# بقم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بقم

| | ( البَقَّمُ مُشَدّدة القافِ ) قال | الجوهريُّ : هو صِبْغٌ مَعْرُوفٌ ، وهو | العَنْدَم ، قال العَجَّاجُ : | % ( كَمِرْجَلِ الصَّبَاغِ جاشَ بَقَّمُهْ % ) % | قال وقلت لأبي عليّ الفَسَوِيّ : | أعَرَبيٌّ هو ؟ فقال : مُعَرَّبٌ ، قال | وليس في كَلامِهِم اسمٌ على فَعَّلَ إِلَّا | خَمْسَةٌ : خَضَّمُ : لقب العَنْبَر بن | عَمْرِو بنِ تميمٍ ، وبالفِعْلِ سُمِّيَ ، | وَبَقَّمٌ : لهذا الصِّبْغ ؛ وشَلَّمُ : موضعٌ | بالشأم ، وهما أَعْجَمِيّان ، وَبَذَّرُ : | اسمُ ماءٍ من مِياه العَرَب ، وعَثَّرُ : | موضعٌ ، ويحتمل أن يكونا سُمِّيا | بالفِعْلِ . فَثَبَتَ أَنَّ فَعَّل ليس في | أُصُولِ أسمائهم ، وإِنَّما يَخْتَصُّ | بالفِعْلِ ، فإذا سَمَّيْتَ به رَجُلًا لم | يَنْصَرِفْ في المَعْرِفَة للتَّعْرِيف ووَزْنِ | الفِعْلِ وانْصَرِف في النَّكِرَة ، انتهى . | وقال غيره : إِنّما عَلِمْنا من بَقَّم أنّه | دَخِيل معرّب ؛ لأنّه ليس للعرب بِناءٌ | على حُكْمِ فَعَّل ، قال : فلو كانت | بَقَّم عربيّةً لَوُجِدَ لها نَظِيرٌ ، إِلّا ما |

| يُقال بَذَّر وخَضَّم . وحُكِي عن الفَراء : | كُلُّ فَعَّلَ لا يَنْصَرِف إِلّا أن يكونَ | مُؤَنّثا . قال ابن بَرِّي : وذَكَرَ | الجَوالِيقِيُّ في المُعَرَّب : تَوَّجُ : | موضِعٌ بفارِس ، وكذلك خَوَّدُ ، قال | جريرٌ : | % ( أَعْطُوا البَعِيثَ حَفَّةً وَمِنْسَجَا % ) % | % ( وافْتَحِلُوه بَقَرًا بِتَوَّجَا % ) % | وقال ذو الرُّمَّة : | % ( وَأَعْيُنَ العِينِ بأعْلَى خَوَّدا % ) % | وَشَمَّر : اسمُ فَرَسٍ . قُلْتُ : لِجَدِّ | جميل الذي يقول فيه : | % ( وَجَدِّيَ يا حَجّاجُ فارِسُ شَمَّرَا % ) % | وقد جَوَّزَ بعضُهم أن يكون تَوَّجُ | وخوَدَُّفَوْعَلًا ، وقد أَغْفَلَ المصنِّفُ | التنبيه على كَوْنِه مُعَرَّبا ، وعلى أَنّه | من باب الأَشْباه والنَّظائر ، وهو | قُصُورٌ عَجِيبٌ ، وقد مرّت الإشاره | إلى ذكر نظائر بَقَّم مِراراً في الجِيم ، | وأكثرُها في الراءِ ، فتأَمَّل ، وهو : | ( خَشَبٌ شَجَرُة عِظامٌ ووَرَقُه كَوَرقِ | اللَّوْزِ وساقُهُ أَحْمَرُ ، يُصْبَغُ بِطَبِيخِهِ ، | وَيُلْحِمُ الجِراحاتِ ، وَيَقْطَعُ الدَّمَ | المُنْبَعِثَ من أيِّ عُضْوٍ كانَ ، | ويُجَفِّفُ القُروَح ، وَأَصْلُه سَمُّ | ساعَةٍ ) ، قال الأَعْشَي : | % ( بِكَأْسٍ وَإِبْرِيقٍ كَأَنَّ شَرابَها % | إِذا صُبَّ في المِصْحاةِ خالَطَ بَقَّمَا ) % | ( والبُقَّمُ ، كَسُكَّرٍ : شَجَرَةُ جَوْزِ | ماثِل ) . | ( و ) البُقامَةُ ، ( كَثُمامَةٍ : الصُّوفُ |

| يُغْزَلُ لُبُّها ويَبْقَى سائرُها ) وبه شُبِّه | الرجلُ الضَّعِيفُ . ( و ) البُقامَةُ : ( ما | سَقَطَ من النادِفِ مِمّا لا يُقْدَرُ على | غَزْلِهِ . و ) قيل : هو ( ما يُطَيِّره | النّجّار ) : كذا في النّسخ ، | والصوابُ : النَّجَّاد ، بالدال ، كما في | اللّسان . وفي التَّهذيب : رَوَى سَلَمَةُ | عن الفَرَّاء : البُقامَةُ : ما تَطايَرَ من | قَوْسِ النَّدّاف من الصُّوف . وأنشد | ثَعْلَب : | % ( إذا اغْتَزَلَت من بُقامِ الفَرِير % | فيا حُسْنَ شَمْلَتها شَمْلَتَا ) % | % ( ويا طِيبَ أَرْواحِها بالضُّحَى % | إذا الشَّمْلَتان لَها ابْتُلَّتَا ) % | قال ابن سِيدَه : حُذِفَت الهاءُ من | البُقامِ ضَرُورَة ، أو هو جمع بُقامَةٍ ، | أو لغةٌ فيها ولا أعرفها ، وقوله : | شَمْلَتا كأنّ هذا يَقُولُ في الوَقْف | شَمْلَتْ ، ثم أجراها في الوَصْل | مُجراها في الوَقْفِ . | ( و ) من المجاز : البُقامَةُ : ( القَلِيل | العَقْلِ ) يقال : ما كان إلّا بُقامَةً شُبِّه | في قِلَّةِ عَقْلِهِ بالصُّوف . ( و ) قال | اللّحيانيّ : يُقال للرَّجُلِ ( الضَّعِيف ) : | ما أَنْتَ إِلّا بُقامَة . قال ابن سِيدَه : | فلا أدري : أَعَنَى ضَعِيفَ ( الرَّأْي ) | والعَقْلِ أَمْ الضّعِيفَ في جِسْمه . | ( والبُقْمُ ، بالضَّمّ وبِضَمَّتَيْن ) مثال | يُسْرٍ ويُسُرٍ : ( بَطْنٌ من العَرَب ) ، عن | ابن دريد . قلت : ويقال لهم أيضًا : | البُقُوم الواحد باقِمٌ ، واسمه عامِرُ بن | حَوالَةَ ابن الهِنْوِ بنِ الأَزْد ، هكذا | أَوْرَدَهُ صاحبُ الأغاني في ترجمة | حاجِزٍ الأَزْدِيّ ، عن ابن دُرَيْد | بِسَنَدِه ، وفيه قال حاجِزٌ : ما جاراني | إلّا أُطَيْلِس أَعْسَر من البُقُومِ . | ( وباقُومُ الرُّومِيُّ النَّجّارُ ) : | صحابيّ ، رضي اللّه عنه ، وهو | ( مَوْلَى سَعِيدِ بنِ العاصِ ) رَضِيَ اللّه |

| عنه ، وهو ( صانِعُ المِنْبَر الشَّرِيفِ ) | ذكره أهل السير . | ( وبَقِمَ البَعِيرُ ، كَفَرِحَ ) بَقَمًا : | ( عَرَضَ له داءٌ من أَكْلِ العُنْظُوانِ ) | نقله الصاغانيّ . | ( وَتَبَقَّمَ الغَنَم ) المَجْر : إذا ( ثَقُلَ | عليها أَوْلادُها في بُطُونِها ) فَرَبَضَتْ | ( فلَمْ تَثُرْ ) من موضعها ، نقله | الصاغانيّ . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرك عليه : | البُقْمَةُ ، بالضَّمّ : طُعْمٌ للسَّمَكِ | يُرْمَى لها في الماءِ الرّاكِدِ فَتَسْمَن | عليه وَيَتَغَيّر الماءُ لذلك وَأَظُنُّه لغة | عامِيّة في بقم الماضي ذِكْرُه . | |

### Türkçe

| | ( **البَقَّمُ مُشَدّدة القافِ** ) dedi | el-Cevherî: O, bilinen bir boyadır; o | **العَنْدَم**’dır. el-Accâc dedi: | % ( Boyacının kazanı gibi, **بَقَّمُهْ**’u kaynadı ) % | Dedi ki: Ebû Alî el-Fesevî’ye dedim: | Bu Arapça mıdır? Dedi ki: Arapçalaştırılmıştır. Dedi | ve onların sözlerinde **فَعَّلَ** vezni üzere bir isim yoktur, ancak | beş (tane) hariç: **خَضَّمُ**: Temîm b. Amr b. Temîm’in oğlu el-Anber’in | lakabıdır; fiil ile adlandırıldı. | Ve **بَقَّمٌ**: bu boya içindir. Ve **شَلَّمُ**: Şam’da bir yerdir; ikisi de yabancıdır. Ve **بَذَّرُ**: | Arap sularından bir suyun adıdır. Ve **عَثَّرُ**: | bir yerdir; ikisinin de | fiil ile adlandırılmış olması muhtemeldir. Böylece sabit oldu ki **فَعَّل** onların isimlerinin asıllarında değildir; ancak | fiile mahsustur. Şayet onunla bir adamı adlandırırsan, marifede | tarif ve fiil vezni sebebiyle tenvin almaz; nekirede ise tenvin alır; bitti. | Başkası dedi ki: Biz **بَقَّم**’dan onun | içeri girmiş, Arapçalaştırılmış olduğunu ancak şundan bildik: çünkü Arapların **فَعَّل** hükmü üzere bir bina(ları) yoktur. Dedi ki: Şayet | **بَقَّم** Arapça olsaydı, onun için bir benzeri bulunurdu; ancak |

| **بَذَّر** ve **خَضَّم** denilen (şey) müstesna. el-Ferrâ’dan hikâye edildi: | Her **فَعَّلَ** tenvin almaz; ancak | müennes olursa (alır). İbn Berrî dedi: ve | el-Cevâlîkî **المُعَرَّب**’da zikretti: **تَوَّجُ**: | Fâris’te bir yerdir; yine **خَوَّدُ** (da böyledir). Cerîr dedi: | % ( **البَعِيثَ**’e bir **حَفَّةً** ve bir **مِنْسَجَا** verin ) % | % ( Ve onu **تَوَّجَا**’da sığır (olarak) edinin ) % | Zü’r-Rumme dedi: | % ( Ve **خَوَّدا**’nın en üstünde ceylan gözleri ) % | Ve **شَمَّر**: bir atın adıdır. Dedim ki: Cemîl’in dedesi içindir; onun hakkında şöyle der: | % ( Ve dedem, ey Haccâc, **شَمَّرَا**’nın süvarisidir ) % | Bazıları **تَوَّجُ** ve **خوَدَُّ**’un **فَوْعَلًا** olmasını caiz gördü. Müellif, onun Arapçalaştırılmış oluşuna ve onun | **الأَشْباه والنَّظائر** babından olduğuna dair tenbihi ihmal etmiştir; bu | acayip bir kusurdur. **بَقَّم**’ın benzerlerinin zikrine işaret, **الجِيم**’de defalarca geçti; | çoğu **الرَّاءِ**’dadır; öyleyse düşün. Ve o: | ( Büyük bir ağacın odunudur; yaprağı badem yaprağı gibidir; gövdesi kırmızıdır. Kaynatmasıyla boyanır; | yaraları kaynatır; hangi uzuvdan olursa olsun fışkıran kanı keser; | yaraları kurutur; aslı bir saatlik zehirdir ). el-A‘şâ dedi: | % ( Bir kadehle ve bir ibrikle; sanki içkisi, | **المِصْحاةِ**’ye döküldüğünde **بَقَّمَا** ile karışır ) % | ( Ve **البُقَّمُ**; **سُكَّرٍ** gibi: **جَوْزِ ماثِل** ağacıdır ). | ( Ve ) **البُقامَةُ**, ( **ثُمامَةٍ** gibi: yünün | özü eğrilir, geri kalanı kalır ) ve onunla | zayıf adam benzetilmiştir. ( Ve ) **البُقامَةُ**: ( **النادِفِ**’ten düşen, eğrilmesine güç yetirilemeyen şeydir. Ve ) denildi ki: o ( **النّجّار**’ın uçurduğu şeydir ): nüshalarda böyle. | Doğrusu: **النَّجَّاد**’dır, **الدال** ile; **اللّسان**’da olduğu gibi. **التَّهذيب**’de: Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: **البُقامَةُ**: | yünden, yün atıcısının yayından uçuşan şeydir. Sa‘leb inşad etti: | % ( **الفَرِير**’in **بُقامِ**’ından eğirdiğinde, | ne güzeldir onun **شَمْلَتها**’sı, **شَمْلَتَا** ) % | % ( Ve ne hoş onun kokuları kuşluk vaktinde, | iki **الشَّمْلَتان** onun için ıslandığında ) % | İbn Sîde dedi: **البُقامِ**’dan **الهاء** zaruret sebebiyle hazfedilmiştir; yahut o **بُقامَةٍ**’nin cem‘idir; yahut onda bir lugattır, onu bilmem. Ve onun sözü: | **شَمْلَتا**; sanki bu, vakıfta **شَمْلَتْ** der; sonra onu vasılda | vakıftaki yürütmesi üzere yürütmüştür. | ( Ve ) mecazdan: **البُقامَةُ**: ( az akıllı )dır. Denilir: o ancak bir **بُقامَةً** idi; aklının azlığında | yüne benzetildi. ( Ve ) el-Lihyânî dedi: ( zayıf ) adama denilir: | sen ancak bir **بُقامَة**’sın. İbn Sîde dedi: | Bilmiyorum: zayıf ( **الرَّأْي** ) ve aklı mı kastetti, yoksa bedeninde zayıf olanı mı. | ( **البُقْمُ**; damme ile ve iki damme ile ) **يُسْرٍ** ve **يُسُرٍ** misali: ( Araplardan bir batın )dır; İbn Düreyd’den. Dedim ki: Onlara ayrıca | **البُقُوم** da denilir; tekili **باقِمٌ**’dir. Onun adı **عامِرُ بن حَوالَةَ ابن الهِنْوِ بنِ الأَزْد**’dir. Böylece | **الأغاني** sahibi, Hâciz el-Ezdî’nin tercümesinde, İbn Düreyd’den | senediyle rivayet etti. İçinde Hâciz dedi ki: Bana komşu olmadı | ancak **أُطَيْلِس**; **البُقُومِ**’dan daha solaktır. | ( **وباقُومُ الرُّومِيُّ النَّجّارُ** ): | sahâbîdir, Allah ondan razı olsun. Ve o | ( Sa‘îd b. el-Âs’ın mevlâsıdır ), Allah ondan razı olsun. Ve o ( şerefli minberin ustasıdır ); | siyer ehli onu zikretti. | ( **وبَقِمَ البَعِيرُ ، كَفَرِحَ** ) **بَقَمًا**: | ( **العُنْظُوانِ** yemekten ona bir hastalık arız oldu ) Sâgânî nakletti. | ( **وَتَبَقَّمَ الغَنَم** ) **المَجْر**: ( karınlarında yavruları ağır geldiğinde ) | çöktü; ( yerinden kalkmadı ); Sâgânî nakletti. | | [ ] Ve ona müstedrek olanlardandır: | **البُقْمَةُ**, damme ile: balık için bir yemdir; durgun suya onun için atılır; onunla semirir | ve bunun sebebiyle su değişir. Ve zannederim ki o, geçmişte zikri geçen **بقم**’da avamî bir lugattır. | |
