# بقق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بقق

البقة: البعوضة وقيل: العظيمة منها، والجمع: البق وهي، دويبة مفرطحة مثل القملة حمراء منتنة الريح، تكون في السرر، وفي الجدر، وهي التي يقال لها: بنات الحصير، إذا قتلتها شممت لها رائحة اللوز المر، وأنشد ابن بري لعبد الرحمن ابن الحكم:
  ألا إنما قيس بن عـيلان بـقة                      إذا وجدت ريح العصير تغنت وأنشد أيضا لبعض الأعراب يهجو قوما قصروا في ضيافته:
  يا حاضري الماء لا معروف عندكم                      لكن أذاكم علـينـا رائح غـادي

  بتنا عذوبا، وبات البق يلسـبـنـا                      نشوى القراح كأن لا حي بالوادي
  إني لمثلكم في مثل فـعـلـكـم                      إن جئتم أبـدا إلا مـعـي زادي ومعنى نشوى القراح أي: نسخن الماء البارد بالنار، لأن البارد مضر على الجوع. وبقة: ة، قرب الحيرة، أو قرب هيت بالعراق، كان به جذيمة الأبرش، قيل: إنه على شاطئ الفرات، قال عدى بن زيد :
  دعا بالبقة الأمراء يومـا                      جذيمة يستشير الناصحينا ومنه المثل: خلفت الرأي ببقة وهذا قول قصير بن سعد اللخمي، لجذيمة الأبرش حين أشار عليه ألا يسير على الزباء، فلما ندم على سيره، قال له قصير ذلك، يضرب لمن يستشير بعد فوت الأمر. والبقة: المرأة الكثيرة الأولاد نقله ابن عباد . وبلا لام: اسم امرأة وأنشد الأحمر:
  يوم أديم بقة الشريم
  أفضل من يوم احلقي وقومي وقال ابن فارس : بق يبق بقا: إذا أوسع في العطية وفي بعض النسخ: في العظمة. وبق عياله: نشرها هكذا في النسخ، وهو غلط ، صوابه: عيابه كما هو في اللسان، ومعنى نشرها أخرج ما فيها، ومنه قول الراعي:
  رعت من خفاف حين بق عيابه                      وحل الروايا كل أسحم هاطل وبق ماله: فرقه قال الراجز:
  أم كتم الفضل الذي قد بقه
  في المسلمين جله ودقـه وبق النبت: إذا طلع عن ابن فارس . وبق الجراب: شقه وجراب مبقوق، أي: مشقوق مفتوح، عن ابن عباد. وبقت المرأة: كثر أولادها قال سيبويه: بقت ولدا، وبقت كلاما، كقولك: نثرت ولدا، ونثرت كلاما. وقال الزجاج: بق الرجل على القوم بقا وبقاقا مثال فك الرهن بفكه فكا وفكاكا: إذا كثر كلامه ومنه حديث يزيد بن ميسرة: أن حكيما من الحكماء كتب ثلاثمائة وثلاثين مصحفا حكما، فبثها في الناس، فأوحى الله إلى نبي من أنبيائهم أن قل لفلان: إنك قد ملأت الأرض بقاقا، وأن الله لم يقبل من بقاقك شيئا. كأبق فيهما أي: في كثرة الأولاد، وكثرة الكلام، يقال: أبقت المرأة: إذا كثر ولدها، وأبق الرجل: إذا كثر كلامه، نقله الجوهري.
 وبقت السماء: جاءت بمطر شديد نقله الجوهري، وذلك إذا تتابع. والبقاق، كسحاب: أسقاط متاع البيت وبه فسر أيضا حديث يزيد بن ميسرة. وقال ابن عباد: البقاق: طائر صياح ، واحدته بهاء وضبطه الصاغاني في التكملة بالتشديد. والبقاق: الرجل المكثار وأنشد الجوهري:
  وقد أقود بالدوي الـمـزمـل
  أخرس في السفر بقاق المنزل

  كالبقاقة قال الجوهري: والهاء للمبالغة، يقول: إذا سافر فلا بيان له، وإذا أقام بالمنزل كثر كلامه. والمبق، كالمجن نقله الصاغاني، وقال: تكلم أعرابي فأكثر، فقال له: أحسن أسمائك أن تدعى مبقا. ورجل لق بق: كثير الكلام، ومنه الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم قال لأبي ذر: ما لي أراك لقا بقا، كيف بك إذا أخرجوك من المدينة، وكان في أبي ذر رضي الله عنه شدة على الأمراء، وإغلاظ لهم، وكان عثمان رضي الله عنه يبلغ عنه، إلى أن استأذنه في الخروج إلى الربذة، فأذن له، ويروى: لقى بقى بوزن عصا، وهو تبع للقى: المرمى المطروح. ورجل لقلاق بقباق وكذا فقفاق وذقذاق وثرثار وبربار، كل ذلك أي: مكثار هذر، نقله الجوهري. وأبقهم خيرا، أو شرا: إذا أوسعهم عن ابن عباد، وأبق الوادي: خرج بقاقه هكذا في النسخ، والصواب نباته، كما في العباب واللسان، ففي العباب: خرج، وفي اللسان: أخرج. وأبقت الغنم في الجدب هكذا في النسخ، والذي في العباب: انبقت الغنم في عام جدب: إذا ولدت وهي مهازيل. والبقبقة: حكاية صوت كما في الصحاح، كما يبقبق الكوز في الماء ونحوه وكما تفعل القدر في غليانها. والبقباق: الفم. ويقال: بقبق علينا الكلام: إذا فرقه. وعبد المؤمن أبو سالم مظفر ابن عبد القاهر بن البققي، محركة الحموي: محدث سمع أبا أحمد بن سكينة، وغيره ونسيبه الفتح أحمد ابن البققي الذي قتل على الزندقة سنة إحدى وسبعمائة .
 ومما يستدرك عليه: بق المكان، وأبق: كثر بقه. وأرض مبقة: كثيرة البق. وبقوق النبت: طلوعه. وبق الرجل يبق، من حد ضرب، وقد سبق للمصنف الاقتصار على حد نصر، نقلا عن الزجاج يبق ويبق، بقا وبققا وبقيقا: كثير كلامه. وبق علينا كلامه: أكثره. وامرأة مبقة، مفعلة، من بقت ولدا: إذا نثرت، قال الراجز:
  إن لنا لكنه
  مبقة مفنه
  منتيجة معنه
  سمعنة نظرنه
  كالذئب وسط القنه
  ألا تراه تظنه وأبق ولد فلان إبقاقا: إذا كثروا. وأثر بق، أي: واضح. وأبقت السماء: كثر مطرها وتتابع. وبق الشيء يبقه: أخرج ما فيه. وقال ابن الأعرابي: البققة: الثرثارون. وبق الخبر بقا: أرسله ونشره. وبقة: اسم حصن ، وبه فسر قول المرقصة طفلها:
  حزقة حزقه
  ترق عين بقه أي: اعل عين بقة، وقيل: إنها شبهته بالبقة لصغر جثته، وقوله:
  ألم تسمعا بالبقتين المناديا أراد بقة الحصن، ومكانا آخر معه.

### Türkçe

**البقة**: sivrisinek; ve denildi ki: onun irisi; çoğulu: **البق**; ve o, bit gibi yassılaştırılmış, kırmızı, kokusu kötü küçük bir canlıdır; yataklarda ve duvarlarda bulunur; ve ona “**بنات الحصير**” denilen odur; onu öldürdüğünde ona acı badem kokusu koklarsın. İbn Berrî, Abdurrahman b. el-Hakem için inşad etti:
  Dikkat edin, **قيس بن عـيلان** ancak bir **بـقة**’dır,
                      şıra kokusu bulduğunda şarkı söyler.
Ve yine, misafirliğinde kusur eden bir kavmi hicveden bazı bedevî için inşad etti:
  Ey suya gelenler, sizde hiçbir iyilik yok;
                      fakat bize eziyetiniz, yarın gidenin kokusudur.

  Geceyi susuz geçirdik; **البق** ise bizi ısırıp durdu;
                      saf suyu ısıtırız; sanki vadide hiçbir diri yokmuş gibi.
  Sizin gibiler için, sizin fiiliniz gibi bir fiilde,
                      eğer ebediyen gelirseniz, ancak azığım benimle beraber (gelir).
Ve “**نشوى القراح**”ın manası: soğuk suyu ateşle ısıtırız; çünkü soğuk, açlık üzerine zararlıdır.

Ve **بقة**: **ة**; el-Hîre yakınında, yahut Irak’ta Hît yakınında (bir yer adıdır); orada Cezîme el-Ebraş bulunmuştu; denildi ki: Fırat kıyısındadır. Addî b. Zeyd dedi:
  Bir gün emirleri **بالبقة**’ye çağırdı;
                      Cezîme, nasihat edenleri danışıyor.
Ve ondan mesel: “**خلفت الرأي ببقة**”. Bu, Cezîme el-Ebraş’a, Zebbâ’ya karşı yürümemesini işaret ettiği vakit, Kusayr b. Sa‘d el-Lahmî’nin sözüdür; yürüyüşünden pişman olunca, Kusayr ona bunu söyledi; iş geçtikten sonra danışan kimse için darb-ı mesel yapılır.

Ve **البقة**: çok çocuklu kadın; bunu İbn Abbâd nakletti.

Ve lamsız olarak: bir kadının adıdır. El-Ahmer inşad etti:
  **بقة** derisinin günü,
  “Saçını kazıt ve kalk” gününden daha üstündür.

İbn Fâris dedi: **بق يبق بقا**: bağışta geniş davranırsa; ve bazı nüshalarda: büyüklükte (geniş davranırsa).

Ve **بق عياله**: nüshalarda böyle “**نشرها**” (yaydı) diye geçmiştir; o yanlıştır; doğrusu: **عيابه**’dir, lisanda olduğu gibi. “**نشرها**”nın manası: içindekini çıkardı; ondan çobanın sözü:
  **عيابه**’yi boşalttığı vakit, hafiflerden otladı;
                      ve her kara bulutlu sağanak, su tulumlarını çözdü.

Ve **بق ماله**: onu dağıttı. Recez söyleyen dedi:
  Müslümanlar içinde, büyüğünü ve küçüğünü,
  onu **بقه** olan fazileti mi gizledi?

Ve **بق النبت**: çıktığı zaman; İbn Fâris’ten.

Ve **بق الجراب**: onu yardı; ve **جراب مبقوق**: yani yarılmış, açık; İbn Abbâd’dan.

Ve **بقت المرأة**: çocukları çoğaldı. Sîbeveyh dedi: **بقت ولدا** ve **بقت كلاما**; senin “**نثرت ولدا**” ve “**نثرت كلاما**” demen gibi.

Zeccâc dedi: **بق الرجل على القوم بقا وبقاقا**; “**فك الرهن بفكه فكا وفكاكا**” misali: konuşması çoğalırsa. Ve ondan Yezîd b. Meysere hadisi: hikmet sahiplerinden bir hakîm, üç yüz otuz mushaf hikmet yazdı da onları insanlar arasında yaydı; Allah, peygamberlerinden bir peygambere vahyetti ki: falana söyle: “Sen yeri **بقاقا** ile doldurdun; ve Allah, senin **بقاقك**’ından hiçbir şeyi kabul etmedi.”

**كأبق فيهما**: yani iki şeyde: çocukların çokluğunda ve sözün çokluğunda. Denilir: **أبقت المرأة**: çocuğu çoğalırsa; ve **أبق الرجل**: sözü çoğalırsa; bunu Cevherî nakletti.

Ve **وبقت السماء**: şiddetli yağmurla geldi; bunu Cevherî nakletti; bu, peş peşe geldiği vakittir.

Ve **البقاق** (bulut gibi): ev eşyasının döküntüleridir; Yezîd b. Meysere hadisi bununla da tefsir edilmiştir.

İbn Abbâd dedi: **البقاق**: çığlıkçı bir kuştur; tekili, **هاء** iledir; Sâgânî, “et-Tekmile”de onu şeddeli ضبط etti.

Ve **البقاق**: çok konuşan adamdır. Cevherî inşad etti:
  Ve ben, örtülü devenin yedeğini çekerim;
  yolculukta dilsiz, evde **بقاق**.

**كالبقاقة** dedi Cevherî: **الهاء** mübalağa içindir; der ki: yolculuk ederse açıklaması yoktur; ve evde ikamet ederse sözü çoğalır.

Ve **المبق** (kalkan gibi): Sâgânî nakletti; ve dedi: bir bedevî konuştu da çoğalttı; ona denildi ki: isimlerinin en güzeli, “**مبقا**” diye çağrılmandır.

Ve **رجل لق بق**: çok sözlü; ve ondan hadis: onun (sallallahu aleyhi ve sellem) Ebû Zer’e dediği: “Bana ne oluyor da seni **لقا بقا** görüyorum; seni Medine’den çıkardıkları vakit halin nasıl olur?” Ebû Zer (radıyallahu anh)da emirlere karşı sertlik ve onlara karşı ağır söz vardı; Osman (radıyallahu anh) ona dair (haber) alırdı; nihayet Rebze’ye çıkmak için ondan izin istedi, ona izin verdi. Ve rivayet olunur: “**لقى بقى**” “**عصا**” vezninde; o, **لقى**’nın tâbîidir: atılmış, bırakılmış olan.

Ve **رجل لقلاق بقباق**; ve keza **فقفاق** ve **ذقذاق** ve **ثرثار** ve **بربار**: bütün bunlar, yani: çok konuşan, saçmalayan; Cevherî nakletti.

Ve **أبقهم خيرا، أو شرا**: onlara (iyilikte yahut kötülükte) geniş davrandı; İbn Abbâd’dan.

Ve **أبق الوادي**: **بقاقه** çıktı; nüshalarda böyle; doğrusu **نباته**’dir, “el-‘Ubâb” ve “Lisân”da olduğu gibi. “el-‘Ubâb”da: “çıktı”; “Lisân”da: “çıkardı.”

Ve **أبقت الغنم في الجدب**: nüshalarda böyle; “el-‘Ubâb”da olan: **انبقت الغنم في عام جدب**: zayıf oldukları halde doğururlarsa.

Ve **البقبقة**: “Sıhâh”ta olduğu gibi bir ses taklididir; testi su içinde ve benzerinde **يبقبق** ettiği gibi; ve tencerenin kaynamasında yaptığı gibi.

Ve **البقباق**: ağız.

Ve denilir: **بقبق علينا الكلام**: onu dağıttıysa.

Ve Abdülmü’min Ebû Sâlim Muzaffer b. Abdülkâhir b. **البققي**; Hamevî’nin harekeli (okuyuşuyla): bir muhaddistir; Ebû Ahmed b. Sekîne’den ve başkalarından işitti. Ve onun nesebi: el-Feth Ahmed b. **البققي**; zındıklık üzere 701 yılında öldürülen.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **بق المكان** ve **أبق**: **بقه**’si çoğaldı. Ve **أرض مبقة**: **البق**’ı çok olan. Ve **بقوق النبت**: onun çıkışı.

Ve **بق الرجل يبق**; “**ضرب**” haddinden; musannifin, Zeccâc’dan naklen “**نصر**” haddine iktisar etmesi daha önce geçti: **يبق ويبق، بقا وبققا وبقيقا**: sözü çoktur.

Ve **بق علينا كلامه**: onu çoğalttı.

Ve **امرأة مبقة**: “**مفعلة**” (vezninde); **بقت ولدا**’dan: eğer saçtıysa. Recez söyleyen dedi:
  Bizim için vardır, lâkin o,
  **مبقة** **مفنه**;
  doğurucu, **معنه**;
  işitici, bakıcı;
  **القنه**’nin ortasında kurt gibi;
  Onu görmüyor musun, onu sanırsın.

Ve **أبق ولد فلان إبقاقا**: çoğaldılarsa.

Ve **أثر بق**: yani açık.

Ve **أبقت السماء**: yağmuru çoğaldı ve peş peşe geldi.

Ve **بق الشيء يبقه**: içindekini çıkardı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البققة**: gevezeler.

Ve **بق الخبر بقا**: onu gönderdi ve yaydı.

Ve **بقة**: bir hisarın adıdır; ve onunla, el-Merkaṣa’nın çocuğuna sözü tefsir edilmiştir:
  **حزقة حزقه**
  **ترق عين بقه**
yani: **عين بقة**’yi yükselt; ve denildi ki: cesedinin küçüklüğü sebebiyle onu **البقة**’ye benzetti. Ve onun sözü:
  **ألم تسمعا بالبقتين المناديا**
**بقة** hisarını ve onunla beraber başka bir yeri kastetti.
