلاد ومعرفته بها، فشُبِّه الرجل البصير بالأُمور الكثيرُ البحث عنها المُجَرِّبُ لها به، والهاء دخلت في نعت الرجل للمبالغة في صفته، قالوا: رجل داهيةٌ وعَلاَّمة ونسَّابة. والباقعة: الطائر الحَذِرُ إِذا شرب الماء نظر يَمْنَةً ويَسْرَة. قال ابن الأَنباري في قولهم فلان باقِعةٌ: معناه حَذِر مُحتال حاذق. والباقِعة عند العرب: الطائر الحَذِر المُحْتال الذي يشرب الماء من البقاع، والبقاع مواضع يَسْتَنْقِعُ فيها الماء، ولا يَرِدُ المَشارِعَ والمِياهَ المَحْضُورة خوفاً من أَن يُحْتالَ عليه فيُصاد ثم شُبِّه به كلُّ حَذِرٍ مُحْتال. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم،قال لأَبي بكر، رضي الله عنه: لقد عَثَرْتَ من الأَعْرابِ على باقِعةٍ؛ هو من ذلك؛ وذكر الهَروِيّ أَن عليًّا، رضي الله عنه، هو القائل ذلك لأَبي بكر؛ ومنه الحديث: ففاتَحْتُه فإِذا هو باقِعةٌ أَي ذَكِيٌّ عارِفٌ لا يَفُوتُه شيء. وجارية بُقَعةٌ: كقُبَعة.
والبَقْعاء من الأَرض: المَعزاء ذاتُ الحَصى الصِّغار. وهارِبةُ البَقْعاء: بَطن من العرب. وبَقْعاء: موضع مَعرِفة، لا يدخلها الأَلف واللام، وقيل: بَقْعاء اسم بلد، وفي التهذيب: بَقْعاء قرية من قرى اليمامة؛ ومنه قوله:
ولكنِّي أَتانِي أَنَّ يَحْيَى
يُقالُ: عليه في بَقْعاء شَرُّ
وكان اتُّهِمَ بامرأَة تسكن هذه القرية. وبَقْعاء المَسالِح: موضع آخر ذكره ابن مقبل في شعره. وفي الحديث ذكر بُقْعٍ، بضم الباء وسكون القاف: اسم بئر بالمدينة وموضع بالشام من ديار كَلْب، به استقرّ طلْحةُ (* قوله
«طلحة» كذا في الأصل هنا والنهاية أيضاً، والذي في معجم ياقوت والقاموس طليحة بالتصغير، بل ذكره المؤلف كذلك في مادة طلح.) بن خُوَيْلِد الأَسدِيُّ لما هرَبَ يومَ بُزاخةَ.
وقالوا: يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ؛ عن ابن الأَعرابي، والأَعرف بُلَيْق، يقال هذا للرجل يُعِينُك بقليل ما يقدر عليه وهو على ذلك يُذَمُّ. وابْتُقِعُ لونُه وانْتُقِع وامْتُقِع بمعنىً واحد.
وفي حديث الحَجاج: رأَيت قوماً بُقْعاً. قيل: ما البُقْع؟ قال: رقَّعُوا ثيابهم من سوء الحال، شبه الثياب المُرَقَّعة بلَوْن الأَبقع.

### Türkçe

**البَقَعُ** ve **البُقْعةُ**: rengin farklılaşması. Ebû Mûsâ’nın hadisinde:
“Bize hörgüçleri **بُقْعِ الذُّرَى** olan bir takım deve(ler) verilmesini emretti”; yani hörgüçleri beyaz olan; **أَبْقع**’ın çoğulu. Ve denildi:
**الأَبقع**: beyazlığına başka bir rengin karıştığı şeydir. Ve **غُراب أَبقع**: onda siyahlık ve beyazlık vardır; onlardan kimi
tahsis etti de dedi ki: göğsünde beyazlık vardır. Ve hadiste: onun, haşerelerden beşinin öldürülmesini emrettiği ve saydı,
onlardan **الغُرابَ الأَبْقَعَ**’ı da saydı; ve **كَلْب أَبْقع** da böyledir. Ebû Hureyre’nin hadisinde,
Allah ondan razı olsun: “Size Şam ehlinin **بُقْعانُ**’ı iş görmeye pek yakındır”; yani
hizmetçileri, köleleri ve memlûkları; onları beyazlıkları ve kızıllıkları yahut siyahlıkları sebebiyle
**الأَبْقَع** olan şeye benzetti; bununla Rumları ve Sudanlıları kasteder. Ve dedi: **البَقْعاء**: beyazı ile siyahı karışmış olandır; hangisinin daha çok olduğu bilinmez; ve denildi: renklerinin karışması sebebiyle böyle adlandırıldılar; çünkü ona galip olan beyazlık ve sarılıktır. Ebû Ubeyd dedi: Şam’ın hizmetçileri ancak Rumlar ve Sakālibe olduğundan beyazlığı kastetti; onları beyazlık için **بُقْعاناً** diye adlandırdı; ve bunun için kargaya, onda beyazlık olduğunda **أَبْقَعُ** denir; ve o, kargaların en habisi olduğu şeydir; böylece her habis için bir mesel oldu. Ebû Ubeyd’den başkası dedi: beyazlık ve sarılığı kastetti; ve iki cinsten türemeleri ve renklerinin farklılığı sebebiyle onlara **بُقعان** denildi. Kuteybî dedi: **البقعان**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunanlardır; kendisine karışan bir siyahlık olmaksızın beyaz olana **أَبْقع** denmez; öyleyse Rumları nasıl **بقعان** yapar, hâlbuki onlar katıksız beyazdırlar?
Dedi: Ebû Hureyre’nin, Arapların Rum cariyeleri nikâhlaması ve cariyelerin çocuklarının size iş gördürülmesini kastettiğini görüyorum; onlar Arap oğullarındandır ve siyah, Rum oğullarındandır ve beyazdır; Araplar bundan önce Rumlarla nikâhlanmazdı; cariyeleri ancak Sudanlı idi. Ve Araplar der ki: “Bana **الأَسود** ve **الأَحمر** geldi”; Arapları ve Acemleri kastederler; cariyelerin çocuklarının Araplardan, kargaların benekleri gibi **بُقْع** olduğunu kastetmedi; fakat onların babaların siyahlığından ve annelerin beyazlığından aldıklarını kastetti. İbnü’l-A‘râbî: alaca hastalığı olana **الأَبقع** denir; ve **الأَسْلَع** ve **الأَقْشَر** ve **الأَصْلَخ** ve **الأَعْرَم** ve **المُلَمَّعُ** ve **الأَذْمَلُ**; çoğulu **بُقْع**.

Ve **البَقَعُ** kuşlarda ve köpeklerde: binek hayvanlarında **البَلَقِ** menzilesindedir. Ahtal’ın sözü:
كُلُوا الضَّبَّ وابنَ العَيْرِ، والباقِع الذي
يَبِيتُ يَعُسُّ الليلَ بينَ المَقابِرِ
Denildi: **الباقِعُ** sırtlandır; ve denildi: kargadır; ve denildi: **كَلب أَبْقع**’dır; bunların hepsi söylenmiştir. İbn Berrî dedi: **الباقِعُ** **الظَّرِبانُ**’dır; Ahtal’ın bu beytini delil getirdi; ve sırtlana **باقِع** dediler; ve kargaya, renginin farklılığı sebebiyle **أَبْقع** denir; çoğulu **بُقْعان**’dır.

Ve denilir: birbirlerine sövdüler de, İbn Bukay‘ın bıraktığı şeyle birbirlerine attılar. Dedi: ve **ابن بُقَيْع** köpektir; ve bıraktığı şey leştir. Ve **الأَبقعُ**: renklenmesi sebebiyle seraptır; dedi:
وأَبْقَع قد أَرَغْتُ به لِصَحْبي
مَقِيلاً، والمَطايا في بُراها
Ve yağmur, yerin bazı yerlerinde **بَقَّع** etti: onu kapsamamıştır. Ve **عام أَبْقَع**:
onda yağmur **بَقَّع** etti. Ve yerde bitkiden **بُقَع** vardır; yani parçalar; Ebû Hanîfe bunu rivayet etti. Ve **أَرض بقِعة**: onda çekirgelerden **بُقَع** vardır. Ve **أَرض بَقِعة**: bitkisi kesik kesiktir. Ve **سَنة بَقْعاء**: yani kıtlık yılıdır; onda bolluk ve kıtlık bulunur denilir.

**بُقِعَ** adam: çirkin söz yahut iftira ile atıldığında. Ve çirkinlikle **بُقِعَ**: ona karşı fuhşedildi.

Ve denilir: onda **خُرْءُ بِقاع** vardır; o, terdir; insana isabet eder de derisi üzerinde, parıltılar benzeri beyazlar. Ebû Zeyd: ona **خُرء بَقاعِ** ve **بِقاعٍ** ve **بِقاعَ** (ey delikanlı) isabet etti; i‘râblı ve i‘râbsız; o, ona toz ve ter isabet etmesi ve bunun izinden bedeninde parıltılar kalmasıdır. Dedi: **بقاع** ile bir yeri kastettiler. Ebû Hureyre’nin hadisinde, Allah ondan razı olsun:
onun, abdest almış olduğu hâlde bacakları **مُبَقَّع** bir adam gördüğü: bununla, bacaklarında suyun isabet etmediği yerleri kasteder; böylece onların rengi, suyun isabet ettiği şeyin rengine muhalif oldu. Âişe’nin hadisinde: “Onun elbisesinde yıkamanın **بُقَعَ**’ını görüyorum”; **بُقْعة**’nın çoğuludur. Ve su, kuyudan su çekenin bedenine sıçrayıp da bedeninin bazı yerleri ıslandığında denilir: **بَقَّعَ**; bundan dolayı sakalara **بُقْعٌ** denildi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كُفُوا سَنِتِين بالأَسْيافِ بُقْعاً،
على تِلْكَ الجِفارِ مِنَ النَّفِيِّ
**السَّنِتُ**: kendisine kıtlık yılı isabet etmiş olandır; **النَّفِيُّ**: üzerine su sıçrayan sudur. **البَقْعةُ** ve **البُقْعةُ**; zamme daha üstündür: yanındakinin heyetinden başka bir heyet üzere olan yer parçası; çoğulu **بُقَع** ve **بِقاع**.

Ve **البَقيعُ**: türlü türlü cinslerden ağaç kökleri bulunan yer; onunla **بَقِيع الغَرْقد** adlandırıldı; hadiste gelmiştir; o, Medine’de bir kabristandır. Ve **الغَرْقَدُ**: orada biten dikenli bir ağaçtır; gitti, isim ise yere yapışık kaldı. Ve yerden **البَقِيعُ**: geniş yer; içinde ağaç olmadıkça **بَقِيعاً** diye adlandırılmaz.

Ve bilmem nerede **سَقَعَ** ve **بَقَعَ**; yani nereye gitti; sanki dedi ki: bucaklardan hangi **بُقْعة**’ye gitti; yalnız inkârda kullanılır. Ve falan kimse **انْبَقَع** etti, **انْبِقاعاً**: hızlıca gidip koştuğunda. İbn Ahmer dedi:
كالثَّعْلَبِ الرَّائحِ المَمْطُورِ صُبْغَتُه،
شَلَّ الحَوامِلُ منه، كيف يَنْبَقِعُ؟
“**شلّ الحوامل منه**” ona bedduadır; yani bacakları felç olsun.

Ve felâket onları izledi: onlara isabet etti. Ve **الباقِعة**: felâkettir; ve **الباقعة**: felâket adamıdır. Ve **رجل باقِعةٌ**: hile ve zekâ sahibi. Ve denilir: falan kimse, **البَواقِع**’den bir **باقِعةٌ**’den başka değildir; ona, yerin **بِقاع**’ına inmesi ve beldelerde çokça araştırması ve onları bilmesi sebebiyle **باقعة** adı verildi; böylece işlerde basiretli, onları çok araştıran, onları tecrübe etmiş adam ona benzetildi. Ve **الهاء** erkeğin sıfatına, vasfında mübalağa için girdi; dediler: “**رجل داهيةٌ**” ve “**عَلاَّمة**” ve “**نسَّابة**”. Ve **الباقعة**: ürkek kuştur; su içtiğinde sağa ve sola bakar. İbnü’l-Enbârî, “falan **باقِعةٌ**” sözlerinde dedi ki: manası, sakınan, çare arayan, mahir olandır. Ve Araplar katında **الباقِعة**: suyu, suyun biriktiği yerler olan **البقاع**’dan içen; su başlarına ve çevrilmiş sulara, kendisine hile yapılıp avlanmaktan korktuğu için varmaz; sonra her sakınan, hilekâr ona benzetildi. Hadiste: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Ebû Bekir’e, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “A‘râbdan bir **باقِعةٍ**’ye rastladın”; o, bundandır. Herevî, Ali’nin, Allah ondan razı olsun, bunu Ebû Bekir’e söyleyen olduğunu zikretti. Ve hadisten: “Onunla konuştum da bir de baktım ki o bir **باقِعةٌ**”; yani zeki, ârif; hiçbir şey onu kaçırmaz. Ve **جارية بُقَعةٌ**: **قُبَعة** gibi.

Ve yerden **البَقْعاء**: küçük çakıllı, keçi otlağı olan yerdir. Ve **هارِبةُ البَقْعاء**: Araplardan bir batındır. Ve **بَقْعاء**: bilinen bir yerdir; ona **الألف واللام** girmez. Ve denildi: **بَقْعاء** bir belde adıdır. Ve **التهذيب**’de: **بَقْعاء** Yemâme köylerinden bir köydür; bundan onun sözü:
ولكنِّي أَتانِي أَنَّ يَحْيَى
يُقالُ: عليه في بَقْعاء شَرُّ
Ve bu köyde oturan bir kadınla itham edilmişti. Ve **بَقْعاء المَسالِح**: başka bir yerdir; İbn Mukbil onu şiirinde zikretti. Ve hadiste **بُقْعٍ** zikri vardır; **ب**’nin zammı ve **ق**’ın sükûnu ile: Medine’de bir kuyu adı ve Şam’da Kelb diyarından bir yer; orada, Buzâha günü kaçtığında **طَلْحةُ** b. Huveylid el-Esedî yerleşti.
(* “**طلحة**” sözü: asılda burada ve **النهاية**’de böyledir; Yâkūt’un Mu‘cem’inde ve **القاموس**’ta ise küçültme ile **طليحة**’dır; bilakis müellif onu **طلح** maddesinde de böyle zikretmiştir.)

Ve dediler: “**يَجْرِي بُقَيْعٌ ويُذَمُّ**”; İbnü’l-A‘râbî’den; ve daha bilinen(şekli) **بُلَيْق**’tir. Bu, bir adama, gücünün yettiği az bir şeyle yardım ettiği hâlde yine de yerilen kimse için söylenir.

Ve rengi **ابْتُقِعُ** oldu ve **انْتُقِع** ve **امْتُقِع**: tek bir mana üzeredir.

Haccâc’ın hadisinde: “**قوماً بُقْعاً** gördüm.” Denildi: **البُقْع** nedir? Dedi: kötü hâl sebebiyle elbiselerini yamadılar; yamalı elbiseleri, **الأَبقع**’ın rengine benzetti.
