# بقي (ب-ق-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden içinde kalan şey demektir

- Harfler: ب - ق - ي
- Kur'an'da: 21 geçiş · 21 ayet · 13 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بقى

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأَبْقَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%89.md) | وَأَفْعَلُ | Ve daha kalıcı | 7 | 7 | [20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/20:71.md) |
| [الْبَاقِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Baki kalanlar | 2 | 2 | [26:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/26:120.md) |
| [وَالْبَاقِيَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | وَالْفَاعِلَاتُ | Ve baki kalanlar | 2 | 2 | [18:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/18:46.md) |
| [أَبْقَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%89.md) | أَفْعَلَ | Bakiye bıraktı | 1 | 1 | [53:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/53:51.md) |
| [بَاقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8D.md) | فَاعِلٌ | Baki kalan | 1 | 1 | [16:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/16:96.md) |
| [بَاقِيَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Baki kalan | 1 | 1 | [43:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/43:28.md) |
| [بَاقِيَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Baki kalan | 1 | 1 | [69:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/69:8.md) |
| [بَقِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فَعِلَ | Baki kaldı | 1 | 1 | [2:278](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/2:278.md) |
| [بَقِيَّةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8D.md) | فَعِيلَةٍ | Baki kalıcı | 1 | 1 | [11:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/11:116.md) |
| [بَقِيَّةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8F.md) | فَعِيلَةُ | Baki kalıcı | 1 | 1 | [11:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/11:86.md) |
| [تُبْقِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A8%D9%92%D9%82%D9%90%D9%8A.md) | تُفْعِلُ | Bakiye bırakır | 1 | 1 | [74:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/74:28.md) |
| [وَبَقِيَّةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8C.md) | وَفَعِيلَةٌ | Ve baki kalıcı | 1 | 1 | [2:248](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/2:248.md) |
| [وَيَبْقَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%82%D9%8E%D9%89.md) | وَيَفْعَلَ | Ve baki kalır | 1 | 1 | [55:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/55:27.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (113 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 30 · Hayr : At sürüsü demektir
2. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
3. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
4. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
5. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Uyanık yılan demektir
6. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Sevb dış elbise demektir
7. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
8. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
9. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
10. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
11. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
12. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
13. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
14. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
15. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
16. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
17. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
18. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
19. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
20. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
21. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
23. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
24. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بقي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (lâmü'l-fiili yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md), [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md), [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zeval bulmayıp ilk hâli üzere varlığını sürdürmesi, tükenişten arta kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Geçici dünya metaına karşı ahiretin, ilahi zatın ve salih amellerin kalıcılığı ve üstünlüğü |
| Çekirdek Özet 3 | Tükenen ve eksilen varlık düzeninde değerin ancak ontolojik ve ahlaki süreklilikle tescil edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt geride kalan tortu veya parça anlamına indirgenerek ilahi ve ahlaki ebediyet boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بق | Yarma, açığa çıkarma, yayılma ve beliren izi koruma; [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) kökünde toprağı veya karnı yarma, [بقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9.md) kökünde zeminde beliren farklı renk ve iz, [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) kökünde toprağı yarıp çıkan yeşillik anlamında görülür. | ي | Çekirdeğin yarma ve açığa çıkma hareketine esneklik ve zamansal uzanım katarak beliren durumun yok olmayıp hâli üzere sürmesi ve arta kalması anlamını oluşturur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İçeride tutma, barındırma, koruma ve dış etkenlere karşı muhafaza etme işlevi. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sınır, toplanma, döngüsel sebat ve odaklanma noktası. |
| ي | El ve kol | Eylemin devamı, uzanma, tasarrufun ve etkinin zamana yayılması. |
| بقي | Barınma alanında toplanıp sınırlanarak zamansal olarak uzanma ve dağılmaktan korunma | Dış şartların tüketici etkisine rağmen korunaklı bir merkezde toplanarak yok olmaktan kurtulma ve varlığını ileriye doğru taşıma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kaptaki sıvı döküldükten veya harcandıktan sonra dipte kalan miktar; helak edici bir afetten veya savaştan sonra sağ kalıp varlığını sürdüren topluluk. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî dostluk hukukunu koruma ve kusurları bağışlayıp cana kıymama bağlamında kökü şöyle kullanır: ولست بمستبق أخا لا تلمه / على شعث أي الرجال المهذب |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde birini gözlemek, yolunu beklemek ve korumak anlamında kullanılmıştır; nitekim Muâz b. Cebel yatsı namazını beklemeyi بقينا رسول الله şeklinde ifade etmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’n-Nâbiğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde بقي kökü ağırlıklı olarak Güney ve Batı Sami dillerinde korunma, arta kalma, geride durma ve devam etme semantik alanıyla belgelenir. Arapça kökteki temel anlam olan fenanın zıddı olma ve bir şeyin ilk hâli üzere sebat etmesi, klasik Arapçanın kendi iç türetiminde felsefi ve teolojik bir boyut kazanarak mutlak bekā kavramına ulaşmıştır. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı kök dizilimi yerine kökle semantik ve fonetik olarak akraba kabul edilen veya türevsel paralellik taşıyan yapılar daha ziyade ayrılma, yarılma veya geri durma bağlamında izlenir; nitekim Proto-Sami ikili tabanı بق fiziksel yarılma ve parçalanmayı gösterirken Arapçada son harfin zayıflamasıyla bu fiziksel hareket yok oluş karşısında direnip kalma ve bakiye bırakma yönünde semantik kaymaya uğramıştır. Kökün Klasik Süryanicede ve Ge'ez dilinde benzer fonetik varyantları geride kalma ve muhafaza edilme anlam dairesinde sınırlı biçimde mevcuttur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بقي | Tüketim, zeval ve yok oluş süreçlerinden sonra geride sabit kalma, canı bağışlama ve gözetleme yönünde gelişen yerli semantik evrim. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami paralelleri | İkili çekirdeğin ayrılma ve açılma imgesinden Arapça ve Güney Sami kolunda korunma ve arta kalma kavramına özelleşmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Geniş ailede yarılma ve geride kalma kökleriyle fonetik yakınlıklar görülse de doğrudan ortak leksikal miras zayıftır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بقي | Anlamlı | Süreklilik ve kalıcılık | Tüketimden arta kalan, zeval bulmayan, yok oluşun zıddı olan varlık durumu. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [بيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%82.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel olarak değerlendirilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [قبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Toplama ve büzme | Bir şeyi bir araya getirmek, büzmek veya toplamak; parmak uçlarını birleştirmek. | Anlamca ters yönde toparlama bağı; Kur'an'da geçmez. |
| قيب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sistematiğinde mühmel veya ikincil kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يبق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği Arapçada kök olarak kullanılmaz. | Kur'an'da geçmez. |
| يقب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kayıtlarında bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بقي | Merkez | Kalıcılık ve arta kalma | Yok edici unsurların akışı karşısında özünü kaybetmeden sabit kalıp zeval bulmama durumu. | Şeyin ilk hâli üzere bozulmadan ve tükenmeden sürmesi. |
| [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Sonsuzluk ve eskimezlik | بقي genel olarak varlığın zeval bulmamasını ifade ederken [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) değişime uğramadan, ihtiyarlamadan ve bozulmadan çok uzun süre veya ebediyen kalmayı vurgular. | Bozulmama ve eskimezlik boyutu öne çıkar. |
| [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Kesintisiz devamlılık | بقي yok oluşun zıddı olarak son bulmamayı, [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) ise bir fiilin veya hâlin aralıksız ve kesintisiz sürmesini ifade eder. | Zamansal akışın kesintiye uğramaması esastır. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Yerinde durma ve sebat | بقي ontolojik olarak varlığını korumayı, [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) ise hareket ve sarsıntı karşısında fiziksel veya kararsal olarak yerinden oynamamayı anlatır. | Mekânsal ve konumsal direnç ön plandadır. |
| [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Artma ve bolluk | بقي yok olmaktan kurtulan kalıntıyı, [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) ise eksilmeden tam kalıp çoğalan zenginliği vurgular. | Miktar olarak tamlık ve bereket içerir. |
| [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) | Zıt | Yok olma ve tükenme | بقي varlığın devamını ve arta kalmasını anlatırken [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) varlığın bütünüyle tükenmesini, izinin silinmesini ve son bulmasını ifade eder. | Varlığın ortadan kalkması ve zevali. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بقي | Kalmak, sürmek, arta kalmak | Yok oluşa ve tükenişe karşı varlığını ilk hâli üzere koruma. | Kesin |
| Latince | Remanere, permanere, residuum | Geride kalmak, kalıcı olmak, bakiye | Remanere ve residuum fiziksel arta kalmayı karşılarken permanere zamansal kalıcılığı karşılar; ilahi zatın mutlak bekāsını tek başına kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Remain, endure, persist, residue | Kalmak, tahammül edip sürmek, arta kalan | Remain ve residue harcanandan arta kalanı, endure ve persist ise yıpratıcı etkilere rağmen varlığını sürdürmeyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | Bleiben, fortbestehen, Überrest | Kalmak, varlığını sürdürmek, kalıntı | Bleiben genel kalıcılığı, fortbestehen devamlılığı, Überrest ise fiziksel bakiyeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Demeurer, subsister, reste | Kalmak, varlığını korumak, artık | Subsister ontolojik varoluşun sürmesini, demeurer durağanlığı, reste ise parçalı arta kalışı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَأَبْقَى | Daha üstün ve kalıcı nimet veya azap | Ahiret hayatının, Rabbin mükâfatının veya cezasının dünya hayatına kıyasla sürekliliği bağlamında; Tâhâ [20:71](https://lisan.digital/tr/ayet/20:71.md), Tâhâ [20:127](https://lisan.digital/tr/ayet/20:127.md), Kasas [28:60](https://lisan.digital/tr/ayet/28:60.md), A'lâ [87:17](https://lisan.digital/tr/ayet/87:17.md). |
| وَيَبْقَى / بَاقٍ | İlahi zatın zevalsizliği ve mutlak bekā | Her şeyin fani olduğu evrende sadece Allah'ın vechini ve O'nun katındakileri niteleme bağlamında; Nahl [16:96](https://lisan.digital/tr/ayet/16:96.md), Rahmân [55:27](https://lisan.digital/tr/ayet/55:27.md). |
| وَالْبَاقِيَاتُ | Kalıcı salih ameller | Gelip geçici dünya ziynetine karşı ahirette semeresi ebedi kalacak olan taat ve ameller bağlamında; Kehf [18:46](https://lisan.digital/tr/ayet/18:46.md), Meryem [19:76](https://lisan.digital/tr/ayet/19:76.md). |
| بَقِيَّةٍ / بَقِيَّةٌ | Erdemli kalıntı, meşru kazanç ve kutsal miras | Toplumda ıslahı sürdüren faziletli topluluk, helal kâr ve peygamberlerden geriye kalan manevi miras bağlamında; Bakara [2:248](https://lisan.digital/tr/ayet/2:248.md), Hûd [11:86](https://lisan.digital/tr/ayet/11:86.md), Hûd [11:116](https://lisan.digital/tr/ayet/11:116.md). |
| الْبَاقِينَ / بَاقِيَةً | Helaktan kurtulan zürriyet veya geride kalan nesil | Nuh'un gemisinde kurtulanlar ile helak edilen kavimlerden geriye hiçbir iz kalmadığını bildiren bağlamda; Şuarâ [26:120](https://lisan.digital/tr/ayet/26:120.md), Sâffât [37:77](https://lisan.digital/tr/ayet/37:77.md), Hâkka [69:8](https://lisan.digital/tr/ayet/69:8.md). |
| تُبْقِي / أَبْقَى | Tüketmeme, geride hiçbir şey bırakmama veya cezalandırma | Sekar cehenneminin hiçbir şeyi esirgemeyip yok etmesi ve Âd kavminin kökünün kazınması bağlamında; Necm [53:51](https://lisan.digital/tr/ayet/53:51.md), Müddessir [74:28](https://lisan.digital/tr/ayet/74:28.md). |
| بَقِيَ | Finansal borçtan arta kalan haram miktar | Faiz işlemlerinden geriye kalan alacakların terk edilmesi emri bağlamında; Bakara [2:278](https://lisan.digital/tr/ayet/2:278.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı selbiyye (bekā sıfatı) | Allah'ın varlığının sonunun olmaması, fena ve ademin O'na arız olamayacağı meselesi; zât-sıfat ilişkisi ve bekā kavramının zâtın aynısı mı gayrısı mı olduğu tartışması. | Mutlak, ebedi ve zeval bulmaz varoluş. |
| Fıkıh | Terike, borç tasfiyesi ve riba hükümleri | Harcanan veya dağıtılan maldan geriye kalan bakiye, faiz fazlalıklarının düşürülmesi ve miras taksiminden sonra arta kalan malın durumu. | Hukuki ve mali tasfiyeden sonra geriye kalan meşru veya gayrimeşru hak. |
| Tefsir | Karşılaştırmalı ontoloji ve ahlak | Dünya nimetlerinin fani oluşu ile ilahi rıza ve salih amellerin kalıcılığı arasındaki mukayese; helak olan kavimlerden hiçbir izin kalmaması. | Hakiki değerin zamansal ve ahlaki süreklilikle belirlenmesi. |
| Hadis | Nübüvvet mirası ve ibadeti bekleme | Rasûlullah'ın yolunu gözleme (بقينا), geride bırakılan sünnet ve takvanın kalıcılığı üzerine kurulan rivayetler. | Sadakat, sabırla gözetleme ve hayırlı iz bırakma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ahiret inancı | Mutlak bekā ve salih amel | Fanilik bilincini uyandırıp insanı zevalsiz olana yönlendirme | Geçici varlıklar dünyasında insana mutlak ve sarsılmaz bir sığınak gösterir; Rahmân [55:27](https://lisan.digital/tr/ayet/55:27.md). | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve kalıcı bilgi | Baki ilim ve metodolojik birikim | Yanıltıcı ve dönemsel teorilerden arınarak tükenmeyen kök bilgiye ulaşma | Zamanın yıpratamadığı evrensel ilkeleri tescil eder ve bilginin sürekliliğini temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve kamu düzeni | Islah ehli kalıntı zümre (ülü'l-bakıyye) | Toplumun çöküşünü önleyen direnç merkezi ve ahlaki denetim | Helak tehdidi altındaki nizamı ayakta tutan erdemli azınlığın siyasal ve ahlaki mücadelesini kurar; Hûd [11:116](https://lisan.digital/tr/ayet/11:116.md). | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, faiz yasağı ve meşru kazanç | Helal sermaye artığı ve faizden arınmış bakiye | Gayrimeşru fazlalığı tasfiye edip bereketli asıl değeri koruma | Faiz artıklarını sıfırlayarak meşru kazancı kalıcı refahın temeli kılar; Bakara [2:278](https://lisan.digital/tr/ayet/2:278.md), Hûd [11:86](https://lisan.digital/tr/ayet/11:86.md). | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kalan operatörü (modulo aritmetiği) ve kütlenin/enerjinin korunumu | Bölme işleminde tam bölünmeyen ve korunan artık miktar; termodinamik ve fizikte sistemdeki dönüşümlere rağmen yok olmayıp baki kalan toplam enerji veya madde miktarı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hafıza ve kültürel tortu (resilience) | Kriz, savaş ve afet dönemlerinde toplumun çözülüp yok olmasını engelleyen, kuşaktan kuşağa aktarılarak korunan ahlaki ve hukuki dayanıklılık çekirdeği. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece muhasebe veya ticaret dilindeki parasal arta kalana (bakiye) ya da felsefi planda kuru bir zaman sonsuzluğuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ilahi zatın zevalsizliğini, helak süreçlerinde hakikati savunan ahlaki azınlığı, helal kazancın bereketini ve ahirete taşınan salih amelleri kapsayan çok boyutlu anlam alanı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki bekā vurgusunun pasif bir geride kalış sanılması neticesinde, ayetlerdeki ahlaki sorumluluk, ıslahatçı direnç ve ahirete dönük değerler hiyerarşisinin kavranamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurundaki en temel karşıtlık olan fena-bekā dengesini kurar; insana neyin değersizce yok olacağını, neyin ise ebedi kıymet taşıyacağını gösteren anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret nimetlerinin üstünlüğünü bildiren ayetlerde, faiz yasaklarında, helak edilen kavimlerin kıssalarında ve toplumsal ıslahatı emreden ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi servet ve iktidarın kalıcı olduğunu zanneden algıyı yıkar; ayrıca bekāyı sadece geleceğe ait bir zaman uzantısı değil, meşruiyet ve salih amelle kazanılan ilahi bir nitelik olarak açıklar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kabın dibinde dökülmeden kalan sıvı tortusu, savaştan veya afetten sağ kurtulan kalıntı canlı topluluk.
- Soyut anlam: Aşındırıcı, helak edici ve tüketici süreçlerin bütününe rağmen özünü kaybetmeden ilk hâli üzere varlığını sürdürme durumu.
- Sistematik karşılık: Değer ve varlık hiyerarşisinde tükenişe mahkûm olan fani unsurlar ile mutlak ve kalıcı olan ilahi ve ahlaki hakikat arasındaki ontolojik ayrım.
- LaTeX modeli: $$B = V \setminus F, \quad \lim_{t \to \infty} F(t) = 0 \implies \lim_{t \to \infty} B(t) = V_{\infty}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$ toplam varlık ve değerler kümesini, $F$ zevale ve yok oluşa uğrayan fani unsurları, $B$ ise tükenişten arta kalarak varlığını sürdüren baki kısmı temsil eder. Zaman sonsuza giderken ($t \to \infty$) fani olanın değeri sıfıra yaklaşırken geriye sadece mutlak ve kalıcı olan öz ($V_{\infty}$) kalır. Kökün Kur'an'daki anlamı fani olanın elenip baki olanın tescil edilmesidir.

## Geçtiği ayetler (21 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:248](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/2:248.md) — وَبَقِيَّةٌ

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Peygamberi onlara dedi ki: Gerçekten onun hükümdarlığının alameti size Tabut’un gelmesidir ki, onda Rabbınızdan bir «Sekine» ve Musa hanedanıyla Harun hanedanının terkettiklerinden bir kalıntı vardır. Melekler onu yüklenecektir. Şayet inananlardan iseniz; elbette bunda, sizin için kesin bir ayet vardır.

### [Bakara 2:278](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/2:278.md) — بَقِيَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkun. Eğer mü’minlerden iseniz, faizden kalanı bırakın.

### [Hud 11:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/11:86.md) — بَقِيَّةُ

بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ

Meal (IK): İman ediyorsanız; Allah’ın geri bıraktığı sizin için daha hayırlıdır. Sonra ben, sizin üzerinizde bir koruyucu da değilim.

### [Hud 11:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/11:116.md) — بَقِيَّةٍ

فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ

Meal (IK): Sizden önceki nesillerin ileri gelenleri yeryüzünde bozgunculuğa engel olmalı değil miydiler? Onlardan kurtardıklarımız pek azdır. Zalim olanlar ise yalnız kendilerine verilen refahın ardına düştüler. Suçlu kimselerdi onlar.

### [Nahl 16:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/16:96.md) — بَاقٍ

مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sizin yanınızdaki tükenir. Allah’ın katında olanlar ise sonsuzdur. Sabredenlere mükafatlarını, yaptıklarının daha güzeli ile ödeyeceğiz.

### [Kehf 18:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/18:46.md) — وَالْبَاقِيَاتُ

الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا

Meal (IK): Mal ve oğullar dünya hayatının zinetidir. Ama baki kalacak salih ameller, sevab olarak da, amel olarak da Rabbının katında daha hayırlıdır.

### [Meryem 19:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/19:76.md) — وَالْبَاقِيَاتُ

وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا

Meal (IK): Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır. Baki kalacak salih ameller Rabbının katında hem sevab olarak daha hayırlı, hem de netice olarak daha hayırlıdır.

### [Taha 20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/20:71.md) — وَأَبْقَى

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى

Meal (IK): Dedi ki: Ben size izin vermeden mi O’na inandınız? Doğrusu o size büyü öğreten büyüğünüzdür. Öyleyse ben de ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama olarak keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım. O zaman hangimizin azabının daha çetin ve devamlı olduğunu bileceksiniz.

### [Taha 20:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/20:73.md) — وَأَبْقَى

إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Doğrusu biz, hatalarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbımıza iman ettik. Allah’ın vereceği mükafat daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Taha 20:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/20:127.md) — وَأَبْقَى

وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى

Meal (IK): İşte israf edenleri, Rabbının ayetlerine inanmayanları böylece cezalandıracağız. Hem ahiretin azabı daha çetin ve daha süreklidir.

### [Taha 20:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/20:131.md) — وَأَبْقَى

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Onlardan bazılarına; denemek için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme. Rabbının rızkı daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Şuara 26:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/26:120.md) — الْبَاقِينَ

ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ

Meal (IK): Sonra geride kalanları suda boğduk.

### [Kasas 28:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/28:60.md) — وَأَبْقَى

وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Size verilen herhangi bir şey; dünya hayatının bir geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve devamlıdır. Hala akletmez misiniz

### [Saffat 37:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/37:77.md) — الْبَاقِينَ

وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ

Meal (IK): Ve onun soyunu süreklilerin kendisi kıldık.

### [Şura 42:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/42:36.md) — وَأَبْقَى

فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Meal (IK): Size verilen herhangi bir şey, yalnızca dünya hayatının bir geçimliliğidir. Allah katında olan ise, hem daha hayırlı, hem de daha bakidir. Bu; iman edenler ve Rabblarına tevekkül edenler içindir.

### [Zuhruf 43:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/43:28.md) — بَاقِيَةً

وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Ve onu; belki dönerler diye ardından gelenler için kalıcı bir kelime kıldı.

### [Necm 53:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/53:51.md) — أَبْقَى

وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى

Meal (IK): Semud’u da. Geri bırakmadan.

### [Rahman 55:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/55:27.md) — وَيَبْقَى

وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ

Meal (IK): Ancak celal ve ikram sahibi Rabbının zatı baki kalacaktır.

### [Hakka 69:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/69:8.md) — بَاقِيَةٍ

فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ

Meal (IK): Şimdi onlardan geri kalan bir şey görüyor musun?

### [Müddessir 74:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/74:28.md) — تُبْقِي

لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ

Meal (IK): O, ne geri bırakır, ne de azabdan vazgeçer.

### [Ala 87:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/ayet/87:17.md) — وَأَبْقَى

وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Halbuki ahiret, daha hayırlı ve daha bakidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden içinde kalan şey demektir. Sonraları kullanılan herhangi bir şeyden arta kalanlara bakiye denmiştir. Sonrada ebedi anlamında baki kullanılmıştır.
“Vika” kap demektir. İçine eşya konarak saklanır. Böylece oraya konan eşyanın ömrü uzar. Zamanla “ve” harfi “be”ye dönüşmüş, “baki” devamlı, sürekli ve sonu olmayan, ebed anlamları kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والباء و"وايء" معهما
ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق مستعملات.
قوب: القَوْبُ: أن تقوّب أرضاً، أو حفرة شبه التَّقْوير، تقول: قُبْتُها فانقابت.
وقد قوّبُوا مَتْنَ الأرض، أي: أثروا فيها بمواطئهم ومحلهم، قال:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
والقَوْبُ: أن يُقَوِّبَ الجرب جلد البعير فترى فيه قوباً قد جردت من الوبر، وبه سميت القوباء التي تخرج في جلد الإنسان فتداوى بالرِّيق، قال:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة
والفليقة: الأمر العجب، وأمر مُفْلِق، أي: عجب.
وقاب قوسين في قول الله عز وجل: "فكان قاب قَوْسَيْن أو أَدْنَى" عن الحسن: طُول قوسين، وقال مُقاتل: لكل قَوْسٍ قابان، وهما ما بين المقبض والسية.
وقب: الوَقْبُ: كل قَلْتٍ، أو حفرة، كقَلْتٍ في فِهْرٍ، وكوَقْبِ المدهنة، قال:
في وقب خوصاء كوقب المدهن
ووَقْبَةُ الثريد: أنقوعته.
والوَقِيبُ: صوت قُنْبِ الدابة. يقال: وَقَبَتِ الدابة تَقِبُ وقيباً.
ووَقَبَ الظلام، أي: دخل يَقِبُ وَقْباً ووُقُوباً.
والإِيقابُ: إدخال الشيء في الوَقْبة.
بوق: البَوْقُ من المطر: الكثير، يقال: أصابها بَوْقٌ من المطر. وقول رؤبة:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق
جمع بُوقَة كما قالوا في جمع الأوقة: أُوَق. ويقال: هو جماعة بَوْق المطر، ويقال: بل البُوقة: شجرة من دِقِّ الشجر شديدة الالتواء. وهذا كما قال:
منهتك الشعران نضاخ العذب
والعَذَبُ: شجرة من الدِّقّ.
وباقَتْهُمْ بائقة تَبُوقُهم بُؤُوقاً، أي: نزلت بهم نازلة شديدة.
والبوائق: الدواهي: وكذلك البوائج.
والبُوق: شبه منقاف ملتوي الخرق، وربما نفع فيه الطحان، فيعلو صوته، ويعلم المراد به، ويقال لمن لا يكتم شيئاً: إنما هو بُوق.
قبا: القَباءُ ممدود، وثلاثة أَقْبِية، وتَقَبَّى الرجل: لبس قَباءَهُ.
وقُبا - مقصور -: قرية بالمدينة.
والقَبابَةُ: المفازة بلغة حمير. قال شاعرهم:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ
وقابياء وقابعاء، يقال ذلك للئام.
بقي: تقول العرب: "نشدتك الله" والبُقْيا، وهي: البقيّة، قال:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ
وبَقِيَ الشيء يَبْقَى بقاءً، وهو ضد الفناء. يقال: ما بَقِيَتْ منهم باقية، ولا وقاهم من الله واقية. وبقى يبقى: لغة، وكل ياء مكسورة في الفعل يجعلونها ألفاً، نحو: بَقَى ورضى وفَنَى.
واستبقيت فلاناً، إذا أوجبت عليه قتلاً وعفوت عنه، واستبقيت فلاناً في معنى: عفوت عن زلله واستبقيت مودته، قال:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?
وإذا أعطيت شيئاً وَحَبَسْتَ بعضه، قلت: استبقيت بعضَهُ.
وفلان يُبقيني ببصره إذا كان ينظر إليه ويَرْصُدُهُ، قال يصف حماراً:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب
أراد: أن هذا الحمار يريد أن يرد بأتنه، فوقف بهن فوق رابية، وانتظر غروب الشمس.
وبات فلان يُبْقي البرق، أي: ينظر إليه من أين يلمع، قال الفزاري:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع
أبق: الأَبَقُ: قشر القنب.
والإِباق: ذهاب العبد من غير خوف، ولا كد عمل، والحكم فيه أن يرد، فإذا كان من كد عمل أو خوف لم يرد.

##### Türkçe

**القاف** ve **الباء** ve “**وايء**” onlarla birlikte

**ق و ب** ve **ق ب**، **ب و ق**، **ق ب أ**، **ب ق ي**، **أ ب ق** kullanımdadır.

**قوب**: **القَوْبُ**: bir yeri, yahut **التَّقْوير**e benzer bir çukuru kubbeleştirmen; dersin ki: onu **قُبْتُها**; böylece o **فانقابت**.
Ve gerçekten onlar yerin sırtını **قوّبُوا**; yani: ayak basışları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar; dedi ki:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
Ve **القَوْبُ**: uyuzun devenin derisini kubbeleştirmesidir; böylece onda, kıllardan soyulmuş **قوباً** görürsün; ve bununla, insanın derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القوباء** adlandırıldı; dedi ki:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة
Ve **الفليقة**: şaşırtıcı iş; ve **مُفْلِق** iş; yani: şaşırtıcı.
Ve “Allah عز وجل sözünde” **قاب قوسين**: “**فكان قاب قَوْسَيْن أو أَدْنَى**”; **الحسن**’den: iki yayın uzunluğu. Ve **مُقاتل** dedi: her bir **قَوْس** için iki **قاب** vardır; ve ikisi, kabza ile **السية** arasındadır.

**وقب**: **الوَقْبُ**: her **قَلْت**; yahut bir çukur; **فِهْر** içinde bir **قَلْت** gibi; ve yağdanlığın **وَقْب**u gibi; dedi ki:
في وقب خوصاء كوقب المدهن
Ve **وَقْبَةُ الثريد**: onun ıslatıldığı şeydir.
Ve **الوَقِيبُ**: binek hayvanının **قُنْب**inin sesi. Denir: binek hayvanı **وَقَبَتِ**; **تَقِبُ**; **وقيباً**.
Ve **وَقَبَ الظلام**; yani: girdi; **يَقِبُ**; **وَقْباً** ve **وُقُوباً**.
Ve **الإِيقابُ**: şeyi **الوَقْبة**ye sokmaktır.

**بوق**: yağmurdan **البَوْقُ**: çok olan; denir: ona yağmurdan bir **بَوْقٌ** isabet etti. Ve **رؤبة**’nin sözü:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق
**بُوقَة**’nin çoğuludur; **الأوقة**’nin çoğulunda dedikleri gibi: **أُوَق**. Ve denir: o, yağmurun **بَوْق**unun topluluğudur. Ve denir: bilakis **البُوقة**: ince ağaçtan, şiddetli bükümlü bir ağaçtır. Ve bu, dediği gibidir:
منهتك الشعران نضاخ العذب
Ve **العَذَبُ**: ince ağaçtan bir ağaçtır.
Ve onlara bir **بائقة** musallat oldu; onları **تَبُوقُهم**; **بُؤُوقاً**; yani: onlara şiddetli bir musibet indi.
Ve **البوائق**: dehşetli belalar; ve كذلك **البوائج**.
Ve **البُوق**: yırtığı bükümlü, **منقاف** benzeri; ve bazen değirmenci onda faydalanır; böylece sesi yükselir ve onunla murat edilen bilinir. Ve hiçbir şeyi gizlemeyen kimseye denir: o ancak bir **بُوق**tur.

**قبا**: **القَباءُ** uzatılmıştır; ve üç **أَقْبِية**; ve adam **تَقَبَّى**: **قَباءَهُ**nu giydi.
Ve **قُبا** — kısaltılmış —: Medine’de bir köydür.
Ve **القَبابَةُ**: Himyer dilinde çöl. Onların şairi dedi ki:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ
Ve **قابياء** ve **قابعاء**; bu, aşağı kimseler için söylenir.

**بقي**: Araplar dersin: “**نشدتك الله**” ve **البُقْيا**; o da: **البقيّة**; dedi ki:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ
Ve şey **بَقِيَ**; **يَبْقَى**; **بقاءً**; ve o, yok oluşun zıddıdır. Denir: onlardan bir **باقية** kalmadı; ve Allah’tan onları bir **واقية** korumadı. Ve **بقى يبقى**: bir lehçedir; ve fiildeki her kırık **ياء**yı **ألف** yaparlar; **بَقَى** ve **رضى** ve **فَنَى** gibi.
Ve **استبقيت** falanı: ona öldürmeyi gerekli kıldığın ve ondan vazgeçtiğin zaman. Ve **استبقيت** falanı, şu manada: onun sürçmesini bağışladım ve onun sevgisini **استبقيت**; dedi ki:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?
Ve bir şey verip de onun bir kısmını **وَحَبَسْتَ** isen, dersin: onun bir kısmını **استبقيت**.
Ve falan, bakışıyla beni **يُبقيني**; ona bakıyor ve onu gözetliyorsa; bir eşeği vasfederek dedi ki:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب
Muradı: bu eşek, kıçını geri çevirmek istiyor; böylece onlarla bir tepenin üstünde durdu ve güneşin batışını bekledi.
Ve falan, şimşeği **يُبْقي** ederek geceledi; yani: nereden parladığına bakar; **الفزاري** dedi ki:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع

**أبق**: **الأَبَقُ**: kenevir kabuğu.
Ve **الإِباق**: kölenin korku olmaksızın ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesidir; bunun hükmü, geri döndürülmesidir; eğer iş yorgunluğundan yahut korkudan ise geri döndürülmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَقيَ الشيء يَبْقى بَقَاءً. وكذلك بَقيَ الرجل زماناً طويلاً، أي عاش. وأَبْقَاهُ الله. وبَقيَ من الشيء بَقِيَّةٌ. والباقيةُ، توضع موضع المصدر، قال الله تعالى: "فهل تَرى لهمْ من باقِيَة"، أي بَقاءٍ. وأَبْقَيْتُ على فلان، إذا أَرْعَيْتَ عليه ورَحِمْتَهُ. يقال: لا أَبْقَى الله عليك إن أَبْقَيْتَ عَلَيَّ. والاسم منه البُقْيا. قال الشاعر:
فما بُقْيا عَلَيَّ تَرَكْتُمانـيولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِبالِ
وكذلك البَقْوى بفتح الباء. وبَقَيْتُهُ أَبْقيهِ، أي نظرتُ إليه وترقَّبته. وفي الحديث: "بَقَيْنا رسولَ الله صلى الله عليه وسلم"، أي انتظرناه. وبَقَّيْتُهُ بالتشديد، وأَبْقَيْتُهُ، وتَبَقَّيْتُهُ، كلُّه بمعنىً. واسْتَبْقَيْتُ من الشيء، أي تركتُ بعضَه. واسْتَبْقاهُ: استحياه.

##### Türkçe

**بَقيَ** şey **يَبْقى** **بَقَاءً** (kalır, kalır; kalış). Aynı şekilde **بَقيَ** adam uzun bir zaman (kaldı), yani yaşadı. Ve Allah onu **أَبْقَاهُ** (bıraktı/yaşattı). Ve şeyden bir **بَقِيَّةٌ** (artık, kalan) kaldı. Ve **الباقيةُ**, mastarın yerine konur; Allah Teâlâ dedi ki: "فهل تَرى لهمْ من **باقِيَة**"، yani **بَقاءٍ** (kalış).

Ve **أَبْقَيْتُ** على falan, ona riayet ettiğin ve ona merhamet ettiğin zaman (denir). Denir ki: "لا أَبْقَى الله عليك إن **أَبْقَيْتَ** عَلَيَّ" (eğer bana **أَبْقَيْتَ** edersen Allah seni bırakmasın/yaşatmasın). Ondan isim **البُقْيا**’dır. Şair dedi ki:
فما **بُقْيا** عَلَيَّ تَرَكْتُمانـيولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِبالِ

Aynı şekilde **البَقْوى** da, **الباء**’nın fethiyle (yani **الباء**’yı üstünlü kılarak). Ve **بَقَيْتُهُ** **أَبْقيهِ**, yani ona baktım ve onu gözetledim. Hadiste: "**بَقَيْنا** رسولَ الله صلى الله عليه وسلم"، yani onu bekledik.

Ve **بَقَّيْتُهُ** (şeddeli), ve **أَبْقَيْتُهُ**, ve **تَبَقَّيْتُهُ**; hepsi bir mânâdadır. Ve **اسْتَبْقَيْتُ** şeyden, yani onun bir kısmını bıraktım. Ve **اسْتَبْقاهُ**: onu sağ bıraktı (hayatını bağışladı).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والباء
قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق .
قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك .
قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ،
أي : رَفَعْتُه .
قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة .
قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة ، ولكن يقال : مُقَبَّبة .
وقال الليث : القَباءُ ممدود ، وثلاثةُ أُقْبِية . وقد تَقَبَّى الرجلُ : إذا لبس قَباءَه . وقُبا : قرية بالمدينة .
ويقال : اللِّئام : قابياً وقابِعاً .
ومنه قوله :
بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه
والقَبَايَة : المَفازَة بلُغة حِمْيَر .
وقال الرَّاجز :
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَبا : ضَرْبٌ من الشجر . والقَبَا : تقويسُ الشيء . وتَقبَّى الرجلُ فلاناً : إذا أتاه مِن قِبَل قَفَاه .
وقال رؤبة :
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا
شمر عن أبي عمرو : قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً ، أي : جَنَيْتُهُ .
سَلَمة عن الفرَّاء : القابِيَة : المرأة التي تلقُطُ العُصْفُر .
وقال شمر في قوله :
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
المقبِّي : الكثير الشحم . وأهل المدينة يقولون للضَّمة قَبْوَة . وقد قَبا الحَرفَ يَقْبُوه : إذا ضمَّه وكأنَّ القَباء مشتقٌّ منه .
وقال اللِّحيانيّ : يقال : قَبِّ هذا الثوب تقبيةً ، أي : اقطعْ منه قَباء . وانقَبَى فلانٌ عنَّا انقِباءً : إذا استخفَى .
وقال أبو تراب : سمِعتُ الجَعْفَرِيّ يقول : اعتبَيْتُ المتاعَ واقتبيتُه : إذا جمعته . وقد عَبَا الثيابَ يَعبَاها وقَباها يقباها .
قلت : وهذا جائزٌ على لُغة مَن يَرَى تَليين الهمزة .
بقي : قال الليث : تقول العرب : نشدتُك الله والبُقْيا ، وهي البقِيّة .
أبو عُبَيدٍ عن الكسائيِّ قال : البَقْوَى والبُقْيا هي الإبقاء ، مِثل الرَّعْوَى ، والرُّعْيَا مِن الإرعاء على الشيء ، وهو الإبقاءُ عليه .
العرب تقول للعدوّ إذا غلب : البقيَّة أي : أبقوا علينا ولا تستأصلونا .
ومنه قول الأعشى :
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم
وقوله : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ ) ( هود : 116 ) من دينٍ ، قومٌ لهم بقيّة : إذا كانت بهم مُسْكَة ، وفيهم خير .
قال الأزهري : البقيّة : اسمٌ من الإبقاء ، كأنه أراد ، والله أعلم : فلولا كان من القرون قومٌ أُولوا إبقاءٍ على أنفسهم لتمسكهم بالدِّين المرضيّ . ونصب ) إِلاَّ قَلِيلاً ) ( هود : 116 ) لأنَّ المعنى في قوله
 ( فلولا ) : فما كان . ولأن انتصاب قليلاً على انقطاعٍ من الأول .
وقال الفرّاء : قوله : ( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ ) ( هود : 86 ) ، أي : ما أبقى لكم من الحلال خير لكم .
قال : ويقال : مراقبة الله خير لكم .
الليث : بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بقَاءً ، وهو ضِدُّ الفناء .
ويقال : ما بقيَت منهم باقيةٌ ، ولا وَقاهم من اللهاِ وَاقية .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ ) ( الحاقة : 8 ) .
قال الفرّاء : يريد من بقاء ، ويقال : هل تَرى منهم باقياً ، كلُّ ذلك في العربيّة جائزٌ حَسَن .
وقال الليث : الباقي حاصل الخراج ونحوِه .
وفي لغة طيِّىء : بَقَى يبقَى ، وكذلك لُغَتُهم في كل ياءٍ انكسر ما قبلها ، يجعلونها ألفاً ساكنة نحوَ بَقِيَ ورَضِيَ وفَنِيَ .
قال : واستَبْقَيْت فلاناً : إذا وَجَب عليه قَتْلٌ فعفوْتَ عنه . وإذا أعطيتَ شيئاً وحبستَ بعضَه قلت : استبقَيْتَ بعضَه . واسْتَبْقَيْتُ فلاناً في معنى العفو عن ذنبه ، واستِبقاء مودَّته .
وقال النابغة :
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ
الأصمعيّ : المُبْقِيات من الخيل : التي تُبْقِي بعضَ جَرْيها تدَّخره .
وقول الله : ( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا ) ( الكهف : 46 ) ، هي : الصلوات الخمس .
وقيل : الأعمالُ الصالحةُ كلُّها .
بقا : في حديث معاذ بن جبل : ( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح ) .
قال أبو عبيد : قال الأحمر في قوله : بَقَيْنَا ، أي : انتظرْنا وتبصَّرْنَا .
يقال منه : بقيْتُ الرجلَ أَبْقِيه بَقْياً .
وأنشد الأحمر :
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
يعني : تنظر إليها .
وقال اللحيانيّ : بَقَيْتُه وبقَوْتُه : نظرْتُ إليه .
وقال الزجاج في قوله جلّ وعزّ : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ ) ( هود : 116 ) ، معناه : أُولوا تمييز .
قال : ويجوز أولوا بقيّة : أُولوا طاعة .
قال : ومعنى البقية إذا قلتَ في فلانٍ بقيّة ، معناه : فيه فضلٌ فيما يُمْدَح به ، وجمعُ
البقيَّة بَقَايا .
بوق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي وغيره : بوائقه غوائله وشرّه . ويقال للداهية والبليَّة تنزل بالقوم : أصابتهم بائقة .
وفي حديث آخر : ( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر ) .
قال الكسائي : يقال : باقَتهم البائقة فهي تَبُوقُهم بَوْقاً ، ومثله فقَرَتْهم الفاقرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : باقَ : إذ هَجَم على قومٍ بغير إذنهم . وباق : إذا كذب . وباقَ : إذا جاء بالشَّرّ والخُصومات .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أصابتْنا بُوقةٌ منكَرة وبوق ، وهي دُفْعةٌ من المطر انبعجتْ ضَرْبةً .
وقال رؤبة :
نَضّاح البُوَقْ
ويقال : هي جمع بُوقة مِثل أُوقةٍ وأُوَق .
وقال الليث : البُوقة : شجرةٌ مِن دِقّ الشَّجر ، شديدة الالتواء .
قال : ويقال : أصابَهمْ بَوْقٌ من المطر ، وهو كَثْرته .
قال : والبُوقُ شِبه منقافٍ مُلْتوِي الخَرْق ، وربّما نَفخ فيه الطَّحان فيَعلو صوْته فيُعلَم المرادُ به . ويقال للإنسان الذي لا يكتم سرَّه : إنّما هو بُوق .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و قال : البُوق : الباطل . وأنشد :
إلا الذي نطقوا بُوقا
وقال شمر : البُوق : شيء يُنفَخ فيه . قال : ولم أسمع البُوق في الباطل إلاَّ هنا ، وأنكر بيت حسان فلم يعرفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : باقَ يَبوق بَوْقاً : إذا تَعَدَّى على إنسان . وباقَ يَبُوقُ بَوْقاً : إذ جاء بالبُوق ، وهو الكذب السُّماق .
قلت : وهذا يدلّ على أنَّ الباطل يسمَّى بُوقاً .
قوب : قال الليث : القَوْب : أن تُقوِّب أرضاً أو حُفْرةً شِبْه التقوير . تقول : قُبْتُها فانقابت .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : قاب الرجلُ : إذا قَرُب ، وقابَ : إذا تَقوَّب جِلدُه ، وقاب يَقوبُ قَوْباً : إذا هَرَب .
وقال الليث : الجَرَبُ يُقوِّب جِلد البعير فتَرى فيه قُوَباً قد انحردتْ مِن الوَبَر ، ولذلك سمِّيت القُوبَاء التي تخرج في جِلد الإنسان فتُداوى بالرِّيق ، وأنشد :
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه
ابن السكيت : رجلٌ قُوَبة : ثابت الدار مقيم .
سلمة عن الفراء قال : القُوبا مؤنَّث
وتذكّر ، وتُحرَّك وتُسكّن ، فيقال : هذه قُوَباءُ فلا تُصرَف في معرفة ولا نكرة ، وتُلحَق بباب فُقَهاء وهو نادر ، وتقول في التخفيف هذه قُوبى فلا تصرف في المعرفة وتصرف في النكرة ، وتقول : هذه قُوباء فتصرف في المعرفة والنكرة وتُلحق بباب طُومار . وأنشد :
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
قوّبنَ متنَه ، أي : أثّرن فيه بمَوْطئهم ومَحَلِّهم .
وقال العجّاج :
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
أي : أمست مقوَّبة .
وقال الله جل وعزّ : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ) ( النجم : 9 ) ، قال مُقاتل : لكلَ قابان ، وهما ما بين المَقْبِض والسّية .
وقال الحسن : ( فَكَانَ قَابَ ( ، أي : طول قوسين .
وقال الفراء : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ( ، أي : قدر قوسين عربيَّتين ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال ابن الأعرابي : القُوبيُّ : المُولع بأكل الأقواب وهي الفراخ .
وقال الفراء : القائبة : البيضة ، والقوب : الفرخ .
وقال الكميت :
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
شبه مزايلة النساءِ من الشيوخ بخروج القوب ، وهو الفَرْخُ ، من القائبة ، وهي البَيضة . فيقول : لا يرجعن إلى الشيخ كما لا يرجع الفرخ إلى البيضة .
ونهى عمر عن التمتع بالعمرة إلى الحج وقال : ( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ ) . ضَرَب عمر هذا مثلاً لخلاء مكّة من المعتمرين سائر السنة ، أراد أن تكون مكةُ معمورةً بالمعتمرين في غير شهور الحج .
ويقال : قُبتُ البيضَة أقُوبُها قَوْباً فانقابت انقياباً .
قلت : وقيل للبيضة قائبة ، وهي مَقُوبة لأنّهم أرادوا أنها ذاتُ قُوب ، أي : ذاتُ فَرْخ . ويقال لها قاوبة : إذا خَرج منها الفَرْخ ، والفَرْخ الخارج منها يقال له قُوبٌ وقُوبيٌّ .
وقال الكميت :
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها
ويقال : انقابَ المكان وتقوَّب : إذا جُرِّد فيه مواضعُ من الشّجر والكلأ .
وقال الفرّاء : هي القِبة للفَحِث .
وفي ( نوادر الأعراب ) : قِبَّة الساق :
عَضَلتها . وتقوّبت البيضة : إذا انفلقت عن فرخها .
يقال : انقضت قائبة من قُوبها ، وانقضى قوبيٌّ من قائبة . معناه : أنّ الفرخ إذا فارق بيضتَه لم يَعُد إليها .
وقال الكميت :
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
يعاتبهم على تحوُّلهم بنسبهم إلى اليمن . يقول : إن لم ترجعوا إلى نسبكم لم تعودوا إليه أبداً فكانت بليّة ما بيننا وبينكم .
وقال شمر : قِيبت البيضةُ ، فهي مقوبةٌ : إذا خرجَ فرخها .
ويقال : قابة وقوب ، بمعنى قائبة وقوب .
ابن هانىء : القوب : قِشر البيض .
وقال الكميت يصف بيض النعام :
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
أصغَى من أجنّتها ، يقول : لما تحرَّك الولدُ في البيض تسمَّعَ إلى وسواس . جعل تلك وسوسةً . قال : وقابت : تفلَّقَت . والقوب : البيضة .
قأب : أبو عبيد عن الفراء : قَئِب وصئِب وذَبحَ : إذا أكثر من شرب الماء .
وقال أبو زيد : قَئبْتُ مِن الشراب أقَأَب قأباً : إذا شرِبتَ منه .
وقال الليث : قئبت من الشراب أقأبُ ، وقأبْتُ لغة : إذا امتلأتَ منه .
أبو عبيد عن الأمويّ : قأبتُ الطعام : أكلته وكذلك دأثْتُه .
وقال غيره : يقال : إناء قَوأبٌ وقوأبيٌّ كثير الأخْذ للماء . وأنشد :
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ
وقال شمر : القوأبيّ : الكثير الأخذ .
وقب : الليث : الوَقْب : كلُّ قَلْت أو حُفْرة كقَلْتٍ في فهرٍ وكوقْب المُدْهُنة . ووَقْبةُ الثّريد : أُنقوعتُه .
وأنشد :
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الوَقيت : صوتٌ يخرج من قُنْب الفَرس ، وهو وِعاء قضيبه ، وقد وقَب يَقب .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) ، الغاسق : اللَّيل . إذا وَقَب : إذا دخلَ في كلّ شيء أو ظلم .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلع القمَر : ( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأوقاب : قماش البيت . والوَقْب : الرجل الأحمق ، وجمعُه
أوقاب . والأوقاب : الكِوَى ، واحدها وَقب .
قال : والوُقبيّ : المولَعُ بصحة الأوقاب ، وهم الحَمقى . والمنقاب : الرجل الكثير الشُّرب للنَّبيذ .
وقال الفراء : الإيقاب : إدخال الشيء في الوَقْبة .
وأنشد غيره :
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ
وقال مبتكرٌ الأعرابيّ فيما رَوى أبو تراب عنه : إنهم يسيرون سَيْر الميقاب ، وهو أن يُواصلوا بين يومٍ وليلة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الميقَب : الوَدَعة .
وبق : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ) ( الكهف : 52 ) ، يقول : جعلْنا تَواصُلهم في الدُّنيا مَوْبِقاً ، أي : مَهْلَكاً لهم في الآخرة .
وقال ابن الأعرابي : جعلنا بينهم موبقاً ، أي : حاجزاً . قال : وكلُّ حاجزٍ بين شيئين فهو مَوْبق .
وقال أبو عبيدة : الموبق : الموعد في قوله : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ( ، واحتجّ بقوله :
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
يعني بموعد .
وقال الفراء : يقال : أوبقتْ فلاناً ذُنوبُه ، أي : أهلكتْه فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً : إذا هَلَك .
قال : وحَكى الكسائي : وَبقَ يَبِق وُبُوقاً .
وفي ( نوادر الأعراب ) : وبقت الإبل في الطِّين : إذا وَحِلَتْ فنشبتْ فيه . ووَبق في ذَنْبه : إذا نَشِب فيه فلم يتخلّصْ منه .
وقال الله جل وعزّ : ( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ ) ( الشورى : 34 ) ، أي يحبسهنّ ، يعني الفُلْك ورُكبانها ، فيهلكوا غرقاً .
أبق : قال الليث : الأبَق : القُنب ، ومنه قول زهير :
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا
وقال الليث : الإباقُ : ذَهاب العبد من خَوْف ولا كد عمل .
قال : وهكذا الحكمْ فيه أن يُرَد ، فإذا كان من كَدّ عملٍ أو خوف لم يُرَدّ .
قلتُ : الإباق : هَرَب العبد من سيّده .
وقال الله جل وعز في قصة يونس عليه السلام حين نَدَّ في الأرض مغاضباً لقومه : ( لله ) لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى ) ( الصافات : 140 ) .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنّه أنشده :
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
قال : لم تأَبقْ ، أي : تَأَثمْ من مَقالتها . وقال غيره : لم تأبقْ ، أي : لم تأنفْ .
ويقال : أبَق العبدُ يأَبقُ إباقاً فهو آبِق ، وجمعُه أبَّاق .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **الباء**
**قوب** ، **قبا** ، **قأب** ، **بقي** ، **وقب** ، **وبق** ، **أبق** ، **بوق** .

**قبا** : Şemmer, kendisine ait bir isnadla Atâ’dan rivayet etti; dedi ki: Mu‘tekifin **قَبْواً مَقْبُوّاً** olarak girmesi mekruh görülür. Ona denildi: Peki nerede ihtiyacını giderir? Dedi ki: **الشِّعَابِ**’da. Ona denildi: Peki mescidin oturuşu? O da dedi ki: Şüphesiz mescid öyle değildir.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **قَبَوْتُ البِناء**,
yani: onu yükselttim.

Dedi: Ve gök **مَقْبُوَّةٌ**’dir, yani: yükseltilmiştir.

Dedi: **القُبَّة**’den **مَقْبُوَّةٌ** denilmez; fakat **مُقَبَّبة** denilir.

Leys dedi: **القَباءُ** meddlidir; ve (çoğulu) üç **أُقْبِية**. Ve adam **تَقَبَّى** etmiştir: **قَباءَه**’ını giydiği zaman. Ve **قُبا**: Medine’de bir köydür.

Ve denilir: **اللِّئام**: **قابياً** ve **قابِعاً**.

Ve ondandır, onun sözü:
**بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه**

Ve **القَبَايَة**: Himyer lügatinde **المَفازَة**’dir.

Ve recez söyleyen dedi:
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَبا**: ağaçtan bir türdür. Ve **القَبَا**: şeyin kavislenmesidir. Ve adam falanı **تَقبَّى** etti: ensesinin tarafından ona geldiği zaman.

Ve Ru’be dedi:
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا

Şemmer, Ebû Amr’dan: **قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً**; yani: onu derledim/topladım.

Seleme, Ferrâ’dan: **القابِيَة**: **العُصْفُر**’u toplayan kadındır.

Ve Şemmer, şu sözü hakkında:
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
**المقبِّي**: çok yağlı olandır. Ve Medineliler **الضَّمة**’ye **قَبْوَة** derler. Ve **قَبا الحَرفَ يَقْبُوه**: onu dammelediği zaman; ve sanki **القَباء** ondan türetilmiştir.

Ve Lihyânî dedi: Denilir: **قَبِّ هذا الثوب تقبيةً**; yani: ondan bir **قَباء** kes. Ve falan bizden **انقَبَى** etti **انقِباءً**: gizlendiği zaman.

Ve Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’nin şöyle dediğini işittim: **اعتبَيْتُ المتاعَ واقتبيتُه**: onu topladığım zaman. Ve **عَبَا الثيابَ يَعبَاها** ve **قَباها يقباها** (da böyledir).

Dedim: Bu, hemzeyi yumuşatmayı gören kimsenin lügatine göre câizdir.

**بقي** : Leys dedi: Araplar der ki: **نشدتُك الله والبُقْيا**; o da **البقِيّة**’dir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **البَقْوَى** ve **البُقْيا** **الإبقاء**’dır; **الرَّعْوَى** ve **الرُّعْيَا** gibi; (bunlar) bir şey üzerinde **الإرعاء**’dandır; o da onun üzerinde **الإبقاء**’dır.

Araplar, düşmana galip geldiği zaman derler: **البقيَّة**; yani: bize bırakın, bizi kökümüzden kesmeyin.

Ve ondandır A‘şâ’nın sözü:
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم

Ve onun sözü: **( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ )** (Hûd: 116): dinden (bir şey); kendilerinde **مُسْكَة** bulunduğu ve içlerinde hayır olduğu zaman: “onlar için bir **بقيّة** vardır” (denir).

Ezherî dedi: **البقيّة**: **الإبقاء**’dan bir isimdir; sanki murad etti—Allah daha iyi bilir—: “Keşke önceki nesillerden, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle, nefisleri üzerinde **إبقاء** sahibi olan bir kavim olsaydı.” Ve **( إِلاَّ قَلِيلاً )** (Hûd: 116) mansub kılındı; çünkü **( فلولا )** sözündeki mâna: “öyleyse olmadı”dır. Ve çünkü “az”ın nasbı, birinciden kopukluk üzerinedir.

Ferrâ dedi: Onun sözü: **( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ )** (Hûd: 86); yani: size helâlden bıraktığı şey sizin için daha hayırlıdır.

Dedi: Ve denilir: Allah’ı gözetmek sizin için daha hayırlıdır.

Leys: **بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بقَاءً**; o, yok oluşun zıddıdır.

Ve denilir: Onlardan bir **باقيةٌ** kalmadı; ve onları Allah’tan bir **وَاقية** korumadı.

Ve Allah, azze ve celle, dedi: **( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ )** (Hâkka: 8).

Ferrâ dedi: “**بقاء**’dan (bir şey) murad eder”; ve denilir: “Onlardan bir **باقياً** görüyor musun?”; bütün bunlar Arapçada câiz, güzeldir.

Ve Leys dedi: **الباقي**: haraç ve benzeri şeylerin kalanıdır.

Ve Tayyı’ lügatinde: **بَقَى يبقَى**; ve onların lügatı, öncesi kesrelenen her **ياء**’da böyledir: onu sâkin bir **ألف** yaparlar; **بَقِيَ** ve **رَضِيَ** ve **فَنِيَ** gibi.

Dedi: **واستَبْقَيْت** falanı: üzerine öldürme vacip olduğu hâlde onu affettiğin zaman. Ve bir şey verdiğin, bir kısmını alıkoyduğun zaman: “onun bir kısmını **استبقَيْتَ** ettin” dersin. Ve falanı, günahını affetme ve sevgisini sürdürme mânasında **اسْتَبْقَيْتُ**.

Nâbiga dedi:
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ

Asma‘î: Atlardan **المُبْقِيات**: koşusunun bir kısmını saklayıp bırakan, onu depolayanlardır.

Ve Allah’ın sözü: **( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا )** (Kehf: 46): onlar beş vakit namazdır.

Ve denildi: salih amellerin hepsi.

**بقا** : Muâz b. Cebel hadîsinde: **( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح )**.

Ebû Ubeyd dedi: Ahmer, **بَقَيْنَا** sözü hakkında dedi ki: yani: bekledik ve gözledik.

Ondan denilir: **بقيْتُ الرجلَ أَبْقِيه بَقْياً**.

Ve Ahmer şu beyti okudu:
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
Yani: ona bakarlar.

Lihyânî dedi: **بَقَيْتُه وبقَوْتُه**: ona baktım.

Zeccâc, azze ve celle’nin şu sözü hakkında: **( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ )** (Hûd: 116): mânası: ayırt etme sahibi olanlar.

Dedi: Ve “**أولوا بقيّة**”: itaat sahibi olanlar (mânasında) câizdir.

Dedi: “Falanda bir **بقيّة** var” dediğin zaman **البقية**’nin mânası: onda, övüldüğü şeyde bir fazlalık vardır; **البقيَّة**’nin çoğulu **بَقَايا**’dır.

**بوق** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: dedi ki: **( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه )**.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî ve başkaları dedi ki: **بوائقه** onun belâları ve şerridir. Ve kavme inen musibet ve belâya denilir: Onlara bir **بائقة** isabet etti.

Ve başka bir hadîste: **( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر )**.

Kisâî dedi: Denilir: **باقَتهم البائقة فهي تَبُوقُهم بَوْقاً**; ve benzeri: **فقَرَتْهم الفاقرة**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باقَ**: izinsiz bir kavmin üzerine baskın yaptığı zaman. Ve **باق**: yalan söylediği zaman. Ve **باقَ**: şer ve çekişmeler getirdiği zaman.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Bize inkâr edilen bir **بُوقةٌ** ve **بوق** isabet etti; o, bir defada fışkırıp çıkan bir yağmur hamlesidir.

Ve Ru’be dedi:
نَضّاح البُوَقْ

Ve denilir: O, **بُوقة**’nin cem‘idir; **أُوقةٍ** ve **أُوَق** gibi.

Leys dedi: **البُوقة**: ince ağaçtan bir ağaçtır; çok şiddetli kıvrımlıdır.

Dedi: Ve denilir: Onlara yağmurdan bir **بَوْق** isabet etti; o, onun çokluğudur.

Dedi: Ve **البُوق**: deliği kıvrık, **منقاف** benzeri bir şeydir; bazen değirmenci ona üfler de sesi yükselir; onunla murad edilen bilinir. Ve sırrını saklamayan insana denilir: O ancak bir **بُوق**tur.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan—ve dedi ki—: **البُوق**: bâtıldır. Ve şu beyti okudu:
إلا الذي نطقوا بُوقا

Şemmer dedi: **البُوق**: içine üflenen bir şeydir. Dedi: Bâtıl mânasında **البُوق**’u ancak burada işittim; Hassân’ın beytini inkâr etti, onu tanımadı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir: **باقَ يَبوق بَوْقاً**: bir insana tecavüz ettiği zaman. Ve **باقَ يَبُوقُ بَوْقاً**: **البُوق** getirdiği zaman; o da **الكذب السُّماق**tır.

Dedim: Bu, bâtılın **بُوقاً** diye adlandırıldığına delâlet eder.

**قوب** : Leys dedi: **القَوْب**: bir yeri yahut bir çukuru, oyuklaştırmaya benzer şekilde kavisleştirmendir. Dersin ki: **قُبْتُها**; o da **انقابت**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **قاب** etti: yaklaştığı zaman. Ve **قابَ**: derisi kavisleştiği zaman. Ve **قاب يَقوبُ قَوْباً**: kaçtığı zaman.

Leys dedi: Uyuz, devenin derisini kavisleştirir; onda, yünden sıyrılmış **قُوَباً** görürsün; bundan dolayı insan derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القُوبَاء** adlandırıldı. Ve şu beyti okudu:
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه

İbnü’s-Sikkît: **رجلٌ قُوَبة**: evinde sabit, ikamet eden.

Seleme, Ferrâ’dan dedi ki: **القُوبا** müennestir
ve müzekker yapılır; harekelenir ve sükûnlanır; “Bu **قُوَباءُ**’dır” denilir; marifede de nekrede de sarf edilmez; **فُقَهاء** babına ilhak edilir; bu nadirdir. Ve hafifletmede “Bu **قُوبى**’dır” dersin; marifede sarf edilmez, nekrede sarf edilir. Ve “Bu **قُوباء**’dır” dersin; marifede ve nekrede sarf edilir ve **طُومار** babına ilhak edilir. Ve şu beyti okudu:
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
**قوّبنَ متنَه**; yani: ayak basmaları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar.

Ve A‘câc dedi:
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
Yani: kavisleştirilmiş olarak akşamladı.

Ve Allah, azze ve celle, dedi: **( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ )** (Necm: 9). Mukâtil dedi: Her bir (yay) için iki **قاب** vardır; ikisi, **المَقْبِض** ile **السّية** arasındadır.

Hasen dedi: **( فَكَانَ قَابَ )**; yani: iki yayın uzunluğu.

Ferrâ dedi: **( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ )**; yani: iki Arap yayının miktarı; Zeccâc da buna benzer söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُوبيُّ**: **الأقواب**’ı, yani civcivleri yemeye düşkün olandır.

Ferrâ dedi: **القائبة**: yumurtadır; ve **القوب**: civcivdir.

Kümeyt dedi:
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
Kadınların ihtiyarlardan ayrılışını, **القوب**’un—o civcivdir—**القائبة**’den—o yumurtadır—çıkışına benzetti. Der ki: Civcivin yumurtaya dönmediği gibi, kadınlar da ihtiyara dönmezler.

Ömer, umre ile hacca temettu‘dan nehyetti ve dedi ki: **( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ )**. Ömer bunu, yılın geri kalanında Mekke’nin umre yapanlardan boş kalmasına misal yaptı; Mekke’nin, hac ayları dışında umre yapanlarla mamur olmasını istedi.

Ve denilir: **قُبتُ البيضَة أقُوبُها قَوْباً فانقابت انقياباً**.

Dedim: Yumurtaya **قائبة** denildi; o **مَقُوبة**’dur; çünkü onun **قُوب** sahibi, yani civciv sahibi olduğunu murad ettiler. Ve ona **قاوبة** denilir: ondan civciv çıktığı zaman. Ve ondan çıkan civcive **قُوبٌ** ve **قُوبيٌّ** denilir.

Ve Kümeyt dedi:
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها

Ve denilir: Mekân **انقابَ** etti ve **تقوَّب** etti: onda ağaç ve otun yer yer soyulup açıldığı zaman.

Ferrâ dedi: O, **الفَحِث** için **القِبة**’dir.

Ve **( نوادر الأعراب )**’da: **قِبَّة الساق**:
onun baldır kasıdır. Ve yumurta **تقوّبت** etti: civcivinden yarılıp çıktığı zaman.

Denilir: **انقضت قائبة من قُوبها**; ve **انقضى قوبيٌّ من قائبة**. Mânası: civciv yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez.

Ve Kümeyt dedi:
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
Onları, neseblerini Yemen’e çevirmeleri sebebiyle azarlıyor. Der ki: Nesebinize dönmezseniz ona asla dönmeyeceksiniz; böylece bizimle sizin aranızda bir belâ olur.

Şemmer dedi: **قِيبت البيضةُ**; o **مقوبةٌ**’dur: civcivi çıktığı zaman.

Ve denilir: **قابة** ve **قوب**; **قائبة** ve **قوب** mânasında.

İbn Hânî’: **القوب**: yumurta kabuğudur.

Ve Kümeyt, devekuşu yumurtasını vasfederek dedi:
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
**أصغَى من أجنّتها**: der ki: yavru yumurtada hareket edince bir fısıltıya kulak verdi. Onu bir fısıltı kıldı. Dedi: **قابت**: yarıldı. Ve **القوب**: yumurtadır.

**قأب** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **قَئِب** ve **صئِب** ve **ذَبحَ**: su içmeyi çoğalttığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: **قَئبْتُ مِن الشراب أقَأَب قأباً**: ondan içtiğin zaman.

Leys dedi: **قئبت من الشراب أقأبُ**; ve **قأبْتُ** (da) bir lügattir: ondan doyduğun zaman.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: **قأبتُ الطعام**: onu yedim; ve aynı şekilde **دأثْتُه**.

Ve başkası dedi: Denilir: **إناء قَوأبٌ وقوأبيٌّ**: suyu çok alan. Ve şu beyti okudu:
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ

Şemmer dedi: **القوأبيّ**: çok alan (kimsedir).

**وقب** : Leys: **الوَقْب**: her **قَلْت** yahut **حُفْرة**; kayada bir **قَلْت** gibi ve yağ kabının **وقْب**’u gibi. Ve **وَقْبةُ الثّريد**: onun suyuna batırılan yeridir.

Ve şu beyti okudu:
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوَقيت**: atın **قُنْب**’undan çıkan bir sestir; o, onun aletinin kılıfıdır; ve **وقَب يَقب**.

Ferrâ, Allah’ın azze ve celle’nin şu sözü hakkında: **( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا )** (Felak: 3): **الغاسق**: gecedir. **إذا وَقَب**: her şeye girdiği yahut karardığı zaman.

Ve Âişe’den rivayet olundu: dedi ki: Ay doğunca Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: **( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه )**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأوقاب**: evin eşyasıdır. Ve **الوَقْب**: ahmak adamdır; çoğulu **أوقاب**. Ve **الأوقاب**: pencereler/menfezlerdir; tekili **وَقب**.

Dedi: Ve **الوُقبيّ**: **الأوقاب**’ın sıhhatine düşkün olandır; onlar ahmaklardır. Ve **المنقاب**: nebîz içmeyi çok yapan adamdır.

Ferrâ dedi: **الإيقاب**: şeyi **الوَقْبة**’ye sokmaktır.

Ve başkası şu beyti okudu:
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ

Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiği üzere, bedevî Mübtakir dedi ki: Onlar **سَيْر الميقاب** yürüyüşüyle yürürler; o, bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmeleridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الميقَب**: **الوَدَعة**’dır.

**وبق** : Ferrâ, Allah’ın azze ve celle’nin şu sözü hakkında: **( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً )** (Kehf: 52): der ki: Dünyada onların birbirleriyle bağlantılarını **مَوْبِقاً** kıldık; yani: âhirette onlar için bir helâk.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **جعلنا بينهم موبقاً**; yani: bir engel. Dedi: İki şey arasındaki her engel **مَوْبق**tur.

Ebû Ubeyde dedi: **الموبق**: **( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً )** sözünde vaaddir. Ve şu sözle delil getirdi:
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
Yani: vaad ile.

Ferrâ dedi: Denilir: **أوبقتْ فلاناً ذُنوبُه**; yani: onu helâk etti; böylece **فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً**: helâk olduğu zaman.

Dedi: Kisâî’nin naklettiğini: **وَبقَ يَبِق وُبُوقاً**.

Ve **( نوادر الأعراب )**’da: **وبقت الإبل في الطِّين**: çamura saplandığı zaman, onda takılıp kaldı. Ve **وَبق في ذَنْبه**: günahına saplandığı, ondan kurtulamadığı zaman.

Ve Allah, azze ve celle, dedi: **( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ )** (Şûrâ: 34); yani: onları hapseder; yani gemileri ve içindekileri; böylece boğularak helâk olurlar.

**أبق** : Leys dedi: **الأبَق**: **القُنب**’dur; ve ondandır Züheyr’in sözü:
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا

Leys dedi: **الإباقُ**: kölenin korkudan ve iş yorgunluğundan olmaksızın gitmesidir.

Dedi: Hüküm de böyledir: geri çevrilir; eğer iş yorgunluğundan veya korkudan ise geri çevrilmez.

Dedim: **الإباق**: kölenin efendisinden kaçmasıdır.

Ve Allah, azze ve celle, Yûnus aleyhisselâm kıssasında—yeryüzünde kavmine kızgın olarak kaçtığı zaman—dedi: **( لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى )** (Sâffât: 140).

Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: ona şu beyti okuttu:
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
Dedi: **لم تأَبقْ**; yani: onun sözünden günaha girmedin. Ve başkası dedi: **لم تأبقْ**; yani: kibirlenmedin/çekinmedin.

Ve denilir: **أبَق العبدُ يأَبقُ إباقاً فهو آبِق**; çoğulu **أبَّاق**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والقاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(بقل) الباء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو مِن النّباتِ، وإليه ترجعُ فُروعُ الباب كلِّه.
قال الخليل: البَقْل من النّبات ما ليس بشَجرٍ دِقٍّ ولا جِلٍّ. وفَرَقَ ما بين البَقْلِ ودِقِّ الشَّجر بغِلَظ العُود وجِلَّتِه، فإنَّ الأمطارَ والرِّياحَ لا تكسِرُ عِيدانَها، تراها قائمةً أُكلَ ما أُكِلَ وبَقِيَ ما بَقِيَ. قال الخليل: ابتَقَل القَومُ إذا رَعَوا البقْلَ، والإبِلُ تَبْتقِل وتَتَبقَّل تأكل البَقْل. قال أبو النَّجْم:
* تَبَقَّلَتْ في أوَّلِ التَّبَقُّلِ([1]) *
قال الخليل: أَبقَلَتِ الأرضُ وبَقَلت، إذا أنبتت البَقْل، فهي مُبْقِلة. والمَبْقَلَةُ والبَقَّالة ذاتُ البَقْل.
قال أبو الطَّمَحان في مكانٍ باقلٍ:
تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال الفَرّاء: أرضٌ بَقِلَةٌ وبَقِيلةٌ([3])، أي كثيرة البَقْل.
قال الشيباني: بَقَلَ الحِمارُ إذا أكل البَقْل يَبْقُل. قال بعضهم: أبقَلَ المكانُ ذو الرِّمْث. ثم يقولون باقِلٌ، ولا نعلمهم [يقولون] بَقَل المكانُ، يُجرُونَها مُجْرَى أَعْشَبَ البلدُ فهو عاشِب، وأوْرَسَ الرِّمْثُ فهو وَارِس. قال أبو زياد: البَقْل اسمٌ لكلِّ ما ينبت أوّلاً. ومنه قيل لوجه الغُلام أَوّلَ ما ينبُت: قد بَقَل يَبْقُل بُقُولاً وبَقْلاً. وبَقَلَ نابُ البَعير، أي طَلَع.
قال الشيبانيّ: ولا يسمَّى الخَلاَ بَقْلاً إلا إذا كان رَطْباً. قال الخليل: الباقل ما يخرُج في أعراض الشجر، إذا دنَتْ* أيّامُ الربيع وجَرَى فيها الماء رأيت في أعراضِها شِبْه أعيُن الجَرَاد قبل أن يَستبِينَ وَرقُه، فذلك الباقِل. وقد أبقَل الشّجَر. ويقال عِند ذلك: صار الشّجَرُ بَقْلةً واحدةً. قال أبو زيد: يقال للرِّمْثِ أوّل ما ينبُتُ باقِل، وذلك إذا ضربَهُ المطرُ حتى ترى في أفنانِهِ مثلَ رؤوس النَّمْل، وهو خير ما يكون، ثم يكون حانِطاً، ثم وارِساً، فإذا جازَ ذلك فَسَدَ وانتهتْ عنه الإبِل.
فأما باقلٌ فرَجُلٌ ضُرِبَ به المَثَلُ في العِيِّ.
(بقم) الباء والقاف والميم]..............([4])
وقد ذكر أن البُقامة الرّجُل الضعيف. قال: والبُقامة ما يَسقُطُ من الصُّوف إذا طرق. وذكر الآخر أنّ البِقَمّ الأكُول الرّغيب. وما هذا عندي بشيء فإنّ صحّ فعله أنْ يكون إتباعاً للهقمّ، يقال للأكولِ هِقَمٌّ بِقَمٌّ والذي ذكره الكسائيُّ مِن قولهم أراد أن يتكلَّمَ فتَبَقَّم إذا أُرتِجَ عليه، فإنْ كان صحيحاً فإنما هو تبكّم، ثم أُقِيمت القافُ مُقام الكاف. وأمّا البَقَّمُ فإنّ النّحوييّن يُنكِرونه ويأبَوْن أن يكونَ عربيّاً. وقال الكسائيّ: البَقَّمُ صِبْغٌ أحمر. قال:
* كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ بَقَّمُهْ([5]) *
وأنشد آخر:
* نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ البَقّمِ *
ومعنى الباب ما ذكرتُه أوّلاً.
(بقي) الباء والقاف والياء أصلٌ واحد، وهو الدّوام. قال الخليل: يقال بقِيَ الشيءُ يبقى بَقاءً، وهو ضدّ الفناء. قال: ولغةُ طيٍّ بَقَى يَبْقَى، وكذلك لغَتُهم في كلِّ مكسورٍ ما قبلَها، يجعلونها ألِفاً، نحو بَقَى ورَضا([6]). وإنما فعَلُوا ذلك لأنّهم يكرهونَ اجتماعَ الكسرةِ والياءِ، فيفتحون ما قَبْلَ الياء، فتنقلِبُ الياءُ ألِفاً، ويقولون في جارية جَارَاة، وفي بانِية باناة، وفي ناصية ناصاة. قال:
وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ
يريد بالبَقِيّة هاهنا البُقْيا عليه. ويقول العرب: نشَدْتُكَ اللهَ والبُقيَا. وربما قالوا البَقْوَى. قال الخليل: استبقَيْتُ فلاناً، وذلك أن تعفُوَ عن زَلَلِهِ فَتسْتَبْقِيَ مودَّتَه. قال النابغة:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])ويقول العرب: هو يَبْقِي الشيءَ بِبصَرِه إذا كان ينظُر إليه ويرصُدُه. قال الكميت:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** تَبْقِيهِ بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])يصف الحمار أنّه أرادَ أنْ يَرِدَ بأُتُنِهِ فوق رابيةٍ، وانتظَرَ غُروبَ الشمس. وكذلك بات فلان يَبْقِي البَرْقَ إذا صار ينظُرُ إليه أيْنَ يَلْمَع. قال الفزاريّ:
قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ أَبقِيهِ وطَرْفِي هامِعُ
قال ابن السّكّيت: بَقَيْتُ فلاناً أَبْقِيه، إذا رعَيْتَه وانتظرته. ويقال ابْقِ لي الأذَانَ، أي ارقُبْه لي. وأنشد:
فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنها  *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])ومن ذلك حديثُ مُعاذٍ رضي الله عنه: بَقَيْنا رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم"، يريد انتَظَرْناه. وهذا يرجِعُ إلى الأصل الأول؛ لأنّ الانتظارَ بعضُ الثَّبات والدَّوام.
(بقر) الباء والقاف والراء]([10]) أصلانِ، وربما جمع ناسٌ بينهما وزعموا أنه أصلٌ واحد، وذلك البقر. والأصلُ الثاني التوسُّع في الشيء وفَتْح الشيء.
فأمّا البقر فجماعة البقَرة([11])، وجمعُها أيضاً البَقير والباقر، كقولك حَمِير وضَئِين. قال:
* يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ *
وقال في الباقر:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])والباقر مثل الجامل في الجمال. قال أبو عبيدة: يقال للذّكر أيضاً بقَرةٌ، كما يقال للدّيك دَجاجة.
قال الأصمعيُّ: يقال رأيتُ لبني فُلانٍ بَقَراً وبَقيراً وباقراً وباقُورة. قال: وأُبْقُور مثل أُمْعوز. قال: وأنشَدَني ابنُ [أبي([13])] طرفة:
فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])قال: والبواقِر جمعٌ* لا واحِدَ لها، ويجوز أن يكون جمعَ باقرة. قال: والبقير لا واحِدَ لـه، وهو جمعٌ مثل الضَّئِين والشَّوِيِّ([15]).
ويقال بَقِرَ الرَّجُلُ إذا نَظَرَ إلى بقرٍ كثير مفاجأةً فذهَبَ عَقْلُه.
وممّا حُمِل على هذا الباب قولُهم في العِيال البقَرةُ، يقال جاءَ فلانٌ يَسُوقُ بَقَرةً، أي عيالاً كثيراً. وقال يونس: البقَرة المرأة.
وأمّا الأصل الثّاني فالتبقُّر التوسُّع والتفتُّح، من بَقَرْتُ البَطْنَ. قال الأصمعيّ: تبقّر فلان في ماله أي أفْسَدَه. وإليه يُذْهَب في حديثه صلى الله عليه وسلم: "أنّه نَهَى عن التَّبقُّر في الأهل والمال([16])".
قال الأصمعي: يقال ناقةٌ بَقِيرٌ، للتي يُبقَر بَطْنُها عن ولدِها. وفتنة باقِرةٌ كداء البطن([17]). والمُهْرُ البَقِير الذي تَموتُ أُمُّه قبل النِّتاج فيُبقَر بطنُها فيُستَخْرَج.
قال أبو حاتم للمُهْرِ إذا خرج مِنْ بَطْن أُمّه وهو في السَّلا والماسكة، فيقع بالأرض جسدُه: هو بَقيرٌ، وضدّه السَّليل.
ومن هذا الباب قولهم: بقّروا ما حَوْلَهم، أي حَفَروا؛ يقال: كم بقّرْتُمْ لفَسيلِكم. والبُقَّيْرَى لُعبةٌ لهم، يُدَقْدِقون داراتٍ مثلَ مَواقع الحوافر. وقال طفيل:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])ومنه قول الخُضْريّ:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])فهذا الأصل الثاني. ومَن جَمع بينهما ذهب إلى أنّ البقَر سُمِّيت لأنّها تَبْقُر الأرضَ، وليس ذلك بشيء.
ومما شذَّ عن الباب قولهم بَيْقَر، إذا هاجَرَ من أرضٍ إلى أرض. ويقال بَيْقَرَ إذا تعرّض للهَلَكة. ويُنْشَد قولُ امرئ القيس:
ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا([20])ويقال بيقَرَ، أي أتى أرضَ العِراق. ويقال أيضاً بيقَرَ، إذا عَدَا مُنَكِّساً رأسَه ضَعْفاً. قال:
* كما بيقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) *
وقال ابنُ الأعرابيّ: بَيْقَر سَاقَ نَفْسَهُ([22]). وإلى بعض ما مَضَى يرجع البقَّار، وهو موضع. قال النابغة:
سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ([23])وبقر: اسم كثيب. قال:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24])
(بقع) الباء والقاف والعين أصلٌ واحدٌ ترجع إليه فروعُها كلُّها، وإنْ كان في بعضِها بُعْدٌ فالجنسُ واحد، وهو مخالَفةُ الألوانِ بعضِها بعضاً، وذلك مثلُ الغُرابِ الأبقع، وهو الأسودُ في صَدْرِهِ بياضٌ. يُقال غرابٌ أبقَعُ، وكلبٌ أبقع وقال بعضُهم للحجَّاج في خيلِ ابنِ الأشْعَث: رأيتُ قوماً بُقْعاً. قال: ما البقع؟ قال: رقَّعوا ثيابَهم من سوء الحال.
وفي الحديث([25]): "يُوشِكُ أن يُسْتَعْمَلَ عليكم بُقعْانُ أهل الشَّام".
قال أبو عُبيدٍ: الرُّوم والصَّقالبة، وقَصَد باللَّفظ البَيَاض. قال الخليل: البُقْعة قِطعةٌ من الأرضِ على غير هيئةِ التي إلى جَنْبها، وجمعها بِقاعٌ وبُقَعٌ. أبو زَيد: هي البَقْعةُ أيضاً بفتح الباء([26]). أبو عُبَيدةَ: الأبقع من الخيل الذي يكون في جَسَده بُقَعٌ متفرِّقة مخالفةٌ للونه. قال أبو حنيفة: البَقْعاء من الأرَضِينَ التي يُصيبُ بعضَها المطرُ ولم يُصب البَعْضَ. وكذلك مُبَقَّعَةٌ، يقال أرضٌ بَقِعَةٌ إذا كان فيها بُقَعٌ من نبتٍ، وقيل هي الجَرِدَة([27]) التي لا شَيء فيها، والأوّلُ أصحّ.
ابنُ الأعرابيّ: البَقْعاء من الأرض المَعْزَاءُ ذاتُ الحَصَى والحِجارة. قال الخليل:
البَقيع من الأرض مَوضع فيه أَرُومُ شَجرٍ من ضُروبٍ شتَّى. وبه سُمِّي بَقيع الغَرقَد بالمدينة. أبو زَيد: كلُّ جوٍّ من الأرضِ وناحيةٍ بقيع. قال:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])وفي المثل: "نَجّى حِماراً بالبَقيع سِمَنُه". والباقعة: الداهية. يقال بقعتهم باقعةٌ، أي داهية، وذلك أنّه أَمْرٌ يَلْصَق حتّى [يذهب] أثره. قال ابنُ الأعرابيّ*: سنةٌ بقعاءُ، أي مُجدِبَة.
قال أبو عبيدة: بنو البَقْعاءِ بنو هاربةَ بن ذُبيان، وأمُّهم البَقْعاء بنتُ سلامان ابنِ ذُبيان([29]). ولهم يقول بشر([30]):
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
قال أبو المنذر([31]): يقال لهاربةَ "البَقْعاء"، وهم قليلٌ. قال: "ولم أرَ هاربِيّاً قطّ". وفيهم يقول الحُصين بن حُمَام:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32])
وقال بعضهم: بقعاء قريةٌ من قرى اليمامة. قال:
ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى  *** يقال عليه في بَقْعاءَ شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
قال ابن السّكّيت: يقال بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ، أي رُمِيَ. وهو في الأصل الذي ذكرناه. فأما قولهم: ابْتُقِع لَونُه، فيجوز أن يكونَ من هذا، ويجوز أن يكونَ من باب الإبدال؛ لأنّهم يقولون امتُقِعَ لونُه. قال الكسائي: إذا تغيَّر اللّونُ من حُزْنٍ يصيبُ صاحبَه أو فزَعٍ قيل ابتُقِع.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال لا أدري أين سَقَع وبَقَع، أي أين ذهب. قال غيره: يقال بَقَع في الأرض بُقُوعاً، إذا خَفِي فذَهَبَ أثَرُه. قال بعضُ الأعراب: البقعة([34]) من الرجال ذُو الكلامِ الكثير الذاهبِ في غيرِ مَذْهبه، وهو الذي يَرْمِي بالكلام لم يُعلَمْ له أَوّلٌ ولا آخِرٌ. قال بعضهم: بقَعَ الرّجُلَ إذا حلَف لـه حَلِفاً. وعامٌ أبقَعُ وأربَدُ، إذا لم يكن فيه مَطَرٌ.
 --------------ــــ
([1]) البيت في اللسان (بقل 65).
([2]) النهاء: جمع نهى، بالكسر، وهو الغدير. وفي الأصل: "فنهاه" صوابه من المخصص (10: 174) حيث أنشد البيت وذكر أنه في صفة ثور.
 ([3])في الأصل: "بقيلة وبقيلة"، وانظر اللسان (بقل 64)
([4]) عنوان هذه المادة ساقط من الأصل، كما سقط من أولها. ولم يشر إلى هذا السقط ببياض في الأصل، بل الكلام متصل فيه.
([5]) البيت للعجاج في ديوانه 64 واللسان (بقم) والجمهرة (1: 322). وقبله:
* يجيش من بين تراقيه دمه *
([6]) في الأصل: "وبضا"، تحريف.
([7]) الرواية في الديوان 14 واللسان (18: 87): "ولست".
([8]) العذب: جمع عذوب، بالفتح، وهو الذي لا يأكل ولا يشرب. وفي الأصل: "وظل عذوناً" تحريف.
([9]) هو للكميت، أو لكثير، كما في اللسان (18: 87).
([10]) ليست في الأصل، وأثبتها اعتماداً على أسلوب ابن فارس.
([11]) في الأصل: "كجماعة البقرة".
([12]) البيت للأعشى في ديوانه: 9 والحيوان (1: 19).
([13]) التكملة من اللسان (3: 248/ 5: 139) حيث أنشد البيت. والبيت لقيس بن عيزارة الهذلي، كما في اللسان (3: 248) وشرح السكري لأشعار الهذليين 148 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 116. وقبل البيت كما في الديوان:
وقالوا عدو مسرف في دمائكم *** وهاج لأعراض العشيرة قاطع
 ([14]) في الأصل: "الموانع" صوابه في اللسان. وأنشده في (3: 248) برواية: "فسكنتهم بالمال".
([15]) الشوي جمع شاة. انظر اللسان (19: 180).
([16]) ويذهب أيضاً إلى أن التبقر في هذا الحديث بمعنى الكثرة والسعة.
([17]) في اللسان: "قال أبو عبيد: ومن هذا حديث أبي موسى، حين أقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان رضي الله عنه فقال: إن هذه الفتنة باقرة كداء البطن، لا يدرى أنى يؤتى لـه. إنما أراد أنها مفسدة للدين، ومفرقة بين الناس، ومشتتة أمورهم".
([18]) البيت في ديوانه 22 واللسان (5: 142) برواية: "أبنت فما تنفك".
([19]) البيتان في اللسان (5: 142). والجميش: المحلوق.
([20]) اللسان (5: 141).
([21]) البيت للمثقب العبدي، أو عدي بن الرقاع، كما في اللسان (جلسد). ونسب إلى المثقب أو عدي بن وداع كما في اللسان (بقر). وعدي بن وداع ذكره المرزباني في معجمه 252. والجلسد: صنم. والبيت بتمامه:
فبات يجتاب شقارى كما  *** بيقر من يمشي إلى الجلسد
 ([22]) ساق نفسه، أي صار في حال الموت والنزاع. وفي الأصل: "شان نفسه" تحريف. وانظر اللسان (سوق). وفي اللسان (بقر) أي يبقر بمعنى هلك، وبمعنى مات.
([23]) ديوان النابغة 35. ورواه في معجم البلدان (بقار): "قنة البقار". "وقال قنة البقار جبل لبني أسد". وانظر الحيوان (6: 189) واللسان (6: 47/ 12: 330) والكامل 212-316 ليبسك. وسيأتي في (سهك).
([24]) البيت لذي الرمة في ديوانه 571 ومعجم البلدان (369) واللسان (يفع). وعجزه في اللسان (فرند). والطوارف: العيون. وفي الأصل: "الطوارق" محرف. والفرندادان جبلان بناحية الدهناء، يقال بدالين، وبدال ثم ذال معجمة، وقد دفن ذو الرمة في أحدهما تنفيذاً لوصيته. انظر لذلك معجم البلدان واللسان (فرند). وذكر ابن منظور أن ذا الرمة ثنى الفرنداد ضرورة.
([25]) هو من كلام أبي هريرة، وفي اللسان (بقع).
([26]) في اللسان: "والضم أعلى".
([27]) الجردة: التي لا نبات بها. وفي الأصل: "الجرادة" تحريف.
 ([28])أنغض رأسه: حركه. وفي الأصل: "ينفض الرأس".
([29]) انظر لهاربة البقعاء المفضليات (1: 65/ 2: 142) ومعجم البلدان (الهاربية).
 ([30])بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142).
([31]) هو أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الكلبي النسابة المتوفى سنة 204. وانظر معجم البلدان (الهاربية).
([32]) انظر المفضليات (1: 65).
([33]) البيتان لمخيس بن أرطاة الأعرجي، من أبيات في معجم البلدان (2: 251) يقولها لرجل من بني حنيفة يقال له يحيى . والبيت الأول بدون نسبة في اللسان (9: 366).
([34]) لم أجد لهذه الكلمة ضبطا ولا ذكرا فيما لدي من المعاجم، وظني أنها بضم الباء وفتح القاف.

ـ

##### Türkçe

(**باب الباء والقاف وما يثلثهما في الثلاثي**)

(**بقل**) **الباء** ve **القاف** ve **اللام** tek bir asıldır; o da bitkilerdendir; ve bâbın bütün dalları ona döner.

**الخليل** dedi: **البَقْل** bitkiden, ne ince ağaçtır ne de kalın. Ve **البَقْل** ile ağacın incesi arasını, dalın kalınlığı ve kalın oluşuyla ayırdı; çünkü yağmurlar ve rüzgârlar onun dallarını kırmaz; onu, yenilen yenilmiş ve kalan kalmış olarak, ayakta görürsün. **الخليل** dedi: Kavim **ابتَقَل** etti; **البقْل** otladıkları zaman. Ve develer **تَبْتقِل** eder ve **تَتَبقَّل** eder: **البَقْل** yer. **أبو النَّجْم** dedi:
* **تَبَقَّلَتْ في أوَّلِ التَّبَقُّلِ**([1]) *

**الخليل** dedi: Yer **أَبقَلَت** ve **بَقَلت**; **البَقْل** bitirdiği zaman; o hâlde o **مُبْقِلة**dir. Ve **المَبْقَلَةُ** ve **البَقَّالة**: **البَقْل** sahibi (olan).

**أبو الطَّمَحان** **باقل** bir mekân hakkında dedi:
تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال **الفَرّاء**: **أرضٌ بَقِلَةٌ** ve **بَقِيلةٌ**([3]); yani **البَقْل**’ü çok.

**الشيباني** dedi: Eşek **بَقَلَ** eder; **البَقْل** yediği zaman, **يَبْقُل**. Bazıları dedi: **أبقَلَ** mekân, **الرِّمْث** sahibi (olandır). Sonra **باقِلٌ** derler; ve onların **بَقَل المكانُ** [dediklerini] bilmiyoruz; onu, **أَعْشَبَ البلدُ فهو عاشِب** ve **أوْرَسَ الرِّمْثُ فهو وَارِس** yürüttükleri gibi yürütürler. **أبو زياد** dedi: **البَقْل** ilk biten her şeyin adıdır. Ondan, oğlanın yüzüne ilk bitmeye başlayana şöyle denildi: **قد بَقَل يَبْقُل بُقُولاً وبَقْلاً**. Ve devenin azı dişi **بَقَلَ** etti; yani çıktı.

**الشيبانيّ** dedi: **الخَلاَ** ancak yaş olduğu zaman **بَقْلاً** diye adlandırılır. **الخليل** dedi: **الباقل** ağacın yanlarında çıkan şeydir; bahar günleri yaklaştığında ve içinde su yürüdüğünde, onun yanlarında, yaprağı belirginleşmeden önce çekirge gözlerine benzer bir şey görürsün; işte o **الباقِل**dir. Ve ağaç **أبقَل** etmiştir. Ve o sırada denilir: Ağaç **بَقْلةً واحدةً** oldu. **أبو زيد** dedi: **الرِّمْث**’e ilk bittiği zaman **باقِل** denilir; bu, yağmur onu vurup da dallarında karınca başları gibi bir şey gördüğün zamandır; ve o, olduğu hâllerin en hayırlısıdır; sonra **حانِطاً** olur, sonra **وارِساً** olur; artık bu geçince bozulur ve develer ondan vazgeçer.

Ama **باقلٌ** ise, kekemelikte kendisiyle mesel vurulan bir adamdır.

(**بقم**) **الباء** ve **القاف** ve **الميم**]..............([4])

Ve **البُقامة**’nın zayıf adam olduğu zikredildi. Dedi: Ve **البُقامة** dövüldüğü zaman yünden düşen şeydir. Diğeri zikretti ki **البِقَمّ** çok yiyen, iştahlıdır. Bu, benim yanımda bir şey değildir; eğer sahihse, fiili ancak **الهقمّ**’a tâbi (itbâ‘) olmakla olur; çok yiyene **هِقَمٌّ بِقَمٌّ** denilir. Ve **الكسائيُّ**’nin, “konuşmak istedi de, üzerine tutulup (sözü bağlanıp) kaldığı zaman **تَبَقَّم** etti” sözünden zikrettiği şey; eğer doğru ise, o ancak **تبكّم**’dir; sonra **القاف** **الكاف**’ın yerine ikame edilmiştir. Ama **البَقَّمُ** ise, nahivciler onu inkâr ederler ve Arapça olmasını istemezler. **الكسائيّ** dedi: **البَقَّمُ** kırmızı bir boyadır. Dedi:
* كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ بَقَّمُهْ([5]) *
Bir başkası da inşad etti:
* نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ البَقّمِ *
Ve bâbın manası, önce zikrettiğimdir.

(**بقي**) **الباء** ve **القاف** ve **الياء** tek bir asıldır; o da devamlılıktır. **الخليل** dedi: **بقِيَ الشيءُ يبقى بَقاءً** denilir; ve o, yok oluşun zıddıdır. Dedi: **طيّ**’ın dili **بَقَى يَبْقَى**’dır; ve onların dili, öncesi kırık (kesreli) olan her şeyde böyledir; onu elif yaparlar; **بَقَى** ve **رَضا**([6]) gibi. Bunu ancak, kesre ile **الياءِ**’nin birleşmesini çirkin gördükleri için yaptılar; **الياء**’dan öncekini fetha ederler; böylece **الياء** elif’e döner; ve **جارية** hakkında **جَارَاة** derler, **بانِية** hakkında **باناة** derler, **ناصية** hakkında **ناصاة** derler. Dedi:
وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ
Burada **البَقِيّة** ile, ona karşı **البُقْيا**’yı kasteder. Ve Araplar der: **نشَدْتُكَ اللهَ والبُقيَا**. Bazen **البَقْوَى** da derler. **الخليل** dedi: **استبقَيْتُ** falanı; bu, onun sürçmesinden affetmendir; böylece onun sevgisini **تسْتَبْقِي** edersin. **النابغة** dedi:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعْثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])Ve Araplar der: O, bir şeye gözüyle **يَبْقِي** eder; ona bakıp onu gözetlediği zaman. **الكميت** dedi:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** تَبْقِيهِ بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])Eşeği tasvir eder: dişileriyle birlikte bir tepenin üstüne varmak istedi ve güneşin batışını bekledi. Yine böyle, falan kişi şimşeği **يَبْقِي** ederek geceledi; ona bakmaya başladı: nerede parlıyor. **الفزاريّ** dedi:
قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ أَبقِيهِ وطَرْفِي هامِعُ
**ابن السّكّيت** dedi: **بَقَيْتُ** falanı **أَبْقِيه**; onu gözettiğim ve onu beklediğim zaman. Ve denilir: **ابْقِ لي الأذَانَ**; yani onu benim için gözetle. Ve inşad etti:
فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنها  *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])Bundan, **مُعاذٍ**’ın (Allah ondan razı olsun) hadisi: “**بَقَيْنا** Allah’ın Resûlü’nü صلى الله عليه وآله وسلم”; yani onu bekledik. Bu, birinci asla döner; çünkü beklemek, sebat ve devamın bir parçasıdır.

(**بقر**) **الباء** ve **القاف** ve **الراء**]([10]) iki asıldır; ve bazen bazı insanlar ikisini bir araya getirir ve onun tek bir asıl olduğunu zannederler; o da **البقر**’dır. İkinci asıl ise, şeyde genişleme ve şeyi açmadır.

**البقر**’a gelince: **البقَرة**’nin topluluğudur([11]); onun çoğulu ayrıca **البَقير** ve **الباقر**’dır; senin **حَمِير** ve **ضَئِين** demen gibi. Dedi:
* يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ *
Ve **الباقر** hakkında dedi:
وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])Ve **الباقر**, develerde **الجامل** gibidir. **أبو عبيدة** dedi: Erkeğe de **بقَرةٌ** denilir; horoza **دَجاجة** denildiği gibi.

**الأصمعيُّ** dedi: “Falan oğullarına **بَقَراً** ve **بَقيراً** ve **باقراً** ve **باقُورة** gördüm” denilir. Dedi: Ve **أُبْقُور** **أُمْعوز** gibidir. Dedi: Bana **ابنُ [أبي([13])] طرفة** inşad etti:
فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])Dedi: Ve **البواقِر** tekili olmayan bir çoğuldur; ve **باقرة**’nin çoğulu olması caizdir. Dedi: Ve **البقير**’in tekili yoktur; o, **الضَّئِين** ve **الشَّوِيِّ**([15]) gibi bir çoğuldur.

Ve denilir: Adam **بَقِرَ** etti; çok sayıda sığırı ansızın görünce aklı gittiği zaman.

Ve bu bâba taşınan şeylerdendir: **العِيال** hakkında **البقَرةُ** sözleri; denilir: Falan kişi **بَقَرةً** sürerek geldi; yani çokça aile (fertleri). **يونس** dedi: **البقَرة** kadındır.

İkinci asla gelince: **التبقُّر** genişleme ve açılmadır; **بَقَرْتُ البَطْنَ**’dan. **الأصمعيّ** dedi: Falan kişi malında **تبقّر** etti; yani onu bozdu. Ve ona gidilir, onun صلى الله عليه وسلم hadîsinde: “Ailede ve malda **التَّبقُّر**’dan nehyetti([16])”.

**الأصمعي** dedi: **ناقةٌ بَقِيرٌ** denilir; yavrusu için karnı yarılan (dişi deveye). Ve **فتنة باقِرةٌ**: karın hastalığı gibi([17]). Ve **المُهْرُ البَقِير**: anası doğumdan önce ölür de karnı yarılıp çıkarılan taydır.

**أبو حاتم** dedi: Tay için, anasının karnından **السَّلا** ve **الماسكة** içinde çıkıp da bedeni yere düştüğü zaman: o **بَقيرٌ**’dir; zıddı **السَّليل**’dir.

Ve bu bâbdandır: “Etraflarındakini **بقّروا** ettiler” sözleri; yani kazdılar; denilir: “Fidanlarınız için ne kadar **بقّرْتُمْ** ettiniz.” Ve **البُقَّيْرَى** onlara ait bir oyundur; nal izlerinin yerleri gibi daireler çizerler. **طفيل** dedi:
ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])Ve ondan **الخُضْريّ**’nin sözü:
نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])İşte bu, ikinci asıldır. İkisini birleştiren kimse, **البقَر**’ın, yeri **تَبْقُر** ettiği için adlandırıldığını düşünmüştür; bu bir şey değildir.

Ve bâbdan şâz olan şeylerdendir: **بَيْقَر** sözleri; bir yerden bir yere göçtüğü zaman. Ve **بَيْقَرَ** denilir; helâke maruz kaldığı zaman. **امرئ القيس**’in sözü inşad olunur:
ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا([20])Ve **بيقَرَ** denilir; yani Irak toprağına geldi. Ve yine **بيقَرَ** denilir; başını ters çevirip zayıflıktan koştuğu zaman. Dedi:
* كما بيقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) *
Ve **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **بَيْقَر** kendini sürdü([22]). Ve geçenlerin bir kısmına döner **البقَّار**; o bir yerdir. **النابغة** dedi:
سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ([23])Ve **بقر**: bir kum tepesinin adıdır. Dedi:
تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24])

(**بقع**) **الباء** ve **القاف** ve **العين** tek bir asıldır; bütün dalları ona döner; bazısında uzaklık olsa da cins birdir; o da renklerin bazısının bazısına muhalefetidir. Bu, **الغُرابِ الأبقع** gibidir; o, göğsünde beyazlık bulunan siyahtır. **غرابٌ أبقَعُ** ve **كلبٌ أبقع** denilir. Bazıları, **الحجَّاج**’a, **ابنِ الأشْعَث**’ın atları hakkında dedi: “**قوماً بُقْعاً** gördüm.” Dedi: “**البقع** nedir?” Dedi: “Hâlin kötülüğünden elbiselerini yamaladılar.”

Hadiste([25]): “Size, Şam ehlinin **بُقعْانُ**’ı kullanılmak (idareci yapılmak) üzeredir.”

**أبو عُبيدٍ** dedi: Rumlar ve Slavlar; ve lafızla beyazlığı kastetti. **الخليل** dedi: **البُقْعة** yanındakinin heyetinden başka bir heyet üzere olan yerden bir parçadır; çoğulu **بِقاعٌ** ve **بُقَعٌ**’dır. **أبو زَيد**: O, **البَقْعةُ** da olur, **الباء**’ın fethasıyla([26]). **أبو عُبَيدةَ**: Atlardan **الأبقع**, bedeninde rengine muhalif dağınık **بُقَعٌ** bulunan (attır). **أبو حنيفة** dedi: **البَقْعاء** arazilerden, bir kısmına yağmur isabet edip bir kısmına isabet etmeyenlerdir. Ve yine **مُبَقَّعَةٌ**; “**أرضٌ بَقِعَةٌ**” denilir; içinde bitkiden **بُقَعٌ** bulunduğu zaman. Ve “içinde hiçbir şey olmayan **الجَرِدَة**([27])’dir” denildi; birincisi daha sahih.

**ابنُ الأعرابيّ**: **البَقْعاء** yerden, çakıllı ve taşlı **المَعْزَاءُ**’dır. **الخليل** dedi:
**البَقيع** yerden, türlü türlü ağaç köklerinin bulunduğu bir yerdir. Ve Medine’deki **بَقيع الغَرقَد** onunla adlandırıldı. **أبو زَيد**: Yerden her vadi ve her taraf **بقيع**’dir. Dedi:
ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])Ve meselde: “**نَجّى حِماراً بالبَقيع سِمَنُه**.” Ve **الباقعة**: musibettir. “Onlara bir **باقعةٌ** isabet etti” denilir; yani musibet; bu, izi gidinceye kadar yapışan bir iştir. **ابنُ الأعرابيّ**: “**سنةٌ بقعاءُ**” denilir; yani kıtlık yılı.

**أبو عبيدة** dedi: **بنو البَقْعاءِ**: **هاربةَ بن ذُبيان**’ın oğullarıdır; anneleri **البَقْعاء بنتُ سلامان ابنِ ذُبيان**’dır([29]). **بشر**([30]) onlar hakkında der:
ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا
**أبو المنذر**([31]) dedi: **هاربةَ**’ye “**البَقْعاء**” denilir; ve onlar azdır. Dedi: “Hiçbir zaman bir **هاربِيّاً** görmedim.” Ve onlarda **الحُصين بن حُمَام** der:
وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32])
Bazıları dedi: **بقعاء** Yemâme köylerinden bir köydür. Dedi:
ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى  *** يقال عليه في بَقْعاءَ شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ
**ابن السّكّيت** dedi: “Falan kişi kötü sözle **بُقِعَ** edildi” denilir; yani atıldı (itham edildi). O, zikrettiğimiz asıldadır. Ama “**ابْتُقِع لَونُه**” sözlerine gelince: bundan olması caizdir; ve ibdâl bâbından olması da caizdir; çünkü onlar “**امتُقِعَ لونُه**” derler. **الكسائي** dedi: Hüzünden veya korkudan sahibine isabet eden bir şeyden renk değiştiği zaman **ابتُقِع** denilir.

**ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Nerede **سَقَع** ve **بَقَع** etti, bilmiyorum” denilir; yani nereye gitti. Başkası dedi: Yerde **بَقَع** eder, **بُقُوعاً**; gizlenip izi gittiği zaman. Bazı bedevîler dedi: Erkeklerden **البقعة**([34]), çok konuşan, maksadının dışında giden kimsedir; o, sözün başı ve sonu bilinmeksizin söz atan kimsedir. Bazıları dedi: Adamı **بقَعَ** etti; onun için bir yeminle yemin ettiği zaman. Ve **عامٌ أبقَعُ** ve **أربَدُ**; içinde yağmur olmadığı zaman.

--------------ــــ
([1]) Beyit Lisân’da (**بقل** 65).
([2]) **النهاء**: **نهى**’nın çoğulu, kesre ile; o, gölcüktür. Asılda: “**فنهاه**”; doğrusu, **المخصص** (10: 174)’ten; orada beyiti inşad etti ve onun bir boğanın sıfatında olduğunu zikretti.
([3]) Asılda: “**بقيلة وبقيلة**”; Lisân’a bak (**بقل** 64).
([4]) Bu maddenin başlığı asıldan düşmüştür; başından da düşmüştür. Asılda bu düşüşe beyazlıkla işaret edilmemiştir; bilakis söz onda bitişiktir.
([5]) Beyit, **العجاج**’ın divanında 64 ve Lisân (**بقم**) ve **الجمهرة** (1: 322). Ondan önce:
* يجيش من بين تراقيه دمه *
([6]) Asılda: “**وبضا**”; tahrif.
([7]) Rivayet divanda 14 ve Lisân’da (18: 87): “**ولست**”.
([8]) **العذب**: **عذوب**’un çoğulu, fetha ile; o, ne yiyen ne içendir. Asılda: “**وظل عذوناً**”; tahrif.
([9]) O, **الكميت**’indir; yahut **كثير**’indir; Lisân’da (18: 87) olduğu gibi.
([10]) Asılda yoktur; **ابن فارس**’ın üslubuna dayanarak sabit kıldım.
([11]) Asılda: “**كجماعة البقرة**”.
([12]) Beyit, **الأعشى**’nın divanında: 9 ve **الحيوان** (1: 19).
([13]) Tamamlama Lisân’dan (3: 248/ 5: 139); orada beyiti inşad etti. Beyit, **قيس بن عيزارة الهذلي**’nindir; Lisân’da (3: 248) ve **شرح السكري لأشعار الهذليين** 148 ve **مخطوطة الشنقيطي من الهذليين** 116’da olduğu gibi. Beyitten önce, divanda olduğu gibi:
وقالوا عدو مسرف في دمائكم *** وهاج لأعراض العشيرة قاطع
([14]) Asılda: “**الموانع**”; doğrusu Lisân’dadır. Ve onu (3: 248)’de “**فسكنتهم بالمال**” rivayetiyle inşad etti.
([15]) **الشوي**: **شاة**’nin çoğuludur. Lisân’a bak (19: 180).
([16]) Ve ayrıca, bu hadiste **التبقر**’ün çokluk ve genişlik manasında olduğuna da gidilir.
([17]) Lisân’da: “**قال أبو عبيد: ومن هذا حديث أبي موسى، حين أقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان رضي الله عنه فقال: إن هذه الفتنة باقرة كداء البطن، لا يدرى أنى يؤتى لـه. إنما أراد أنها مفسدة للدين، ومفرقة بين الناس، ومشتتة أمورهم**”.
([18]) Beyit, divanında 22 ve Lisân’da (5: 142) “**أبنت فما تنفك**” rivayetiyle.
([19]) İki beyit Lisân’da (5: 142). **الجميش**: tıraşlı.
([20]) Lisân (5: 141).
([21]) Beyit, **المثقب العبدي**’nindir; yahut **عدي بن الرقاع**’ındır; Lisân’da (**جلسد**). Ve **المثقب**’e yahut **عدي بن وداع**’a nispet edildi; Lisân’da (**بقر**) olduğu gibi. **عدي بن وداع**’ı **المرزباني** mu‘ceminde 252’de zikretti. **الجلسد**: puttur. Beyit tamamıyla:
فبات يجتاب شقارى كما  *** بيقر من يمشي إلى الجلسد
([22]) Kendini sürdü; yani ölüm ve can çekişme hâlinde oldu. Asılda: “**شان نفسه**”; tahrif. Lisân’a bak (**سوق**). Lisân’da (**بقر**) “**يبقر**” helâk oldu manasında ve öldü manasında.
([23]) **ديوان النابغة** 35. Ve onu **معجم البلدان** (**بقار**)’da “**قنة البقار**” diye rivayet etti. “Ve dedi: **قنة البقار** Esed oğullarına ait bir dağdır.” **الحيوان** (6: 189) ve Lisân (6: 47/ 12: 330) ve **الكامل** 212-316 (ليبسك)’e bak. Ve (سهك)’te gelecektir.
([24]) Beyit, **ذو الرمة**’nin divanında 571 ve **معجم البلدان** (369) ve Lisân (**يفع**). Onun ikinci mısraı Lisân’da (**فرند**). **الطوارف**: gözler. Asılda: “**الطوارق**”; tahrif. **الفرندادان**: **الدهناء** tarafında iki dağdır; iki **دال** ile denilir; ve **دال** sonra mu‘ceme **ذال**; ve **ذو الرمة** vasiyetinin yerine getirilmesi olarak onlardan birine defnedilmiştir. Bunun için **معجم البلدان** ve Lisân (**فرند**)’e bak. **ابن منظور** zikretti ki **ذو الرمة** zaruret sebebiyle **الفرنداد**’ı tesniye etti.
([25]) O, **أبي هريرة**’nin sözündendir; Lisân’da (**بقع**).
([26]) Lisân’da: “Ve damme daha üstündür.”
([27]) **الجردة**: bitkisi olmayan. Asılda: “**الجرادة**”; tahrif.
([28]) **أنغض رأسه**: onu hareket ettirdi. Asılda: “**ينفض الرأس**”.
([29]) **هاربة البقعاء** için **المفضليات** (1: 65/ 2: 142) ve **معجم البلدان** (**الهاربية**)’ye bak.
([30]) **بشر بن أبي خازم** **المفضليات** (2: 142)’de.
([31]) O, nesep âlimi **أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الكلبي**’dir; 204 yılında vefat etmiştir. **معجم البلدان** (**الهاربية**)’ye bak.
([32]) **المفضليات** (1: 65)’e bak.
([33]) İki beyit, **مخيس بن أرطاة الأعرجي**’nindir; **معجم البلدان** (2: 251)’de beyitlerdendir; onu, **بني حنيفة**’den **يحيى** denilen bir adama söyler. Birinci beyit, nispet olmaksızın Lisân’da (9: 366).
([34]) Bu kelime için, elimdeki sözlüklerde bir ضبط ve bir zikr bulmadım; zannım, **الباء**’ın dammesi ve **القاف**’ın fethasıyladır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البقاء: ثبات الشيء على حاله الأولى، وهو يضاد الفناء، وقد بقي بقاء، وقيل: بقى (وهي لغة بلحرث بن كعب) في الماضي يضاد الفناء، وقد بقي، وفي الحديث: (بقينا رسول الله) (الحديث عن معاذ بن جبل قال: بقينا رسول الله صلى الله عليه وسلم في صلاة العتمة فتأخر، حتى ظن الظان أنه ليس بخارج والقائل منا يقول: صلى، فإنا لكذلك حتى خرج النبي صلى الله عليه وسلم فقالوا له كما قالوا، فقال: (أعتموا هذه الصلاة، فإنكم قد فضلتم بها على سائر الأمم، ولم تصلها أمة قبلكم) أخرجه أبو داود في باب وقت العشاء الآخرة. راجع معالم السنن 1/131) أي: انتظرناه وترصدنا له مدة كثيرة، والباقي ضربان: باق بنفسه لا إلى مدة وهو الباري تعالى، ولا يصح عليه الفناء، وباق بغيره وهو ما عداه ويصح عليه الفناء.
والباقي بالله ضربان:
- باق بشخصه إلى أن يشاء الله أن يفنيه، كبقاء الأجرام السماوية.
- وباق بنوعه وجنسه دون شخصه وجزئه، كالإنسان والحيوان.
وكذا في الآخرة باق بشخصه كأهل الجنة، فإنهم يبقون على التأبيد لا إلى مدة، كما قال عز وجل: ﴿خالدين فيها﴾ [البقرة/162].
والآخر بنوعه وجنسه، كما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم: (أن ثمار أهل الجنة يقطفها أهلها ويأكلونها ثم تخلف مكانها مثلها) (الحديث عن ثوبان أنه سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (لا ينزع رجل من أهل الجنة من ثمره إلا أعيد في مكانها مثلاها) أخرجه البزار والطبراني، راجع: الدر المنثور 1/97)، ولكون ما في الآخرة دائما، قال الله عز وجل: ﴿وما عند الله خير وأبقى﴾ [القصص/60]، وقوله تعالى: ﴿والباقيات الصالحات﴾ [الكهف/46]، أي: ما يبقى ثوابه للإنسان من الأعمال، وقد فسر بأنها الصلوات الخمس، وقيل: سبحان الله والحمد لله (راجع: الدر المنثور للسيوطي 5/396)، والصحيح أنها كل عبادة يقصد بها وجه الله تعالى (وهذا قول قتادة فيما أخرجه عنه ابن أبي حاتم وابن مردويه. انظر: الدر المنثور 5/399)، وعلى هذا قوله: ﴿وبقية الله خير لكم﴾ [هود/86]، وأضافها إلى الله تعالى، وقوله تعالى: ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ [الحاقة/8]. أي: جماعة باقية، أو: فعلة لهم باقية. وقيل: معناه: بقية. قال: وقد جاء من المصادر ما هو على فاعل (وفي ذلك قال أبو بكر ابن محنض الشنقيطي:
فاعلة المصدر منها العافية *** ناشئة نازلة وواقية
باقية لديهم وخاطئة *** م؟؟ الهاء كالنائل جاءت عارية

ومثلها صاعقة وراغية)
وما هو على بناء مفعول (المصادر التي جاءت على وزن مفعول جمعها بعضهم فقال:
مجلودكم محلوفكم معقول *** مصادر يزنها مفعول
كذلك المفسول والمعسول *** فأصغ ليتا أيها النبيل
وزاد شيخنا عليها:
ومثل ذاك أيضا الميسور *** ومثله في ذلك المعسور)، والأول أصح.

##### Türkçe

- **البقاء**: şeyin ilk hâli üzere sebat etmesi; ve o, **الفناء**’a zıttır. Ve “**بقي**” “**بقاء**” olarak kalmıştır. Ve denildi ki: “**بقى**” (ve o, **بلحرث بن كعب**’ın bir dilidir) mâzîde **الفناء**’a zıttır; ve “**بقي**” kalmıştır. Ve hadiste: (**بقينا رسول الله**) (hadis, **معاذ بن جبل**’den: dedi ki: **رسول الله صلى الله عليه وسلم**’i **صلاة العتمة**’de bekledik; gecikti; ta ki zanneden zannetti ki o çıkacak değildir; ve bizden söyleyen der ki: “kıldı”; artık biz böyle iken, nihayet Peygamber **صلى الله عليه وسلم** çıktı; ona, dedikleri gibi dediler; o da dedi ki: (**أعتموا هذه الصلاة، فإنكم قد فضلتم بها على سائر الأمم، ولم تصلها أمة قبلكم**) **أبو داود** onu **باب وقت العشاء الآخرة**’de çıkarmıştır. **معالم السنن** 1/131’e müracaat et) yani: onu bekledik ve ona uzun bir müddet gözetledik. Ve **الباقي** iki kısımdır: kendi nefsiyle bâkî, müddete doğru değil; ve o, **الباري تعالى**’dır; ve ona **الفناء** sahih olmaz. Ve başkasıyla bâkî; ve o, onun dışındakidir; ve ona **الفناء** sahih olur.

Ve **الباقي بالله** iki kısımdır:
- Allah’ın onu yok etmeyi dilediği zamana kadar şahsıyla bâkî; gök cisimlerinin bekası gibi.
- Ve şahsı ve cüz’ü olmaksızın, türü ve cinsiyle bâkî; insan ve hayvan gibi.

Ve yine âhirette şahsıyla bâkîdir; cennet ehli gibi; çünkü onlar ebedîlik üzere bâkî kalırlar, bir müddete doğru değil; Aziz ve Celîl’in dediği gibi: ﴿خالدين فيها﴾ [البقرة/162].

Ve diğeri türü ve cinsiyle; Peygamber **صلى الله عليه وسلم**’den rivayet olunduğu gibi: (**أن ثمار أهل الجنة يقطفها أهلها ويأكلونها ثم تخلف مكانها مثلها**) (hadis, **ثوبان**’dan: **رسول الله صلى الله عليه وسلم**’i şöyle derken işitti: (**لا ينزع رجل من أهل الجنة من ثمره إلا أعيد في مكانها مثلاها**) **البزار** ve **الطبراني** onu çıkarmıştır; müracaat et: **الدر المنثور** 1/97). Ve âhirette olanın daim oluşundan dolayı, Allah Aziz ve Celîl dedi: ﴿وما عند الله خير وأبقى﴾ [القصص/60]; ve O’nun sözü: ﴿والباقيات الصالحات﴾ [الكهف/46]; yani: amellerden insana sevabı kalan şey. Ve onun, beş vakit namazlar olduğu tefsir edilmiştir; ve denildi ki: **سبحان الله** ve **الحمد لله** (müracaat et: **الدر المنثور**’a, **السيوطي**’nin, 5/396). Ve sahih olan: onun, Allah تعالى’nın yüzü kastedilen her ibadet oluşudur (ve bu, **قتادة**’nin sözüdür; ondan **ابن أبي حاتم** ve **ابن مردويه**’nin çıkardığında. Bak: **الدر المنثور** 5/399). Ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿وبقية الله خير لكم﴾ [هود/86]; ve onu Allah تعالى’ya izafe etti. Ve O’nun sözü: ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ [الحاقة/8]; yani: bâkî bir cemaat; yahut: onlara ait bâkî bir fiil. Ve denildi ki: mânâsı: **بقية**. Dedi ki: masdarlardan, **فاعل** üzere olan gelmiştir (ve bunda **أبو بكر ابن محنض الشنقيطي** şöyle dedi:
فاعلة المصدر منها العافية *** ناشئة نازلة وواقية
باقية لديهم وخاطئة *** م؟؟ الهاء كالنائل جاءت عارية

ومثلها صاعقة وراغية)
ve **مفعول** binası üzere olan ( **مفعول** vezni üzere gelen masdarlar; bazıları onları cem etti de dedi ki:
مجلودكم محلوفكم معقول *** مصادر يزنها مفعول
كذلك المفسول والمعسول *** فأصغ ليتا أيها النبيل
ve şeyhimiz ona şunu ekledi:
ومثل ذاك أيضا الميسور *** ومثله في ذلك المعسور)، ve birincisi daha sahihtir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ق ي
ما بقيت منهم باقية ولا وقتهم من الله واقية‏.‏
وما لفلان مبقى أي بقاء‏.‏
وأين للإنسان المبقى وأين للناس المباقي وعليهم بواقي الخراج‏.‏
واستبقى الأمير الجاني واستحياه إذا عفا عنه فلم يقتله‏.‏
واستبقى أخاه إذا عفا عن زلله لتبقى مودته‏.‏
قال النابغة‏:‏ ولست بمستبق أخـاً لا تلمسـه على شعث أي الرجال المهذب وتبقـاه بمعنى استبقاه‏.‏
وفي مثل‏:‏ ‏"‏ لا ينفعك من زاد تبق ولا مما هو واقع توق ‏"‏‏.‏
وأبقى عليه بقيا وبقية وهم مباق على قومهم‏.‏
قال النابغة‏:‏ وأخبرتهم أبقوا على الأصل إذ علوا على أنهم قدماً مباقٍ على الأصل ومالي عليه بقيا وبقية ومالي عليه رعوى ولا بقوى قال لبيد‏:‏ وقال‏:‏ وما صد عني خالـد مـن بقيـة ولكن أتت دوني الأسود الهواصر وقال‏:‏ كلفنـي حبـي للدراهـم وقلة البقوى على المغـارم خدمة من لست له بخادم ويقولون‏:‏ أنشدك الله والبقيا أي أسألك بالله أن تبقي عليّ‏.‏
وبقينا رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏ انتظرناه‏.‏
وابن المؤذن‏:‏ انتظره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ركبوا المبقيات وجنبوا المنقيات وهي الخيل التي لا يخرجن ما عندهن من الجري فهن أحرى أن لا يلغبن‏.‏
قال بشر بن أبي حازم‏:‏ لدن غدوة حتى أتى الليل دونهم وأدرك جـري المبقيـات لغوبها وناقة مبقية‏:‏ لا تعطي الدركلة‏.‏
قال النضر‏:‏ هي التي لا تستفرغ غزراً تحلب نصف العلبـة ليسـت بصاحبـة إثراع المحلب‏.‏
فإذا نضبت الإبل وبكأت كانت على حالها ذات بقية‏.‏
والمنقيات السمان ذوات النقي‏.‏

##### Türkçe

ب ق ي
Onlardan hiçbir **باقية** kalmadı; onların vakti de Allah’tan bir **واقية** (koruyucu) değildir.‏
Ve falan kimse için **مبقى** yoktur; yani **بقاء** (kalma) yoktur.‏
Ve insan için **المبقى** nerede? ve insanlar için **المباقي** nerede? ve onların üzerlerinde **بواقي** haraç vardır.‏
Emîr suçluyu **استبقى** etti ve onu diri bıraktı; ona afvettiği zaman, onu öldürmedi.‏
Ve kardeşini **استبقى** etti; onun hatasını bağışladığı zaman, onun sevgisi kalsın diye.‏
Nâbiga dedi ki: Ve ben, dağınıklık üzerinde ona dokunulmayan bir kardeşi **بمستبق** değilim; yani terbiye edilmiş erkeklerden; ve onu **تبقـاه** (bırakırsın) yani **استبقاه** (onu bıraktı) mânâsındadır.‏
Ve bir meselde: “Azıktan **تبق** (bırakman) sana fayda vermez; ve vâki‘ olan şeyden **توق** (sakınman) da (fayda vermez).”‏.‏
Ve onun üzerinde **بقيا** ve **بقية** bıraktı; ve onlar kavimlerinin üzerine **مباق** (bırakanlar)dır.‏
Nâbiga dedi ki: Ve onlara haber verdim: Asıl üzerine **أبقوا** ettiler; yükseldikleri vakit; (şu) üzere ki onlar eskiden beri asıl üzerine **مباقٍ**dır. Ve benim onun üzerinde **بقيا** ve **بقية**m yoktur; ve benim onun üzerinde ne **رعوى** ne de **بقوى** vardır. Lebîd dedi ki: Ve dedi: Ve beni Hâlid, bir **بقية**den (kalan bir şeyden) dolayı geri çevirmedi; fakat benim önüme, kuşatıcı aslanlar geldi. Ve dedi: Dirhemlere olan sevgim ve borçlar üzerine **البقوى**nun (bırakmanın) azlığı, bana, kendisine hizmetkâr olmadığım kimseye hizmeti yükledi. Ve derler ki: Allah hakkı için ve **البقيا** (bırakma) ile sana yalvarırım; yani Allah ile senden isterim ki benim üzerime (beni) bırak.‏
Ve **بقينا** Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: onu bekledik.‏
Ve İbnü’l-Müezzin: onu bekledi.‏
Ve mecazdan: **المبقيات**a bindiler ve **المنقيات**tan kaçındılar; o, koşudan yanlarındakini çıkarmayan atlardır; böylece onlar, yorulmamaya daha lâyıktırlar.‏
Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki: Bir sabah gidişinden itibaren, gece onlardan aşağıda gelinceye kadar; ve **المبقيات**ın koşusu, onların yorgunluğunu yakaladı. Ve **ناقة مبقية**: **الدركلة**yi vermez.‏
Nadr dedi ki: O, bol sütü tamamen boşaltmayan (devedir); yarım **العلبة** sağılır; sağım kabını bolca doldurmanın sahibi değildir.‏
Develer kuruduğu ve **بكأت** olduğu zaman, kendi hâli üzere, **بقية** sahibi olarak kalır.‏
Ve **المنقيات**: **النقي** sahibi semizlerdir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في أَسماء الله الحسنى الباقي: هو الذي لا ينتهي تقدير وجوده في الإستقبال إلى آخر ينتهي إليه، ويعبر عنه بأَنه أَبديّ الوجود. والبَقاء: ضدّ الفَناء، بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بَقاءً وبَقَى بَقْياً، الأَخيرةُ لغة بلحرث بن كعب، وأَبقاه وبَقَّاه وتَبَقَّاه واسْتَبْقاه، والاسم البَقْيَا والبُقْيَا. قال ابن سيده: وأَرى ثعلباً قد حكى البُقْوَى، بالواو وضم الباء. والبَقْوَى والبَقْيا: إسمان يوضعان موضع الإبْقاء، إن قيل: لم قلبت العرب لام فَعْلَى إذا كانت اسماً وكان لامها ياء واواً حتى قالوا البَقْوَى وما أَشبه ذلك نحو التَّقْوَى والعَوَّى
(* قوله «العوَّى» هكذا
في الأصل والمحكم)؟ فالجواب: أَنهم إنما فعلوا ذلك في فَعْلى لأَنهم قد قلبوا لام الفُعْلَى، إذا كانت اسماً وكانت لامها واواً، ياء طلباً للخفة، وذلك نحو الدُّنْيا والعُلْيا والقُصْيا، وهي من دَنَوْتُ وعَلَوْتُ وقَصَوْت، فلما قلبوا الواو ياء في هذا وفي غيره مما يطول تعداده عوَّضوا الواو من غلبة الياء عليها في أَكثر المواضع بأَن قلبوها في نحو البَقْوَى والثَّنْوَى واواً، ليكون ذلك ضرباً من التعويض ومن التكافؤ بينهما. وبقي الرجلُ زماناً طويلاً أَي عاش وأَبقاه الله. الليث: تقول العرب (* قوله
«الليث تقول العرب إلخ» هذه عبارة التهذيب وقد سقط منها جملة في كلام المصنف ونصها: تقول العرب نشدتك الله والبقيا وهي البقية، أبو عبيد عن الكسائي قال: البقوى والبقيا هي الإبقاء مثل الرعوى إلخ). نَشَدْتُك الله والبُقْيَا؛ هو الإبقاء مثل الرَّعْوى والرُّعْيا من الإرْعاء على الشيء، وهو الإبْقاء عليه. والعرب تقول للعدوّ إذا غَلَبَ: البَقِيَّةَ أَي أَبْقُوا علينا ولا تستأْصلونا؛ ومنه قول الأَعشى:
قالوا البَقِيَّة والخَطِّيُّ يأْخُذُهم
وفي حديث النجاشي والهجرة: وكان أَبْقَى الرجلين فينا أَي أَكثر إبقاء على قومه، ويروى بالتاء من التُّقى. والباقِيةُ توضع موضع المصدر. ويقال: ما بَقِيَتْ منهم باقِيةٌ
ولا وَقاهم الله من واقِيَة. وفي التنزيل العزيز: فهل تَرى لهم من باقية؛ قال الفراء: يريد من بَقاء. ويقال: هل ترى منهم باقياً، كل ذلك في العربية جائز حسن، وبَقِيَ من الشيء بَقِيَّةٌ. وأَبْقَيْتُ على فلان إذا أَرْعَيْتَ عليه ورَحِمْتَه. يقال: لا أَبْقَى اللهُ عليك إن أَبْقَيْتَ عليَّ، والإسم البُقْيَا؛ قال اللَّعِين:
سَأَقْضِي بين كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ،
وبَيْنَ القَيْنِ قَيْنِ بَني عِقَالِ
فإنَّ الكلبَ مَطْعَمُه خَبيثٌ،
وإنَّ القَيْنَ يَعْمَلُ في سِفَالِ
فما بُقْيَا عليّ ترَكْتُماني،
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
وكذلك البَقْوى، بفتح الباء. ويقال: البُقْيَا والبَقْوَى كالفُتْيا والفَتْوَى؛ قال أَبو القَمْقام الأَسَدِيُّ:
أُذَكِّرُ بالبَقْوَى على ما أَصابَني،
وبَقْوايَ أَنِّي جاهِدٌ غَير مُؤتَلي
واسْتَبْقَيتُ من الشيء أَي تركت بعضه. واسْتبقاه: اسْتَحْياه، وطيِّءٌ تقول بَقَى وبَقَتْ مكان بَقِيَ وبَقيَتْ، وكذلك أَخواتها من المعتل؛ قال البَولاني:
تَسْتَوْقِدُ النَّبْلَ بالحَضِيضِ، وتَصْـ
ـطادُ نُفُوساً بُنَتْ على الكَرَمِ
أَي بُنِيَتْ، يعني إذا أَخطأَ يُورِي النارَ. والبقيَّةُ: كالبَقْوَى. والبِقيَّة أَيضاً: ما بقي من الشيء. وقوله تعالى: بَقِيَّةُ الله خير لكم. قال الزجاج: معناه الحالُ التي تبقى لكم من الخير خير لكم، وقيل: طاعة الله خير لكم. وقال الفراء: يا قوم ما أُبقي لكم من الحلال خير لكم، قال: ويقال مراقبة الله خير لكم. الليث: والباقي حاصل الخَراج ونحوه، ولغة طيء بَقَى يَبْقى، وكذلك لغتهم في كل ياء انكسر ما قبلها، يجعلونها أَلفاً نحو بَقَى ورَضَى وفَنَى؛ وقوله عز وجل: والباقياتُ الصالحاتُ خير عند ربك ثواباً؛ قيل: الباقيات الصالحات الصلوات الخمس، وقيل هي الأَعمال الصالحة كلها، وقيل: هي سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أَكبر. قال: والباقيات الصالحات، والله أَعلم، كل عمل صالح يَبْقَى ثوابه. والمُبْقِياتُ من الخيل: التي يَبْقَى جَريُها بعد انقطاع جَرْي الخيل؛ قال الكَلْحَبةُ اليَرْبوعِيُّ:
فأَدْرَكَ إبْقاءَ العَرادَةِ ظَلْعُها،
وقد جَعَلَتْني من حزِيمةَ إصْبَعا
وفي التهذيب: المُبْقِياتُ من الخيل هي التي تُبْقِي بعضَ جَريها تَدَّخِره. والمُبْقِياتُ: الأَماكن التي تُبقِى ما فيها من مناقع الماء ولا تشربه؛ قال ذو الرمة:
فلما رَأَى الرَّائي الثُّرَيَّا بسُدْفةٍ،
ونَشَّتْ نِطافُ المُبْقِياتِ الوقائع
واسْتَبْقى الرجلَ وأَبقى عليه: وجب عليه قتل فعفا عنه. وأَبْقيْتُ ما بيني وبينهم: لم أُبالغ في إفساده، والإسم البَقِيَّةُ؛ قال: إنْ تُذْنِبُوا ثم تأْتِيني بَقِيَّتُكم،
فما عليَّ بذَنْبٍ منكُم فَوْتُ
أَي إبقاؤكم: ويقال: اسْتَبْقَيْتُ فلاناً إذا وجب عليه قتل فعفوت عنه. وإذا أَعطيت شيئاً وحَبَسْتَ بعضَه قلت: استبقيت بعضه. واسْتَبْقَيْتُ فلاناً: في معنى العفو عن زلله واسْتِبْقاء مودَّته؛ قال النابغة: ولَسْتَ بمُسْتَبْقِ أَخاً لا تَلُمُّه
على شَعَثٍ، أَيُّ الرجالِ المُهَذَّبُ؟
وفي حديث الدعاء: لا تُبْقِي على من يَضْرَعُ إليها، يعني النار. يقال: أَبْقَيْت عليه أُبْقِي إبْقاءً إذا رحمته وأَشفقت عليه. وفي الحديث: تَبَقَّهْ وتوَقَّهْ؛ هو أَمر من البقاء والوِقاء، والهاء فيهما للسكت، أَي اسْتَبْق النفسَ ولا تُعَرِّضْها للهَلاك وتحرّز من الآفات. وقوله تعالى: فلولا كان من القرون من قبلكم أُولو بَقِيَّة ينهون عن الفساد؛ معناه أُولو تمييز، ويجوز أُولوا بقية أُولو طاعة؛ قال ابن سيده: فسر بأَنه الإبقاء وفسر بأَنه الفَهْم، ومعنى البَقِيَّة إذا قلت فلان بَقِيَّة فمعناه فيه فَضْل فيما يُمْدَحُ به، وجمع البَقِيَّة بقايا. وقال القتيبي: أُولو بَقِيَّة من دِينِ قوم لهم بَقِيَّة إذا كانت بهم مُسْكَة وفيهم خير. قال أَبو منصور: البَقيَّة اسم من الإبْقاء كأَنه أَراد، والله أَعلم، فلولا كان من القرون قوم أُولوا إبقاء على أَنفسهم لتمسكهم بالدين المرضي، ونصب إلا قليلاً لأَن المعنى في قوله فلولا كان فما كان، وانتصاب قليلاً على الانقاع من الأَول. والبُقْيَا أَيضاً: الإبْقاءُ؛ وقوله أَنشده ثعلب: فلولا اتِّقاءُ الله بُقْيايَ فيكما،
لَلُمْتُكما لَوْماً أَحَرَّ من الجَمْرِ
أَراد بُقْيايَ عليكما، فأَبدل في مَكانَ على، وأَبدل بُقْيايَ من اتقاء الله. وبَقَاهُ بَقْياً: انتظره ورَصَدَه، وقيل: هو نظرك إليه؛ قال الكُمَيْت وقيل هو لكثير:
فما زلْتُ أَبْقِي الظُّعْنَ، حتى كأَنها
أَواقِي سَدىً تَغْتالهُنَّ الحَوائِكُ
يقول: شبهت الأَظْعَان في تباعدها عن عيني ودخولها في السراب بالغزل الذي تُسْديه الحائكةُ فيتناقص أَوَّلاً فأَوّلاً. وبَقَيْتُه أَي نظرت إليها وترقبته. وبَقِيَّةُ الله: انتظارُ ثوابه؛ وبه فسر أَبو عليّ قوله: بقيةُ الله خير لكم إن كنتم مؤمنين، لأَنه وإنما ينتظر ثوابه من آمن به. وبَقِيَّةُ: اسم. وفي حديث معاذ: بَقَيْنا رسولَ الله وقد تأَخر لصلاة العَتَمة، وفي نسخة: بَقَيْنا رسولَ الله في شهر رمضان حتى خَشينا فوتَ الفَلاح أَي انتظرناه. وبَقَّيْتُه، بالتشديد، وأَبقيَته وتَبَقَّيْتُه كله بمعنى. وقال الأَحمر في بَقَيْنا: انتظرنا وتبصرنا؛ يقال منه: بَقَيْتُ الرجلَ أَبْقِيه أَي انتظرته ورَقَبْتُه؛ وأَنشد الأَحمر: فهُنَّ يَعْلُكْنَ حَدائداتِها،
جُنْحُ النَّواصِي نَحْوَ أَلْوِياتِها،
كالطَّير تَبقي مُتَداوِِماتِها
يعني تنظر إليها. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما، وصلاة الليل: فبَقَيْتُ كيف يصلي النبي، صلى الله عليه وآله وسلم، وفي رواية: كراهة أَن يَرَى أَني كنت أَبْقِيه أَي أَنْظُره وأَرْصُده. اللحياني: بَقَيْتُه وبَقَوْتُه نظرت إليه، وفي المحكم: بَقَاه بعينه بَقَاوَةً نظر إليه؛ عن اللحياني. وبَقَوْتُ الشيءَ: انتظرته، لغة في بَقَيْتُ، والياء أَعلى. وقالوا: ابْقُهْ بَقْوَتَك مالَك وبَقَاوَتَك مالَك أَي احفظه حفْظَك مالَك.

##### Türkçe

Allah’ın en güzel isimleri içinde **الباقي**: O, gelecekte varlığının takdirinin, kendisine varılacak bir sona kadar sona ermeyen kimsedir; ve onun hakkında, varlığı ebedîdir diye ifade edilir. Ve **البَقاء**: **الفَناء**’nın zıddıdır; **بَقِيَ** şey **يَبْقَى** **بَقاءً** ve **بَقَى** **بَقْياً**; sonuncusu **بلحرث بن كعب**’ın dilidir; ve **أَبقاه** ve **بَقَّاه** ve **تَبَقَّاه** ve **اسْتَبْقاه**; ve isim **البَقْيَا** ve **البُقْيَا**’dır. İbn Sîde dedi: Ve ben, Sa‘leb’in **البُقْوَى**’yı, **الواو** ile ve **الباء**’nın dammesiyle rivayet ettiğini görüyorum. Ve **البَقْوَى** ve **البَقْيا**: iki isimdir; **الإبْقاء**’nın yerine konulur. Eğer denilirse: Araplar **فَعْلَى**’nın lâmını, isim olduğu ve lâmı **ياء** iken **واواً**’ya niçin çevirdiler; ta ki **البَقْوَى** dediler ve buna benzer, **التَّقْوَى** ve **العَوَّى** gibi
(* “**العوَّى**” sözü: asılda ve **المحكم**’de böyledir)؟
Cevap: Onlar bunu ancak **فَعْلى**’da yaptılar; çünkü onlar **الفُعْلَى**’nın lâmını, isim olduğu ve lâmı **واواً** iken, hafiflik istemek için **ياء**’ya çevirmişlerdir; bu da **الدُّنْيا** ve **العُلْيا** ve **القُصْيا** gibidir; ve bunlar **دَنَوْتُ** ve **عَلَوْتُ** ve **قَصَوْت**’tandır. Şu hâlde onlar **الواو**’yu bunda ve sayımı uzayacak başka şeylerde **ياء**’ya çevirdiklerinde, **الياء**’nın çoğu yerlerde ona galip gelmesine karşılık **الواو**’yu, **البَقْوَى** ve **الثَّنْوَى** gibi yerlerde **واواً**’ya çevirmekle telâfi ettiler; bu, ikisi arasında bir tür telâfi ve denklik olsun diye. Ve adam uzun bir zaman **بقي**; yani yaşadı; ve Allah onu yaşattı. el-Leys: Araplar der
(* “**الليث تقول العرب إلخ**” sözü: bu, **التهذيب**’in ibaresidir; ondan bir cümle müellifin sözünde düşmüştür; metni: “Araplar: **نشدتك الله والبقيا** derler; o **البقية**’dir. Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **البقوى** ve **البقيا** **الإبقاء**’dır; **الرعوى** vb. gibi” der).
**نَشَدْتُك الله والبُقْيَا**; o, **الإبقاء**’dır; **الرَّعْوى** ve **الرُّعْيا** gibi; **الإرْعاء**’dan, şey üzerine; ve o, onun üzerinde **الإبْقاء**’dır. Ve Araplar düşmana, galip geldiği zaman, der: **البَقِيَّةَ**; yani bize **أَبْقُوا** ve bizi kökümüzden kesmeyin; ve ondan el-A‘şâ’nın sözü:
قالوا **البَقِيَّة** والخَطِّيُّ يأْخُذُهم
Ve Necâşî ve hicret hadîsinde: “Ve o, içimizde iki adamın daha çok **أَبْقَى**’sı idi”; yani kavmi üzerine daha çok **إبقاء** edendi; ve **التُّقى**’dan **التاء** ile de rivayet olunur. Ve **الباقِيةُ** masdarın yerine konulur. Ve denilir: Onlardan bir **باقِيةٌ** kalmadı
ve Allah onları bir **واقِيَة**’den korumadı. Ve aziz tenzilde: “Onlar için bir **باقية** görüyor musun?”; el-Ferrâ dedi: **بَقاء**’dan murad eder. Ve denilir: Onlardan bir **باقياً** görüyor musun; bunların hepsi Arapçada câiz, güzeldir. Ve şeyden bir **بَقِيَّةٌ** kaldı. Ve **أَبْقَيْتُ** falan üzerine: eğer onun üzerine **أَرْعَيْتَ** ve ona merhamet ettiysen. Denilir: Allah seni yaşatmasın; eğer sen bana **أَبْقَيْتَ** isen; ve isim **البُقْيَا**’dır; **اللَّعِين** dedi:
سَأَقْضِي بين كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ،
وبَيْنَ القَيْنِ قَيْنِ بَني عِقَالِ
فإنَّ الكلبَ مَطْعَمُه خَبيثٌ،
وإنَّ القَيْنَ يَعْمَلُ في سِفَالِ
فما **بُقْيَا** عليّ ترَكْتُماني،
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
Ve aynı şekilde **البَقْوى**; **الباء**’nın fethiyle. Ve denilir: **البُقْيَا** ve **البَقْوَى**; **الفُتْيا** ve **الفَتْوَى** gibi; Ebû’l-Kamkâm el-Esedî dedi:
أُذَكِّرُ ب**البَقْوَى** على ما أَصابَني،
وبَقْوايَ أَنِّي جاهِدٌ غَير مُؤتَلي
Ve **اسْتَبْقَيتُ** şeyden: yani onun bir kısmını bıraktım. Ve **اسْتبقاه**: onu diri bıraktı. Ve **طيِّءٌ** **بَقَى** ve **بَقَتْ** der; **بَقِيَ** ve **بَقيَتْ** yerine; ve aynı şekilde, illetli olan kardeşleri; el-Bûlânî dedi:
تَسْتَوْقِدُ النَّبْلَ بالحَضِيضِ، وتَصْـ
ـطادُ نُفُوساً بُنَتْ على الكَرَمِ
Yani **بُنِيَتْ**; demek istiyor ki: hata edince ateşi tutuşturur. Ve **البقيَّةُ**: **البَقْوَى** gibidir. Ve **البِقيَّة** de: şeyden kalan şeydir. Ve onun sözü, yüce: “**بَقِيَّةُ الله** sizin için hayırlıdır.” ez-Zeccâc dedi: manası, size hayırdan kalacak hâl sizin için hayırlıdır; ve denildi: Allah’a itaat sizin için hayırlıdır. el-Ferrâ dedi: Ey kavm, size helâlden bıraktığım şey sizin için hayırlıdır; dedi: ve denilir: Allah’ı gözetmek sizin için hayırlıdır. el-Leys: ve **الباقي** haraç ve benzerinin hâsılıdır. Ve **طيء**’in dili: **بَقَى يَبْقى**; ve aynı şekilde onların dili, kendisinden önceki kırılan her **ياء**’da, onu **أَلفاً** yaparlar; **بَقَى** ve **رَضَى** ve **فَنَى** gibi. Ve onun sözü, azze ve celle: “**والباقياتُ الصالحاتُ** Rabbin katında sevapça daha hayırlıdır”; denildi: **الباقيات الصالحات** beş vakit namazdır; ve denildi: salih amellerin hepsidir; ve denildi: “Subhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber”dir. Dedi: ve **الباقيات الصالحات**—Allah daha iyi bilir—sevabı kalan her salih ameldir. Ve atlardan **المُبْقِياتُ**: koşusu, atların koşusunun kesilmesinden sonra kalanlardır; el-Kalhabe el-Yerbû‘î dedi:
فأَدْرَكَ إبْقاءَ العَرادَةِ ظَلْعُها،
وقد جَعَلَتْني من حزِيمةَ إصْبَعا
Ve **التهذيب**’de: atlardan **المُبْقِياتُ**, koşusunun bir kısmını saklayıp bırakanlardır. Ve **المُبْقِياتُ**: içindeki su birikintilerinden olanı bırakıp onu içmeyen yerlerdir; Zû’r-Rumme dedi:
فلما رَأَى الرَّائي الثُّرَيَّا بسُدْفةٍ،
ونَشَّتْ نِطافُ **المُبْقِياتِ** الوقائع
Ve adamı **اسْتَبْقى** ve onun üzerine **أَبقى**: öldürmesi vacip oldu da onu affetti. Ve “onlarla aramdakini **أَبْقيْتُ**”: onu bozmakta aşırı gitmedim; ve isim **البَقِيَّةُ**’dir; dedi:
إنْ تُذْنِبُوا ثم تأْتِيني **بَقِيَّتُكم**،
فما عليَّ بذَنْبٍ منكُم فَوْتُ
Yani sizin **إبقاؤكم**: ve denilir: **اسْتَبْقَيْتُ** falanı; eğer öldürmesi vacip oldu da onu affettiysem. Ve bir şey verdiğinde ve onun bir kısmını alıkoyduğunda: “onun bir kısmını **استبقيت**” dersin. Ve **اسْتَبْقَيْتُ** falanı: onun sürçmesinden affetmek ve onun sevgisini **اسْتِبْقاء** etmek manasındadır; en-Nâbiga dedi:
ولَسْتَ بمُسْتَبْقِ أَخاً لا تَلُمُّه
على شَعَثٍ، أَيُّ الرجالِ المُهَذَّبُ؟
Ve dua hadîsinde: “Ona yalvarana karşı **لا تُبْقِي**”; yani ateş. Denilir: Ona **أَبْقَيْتُ**; **أُبْقِي** **إبْقاءً**; eğer ona merhamet ettiysen ve ona acıdıysan. Ve hadîste: **تَبَقَّهْ وتوَقَّهْ**; o, **البقاء** ve **الوِقاء**’dan emirdir; ve ikisindeki **الهاء** sükût içindir; yani nefsi **اسْتَبْقِ** et ve onu helâke maruz bırakma; ve âfetlerden sakın. Ve onun sözü, yüce: “Sizden önceki nesillerden, fesadı yasaklayan **أُولو بَقِيَّة** olsaydı ya”; manası: ayırt etme sahipleri; ve câizdir: **أُولوا بقية** yani itaat sahipleri. İbn Sîde dedi: **الإبقاء** diye tefsir edildi ve **الفَهْم** diye tefsir edildi. Ve **البَقِيَّة**’nin manası, “falan **بَقِيَّة**” dediğinde: onda, övüldüğü şeyde bir fazlalık vardır. Ve **البَقِيَّة**’nin çoğulu **بقايا**’dır. el-Kuteybî dedi: **أُولو بَقِيَّة**: kavmin dininden bir **بَقِيَّة** sahipleri; eğer onlarda bir tutunma ve içlerinde hayır varsa. Ebû Mansûr dedi: **البَقيَّة** **الإبْقاء**’dan bir isimdir; sanki murad etti—Allah daha iyi bilir—şu: Sizden önceki nesillerden, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle nefisleri üzerine **إبقاء** sahipleri olan bir kavim olsaydı. Ve “**إلا قليلاً**”yı nasbetti; çünkü “**فلولا كان**” sözündeki mana “olmadı”dır; ve **قليلاً**’ın nasbı, birinciden kopma üzerinedir. Ve **البُقْيَا** da: **الإبْقاء**’dır. Ve Sa‘leb’in inşad ettiği sözü:
فلولا اتِّقاءُ الله **بُقْيايَ** فيكما،
لَلُمْتُكما لَوْماً أَحَرَّ من الجَمْرِ
Murad etti: size karşı **بُقْيايَ**; böylece **على**’nın yerine (başka bir edat) koydu; ve **بُقْيايَ**’ı Allah’tan sakınmadan bedel kıldı. Ve **بَقَاهُ بَقْياً**: onu bekledi ve gözetledi; ve denildi: o, ona bakmandır; el-Kumeyt dedi—ve denildi: o, Kesîr’indir:
فما زلْتُ **أَبْقِي** الظُّعْنَ، حتى كأَنها
أَواقِي سَدىً تَغْتالهُنَّ الحَوائِكُ
Diyor ki: gözümden uzaklaşmalarında ve seraba girmelerinde **الأَظْعَان**’ı, dokumacının çözgülediği ipliğe benzettim; böylece önce önce eksilir. Ve **بَقَيْتُه**: yani ona baktım ve onu gözetledim. Ve **بَقِيَّةُ الله**: sevabını beklemektir; ve Ebû Alî, “**بقيةُ الله خير لكم إن كنتم مؤمنين**” sözünü bununla tefsir etti; çünkü onun sevabını ancak ona iman eden bekler. Ve **بَقِيَّةُ**: bir isimdir. Ve Muâz hadîsinde: “Biz, yatsı namazına geciktiği hâlde, Allah’ın Resûlü’nü **بَقَيْنا**”; ve bir nüshada: “**بَقَيْنا** Allah’ın Resûlü’nü Ramazan ayında, **الفَلاح**’ın kaçmasından korkuncaya kadar”; yani onu bekledik. Ve **بَقَّيْتُه**—şeddeli—ve **أَبقيَته** ve **تَبَقَّيْتُه**: hepsi aynı manadadır. Ve el-Ahmer, “**بَقَيْنا**” hakkında dedi: bekledik ve baktık; ondan denilir: **بَقَيْتُ** adamı **أَبْقِيه**; yani onu bekledim ve onu gözetledim. Ve el-Ahmer inşad etti:
فهُنَّ يَعْلُكْنَ حَدائداتِها،
جُنْحُ النَّواصِي نَحْوَ أَلْوِياتِها،
كالطَّير **تَبقي** مُتَداوِِماتِها
Yani ona bakar. Ve İbn Abbâs’ın—Allah ikisinden razı olsun—gece namazı hadîsinde: “Ben, Peygamber nasıl namaz kılıyor diye **فبَقَيْتُ**”; ve bir rivayette: “beni **أَبْقِيه** gördüğümü kerih görmesinden”; yani ona bakıyorum ve onu gözetliyorum. el-Lihyânî: **بَقَيْتُه** ve **بَقَوْتُه**: ona baktım. Ve **المحكم**’de: **بَقَاه** gözüyle **بَقَاوَةً**: ona baktı; el-Lihyânî’den. Ve **بَقَوْتُ** şeyi: onu bekledim; **بَقَيْتُ**’te bir dildir; ve **الياء** daha üstündür. Ve dediler: **ابْقُهْ بَقْوَتَك مالَك وبَقَاوَتَك مالَك**; yani onu, malını koruman gibi koru.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ق ي * * بَقِيَ * الشيء بالكسر * بَقَاءً * وكذا * بَقِيَ * الرجل زمانا طويلا أي عاش و * أبْقَاهُ * الله و * بَقِي * من الشيء * بَقِيَّةٌ * و * البَاقِيَةُ * توضع موضع المصدر قال الله تعالى ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ أي من بقاء و * أبْقَى * على فلان إذا أرعى عليه ورحمه يقال لا أبقى الله عليك إن أبقيت علي وفي الحديث ﴿* بَقَيْنَا * رسول الله ]ص[﴾ بفتح القاف أي انتظرناه و * بَقّاهُ تَبقِيةً * و * أبْقاهُ * و * تبقَّاهُ * كله بمعنى و * استبْقَى * من الشيء ترك بعضه و * استَبْقاهُ * استحياه وطيئ تقول * بَقَا * و * بَقَتْ * مكان بقي وبقيت وكذا أخواتها من المعتل

##### Türkçe

* ب ق ي * **بَقِيَ** şey (kesre ile) **بَقَاءً** (olarak kaldı); ve yine **بَقِيَ** adam uzun bir zaman, yani yaşadı; ve Allah onu **أبْقَاهُ** (bıraktı/yaşattı). Ve şeyden **بَقِي** bir **بَقِيَّةٌ** (artık) kaldı. Ve **البَاقِيَةُ** mastarın yerine konur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ yani bir **بَقَاء**dan. Ve falana karşı **أبْقَى**: ona merhamet edip acıdığı zaman; “لا أبقى الله عليك إن أبقيت علي” denir: “Eğer bana karşı **أبقيت** edersen, Allah sana karşı **أبقى** etmesin.” Ve hadiste: **بَقَيْنَا** رسول الله ]ص[ { (kāfın fethasıyla) yani onu bekledik. Ve onu **بَقّاهُ تَبقِيةً** etti; ve onu **أبْقَاهُ**; ve onu **تبقَّاهُ**; hepsi mânâca birdir. Ve şeyden **استبْقَى**: onun bir kısmını bıraktı. Ve onu **استَبْقاهُ**: onu diri bıraktı. Ve Tayy’ (kabilesi) **بَقَا** ve **بَقَتْ** der; **بقي** ve **بقيت** yerinde; ve yine onun kardeşleri (benzerleri) mu‘tel (illetli)den olanlardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: بقى

: ( ى ( *!بَقِيَ *!يَبْقَى *!بَقاءً ) ، كرَضِيَ يَرْضَى .
قالَ شيْخُنا : قضيته أنَّه

كضَرِبَ ، ولا قائِلَ به ، بل المَعْروفُ أنَّه كرَضِيَ .
( *!وبَقَى *!بَقْياً ) ، وهذه لُغَةُ بلحارِثِ بنِ كَعْبٍ .
وقالَ شَيْخُنا : هي لُغَةُ طيِّيءٍ .
وفي الصِّحاحِ : وطيِّىءُ تقولُ *!بَقَا *!وبَقَتْ مَكَان بَقِيَ *!وبَقِيَتْ ، وكَذلِكَ أَخَواتها مِنَ المُعْتَلِّ .
( ضِدُّ فَنِيَ ) .
قالَ الرَّاغبُ : *!البَقاءُ ثَباتُ الشَّيءِ على حالِةِ الأُولَى ، وهو يُضادُّ الفَنَاء ، *!والباقِي ضَرْبان : *!باقٍ بنَفْسِه لا إلى مدَّةٍ وهو البَارِي تعالى ولا يصحُّ عليه الفَنَاءُ ، *!وباقٍ بغيرِهِ وهو ما عَداهُ ويصحُّ عليه الفنَاءُ ؛ والباقِي باللَّهِ ضَرْبان : باقٍ بشَخْصِه وجزْئِهِ إلى أنْ يَشاءَ اللَّهُ أَن يَفْنيه كبَقاءِ الأَجْرامِ السَّماوِيَّةِ ، وباقٍ بنَوْعهِ وجنْسِهِ دُونَ شَخْصِه وجزْئِه كالإنْسانِ والحَيَواناتِ ، وكذا في الآخِرَةِ باقٍ بشخْصِه كأَهْلِ الجنَّةِ فإنَّهم *!يَبْقونَ على التَّأْبِيدِ لا إلى مُدَّةٍ ، والآخَرُ بنَوْعِه وجِنْسِه كثِمارِ أَهْلِ الجنَّةِ ، انتَهَى .
*!والبَقَاءُ عنْدَ أَهْلِ الحقِّ : رُؤْيَةُ العَبْدِ قِيَام الله على كلِّ شيءٍ .
( *!وأَبْقاهُ *!وبَقَّاهُ *!وتَبَقَّاهُ *!واسْتَبْقَاهُ ) ، كُلُّ ذلِكَ بمعْنىً واحِدٍ .
وفي الحدَيثِ : ( *!تَبَقَّهْ وتَوَقَّهْ ) ، هو أَمْرٌ من *!البَقاءِ والوِقاءِ ، والهاءُ فيهما للسَّكتِ ، أَي *!اسْتَبْق النفسَ ولا تُعَرِّضْها للهَلاكِ وتَحَرَّزْ مِن الآفاتِ .
( والاسمُ *!البَقْوَى كدَعْوَى ويُضَمُّ ) ؛ هذه عن ثَعْلَب ؛ ( *!والبُقْيا ، بالضَّمِّ ) ويُفْتَحُ .
قالَ ابنُ سِيدَه : إن قيلَ : لِمَ قَلَبَتِ العَرَبُ لامَ فَعْلَى إذا كانت اسْماً وكان لامُها ياء واواً حتى قالوا

*!البَقْوَى وما أَشْبَه ذلك ؟ فالجَوابُ : أنَّهم إنَّما فعلُوا ذلِكَ في فَعْلَى لأنَّهم قد قلَبُوا لامَ الفُعْلى إذا كانت اسْماً ، وكانت لامُها واواً ، ياء طلباً للخِفَّةِ ، وذلِكَ نَحْو الدُّنْيا والعُلْيا والقُصْيَا ، وهي مِن دَنَوْتُ وعَلَوْتُ وقَصَوْتُ ، فلمَّا قلبُوا الواوَ ياءً في هذا وفي غيرِهِ عوَّضُوا الواوَ مِن غلبَةِ الياءِ عليها في أَكْثَر المَواضِع في أنْ قلَبُوها في نَحْو البَقْوَى والتَّقْوَى واواً ، ليكونَ ذلِكَ ضَرْباً من التَّعْوِيضِ ومِنَ التَّكافُؤ بَيْنهما ، انتَهَى .
وشاهِدُ البَقْوَى قَوْلُ أَبي القَمْقامِ الأسَدِيِّ :
أُذَكَّرُ *!بالبَقْوَى على ما أَصابَني
*!وبَقْوايَ أَنِّي جاهِدٌ غَيْر مُؤْتَلِي وشاهِدُ *!البُقْيا قَوْلُ اللَّعِين المنْقَريّ انْشَدَه الجَوْهرِيُّ :
فما *!بُقْيَا عليَّ تَرَكْتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ ( *!والبَقِيّةُ ) ، كالبَقْوَى .
( وقد تُوضَعُ *!الباقِيةُ مَوْضِعَ المَصْدَرِ ) ؛ قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿فهلْ تَرَى لهُم من *!باقِيَة﴾ ، أَي *!بَقَاء ، كما في الصِّحاحِ وهو قَوْلُ الفرَّاءِ . ويقالُ : هلْ تَرَى منهم *!باقِياً ، كلُّ ذلِكَ في العربيَّة جائِزٌ حَسَنٌ .
ويقالُ : ما *!بَقِيَتْ باقِيَةٌ ولا وَقاهُم مِن الله واقِيَةٌ .
وقالَ الرَّاغبُ في تَفْسيرِ الآيَةِ : أَي مِن جماعَةٍ باقِيَةٍ ؛ وقيلَ : مَعْناهُ *!بَقِيَّة . وقد جاءَ مِن المَصادِرِ ما هو على فاعِلٍ وما هو على بِناءِ مَفْعولٍ ، والأَوَّل أَصَحّ ، انتَهَى .

( و ) قَوْلُه تعالى : ﴿( *!بَقِيتُ اللَّهِ خَيْرٌ ) لكُم إنْ كُنْتُم مُؤْمِنِين﴾ ، ( أَي طاعَةُ اللَّهِ .
( و ) قالَ أَبو عليَ : أَي ( انْتِظارُ ثَوابِه ) لأنَّه إنَّما يَنْتَظِرُ ثَوابَه مَنْ آمَنَ .
( أَو الحالَةُ الباقِيَةُ لَكُمْ من الخَيْرِ ) ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
( أَو ما *!أَبْقَى لَكُم من الحَلالِ ) ؛ عن الفرَّاءِ ؛ قالَ : ويقالُ مُراقَبَة اللَّهِ خَيْر لَكُم .
وقالَ الرَّاغِبُ : *!البَقِيَّةُ *!والباقِيَةُ كلُّ عِبادَةٍ يُقْصَدُ بها وَجْه اللَّهِ تعالى ، وعلى هذا ﴿بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُم﴾ ، وأَضافَها إلى اللَّهِ تعالى .
﴿( *!والباقياتُ الصَّالحاتُ ) خَيْر عنْدَ رَبَّك ثَوَاباً﴾ ، قيلَ : ( كلُّ عَمَل صالِح ) *!يَبْقَى ثَوَابه . ( أَو ) هي قَوْلنا : ( سبحانَ اللَّهِ والحمدُ للَّهِ ولا إله إلاَّ اللَّهُ واللَّهُ أَكْبَرُ ) ، كما جاء في حدِيثٍ . ( أَو الصَّلواتُ الخَمْسُ ) .
وقالَ الرَّاغبُ : والصَّحيحُ أنَّه كلُّ عِبادَةٍ يُقْصَد بها وَجْهُ اللَّهِ تعالى .
( *!ومُبْقِياتُ الخَيْل ) ؛ الأَوْلى *!المُبْقياتُ من الخَيْل ، ( التي *!تُبْقَى جَرْيُها بعدَ ) ؛ وفي المُحْكَم عنْدَ ؛ ( انْقِطاعِ جَرْيِ الخَيْلِ ) .
وفي التَّهْذِيبِ : تُبْقِي بعضُ جَرْيها تَدَّخِره ؛ قالَ الكَلحَبَةُ :
فأَدْرَكَ *!إبْقاءَ العَرادَةِ طَلْعُها
وقد جَعَلَتْنِي من خزيمةَ إِصْبَعا ( *!واسْتَبْقاهُ : اسْتَحْيَاهُ ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) *!اسْتَبْقَى ( من الشَّيءِ تَرَكَ بَعْضَه ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ أَيْضاً .

( و ) أَبو عبْدِ الرحمنِ ( *!بَقِيُّ بنُ مَخْلَدٍ ) بنِ يَزِيد القُرْطبيُّ ، ( كرَضِيَ ؛ ) وضَبَطَه صاحِبُ النبراسِ كعَلِيَ ؛ والأشْهَرُ في وَزْنِه كغَنِي ؛ ( حافِظُ الأنْدَلُسِ ) رَوَى عن محمدِ بنِ أَبي بكْرٍ المقدميّ وغيرِهِ ، وله تَرْجمةٌ واسِعَةٌ ، ومِن ولدِه قاضِي الجَماعَة الفَقِيهُ على مَذْهبِ أَهْلِ الحدِيثِ أَبو القاسِمِ أَحمدُ بنُ أَبي الفَضْلِ يَزِيد بنِ عَبْدِالرحمانِ بنِ أَحمدَ بنِ محمدِ بنِ أَحمدِ بنِ مَخْلدِ بنِ عبْدِالرحمانِ بنِ أَحمدَ بنِ بَقِيَ ، رَوَى عن أَبيهِ عن جَدِّه ، وعنه أَبو عليَ الحُسَيْنُ بنُ عبدِ العَزيزِ بنِ محمدِ بنِ أَبي الأَحْوَصِ القُرَشِيُّ وأَبو محمدٍ عبدُ اللَّهِ بنُ محمدِ بنِ هَارُون الطائِيُّ وهو آخِرُ مَنْ حَدَّثَ عنه ، وكِلاهُما شيخا أَبي حَيَّان ، ويقالُ لهم *!البَقَوِيُّونَ نِسْبَة إلى جَدِّهم المَذْكُور .
( *!وبَقِيَّةُ ) بنُ الولِيدِ : ( مُحدِّثٌ ضَعيفٌ ) يَرْوِي عن الكَذَّابِين ويدلسهم ، قالَهُ الذهبيُّ في الدِّيوانِ ؛ وقالَ في ذَيْلِه : هو صَدُوقٌ في نفْسِه حافِظٌ ، لكنَّه يَرْوِي عمَّنْ دَبَّ ودرج فكَثُرَتِ المَناكِيرُ والعَجائِبُ في حدِيثِه ؛ قالَ ابنُ خزيمَة : لا أَحْتَجّ بِبَقِيَّة ؛ وقالَ أَحمدُ : له مَناكِيرٌ عن الثِّقاتِ ؛ وقالَ ابنُ عَدِيَ : *!لبَقِيَّة أَحادِيث صَالِحَة ويُخالِفُ الثِّقاتَ وإذا رَوَى عن غيرِ الشَّامِيِّين خَلَطَ كما يَفْعَل إسْماعِيلُ بنُ عَيَّاش .
( وبقِيَّةُ *!وبَقاءٌ اسْمانِ ) ؛ ) فمِنَ الأوّل : بَقِيَّةُ بنُ شَعْبان الزَّهرانيُّ البَصْريُّ من أَتْباعِ التَّابعِين ؛ ومِن الثاني : بَقاءُ بنُ بطر أَحدُ شيوخِ العِراقِ .
ومَنْ يكنى بأَبي *!البَقاءِ كَثيرٌ .
( *!وأَبْقَيْتُ ما بَيْنَنا : لم أُبالِغْ في إفْسادِهِ ، والاسمُ *!البَقِيَّةُ ) ؛ ) قالَ الشاعِرُ :

إنْ تُذْنِبُوا ثم تَأْتِيني *!بَقِيَّتُكم
فما عليَّ بذَنْبٍ منكُمُ فَوْتُ ( و ) قَوْلُه تعالى : ﴿فلولا كانَ مِن القُرُونِ من قَبْلكُم ( أُولُو *!بَقِيَّةٍ يَنْهَونَ عن الفَسَادِ﴾ ( أَي ) أُولُو ( *!إِبْقاءٍ ) على أَنْفُسِهم لتَمَسّكِهم بالدِّيْن المَرْضي ؛ نَقَلَهُ الأزْهرِيُّ .
( أَو ) أُولُو ( فَهْمٍ ) وتَمْييزٍ ؛ أَو أُولُو طاعَةٍ ؛ كُلُّ ذلِكَ قد قيلَ .
( *!وبَقاهُ *!بَقْياً : رَصَدَهُ أَو نَظَرَ إليه ؛ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ ) ؛ ) ومنه حدِيثُ ابنِ عباسٍ ، وصَلاةُ الليَّلِ : ( *!فبَقَيْتُ كيفَ يصلِّي النبيُّ صلى الله عليه وسلم ؛ وفي رِوايَةٍ : ( كَراهَةَ أَن يَرَى أنِّي كنتُ *!أَبْقِيه ) ، أَي أَنْظُره وأَرْصُده .
قالَ اللّحْيانيُّ : *!بَقَيْتُه *!وبَقَوْتُه نَظَرْتُ إليه ؛ وأَنْشَدَ الأَحْمر :
كالطَّيْر *!تَبْقى مُتَدوّمَاتِها يَعْنِي تَنْظُرُ إليها .
وفي الصِّحاحِ : *!بَقَيْتُه : نَظَرْتُ إليه وتَرَقَّبْتُه ؛ قالَ كثيِّرٌ :
فما زلْتُ *!أَبْقي الظُّعْنَ حتى كأَنَّها
أَواقِي سَدىً تَغْتالهُنَّ الحوائِكُأَي أَتَرَقَّبُ .
وفي الحدِيثِ : ( *!بَقَيْنا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ، أَي انْتَظَرْناه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
مِن أَسْماءِ اللَّهِ الحُسْنَى : *!الباقِي ، هو الذي لا يَنْتَهِي تَقْدِير وُجُودِهِ في الاسْتِقْبالِ إلى آخر يَنْتَهِي إليه ، ويُعَبَّرُ عنه بأنَّه أَبَدِيُّ الوُجُودِ .
*!وبَقِيَ الرَّجُلُ زَماناً طَويلاً : أَي عاشَ .
ويَقُولونَ للعَدُوِّ إذا غَلَبَ : البَقِيَّةَ

أَي *!أَبْقُونا ولا تَسْتَأْصِلُونا ؛ ومنه قَوْلُ الأعْشى :
قالوا البَقِيَّة والخَطِّيُّ تَأْخُذُهم وهو *!أَبْقَى الرَّجُلَيْن ، فينا : أَي أَكْثَر *!إبْقاء على قَوْمِه .
*!وبَقِيَ من الشيءِ *!بَقِيَّةٌ .
*!وأَبْقَيْتُ على فلانٍ إذا رَعَيْتَ عليه ورَحِمْتَه .
يقالُ : لا أَبْقَى اللَّهُ عليك إنْ *!أَبْقَيْتَ عليَّ ؛ ومنه حدِيثُ الدُّعاءِ : ( لا *!تُبْقِي على مَنْ تضرعُ إليها ) أَي لا تُشفقُ أَي النَّار .
*!والباقِي : حاصِلُ الخرَاجِ ونحوِهِ ؛ عن اللَّيْثِ .
*!والمُبْقِياتُ : الأَماكِنُ التي تُبْقِي فيها مِن مَناقِعِ الماءِ ولا تَشْربه ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
فلما رَأَى الرَّائي الثُّرَيَّا بسُدْفةٍ
ونَشَّتْ نِطاقُ *!المُبْقِياتِ الوَقائِع *!واسْتَبْقَى الرجلَ *!وأَبْقَى عليه : وجبَ عليه قَتْل فعَفَا عنه .
*!واسْتَبْقَيْتُ في مَعْنَى العَفْو عن زَللِه *!واسْتِبْقاء مودَّته ؛ قالَ النابِغَةُ :
ولَسْتُ *!بمُسْتَبْقٍ أَخاً لا تَلُمُّه
على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهَذَّبُ ؟ *!والبَقِيَّة : المُراقَبَةُ والطاعَةُ ، والجَمْعُ *!البَقايا .

##### Türkçe

: **بَقِيَ** (**يَبْقَى** **بَقاءً**), **رَضِيَ يَرْضَى** gibi.
Şeyhimiz dedi: onun hükmü,

**ضَرِبَ** gibi olduğudur; fakat bunu söyleyen yoktur; bilakis mâruf olan, onun **رَضِيَ** gibi olduğudur.
(**وبَقَى** **بَقْياً**), bu da Belhâris b. Ka‘b’ın lügatidir.
Şeyhimiz dedi: o, Tayyı’ lügatidir.
**الصِّحاح**’ta: ve Tayyı’ **بَقَا** ve **بَقَتْ** der; **بَقِيَ** ve **بَقِيَتْ** yerine; ve aynı şekilde onun kardeşleri (benzerleri) mu‘tellden (illetli fiillerden) olanlardır.
(**ضِدُّ فَنِيَ**).
Râgıb dedi: **البَقاءُ** şeyin ilk hâli üzere sabit kalmasıdır; ve o, fenâya zıttır; **والباقِي** iki kısımdır: **باقٍ** kendi nefsiyle, bir müddete (bağlı) olmaksızın; o da Bârî Teâlâ’dır ve fenâ ona sahih olmaz; ve **باقٍ** başkasıyla; o da O’ndan başkasıdır ve fenâ ona sahih olur. Allah ile bâkî olan iki kısımdır: şahsıyla ve cüz’üyle, Allah onu yok etmeyi dileyinceye kadar bâkî olan; semâvî cisimlerin bekâsı gibi; ve nev‘i ve cinsiyle, şahsı ve cüz’ü olmaksızın bâkî olan; insan ve hayvanlar gibi. Ve yine âhirette şahsıyla bâkî olan vardır; cennet ehli gibi; çünkü onlar **يَبْقونَ** ebedîlik üzere, bir müddete (kadar) değil. Ve diğeri nev‘i ve cinsiyle; cennet ehlinin meyveleri gibi. Bitti.
**والبَقَاءُ** ehl-i hak katında: kulun, Allah’ın her şey üzerindeki kıyâmını görmesidir.
(**وأَبْقاهُ** **وبَقَّاهُ** **وتَبَقَّاهُ** **واسْتَبْقَاهُ**), bunların hepsi tek bir mânâdadır.
Hadiste: (**تَبَقَّهْ وتَوَقَّهْ**), bu **البَقاءِ** ve **الوِقاءِ**’dan bir emirdir; ikisindeki **الهاء** sükût içindir; yani: **اسْتَبْق** nefsi ve onu helâke maruz bırakma; âfetlerden sakın.
(İsim **البَقْوَى**’dır; **دَعْوَى** gibi; ve zamme ile de okunur); bu Sa‘leb’dendir. (**والبُقْيا** zamme iledir) ve fetha ile de okunur.
İbn Sîde dedi: denilirse: Araplar, **فَعْلَى**’nın lâmını, isim olduğu ve lâmı yâ (aslında) vâv iken, niçin vâva çevirdiler de **البَقْوَى** ve bunun benzerini söylediler? Cevap: onlar bunu ancak **فَعْلَى**’da yaptılar; çünkü onlar, isim olduğu ve lâmı vâv iken, hafiflik talebiyle **الفُعْلى**’nın lâmını yâya çevirmişlerdir; bu, **الدُّنْيا** ve **العُلْيا** ve **القُصْيَا** gibidir; bunlar **دَنَوْتُ** ve **عَلَوْتُ** ve **قَصَوْتُ**’tandır. Vâvı bunda ve başkasında yâya çevirdiklerinde, yânın ona galebesinden dolayı vâvı, **البَقْوَى** ve **التَّقْوَى** gibi (yerlerde) onu vâv yaparak telâfi ettiler; bu, aralarında bir tür telâfi ve denkliğe (tekâfüe) dönüşsün diye. Bitti.
**البَقْوَى**’nın şahidi, Ebû’l-Kamkâm el-Esedî’nin sözüdür:
أُذَكَّرُ **بالبَقْوَى** على ما أَصابَني
**وبَقْوايَ** أَنِّي جاهِدٌ غَيْر مُؤْتَلِي
**البُقْيا**’nın şahidi, el-la‘în el-Munkarî’nin sözüdür; Cevherî onu inşâd etti:
فما **بُقْيَا** عليَّ تَرَكْتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
(**والبَقِيّةُ**), **البَقْوَى** gibidir.
(ve **الباقِيةُ** masdarın yerine konulabilir); Allah Teâlâ dedi: ﴿فهلْ تَرَى لهُم من **باقِيَة**﴾ yani **بَقَاء**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve bu Ferrâ’nın sözüdür. Ve denilir: onlardan **باقِياً** görüyor musun? Bütün bunlar Arapçada câiz ve güzeldir.
Ve denilir: **بَقِيَتْ** bir **باقِيَةٌ** kalmadı; ve Allah’tan onları koruyacak bir **واقِيَةٌ** (da) yoktur.
Râgıb âyetin tefsirinde dedi: yani bâkî bir cemaatten; ve denildi: mânâsı **بَقِيَّة**’dir. Masdarlardan, **فاعِل** üzere olan ve **مَفْعول** binâsı üzere olan gelmiştir; birincisi daha sahihdir. Bitti.

(ve) O’nun Teâlâ sözü: ﴿(**بَقِيتُ اللَّهِ خَيْرٌ**) لكُم إنْ كُنْتُم مُؤْمِنِين﴾ (yani Allah’a itaat).
(ve) Ebû Ali dedi: yani (O’nun sevabını beklemek); çünkü sevabını ancak iman eden bekler.
(veya size hayırdan kalan bâkî hâl); Zecçâc söyledi.
(veya size helâlden **أَبْقَى** ettiği şey); Ferrâ’dan; dedi: ve denilir: Allah’ı murâkabe etmek sizin için hayırlıdır.
Râgıb dedi: **البَقِيَّةُ** ve **الباقِيَةُ**, Allah Teâlâ’nın vechi kastedilerek yapılan her ibadettir; ve bunun üzerine ﴿بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُم﴾ ve onu Allah Teâlâ’ya izafe etti.
﴿(**والباقياتُ الصَّالحاتُ**) خَيْر عنْدَ رَبَّك ثَوَاباً﴾ denildi: (sevabı **يَبْقَى** olan her salih amel). (veya) o, bizim sözümüzdür: (سبحانَ اللَّهِ والحمدُ للَّهِ ولا إله إلاَّ اللَّهُ واللَّهُ أَكْبَرُ); bir hadiste geldiği gibi. (veya beş vakit namaz).
Râgıb dedi: sahih olan, onun Allah Teâlâ’nın vechi kastedilerek yapılan her ibadet olduğudur.
(**ومُبْقِياتُ الخَيْل**); evlâ olan: **المُبْقياتُ من الخَيْل** (ki, koşusu atların koşusunun kesilmesinden sonra **تُبْقَى**); ve **المُحْكَم**’de: (atların koşusunun kesilmesi) yanında.
**التَّهْذِيب**’de: koşusunun bir kısmını **تُبْقِي**; onu biriktirir. Kelhabe dedi:
فأَدْرَكَ **إبْقاءَ** العَرادَةِ طَلْعُها
وقد جَعَلَتْنِي من خزيمةَ إِصْبَعا
(**واسْتَبْقاهُ**: **اسْتَحْيَاهُ**); Cevherî onu nakletti.
(ve) **اسْتَبْقَى** (şeyden bir kısmını bıraktı); Cevherî onu da nakletti.

( ve ) Ebû Abdirrahmân ( **بَقِيُّ بنُ مَخْلَدٍ** ) b. Yezîd el-Kurtubî; ( **كرَضِيَ ؛** ) ve onu Nibrâs’ın sahibi **كعَلِيَ** gibi ضبط etti; ve onun vezninde en meşhur olan **كغَنِي** gibidir; ( Endülüs’ün hâfızı ) Muhammed b. Ebî Bekr el-Mukaddemî ve başkasından rivayet etti; ve onun geniş bir tercümesi vardır. Ve onun evlâdından, ehl-i hadîs mezhebi üzere fakih cemaat kadısı Ebü’l-Kâsım Ahmed b. Ebî’l-Fazl Yezîd b. Abdirrahmân b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Mahlad b. Abdirrahmân b. Ahmed b. **بَقِيَ**; babasından, dedesinden rivayet etti; ondan da Ebû Ali el-Hüseyn b. Abdilazîz b. Muhammed b. Ebî’l-Ahvâs el-Kureşî ve Ebû Muhammed Abdullâh b. Muhammed b. Hârûn et-Tâî (rivayet etti); ve o, ondan hadis rivayet edenlerin sonuncusudur; ve ikisi de Ebû Hayyân’ın iki şeyhidir. Ve onlara, zikredilen dedelerine nisbetle **البَقَوِيُّونَ** denilir.

( **وبَقِيَّةُ** ) b. el-Velîd: ( zayıf bir muhaddis ) yalancılardan rivayet eder ve onları tedlîs eder; Zehebî bunu **الدِّيوانِ**’da söyledi; ve onun zeylinde dedi ki: O, kendi nefsinde doğru sözlü, hâfızdır; lâkin yürüyen ve geçen herkesten rivayet eder; böylece onun hadisinde münkerler ve acayipler çoğaldı. İbn Huzeyme dedi ki: **بَقِيَّة** ile ihticac etmem. Ahmed dedi ki: Onun sika kimselerden (rivayet ettiği) münkerleri vardır. İbn Adî dedi ki: **لبَقِيَّة** salih hadisler vardır; ve sikalara muhalefet eder; ve Şâmî olmayanlardan rivayet ettiğinde, İsmâîl b. Ayyâş’ın yaptığı gibi karıştırır.

( ve **وبَقِيَّةُ** ile **وبَقاءٌ** iki isimdir ); ) birinciden: tâbiînin tâbilerinden Zehrânî Basralı Bakıyye b. Şa‘bân; ikinciden: Irak şeyhlerinden biri Bakâ’ b. Batr.

Ve **البَقاءِ** künyesiyle anılan çoktur.

( **وأَبْقَيْتُ ما بَيْنَنا**: onu bozmakta mübalağa etmedim; ve isim **البَقِيَّةُ**’dir ); ) şair dedi ki:

Eğer günah işlerseniz sonra bana **بَقِيَّتُكم** ile gelirseniz
Benden size, sizden bana günah sebebiyle bir kaçış yoktur

( ve ) Yüce Allah’ın sözü: ﴿Sizden önceki nesillerden ( **أُولُو بَقِيَّةٍ** fesadı yasaklayanlar) olsaydı ya﴾ ( yani ) ( **إِبْقاءٍ** ) sahipleri; kendileri üzerine, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle; Ezherî onu nakletti.

( yahut ) ( anlayış ) ve temyiz sahipleri; yahut itaat sahipleri; bunların hepsi söylenmiştir.

( **وبَقاهُ بَقْياً**: onu gözetledi yahut ona baktı; vâvî, yâîdir ); ) bundan İbn Abbâs hadisi ve gece namazı: ( **فبَقَيْتُ** Peygamber’in صلى الله عليه وسلم nasıl namaz kıldığını; ve bir rivayette: ( benim onu **أَبْقِيه** olduğumu görmesinden hoşlanmama ) yani ona bakarım ve onu gözetlerim.

Lihyânî dedi ki: **بَقَيْتُه** ve **بَقَوْتُه** ona baktım (demektir); ve Ahmer’i inşad etti:

Kuş gibi, onun devamlılarını **تَبْقى**; yani onlara bakar.

Sıhâh’ta: **بَقَيْتُه**: ona baktım ve onu gözetledim; Kesîr dedi ki:

Ben, göçenleri **أَبْقي** etmeyi sürdürdüm; sanki onlar
Dokumacıların öldürdüğü, çözgü iplikleri için ağırlıklardır

yani gözetlerim.

Hadiste: ( **بَقَيْنا** Resûlullah’ı صلى الله عليه وسلم ) yani onu bekledik.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:

Allah’ın güzel isimlerindendir: **الباقِي**; o, varlığının gelecekteki takdirinin, kendisine varılacak bir sona kadar bitmediği (zât)tır; ve onunla, “varlığı ebedîdir” diye ifade olunur.

**وبَقِيَ** adam uzun bir zaman: yani yaşadı.

Düşmana galip gelince derler ki: **البَقِيَّةَ**

yani bizi **أَبْقُونا** ve bizi kökümüzden kesmeyin; bundan A‘şâ’nın sözü:

Dediler: **البَقِيَّة**; ve mızrak onları alır; ve o, bizde iki adamın **أَبْقَى**’sıdır: yani kavmi üzerine daha çok **إبْقاء** edendir.

**وبَقِيَ** şeyden bir **بَقِيَّةٌ** kaldı.

**وأَبْقَيْتُ** falan kimse üzerine: onun hakkında gözettiğinde ve ona merhamet ettiğinde.

Denir ki: Eğer benim üzerime **أَبْقَيْتَ** edersen, Allah seni üzerinde bırakmasın; bundan dua hadisi: ( **تُبْقِي** etme, kendisine yalvarılan kimse üzerine ) yani acıma; yani ateş.

**والباقِي**: haraç ve benzerinin hâsılıdır; Leys’ten.

**والمُبْقِياتُ**: suyun birikintilerinden, içinde (su) bıraktığın ve onu içmediğin yerlerdir; Zü’r-Rumme dedi ki:

Gören, Süreyya’yı bir karanlıkta görünce
**المُبْقِياتِ**’in kuşakları, vuku bulanlar (ile) ıslandı

**واسْتَبْقَى** adamı ve onun üzerine **أَبْقَى** etti: onun öldürülmesi kendisine vacip oldu da onu affetti.

**واسْتَبْقَيْتُ** onun sürçmesinden affetme mânasında ve onun muhabbetini **واسْتِبْقاء** etme (mânasında); Nâbiga dedi ki:

Ben, ayıplamadığın bir kardeşi **بمُسْتَبْقٍ** değilim;
Dağınıklık üzerine; hangi adam terbiyelidir?

**والبَقِيَّة**: murâkabe ve itaattir; çoğulu **البَقايا**’dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: بقى

بَقِيَ
1 بَقِيَ بق بقى بقي بقيي قياء aor. يَبْقَى, inf. n. بَقَآءٌ (JK, S, Msb, K) and بَاقِيَةٌ; (Msb; [but see this latter below;]) [and accord. to the CK, بَقًى and بَقْىٌ; but this is a mistake; وَبَقَى و بَقْيًا being there erroneously put for بَقَى بَقْيًا, explained by what here follows;] and بَقَى, [by some written بَقَا,] (JK, S, Msb, K,) aor. as above, (JK,) inf. n. بَقْىٌ, (K,) of the dial. of Belhلrith Ibn-Kaab, (TA,) or of that of Teiyi, (JK, S, TA,) who in like manner say بَقَتْ instead of بَقَيَتْ, (S, TA,) and the like is done in other verbs of the same class, (S, Msb,) whether the kesreh and the ى be original, as in بَقِىَ and نَسِىَ and فَنِىَ, or accidental, as in the pass. verbs هُدِىَ and بُنِىَ; (Msb;) [He, or] it, namely, a thing, remained, continued, lasted, endured: and was, or became, permanent, or perpetual; or continued, lasted, or existed, incessantly, always, endlessly, or for ever: syn. دَامَ, and ثَبَتَ; (Msb;) contr. of فَنِىَ: (K:) بَقَآءٌ signifies a thing's remaining, continuing, lasting, or enduring, in its first state, to a period determined by the will of God, either with respect to its corporeal substance, as in the case of a heavenly orb, or with respect to its kind only, as in the case of the human and other animal races; and the continuing, lasting, or existing, for ever, either by self, as in the instance of God alone, or otherwise, and thus either with respect to the corporeal substance, as in the case of an inhabitant of Paradise, or with respect to kind only, as in the case of the fruits of the inhabitants of Paradise. (Er-Rلghib, TA.) [Hence,] دَارُ البَقَآءِ [The abode of everlasting existence;] the world to come. (T in art. دور.) The verb is said of a thing; and in like manner of a man, as in بَقِىَ زَمَانًا طَوِيلًا, i. e. He lived [or continued in life] a long time. (S.) [You say also, بَقِىَ عَلَى حَالِهِ He, or it, remained, or continued, in his, or its, state, or condition; i. e., as he, or it, was. And بَقِىَ عَلَى الشِّدَّةِ He endured, or bore up against, difficulty, distress, or adversity.] And بَقِى مِنَ الشَّىْءِ بَقِيَّةٌ [A remain, remainder, remnant, relic, or residue, of the thing remained.] (S.) And بَقِىَ مِنْهُ كَذَا Such a thing remained, over and above, and behind, thereof; as also ↓ تبقّى. (Msb.) -A2- بَقَاهُ, with ى and with و for the last radical, (K,) first pers. بَقَيْتُهُ (Lh, S) and بَقَوْتُهُ, (Lh, TA,) aor. of the former بَقِىَ , (S,) inf. n. بَقْىٌ, [of the former verb,] (K,) He looked at him, or it: (Lh, S, K:) or [so in the K, but in the S “ and, ”] he watched, or observed, him, or it: (S, K:) and بَقَيْتُهُ I looked, watched, or waited, for him, or it; (TA in art. بقو;) as also بَقَوْتُهُ; (K in that art.;) but the former is the more approved. (TA in that art.) [See also art. بقو.] You say also, فُلَانٌ يَبْقِى الشَّىْءَ بِبَصَرِهِ Such a one looks at the thing, and watches, or observes, it. (JK.) And it is said in a trad., بَقَيْنَا رَسُولَ اللّٰهِ We looked, watched, or waited, for the Apostle of God. (S.)

2 بَقَّىَ see 4, in two places.

ابقاهُ
4 ابقاهُ أبق أبقاه أبقى ابقاه ابقاة آبق آبقاه (S, Msb, K) and ↓ بقّاهُ and ↓ تبقّاهُ (S, K) all signify the same, (S,) and ↓ استبقاهُ likewise, (K,) He made, or caused, [and he suffered,] him, or it, to remain, continue, last; to be, or become, permanent, or perpetual; to continue, last, or exist, incessantly, always, endlessly, or for ever; he continued it; he perpetuated it. (Msb, K *) You say, ابقاهُ اللّٰهُ [God preserved him, or prolonged his life; or may God preserve him, or prolong his life; or] God made him, or caused him, or may God make him, or cause him, to continue in life. (S.) And أَبْقَى أَصْلَ الشَّىْءِ وَجَعَلَ ثَمَرَهُ فِى سَبِيلِ اللّٰهِ He made the thing itself to remain unalienable, not to be inherited nor sold nor given away, and assigned the profit arising from it to be employed in the cause of God, or of religion. (TA in art. حبس.) And أَبْقَيْتُ مَا بَيْنَنَا I was sparing of marring, i. e., forbore from marring much, or exceedingly, that [state of union or amity] which subsisted between us. (K.) And نَعْلَيْكَ وَابْذُلْ قَدَمَيْكَ ↓ بَقِّ [Pre- serve thou, or spare thou, thy sandals, and use freely, or unsparingly, thy feet]: a prov. (Meyd. See Freytag's Arab. Prov. i. 149.) And ↓ تَبَقَّهْ وَتَوَقَّهْ Preserve thou the soul (النَّفْسَ ↓ اِسْتَبْقِ), expose it not to destruction, [meaning preserve thyself,] and guard against evils, or calamities: a trad.: the ه in each verb is that of pausation. (TA.) [And ابقى مِنَ الشَّىْءِ بَقِيَّةً He left, or reserved, of the thing, a remain, remainder, remnant, &c.:] and مِنَ الشَّىْءِ ↓ استبقى He left a portion of the thing; (S, K;) as also ↓ تبقّى; whence the prov., used to incite to liberality, ↓ لَا يَنْفَعُكَ مِنْ زَادٍ تَبَقٍّ Leaving a portion of travel-ling-provision will not profit thee. (JK.) [And ابقى الشَّىْءِ and ↓ استبقاهُ He reserved the thing for a future time or use &c.] And ↓ استبقاهُ as meaning [He spared him; he let him live;] he left him alive; (S, K;) [as also ابقاهُ; for] men say to their enemies when the latter have overcome, أَبْقُونَا وَ لَا تَسْتَأْصِلُونَا [Spare ye us, and destroy us not entirely]: (TA:) [or ابقاهُ, in a case of this kind,] and ابقى عَلَيْهِ and ↓ استبقاهُ signify He pardoned him, [and forbore to slay him,] when slaughter was his due: (TA:) and ↓ استبقاهُ signifies also He pardoned, or forgave, his fault, wrong action, or lapse into sin, and preserved his love, or affection. (JK, TA. *) And [hence,] أَبْقَيْتُ عَلَى فُلَانٍ signifies also I showed mercy to such a one [by sparing him, or letting him live, or by pardoning him, or otherwise]; had mercy on him; pitied, or compassionated, him; syn. أَرْعَيْتُ عَلَيْهِ and رَحِمْتُهُ. (S.) One says, لَا أَبْقَى اللّٰهُ عَلَيْكَ اـِنْ أَبْقَيْتَ عَلَىَّ [May God not show mercy to thee if thou show mercy to me: a prov., said in derision to one who affects to show mercy when unable to take revenge]. (S, Meyd.) And لَا تُبْقِ اـِلَّا عَلَى نَفْسِكَ [Show not mercy save to thyself: another prov., similar to the former]. (Meyd.) And it is said, in a trad., of the fire [of Hell], لَا تُبْقِى عَلَى مَنْ تَضَرَّعَ اـِلَيْهَا, i. e. It will not pity [him who abases himself to it: or rather it will not spare &c.: and in like manner, لَا تُبْقِى وَلَا تَذَرُ, in the Kur lxxiv. 28, is generally understood as meaning It (namely, Hell,) will not spare, nor leave unburned]. (TA.)

5 تَبَقَّىَ see 1: -A2- and see also 4, in four places.

تَبَاقٍ
6 تَبَاقٍ تباق The remaining together. (KL.) [You say, app., تَبَاقَوْا, and تَبَاقَيَا, They, and they two, remained together.]

10 اـِسْتَبْقَىَ see 4, in seven places. [See also a usage of this verb in art. حى, conj. 10, second sentence.]

لَقٍى بَقًى
لَقٍى بَقًى لقي بقى لقي بقي : see بَقَاقٌ.

بَقْيَةٌ
بَقْيَةٌ بق بقي بقيه بقية قياء : see بَقِيَّةٌ.

بَقْوَى
بَقْوَى بقوى بقوي قوى قوة قوي : see بُقْيَا, in five places.

بُقوَى
بُقوَى بقوى بقوي قوى قوة قوي : see بُقْيَا, in two places.

بَقْيَا
بَقْيَا بقي بقيا : see what next follows.

بُقْيَا
بُقْيَا بقي بقيا (JK, S, Msb, K, &c.) and ↓ بَقْيَا (TA) and ↓ بَقْوَى (JK, S, Msb, K) and ↓ بُقْوَى (Th, K) and ↓ (JK, K,) the ↓ third and ↓ fourth with ى changed into و, like as و is changed into ى in دُنْيَا and عُلْيَا and قُصْيَا, (ISd, TA,) [substs. in the sense of اـِبْقَآءٌ, inf. n. of 4, signifying The making, or causing, and suffering, to remain, continue, last, &c.; preservation of a person in life, and of a thing in being; and the sparing, letting live, or leaving alive;] substs. from أَبْقَاهُ: (Msb, K:) or [the showing mercy by sparing or letting live, or by pardoning, or otherwise; having mercy; pitying, or compassionating;] substs. from أَبْقَيْتُ عَلَى فُلَانٍ. (S.) Thus one says of a pilgrim, that he put gum, or something glutinous, upon his head, and so caused his hair to become compacted, بُقْيَا عَلَيْهِ to preserve it in the state in which it was (expl. by اـِبْقَآءً عليه), lest it should become shaggy, or dishevelled, &c. (L in art. لبد.) And one says, نَشَدْتُكَ اللّٰهَ وَالبُقْيَا and ↓ البَقْوَى [I conjure, or beg, or beseech, thee by God and by the preservation of thy life]. (JK.) And مَا لِى عَلَيْه رَعْوَى وَلَا ↓ بَقْوَى [I have no mercy nor pity to bestow upon him]. (JK. [There expl. by the words أَىْ أَرْعَيْتُ عَلَيْهِ وَأَبْقَيْتُ; but أَىْ is evidently a mistranscription for مِنْ, i. e. from.]) A poet (El-La'een ElMinkaree, TA) says,
فَمَا بُقْيَا عَلَىَّ تَرَكْتُمَانِى
وَلٰكِنْ خِفْتُمَا صَرَدَ النِّبَالِ
[And it was not to show mercy by sparing me that ye two left me; but ye feared the transpiercing of the arrows]. (S.) And another says, on his having refused to accept an offer of seven bloodwits,
أُذَكَّرُ بِالبُقْيَا عَلَى مَنْ أَصَابَنِى
وَبُقْيَاىَ أَنِّى جَاهِدٌ غَيْرُ مُؤْتَلِى
i. e. Am I required [or exhorted or reminded] to show mercy to him who slew my relation, when the mercy that I show to him is that I am labouring to slay him, and not falling short, or being remiss: by بقياى is meant اـِبْقَائِى عَلَيْهِ; though الاـِبْقَآء is not الجَهْد: the meaning is, that this is done by me in lieu of that: البُقْيَا is a subst. from الاـِبْقَآء, syn. therewith; and the و prefixed to it is a denotative of state. (Ham p. 119. [This verse is also cited in the TA, but with the substitution of ↓ بِالبَقْوَى and وَبَقْوَاى for the corresponding words above.] ↓ البَقِيَّةَ is said by men to their enemies when the latter have overcome; meaning [We ask, or beg, the being spared, or mercy, or quarter; a verb, whereby it is governed, being understood: or] أَبْقُونَا وَلَا تَسْتَأْصِلُونَا [spare ye us, and destroy us not entirely]. (TA.)

بَقِيَّةٌ
بَقِيَّةٌ بق بقي بقيه بقية قياء A remain, remainder, remaining portion, remnant, relic, residue, or the remains, or rest, of a thing; (KL, PS, &c.;) a subst. from بَقِىَ as signifying “ it remained over and above, ” and “ it remained behind: ” pl. بَقَايَا and بَقِيَّاتٌ: (Msb:) ↓ بَاقِيَةٌ, also, [pl. بَوَاقٍ and بَاقِيَاتٌ,] has the same meaning as بَقِيَّةٌ; (TA;) [i. e., as explained above; and so has ↓ بَاقٍ, for شَىْءٍ بَاقٍ &c.] You say, بَقِىَ مِنَ الشَّىْءِ بَقِيَّةٌ [explained before: see 1]. (S.) [And هُمْ بَقِيَّةُ السَّيْفِ, and بَقَايَا السَّيْفِ, They are those who have been spared by the sword]. ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ مِنْ بَقِيَّةِ القَوْمِ Such a one is of the best of the people, or company of men: because a man reserves the most excellent of the things that he produces. (Bd in xi. 118.) And فُلَانٌ مِنْ بَقِيَّةِ أَهْلِهِ Such a one is of the most excellent of his people, or family. (Ham p. 78.) And فُلَانٌ بَقِيَّةُ القَوْمِ Such a one is the best of the people, or company of men: pl. بَقَايَا. (Kull p. 96.) ― -b3- أُولُو بَقِيَّةٍ, in the Kur xi. 118, hence means Persons possessed of excellence: [see a phrase mentioned voce بَلَلٌ:] or possessing a relic of judgment and intelligence: (Bd:) or persons of religion and excellence: (Jel:) or persons of understanding (K, TA) and discrimination: (TA:) or persons of obedience: (TA:) or having the quality of preserving themselves (Az, Bd, K, *) from punishment, (Bd,) by their holding the approved religion: (Az, TA:) and this last explanation is confirmed by another reading, which is ↓ اولوا بَقْيَةٍ [possessing a quality of watching, or observing, and hence, of guarding, or preserving]; بَقْيَة being the inf. n. of un. of بَقَاهُ, aor. يَبْقِيهِ, signifying “ he watched, ” or “ observed, ” &c., “ him, ” or “ it. ” (Bd.) See also بُقَيَا, in two places. بَقِيَّةٌ is also a subst. from أَبْقَيْتُ مَا بَيْنَنَا [explained before: see 4: app. meaning Forbearance from marring much, or exceedingly, the state of unity, or of amity, subsisting between two persons, or parties: and such may be its meaning in the phrase above-mentioned (اولوا بقيّة)]. (K.) ― -b4- بَقِيَّةُ اللّٰهِ, in the Kur xi. 87, [after the command, in the next preceding verse, to give full measure and weight,] means God's sustenance that remains for you after your giving full measure [and weight]: (Jel:) or that which God has preserved for you, of what is lawful, (Fr, Bd,) after [your] keeping aloof from that which he has forbidden you: (Bd:) or the good state, or condition, remaining for you: (Zj, K:) or the fear (مُرَاقَبَة) of God; accord. to some: (Fr, TA:) or the obedience of God, and (as Aboo-'Alee says, TA) the looking for his recompense: (K, TA:) or بَقِيَّةٌ and ↓ بَاقِيَةٌ signify any religious service whereby one seeks to obtain the recompense of God; and such is the meaning of the former in this instance. (Er-Rلghib, TA.) ― -b5- See also بَاقِيَةٌ.

بَاقٍ
بَاقٍ باق باقي part. n. of بَقِىَ [in all its senses; Remaining, continuing, lasting, or enduring: and permanent, or perpetual; or continuing, lasting, or existing, incessantly, always, endlessly, or for ever: &c.: see 1]. (Er-Rلghib, TA.) البَاقِى, a name of God, [as also, pleonastically, البَاقِى الأَبَدِىُّ, means The Everlasting, or] He whose existence will have no end. (TA.) See also بَقِيَّةٌ. ― -b2- البَاقِى also signifies The حَاصِل [or net produce, or perhaps simply the produce,] of the [tax termed] خَرَاج, and the like. (Lth, JK, TA.)

بَاقِيَةٌ
بَاقِيَةٌ باقي باقيه باقية : see بَقِيَّةٌ, first sentence. ― -b2- البَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ [in the Kur xviii. 44, and xix. 79,] means Any righteous, or good, work, (K, TA,) of which the recompense remains: (TA:) or acts of obedience, (Bd and Jel in xix. 79,) or good works, (Bd in xviii. 44,) of which the fruit remains for ever: (Bd in both those places, and Jel * in the former:) and, as included therein, [so Bd, but in the K “ or, ”] the five prayers; (Bd, K;) and the performance of the pilgrimage; and the keeping the fast of Ramadلn; (Bd in xviii. 44;) and [so Bd, but in the K “ or, ”] the saying, سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الحَمْدُلِلّٰهِ وَ لَا اـِلَّا اللّٰهُ وَ اللّٰهُ أَكْبَرُ; (Bd and Jel in xviii. 44, and K;) to which some add, وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اـِلَّا بِاللّٰهِ: (Jel ibid.:) or, accord. to Er-Rلghib, the correct meaning is any religious service whereby one seeks to obtain the recompense of God: see also بَقِيَّةٌ, last explanation. (TA.) ― -b3- بَاقِيَةٌ is sometimes put in the place of an inf. n.; (S, K;) or it is an inf. n.; (Msb;) syn. with بَقَآءٌ; (S, Msb, TA;) with which ↓ بَقِيَّةٌ, also, is syn. (TA in art. سرع.) So in the Kur [lxix. 8], فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ [And dost thou see them to have any continuance?]; (S, TA;) so says Fr: (TA:) or, as some say, the meaning is, بَقِيَّةٍ [i. e. a remnant]: (TA:) or جَمَاعَةٍ بَاقِيَةٍ [a company remaining]: (Er-Rلghib, TA:) or نَفْسٍ بَاقِيَةٍ [a soul, or person, remaining]: (Bd, Jel:) or the ة is an intensive affix; (Jel;) [or a restrictive to unity;] i. e. one remaining; (Jel, TA;) and this is also allowable and good: one says, likewise, مَا بَقِيَتْ بَاقِيَةٌ وَ لَا وَ قَاهُمْ مِنَ اللّٰهِ وَاقِيَةٌ [One remaining remained not, nor did one preserver preserve them from God]. (TA.)

أَبْقَى
أَبْقَى ذ Longer continuing. (Bd and Jel in xx. 74, &c.) ― -b2- هُوَ أَبْقَى الرَّجُلَيْنِ means أَكْثَرُ اـِبْقَآءً عَلَى قَوْمِهِ [He is the more merciful, or pitiful, or compassionate, of the two men, towards his people]. (TA.)

نَاقَةٌ مُبْقِيَةٌ
نَاقَةٌ مُبْقِيَةٌ ناقة مبقيه ناقة مبقية A she-camel [that retains some milk;] that does not exhaust her copious supply of milk. (JK.) ― -b2- مُبْقِيَاتُ الخَيْلِ, (K,) or rather المُبْقِيَاتُ مِنَ الخَيْلِ, (TA,) The horses whose running continues after the running of other horses has ceased: (M, K:) or, that reserve somewhat of their running. (T, TA.) ― -b3- And المُبْقِيَاتُ The places that retain some of the pools in which water has collected, and do not drink it up. (TA.)

##### Türkçe

**بَقِيَ**
1 **بَقِيَ** (aor. **يَبْقَى**, mastar **بَقَآءٌ** ve **بَاقِيَةٌ**; [fakat bu ikincisine aşağıda bak;] ve CK’ye göre **بَقًى** ve **بَقْىٌ**; fakat bu bir hatadır; orada **وَبَقَى و بَقْيًا** yanlışlıkla **بَقَى بَقْيًا** yerine konmuştur; bunu burada ardından gelen açıklama açıklar;) ve **بَقَى** (bazılarınca **بَقَا** yazılır), (aor. yukarıdaki gibi,) mastar **بَقْىٌ**, (Belhâriş İbn-Ka‘b lehçesinden,) yahut Teyyî lehçesinden; onlar aynı şekilde **بَقَتْ** derler, **بَقَيَتْ** yerine; ve benzeri, aynı sınıftan diğer fiillerde de yapılır; ister kesre ve **ى** aslî olsun, **بَقِىَ** ve **نَسِىَ** ve **فَنِىَ**’de olduğu gibi, ister arızî olsun, meçhul fiiller **هُدِىَ** ve **بُنِىَ**’de olduğu gibi: [O, yahut] o şey, yani bir şey, kaldı; devam etti; sürdü; dayandı: ve daimî, yahut ebedî oldu: yahut durmaksızın, daima, sonsuzca, yahut ebediyen devam etti, sürdü, yahut var oldu: eş anlamlısı **دَامَ** ve **ثَبَتَ**; zıddı **فَنِىَ**. **بَقَآءٌ**, bir şeyin, ilk hâli üzere, Allah’ın iradesiyle belirlenen bir vakte kadar kalması, devam etmesi, sürmesi, yahut dayanması demektir; ya cismanî cevheri bakımından, gök küresi örneğinde olduğu gibi; yahut yalnız türü bakımından, insan ve diğer hayvan nesilleri örneğinde olduğu gibi; ve ebediyen devam etmesi, sürmesi, yahut var olması; ya zatıyla, yalnız Allah örneğinde olduğu gibi; yahut başka suretle; ve böylece ya cismanî cevher bakımından, Cennet ehlinin bir ferdi örneğinde olduğu gibi; yahut yalnız tür bakımından, Cennet ehlinin meyveleri örneğinde olduğu gibi. [Bundan dolayı,] **دَارُ البَقَآءِ**: [ebedî varoluş yurdu;] âhiret. Fiil bir şey hakkında söylenir; aynı şekilde bir insan hakkında da; **بَقِىَ زَمَانًا طَوِيلًا**’da olduğu gibi, yani: Uzun zaman yaşadı [yahut hayatta kaldı]. [Şunu da dersin: **بَقِىَ عَلَى حَالِهِ**: O, yahut o şey, kendi hâli üzere kaldı, yahut devam etti; yani, olduğu gibi. Ve **بَقِىَ عَلَى الشِّدَّةِ**: Zorluğa, sıkıntıya, yahut belâya dayandı, katlandı.] Ve **بَقِى مِنَ الشَّىْءِ بَقِيَّةٌ**: [Şeyden bir **بَقِيَّةٌ** kaldı.] Ve **بَقِىَ مِنْهُ كَذَا**: Ondan şu kadar kaldı; fazla olarak ve geride; bunun gibi ↓ **تبقّى** da.

-A2- **بَقَاهُ**, son kök harfi için **ى** ile ve **و** ile, (birinci tekil **بَقَيْتُهُ** ve **بَقَوْتُهُ**, aor. birincisinin **بَقِىَ**, mastar **بَقْىٌ**): Ona, yahut ona (şeye) baktı: yahut (K’de böyle; fakat S’de “ve” ile) onu gözetledi, yahut onu gözledi: ve **بَقَيْتُهُ**: Ona baktım, onu gözetledim, yahut onu bekledim; bunun gibi **بَقَوْتُهُ** da; fakat birincisi daha makbuldür. [**بقو** maddesine de bak.] Şunu da dersin: **فُلَانٌ يَبْقِى الشَّىْءَ بِبَصَرِهِ**: Böyle biri, şeye bakar ve onu gözetler, yahut gözler. Ve bir hadiste denilmiştir: **بَقَيْنَا رَسُولَ اللّٰهِ**: Allah’ın Resûlünü bekledik, gözetledik, yahut gözledik.

2 **بَقَّىَ**: 4’e bak, iki yerde.

**ابقاهُ**
4 **ابقاهُ** (ve ↓ **بقّاهُ** ve ↓ **تبقّاهُ**; hepsi aynı mânâyı ifade eder; ve ↓ **استبقاهُ** da): Onu, yahut onu (şeyi), kalmaya, devam etmeye, sürmeye; daimî, yahut ebedî olmaya; durmaksızın, daima, sonsuzca, yahut ebediyen devam etmeye, sürmeye, yahut var olmaya, yaptı yahut sebep oldu; onu devam ettirdi; onu ebedîleştirdi. Şunu dersin: **ابقاهُ اللّٰهُ**: [Allah onu yaşattı, yahut ömrünü uzattı; yahut Allah onu yaşatsın, yahut ömrünü uzatsın; yahut] Allah onu hayatta devam ettirdi, yahut ettirsin. Ve **أَبْقَى أَصْلَ الشَّىْءِ وَجَعَلَ ثَمَرَهُ فِى سَبِيلِ اللّٰهِ**: Şeyin aslını, miras alınmayan, satılmayan, bağışlanmayan şekilde bırakıp, ondan doğan menfaati Allah yolunda, yahut din yolunda sarf edilmek üzere tahsis etti. Ve **أَبْقَيْتُ مَا بَيْنَنَا**: Aramızda bulunan [birlik yahut dostluk] hâlini çokça, yahut aşırı derecede bozmayı esirgedim; yani, onu çokça bozmaktan kaçındım. Ve **نَعْلَيْكَ وَابْذُلْ قَدَمَيْكَ** ↓ **بَقِّ**: [Nalınlarını koru, ayaklarını ise bolca kullan]: bir darb-ı mesel. Ve ↓ **تَبَقَّهْ وَتَوَقَّهْ**: Nefsi (↓ **اِسْتَبْقِ النَّفْسَ**) koru, onu helâke maruz bırakma, [yani kendini koru,] ve kötülüklerden yahut musibetlerden sakın: bir hadis; her iki fiildeki **ه**, vakıf **ه**’sidir. [Ve **ابقاهُ مِنَ الشَّىْءِ بَقِيَّةً**: Şeyden bir **بَقِيَّةٌ** bıraktı, yahut ayırdı:] ve **مِنَ الشَّىْءِ** ↓ **استبقى**: Şeyden bir kısmı bıraktı; bunun gibi ↓ **تبقّى** da; buradan, cömertliğe teşvik için kullanılan darb-ı mesel: ↓ **لَا يَنْفَعُكَ مِنْ زَادٍ تَبَقٍّ**: Azıktan bir parça bırakman sana fayda vermez. [Ve **ابقى الشَّىْءِ** ve ↓ **استبقاهُ**: Şeyi ileriki bir zamana yahut kullanıma ayırdı, vb.] Ve ↓ **استبقاهُ**, [Onu esirgedi; onu yaşattı;] onu sağ bıraktı mânâsıyla: (S, K;) [ve bunun gibi **ابقاهُ** da; zira] insanlar, düşmanları galip geldiğinde onlara derler ki: **أَبْقُونَا وَ لَا تَسْتَأْصِلُونَا**: [Bizi esirgeyin ve bizi bütünüyle yok etmeyin]. [Yahut bu tür bir durumda] **ابقاهُ** ve **ابقى عَلَيْهِ** ve ↓ **استبقاهُ**: Kesilmesi hak iken onu affetti [ve onu öldürmekten vazgeçti]. Ve ↓ **استبقاهُ** ayrıca: Onun hatasını, yanlış işini, yahut günaha düşüşünü affetti ve sevgisini, yahut muhabbetini korudu. Ve [bundan dolayı] **أَبْقَيْتُ عَلَى فُلَانٍ** ayrıca: Böyle birine merhamet gösterdim [onu esirgeyerek, yahut yaşatarak, yahut affederek, yahut başka suretle]; ona merhamet ettim; ona acıdım; eş anlamlısı **أَرْعَيْتُ عَلَيْهِ** ve **رَحِمْتُهُ**. Bir kimse der ki: **لَا أَبْقَى اللّٰهُ عَلَيْكَ اـِنْ أَبْقَيْتَ عَلَىَّ**: [Eğer bana merhamet edersen Allah sana merhamet etmesin: intikam almaya gücü yetmediği hâlde merhamet gösterir görünen kimseye alayla söylenen bir darb-ı mesel]. Ve **لَا تُبْقِ اـِلَّا عَلَى نَفْسِكَ**: [Kendinden başkasına merhamet etme: öncekinin benzeri başka bir darb-ı mesel]. Ve ateş (Cehennem ateşi) hakkında bir hadiste denilmiştir: **لَا تُبْقِى عَلَى مَنْ تَضَرَّعَ اـِلَيْهَا**; yani: Ona yalvarıp yakarana acımaz [daha doğrusu onu esirgemez vb.; ve aynı şekilde, Kur’ân lxxiv. 28’deki **لَا تُبْقِى وَلَا تَذَرُ** genellikle şu mânâda anlaşılır: O (yani Cehennem) esirgemez ve yanmamış bırakmaz].

5 **تَبَقَّىَ**: 1’e bak: -A2- ve ayrıca 4’e de bak, dört yerde.

**تَبَاقٍ**
6 **تَبَاقٍ**: Birlikte kalma. [Görünüşe göre dersin: **تَبَاقَوْا** ve **تَبَاقَيَا**: Onlar ve o ikisi birlikte kaldılar.]

10 **اـِسْتَبْقَىَ**: 4’e bak, yedi yerde. [Bu fiilin bir kullanımı için **حى** maddesinde, 10. bâb, ikinci cümleye de bak.]

**لَقٍى بَقًى**
**لَقٍى بَقًى**: **بَقَاقٌ**’a bak.

**بَقْيَةٌ**
**بَقْيَةٌ**: **بَقِيَّةٌ**’ye bak.

**بَقْوَى**
**بَقْوَى**: **بُقْيَا**’ya bak, beş yerde.

**بُقوَى**
**بُقوَى**: **بُقْيَا**’ya bak, iki yerde.

**بَقْيَا**
**بَقْيَا**: Şimdi ardından gelen şeye bak.

**بُقْيَا**
**بُقْيَا** ve ↓ **بَقْيَا** ve ↓ **بَقْوَى** ve ↓ **بُقْوَى** ve ↓ (üçüncü ve dördüncüde **ى**, **و**’ya çevrilmiştir; tıpkı **دُنْيَا** ve **عُلْيَا** ve **قُصْيَا**’da **و**’nun **ى**’ya çevrilmesi gibi): [4’ün mastarı olan **اـِبْقَآءٌ** mânâsında isimler; yani, kalmaya, devam etmeye, sürmeye vb. sebep kılma ve (buna) müsaade etme; bir kimseyi hayatta tutma ve bir şeyi varlıkta tutma; ve esirgeme, yaşatma, yahut sağ bırakma;] **أَبْقَاهُ**’dan isimlerdir: yahut [esirgeyerek yahut yaşatarak yahut affederek yahut başka suretle merhamet gösterme; merhamet etme; acıma;] **أَبْقَيْتُ عَلَى فُلَانٍ**’dan isimlerdir. Böylece bir hacı hakkında denir ki, başına zamk yahut yapışkan bir şey koydu ve böylece saçını birbirine yapışık hâle getirdi: **بُقْيَا عَلَيْهِ**, onu olduğu hâl üzere korumak için ( **اـِبْقَآءً عليه** ile açıklanır), dağınık yahut karmakarışık olmasın diye, vb. Ve denir: **نَشَدْتُكَ اللّٰهَ وَالبُقْيَا** ve ↓ **البَقْوَى**: [Seni Allah ile ve hayatının korunması ile yemin verdirerek isterim / yalvarırım]. Ve **مَا لِى عَلَيْه رَعْوَى وَلَا** ↓ **بَقْوَى**: [Ona verecek merhametim de yok, acımam da yok]. Bir şair der ki:
فَمَا **بُقْيَا** عَلَىَّ تَرَكْتُمَانِى
وَلٰكِنْ خِفْتُمَا صَرَدَ النِّبَالِ
[Ve beni bırakmanız, bana merhamet gösterip esirgemek için değildi; fakat okların delip geçmesinden korktunuz]. Ve bir başkası, yedi diyet teklifini kabul etmeyi reddetmesi üzerine der ki:
أُذَكَّرُ بِ**البُقْيَا** عَلَى مَنْ أَصَابَنِى
وَ**بُقْيَاىَ** أَنِّى جَاهِدٌ غَيْرُ مُؤْتَلِى
yani: Yakınımı öldürene merhamet göstermem mi isteniyor [yahut buna teşvik mi ediliyorum, yahut bu bana hatırlatılıyor], hâlbuki ona gösterdiğim merhamet, onu öldürmek için çalışıyor olmam ve geri kalmamam, yahut gevşeklik etmememdir: **بُقْيَاىَ** ile kastedilen **اـِبْقَائِى عَلَيْهِ**’dir; her ne kadar **الاـِبْقَآء** **الجَهْد** olmasa da: mânâ, bunun benim tarafımdan onun yerine yapılmasıdır: **البُقْيَا**, **الاـِبْقَآء**’dan bir isimdir, onunla eş anlamlıdır; başındaki **و**, hâl bildiren bir edattır. ↓ **البَقِيَّةَ**, insanlar düşmanlarına, düşmanlar galip geldiğinde söylerler; mânâsı: [Esirgenmeyi, yahut merhameti, yahut amanı isteriz; onu yöneten bir fiil takdir edilmiştir: yahut] **أَبْقُونَا وَلَا تَسْتَأْصِلُونَا**: [Bizi esirgeyin ve bizi bütünüyle yok etmeyin].

**بَقِيَّةٌ**
**بَقِيَّةٌ**: Bir şeyin kalanı, artığı, geriye kalan kısmı, bakiyesi, kırıntısı, kalıntısı, tortusu, yahut geriye kalanlar; **بَقِىَ**’dan isimdir; “fazla olarak kaldı” ve “geride kaldı” mânâsında; çoğulu **بَقَايَا** ve **بَقِيَّاتٌ**. ↓ **بَاقِيَةٌ** da aynı mânâdadır; [yani yukarıda açıklandığı üzere; ve bunun gibi ↓ **بَاقٍ** da, **شَىْءٍ بَاقٍ** vb. için]. Şunu dersin: **بَقِىَ مِنَ الشَّىْءِ بَقِيَّةٌ** [daha önce açıklandı: 1’e bak]. [Ve **هُمْ بَقِيَّةُ السَّيْفِ** ve **بَقَايَا السَّيْفِ**: Onlar, kılıç tarafından esirgenmiş olanlardır.]
― -b2- [Bundan dolayı,] **فُلَانٌ مِنْ بَقِيَّةِ القَوْمِ**: Böyle biri, kavmin en iyilerindendir; çünkü insan, ürettiği şeylerin en seçkinini ayırır. Ve **فُلَانٌ مِنْ بَقِيَّةِ أَهْلِهِ**: Böyle biri, kendi halkının yahut ailesinin en seçkinlerindendir. Ve **فُلَانٌ بَقِيَّةُ القَوْمِ**: Böyle biri, kavmin en iyisidir; çoğulu **بَقَايَا**.
― -b3- Kur’ân xi. 118’deki **أُولُو بَقِيَّةٍ**, bundan dolayı, fazilet sahipleri demektir: yahut hüküm ve akıldan bir kalıntıya sahip olanlar: yahut din ve fazilet sahipleri: yahut anlayış sahipleri ve ayırt etme sahipleri: yahut itaat sahipleri: yahut kendilerini (Az, Bd, K) azaptan koruma vasfına sahip olanlar; bunu da kabul edilmiş dine sarılmalarıyla (Az) yaparlar: ve bu son açıklama, başka bir kıraatle teyit edilir; o da ↓ **اولوا بَقْيَةٍ**’dir: [gözetleme yahut gözleme vasfına sahip olanlar; buradan da koruma yahut muhafaza etme]; çünkü **بَقْيَة**, **بَقَاهُ**’nun bir defalık mastarıdır; aor. **يَبْقِيهِ**; “onu gözetledi” yahut “onu gözledi” vb. mânâsında. **بُقَيَا**’ya da bak, iki yerde. **بَقِيَّةٌ** ayrıca **أَبْقَيْتُ مَا بَيْنَنَا**’dan bir isimdir [daha önce açıklandı: 4’e bak].
― -b4- Kur’ân xi. 87’deki **بَقِيَّةُ اللّٰهِ**, [bir önceki âyette tam ölçü ve tartı vermeye dair emrin ardından] şu demektir: tam ölçü [ve tartı] verdikten sonra sizin için kalan Allah rızkı; yahut Allah’ın sizin için helâlden koruyup sakladığı şey, size haram kıldığından uzak durduktan sonra; yahut sizin için kalan iyi hâl yahut durum; yahut bazılarına göre Allah’ın korkusu (**مُرَاقَبَة**); yahut Allah’a itaat ve (Aboo-‘Alee’nin dediğine göre) onun mükâfatını beklemek; yahut **بَقِيَّةٌ** ve ↓ **بَاقِيَةٌ**, Allah’ın mükâfatını elde etmeyi amaçlayarak yapılan her türlü ibadeti ifade eder; bu örnekte birincinin mânâsı da budur.
― -b5- ↓ **بَاقِيَةٌ**’ye de bak.

**بَاقٍ**
**بَاقٍ**: **بَقِىَ**’nin ism-i fâili [bütün mânâlarında; kalan, devam eden, süren, dayanan; ve daimî, yahut ebedî; yahut durmaksızın, daima, sonsuzca, yahut ebediyen devam eden, süren, yahut var olan; vb.: 1’e bak]. **البَاقِى**, Allah’ın isimlerindendir; [ve ayrıca, pekiştirme olarak, **البَاقِى الأَبَدِىُّ**: Ebedî olan; yahut] varlığının sonu olmayan. **بَقِيَّةٌ**’ye de bak.
― -b2- **البَاقِى** ayrıca, **خَرَاج** ve benzeri [vergi]nin **حَاصِل**’i (yahut net hâsılatı) demektir.

**بَاقِيَةٌ**
**بَاقِيَةٌ**: **بَقِيَّةٌ**’ye bak, ilk cümle.
― -b2- Kur’ân xviii. 44 ve xix. 79’daki **البَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ**: Sevabı kalan her salih yahut iyi amel demektir; yahut itaatler, yahut meyvesi ebediyen kalan iyi ameller; ve bunun içine dâhil olarak: beş vakit namaz; ve haccın edası; ve Ramazan orucunun tutulması; ve **سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الحَمْدُلِلّٰهِ وَ لَا اـِلَّا اللّٰهُ وَ اللّٰهُ أَكْبَرُ** demek; buna bazıları **وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ اـِلَّا بِاللّٰهِ**’yi de ekler; yahut Er-Râgıb’a göre doğru mânâ, Allah’ın mükâfatını elde etmeyi amaçlayarak yapılan her türlü ibadettir: **بَقِيَّةٌ**’ye de bak, son açıklama.
― -b3- **بَاقِيَةٌ** bazen mastar yerine konur; yahut o bir mastardır; **بَقَآءٌ** ile eş anlamlıdır; bununla ↓ **بَقِيَّةٌ** de eş anlamlıdır. Kur’ân [lxix. 8]’deki **فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ**’de böyledir: Fr böyle der; yahut bazılarına göre mânâ **بَقِيَّةٍ**’dir [yani bir kalıntı]; yahut **جَمَاعَةٍ بَاقِيَةٍ** [kalan bir topluluk]; yahut **نَفْسٍ بَاقِيَةٍ** [kalan bir nefis yahut kişi]; yahut sondaki **ة** şiddet bildiren bir ektir; [yahut birliğe tahsis edicidir]; yani bir kalan; ve bu da câiz ve güzeldir: ayrıca şöyle denir: **مَا بَقِيَتْ بَاقِيَةٌ وَ لَا وَ قَاهُمْ مِنَ اللّٰهِ وَاقِيَةٌ**: [Bir kalan kalmadı; Allah’tan onları koruyan bir koruyucu da korumadı].

**أَبْقَى**
**أَبْقَى**: Daha uzun süre devam eden.
― -b2- **هُوَ أَبْقَى الرَّجُلَيْنِ**: **أَكْثَرُ اـِبْقَآءً عَلَى قَوْمِهِ** demektir [iki adamın, kavmine karşı daha çok merhamet edeni, yahut daha çok acıyıp esirgeyeni].

**نَاقَةٌ مُبْقِيَةٌ**
**نَاقَةٌ مُبْقِيَةٌ**: [Bir miktar sütü tutan;] bol sütünü tüketmeyen dişi deve.
― -b2- **مُبْقِيَاتُ الخَيْلِ**, yahut daha doğrusu **المُبْقِيَاتُ مِنَ الخَيْلِ**: Diğer atların koşusu kesildikten sonra koşusu devam eden atlar; yahut koşusundan bir miktarını saklayanlar.
― -b3- Ve **المُبْقِيَاتُ**: İçinde su birikmiş gölcüklerin bir kısmını tutan ve onu içip bitirmeyen yerler.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَقَى
بَقَى I ( n. ac. بَقْي 1 ),
a.  see preceding root &  see infra.

بَقِيَ
بَقِيَ A ( n. ac. بَقآء [ 22A ] ),
a.  Remained, continued, lasted; survived, lived long.

بَقَّيَ
بَقَّيَ II ,
a.  Made to remain, last; left over.

b.  [ 'Ala ], Spared, pardoned.

أَبْقَيَ
أَبْقَيَ IV ,
a.  see II .

تَبَقَّيَ
تَبَقَّيَ V ,
a.  Remained, lasted &c.

b.  see X (b) .

اِسْتَبْقَيَ
اِسْتَبْقَيَ X ,
a.  Guarded, preserved, kept.

b.  Spared, pardoned.

c.  [ Min ], Left of; let off.

بَاْقِي
بَاْقِي 21 ,
a.  Remaining, continuing, lasting, surviving; survivor.

b.  [ art. ], The Eternal.

c.  Rest, remainder.

بَاْقِيَة
بَاْقِيَة 21t ,
a.  Vetch.

بَقَاْي
بَقَاْي 22A ,
a.  Duration; continuance.

بَقِيَّة
بَقِيَّة [ 25t ] , ( pl. بَقَايَا ),
a.  Rest, remainder, remnant.

بَقْوَى
بَقْوَى ,  بُقْيَا
a.  see 25t .

##### Türkçe

**بَقَى**
**بَقَى** I ( mastar-ı fiil: **بَقْي** 1 ),
a. önceki köke bakınız ve aşağıya bakınız.

**بَقِيَ**
**بَقِيَ** A ( mastar-ı fiil: **بَقآء** [ 22A ] ),
a. Kaldı; devam etti; sürdü; hayatta kaldı; uzun yaşadı.

**بَقَّيَ**
**بَقَّيَ** II ,
a. Kalıcı kıldı, sürdürdü; artan bıraktı.

b. [ **'Ala** ], Esirgedi, affetti.

**أَبْقَيَ**
**أَبْقَيَ** IV ,
a. II’ye bakınız.

**تَبَقَّيَ**
**تَبَقَّيَ** V ,
a. Kaldı, sürdü vb.

b. X (b)’ye bakınız.

**اِسْتَبْقَيَ**
**اِسْتَبْقَيَ** X ,
a. Korudu, muhafaza etti, sakladı.

b. Esirgedi, affetti.

c. [ **Min** ], -den bıraktı; salıverdi.

**بَاْقِي**
**بَاْقِي** 21 ,
a. Kalan, devam eden, süren, hayatta kalan; hayatta kalan kimse.

b. [ art. ], Ezelî.

c. Geri kalan, artık.

**بَاْقِيَة**
**بَاْقِيَة** 21t ,
a. Fiğ.

**بَقَاْي**
**بَقَاْي** 22A ,
a. Süre; devam.

**بَقِيَّة**
**بَقِيَّة** [ 25t ] , (çoğul: **بَقَايَا** ),
a. Geri kalan, artık, kalıntı.

**بَقْوَى**
**بَقْوَى** ,  **بُقْيَا**
a. 25t’ye bakınız.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بقي
بَقِيَ - يَبْقَى - بَاقي - بَاقِيْن - أَبْقى - بَاقِيَة - بَاقِيات - بَقِيّ - بَقِيَّة - أَبْقَى - يُبْقِي

بَقِيَ - يَبْقَى + الكائن أو الشيء: ضد نفذ وفني: يستمر في الوجود في مكانه بعد فناء ونفاذ جميع من معه: يأتي عامل ضار ومفني ومهلك على مجموعة من الأشياء، فيدمر ويهلك ويفني جزءاً منها، ولكنه لا يفني ولا يُهْلِك ولا يُدَمِّر جزءاً آخر فيوصف هذا الجزء بأنه " بَقِيَ "
بَاقي: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَقِيَ - يَبْقَى ": الذي يستمر بالوجود فلا يفنى ولا يهلك، وذلك من ببن مجموعة من الأشياء تعرضت لعامل هلاك وفناء
بَاقِيْن: جمع " بَاقي "
أَبْقَى: اسم تفضيل من باقي: ويلحقه دوماً حرف " من "، وذلك للتفريق بينه وبين وزن أَفْعَلَ " أبْقى - يُبْقِي" من فعل " بَقِيَ - يَبْقَى ": أكثر إمكانية في الاستمرار بالوجود رغم عامل الهلاك من " الباقي "
بَاقِيَة: مؤنث " بَاقِي": وهي أيضاً فاعل مرة: شيء يتصف بالبقاء بعد فناء وزوال جميع من كان معه
بَاقِيات: جمع " باقِيَة "
بَقِيّ: على وزن " فعيل" اسم فاعل مبالغة من " بَقِيَ - يَبْقَى ": الذي يبقى أكثر من غيره
بَقِيَّة: مؤنث " بَقِيّ ": وهي أيضاً فاعل مرة منه: الشيء الخاص المراد الذي بقي محفوظاً ولم يتعرض للفناء
أَبْقى - يُبْقِي: على وزن " أفعل" من " بَقِيَ - يَبْقَى ":جعله " يَبْقَى ": يأتي إلى جزء من مجموعة من الأشياء معرضة للفناء والهلاك بعامل ضار، فيحول بينه وبين الفناء، ويجعله يستمر بالوجود دون أفراد المجموعة الأخرى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستمرار في الوجود الحياة والعيش والخلود"، وهي:
حَيَّ - يَحْيَا، عَاشَ - يَعِيْشُ، خَلَدَ - يَخْلُدُ، عَاسَ - يَعِيسُ، عَمِرَ - يَعْمَرُ، بَقِيَ - يَبْقَى
بقي -  يبقى
 	﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله وذروا ما بقي من الربا إن كنتم مؤمنين(278)﴾ البقرة
 	﴿ويبقى وجه ربك ذو الجلال والإكرام (27)﴾ الرحمن
باقي - باقية - باقيات -  باقين
باق   باقية﴿ما عندكم ينفد وما عند الله باق ولنجزين الذين صبروا أجرهم بأحسن ما كانوا يعملون(96)﴾لنحل ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
باقين	﴿ثم أغرقنا بعد الباقين (120)﴾ الشعراء ﴿وجعلنا ذريته هم الباقين (77)﴾ الصافات
باقيات	﴿المال والبنون زينة الحياة الدنيا والباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا وخير أملا(46)﴾ الكهف ﴿ويزيد الله الذين اهتدوا هدى والباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا وخير مردا (76)﴾ مريم
 	﴿فهل ترى لهم من باقية (8)﴾ الحاقة ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
باقية
 ﴿فهل ترى لهم من باقية (8)﴾ الحاقة ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
أبقى
 ﴿وما أوتيتم من شيء فمتاع الحياة الدنيا وزينتها وما عند الله خير وأبقى أفلا تعقلون (60)﴾ القصص ﴿فما أوتيتم من شيء فمتاع الحياة الدنيا وما عند الله خير وأبقى للذين آمنواوعلى ربهم يتوكلون(36)﴾ الشورى
 	﴿إنا آمنا بربنا ليغفر لنا خطايانا وما أكرهتنا عليه من السحر والله خير وأبقى(73)﴾ طه ﴿ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم زهرة الحياة الدنيا لنفتنهم فيهورزق ربك خير وأبقى (131)﴾ طه ﴿والآخرة خير وأبقى (17)﴾ الأعلى
 	﴿قال آمنتم له قبل أن آذن لكم إنه لكبيركم الذي علمكم السحر فلأقطعن أيديكم وأرجلكم من خلاف ولأصلبنكم  في جذوع النخل ولتعلمن أينا أشد عذابا وأبقى (71)﴾ طه ﴿وكذلك نجزي من أسرف ولم يؤمن بآيات ربه ولعذاب الآخرة أشد وأبقى(127)﴾طه
أبقى - يبقي - تبقي
 ﴿وثمود فما أبقى (51)﴾ النجم
 	﴿لا تبقي ولا تذر(28)﴾ المدثر
بقية
 ﴿وقال لهم نبيهم إن آية ملكه أن يأتيكم التابوت فيه سكينة من ربكم وبقية مما ترك آل موسى وآل هارون تحمله الملائكة إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(248)﴾ البقرة ﴿بقية الله خير لكم إن كنتم مؤمنين وما أنا عليكم بحفيظ(86)﴾ هود ﴿فلولا كان من القرون من قبلكم أولوا بقية ينهون عن الفساد في الأرض إلا قليلا ممن أنجينا منهم واتبع الذين ظلموا ما أترفوا فيه وكانوا مجرمين(116)﴾ هود
مختار الصحاح
● [بقي] ب ق ي: بَقِيَ الشيء بالكسر بَقَاءً وكذا بَقِيَ الرجل زمانا طويلا أي عاش و أبْقَاهُ الله و بَقِي من الشيء بَقِيَّةٌ و البَاقِيَةُ توضع موضع المصدر قال الله تعالى ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ أي من بقاء و أبْقَى على فلان إذا أرعى عليه ورحمه يقال لا أبقى الله عليك إن أبقيت علي وفي الحديث ﴿بَقَيْنَا رسول الله صلى الله عليه وسلم﴾ بفتح القاف أي انتظرناه و بَقّاهُ تَبقِيةً و أبْقاهُ و تبقَّاهُ كله بمعنى و استبْقَى من الشيء ترك بعضه و استَبْقاهُ استحياه وطيئ تقول بَقَا و بَقَتْ مكان بقي وبقيت وكذا أخواتها من المعتل
الراغب
بقي
- البقاء: ثبات الشيء على حاله الأولى، وهو يضاد الفناء، وقد بقي بقاء، وقيل: بقى (وهي لغة بلحرث بن كعب) في الماضي يضاد الفناء، وقد بقي، وفي الحديث: (بقينا رسول الله) (الحديث عن معاذ بن جبل قال: بقينا رسول الله صلى الله عليه وسلم في صلاة العتمة فتأخر، حتى ظن الظان أنه ليس بخارج والقائل منا يقول: صلى، فإنا لكذلك حتى خرج النبي صلى الله عليه وسلم فقالوا له كما قالوا، فقال: (أعتموا هذه الصلاة، فإنكم قد فضلتم بها على سائر الأمم، ولم تصلها أمة قبلكم) أخرجه أبو داود في باب وقت العشاء الآخرة. راجع معالم السنن 1/131) أي: انتظرناه وترصدنا له مدة كثيرة، والباقي ضربان: باق بنفسه لا إلى مدة وهو الباري تعالى، ولا يصح عليه الفناء، وباق بغيره وهو ما عداه ويصح عليه الفناء.
والباقي بالله ضربان:
- باق بشخصه إلى أن يشاء الله أن يفنيه، كبقاء الأجرام السماوية.
- وباق بنوعه وجنسه دون شخصه وجزئه، كالإنسان والحيوان.
وكذا في الآخرة باق بشخصه كأهل الجنة، فإنهم يبقون على التأبيد لا إلى مدة، كما قال عز وجل: }خالدين فيها{ [البقرة/162].
والآخر بنوعه وجنسه، كما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم: (أن ثمار أهل الجنة يقطفها أهلها ويأكلونها ثم تخلف مكانها مثلها) (الحديث عن ثوبان أنه سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (لا ينزع رجل من أهل الجنة من ثمره إلا أعيد في مكانها مثلاها) أخرجه البزار والطبراني، راجع: الدر المنثور 1/97)، ولكون ما في الآخرة دائما، قال الله عز وجل: }وما عند الله خير وأبقى﴿[القصص/60]، وقوله تعالى:﴾والباقيات الصالحات﴿[الكهف/46]، أي: ما يبقى ثوابه للإنسان من الأعمال، وقد فسر بأنها الصلوات الخمس، وقيل: سبحان الله والحمد لله (راجع: الدر المنثور للسيوطي 5/396)، والصحيح أنها كل عبادة يقصد بها وجه الله تعالى (وهذا قول قتادة فيما أخرجه عنه ابن أبي حاتم وابن مردويه. انظر: الدر المنثور 5/399)، وعلى هذا قوله:﴾وبقية الله خير لكم﴿[هود/86]، وأضافها إلى الله تعالى، وقوله تعالى:﴾فهل ترى لهم من باقية{ [الحاقة/8]. أي: جماعة باقية، أو: فعلة لهم باقية. وقيل: معناه: بقية. قال: وقد جاء من المصادر ما هو على فاعل (وفي ذلك قال أبو بكر ابن محنض الشنقيطي:
فاعلة المصدر منها العافية *** ناشئة نازلة وواقية
باقية لديهم وخاطئة *** م؟؟ الهاء كالنائل جاءت عارية
ومثلها صاعقة وراغية)
وما هو على بناء مفعول (المصادر التي جاءت على وزن مفعول جمعها بعضهم فقال:
مجلودكم محلوفكم معقول *** مصادر يزنها مفعول
كذلك المفسول والمعسول *** فأصغ ليتا أيها النبيل
وزاد شيخنا عليها:
ومثل ذاك أيضا الميسور *** ومثله في ذلك المعسور)، والأول أصح.
ملخص اللسان
1.  بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بَقاءً وبَقَى بَقْياً، بقي: في أَسماء الله الحسنى الباقي: هو الذي لا ينتهي تقدير وجوده في   الإستقبال إلى آخر ينتهي إليه، ويعبر عنه بأَنه أَبديّ الوجود.
2.    والبَقاء:ضدّ الفَناء،
3.    وبقي الرجلُ زماناً طويلاً أَي عاش وأَبقاه الله.
4.    واسْتَبْقى الرجلَ وأَبقى عليه: وجب عليه قتل فعفا عنه.
5.    تَبَقَّهْ وتوَقَّهْ؛ هو أَمر من البقاء والوِقاء، أَي اسْتَبْق النفسَ ولا تُعَرِّضْها للهَلاك وتحرّز من الآفات.
6.     البَقِيَّةَ أَي   أَبْقُوا علينا ولا تستأْصلونا؛
7.    وكان أَبْقَى الرجلين فينا أَي أَكثر إبقاء   على قومه،
8.    . وأَبْقَيْتُ على فلان إذا   أَرْعَيْتَ عليه ورَحِمْتَه.
9.    واسْتَبْقَيتُ من الشيء أَي تركت بعضه.
10.                        واسْتبقاه: اسْتَحْياه،
11.                        والبِقيَّة: ما بقي من الشيء
12.                       بَقِيَّةُ الله خير لكم: معناه الحالُ التي تبقى لكم من الخير خير لكم،
13.                       أَبْقَيْت عليه أُبْقِي إبْقاءً إذا رحمته وأَشفقت عليه.
14.                       أُولوا بقية أُولو طاعة؛
15.                        فلان بَقِيَّة فمعناه فيه فَضْل فيما يُمْدَحُ به،
16.                       قوم لهم بَقِيَّة إذا كانت بهم مُسْكَة وفيهم خير.
17.                        والباقي حاصل الخَراج ونحوه،
18.                       الباقيات الصالحات الصلوات الخمس،
19.                        الباقيات الصالحات: هي سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أَكبر.
20.                       والباقيات الصالحات ، كل عمل صالح يَبْقَى ثوابه.
21.                       والمُبْقِياتُ من الخيل: التي يَبْقَى جَريُها بعد انقطاع جَرْي الخيل؛
22.                       والمُبْقِياتُ: الأَماكن التي تُبقِى ما فيها من مناقع الماء ولا   تشربه؛
23.                       وأَبْقيْتُ ما بيني وبينهم: لم أُبالغ في إفساده،
24.                       لا تُبْقِي على من يَضْرَعُ إليها، يعني النار.
25.                       وبَقَاهُ بَقْياً: انتظره ورَصَدَه،
26.                       وبَقَيْتُه أَي نظرت   إليها وترقبته.
27.                        وبَقِيَّةُ الله: انتظارُ ثوابه؛
28.                        كالطَّير تَبقي مُتَداوِِماتِها   يعني تنظر إليها.
29.                       : بَقَاه بعينه بَقَاوَةً نظر إليه؛
30.                       ابْقُهْ بَقْوَتَك مالَك وبَقَاوَتَك مالَك أَي احفظه حفْظَك   مالَك.
لسان العرب
● -    بقي: في أَسماء الله الحسنى الباقي: هو الذي لا ينتهي تقدير وجوده في   الإستقبال إلى آخر ينتهي إليه، ويعبر عنه بأَنه أَبديّ الوجود. والبَقاء:   ضدّ الفَناء، بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بَقاءً وبَقَى بَقْياً، الأَخيرةُ لغة   بلحرث بن كعب، وأَبقاه وبَقَّاه وتَبَقَّاه واسْتَبْقاه، والاسم   البَقْيَا والبُقْيَا. قال ابن سيده: وأَرى ثعلباً قد حكى البُقْوَى، بالواو وضم   الباء. والبَقْوَى والبَقْيا: إسمان يوضعان موضع الإبْقاء، إن قيل: لم   قلبت العرب لام فَعْلَى إذا كانت اسماً وكان لامها ياء واواً حتى قالوا   البَقْوَى وما أَشبه ذلك نحو التَّقْوَى والعَوَّى   (* قوله «العوَّى» هكذا   في الأصل والمحكم)؟ فالجواب: أَنهم إنما فعلوا ذلك في فَعْلى لأَنهم قد   قلبوا لام الفُعْلَى، إذا كانت اسماً وكانت لامها واواً، ياء طلباً للخفة،   وذلك نحو الدُّنْيا والعُلْيا والقُصْيا، وهي من دَنَوْتُ وعَلَوْتُ   وقَصَوْت، فلما قلبوا الواو ياء في هذا وفي غيره مما يطول تعداده عوَّضوا   الواو من غلبة الياء عليها في أَكثر المواضع بأَن قلبوها في نحو البَقْوَى   والثَّنْوَى واواً، ليكون ذلك ضرباً من التعويض ومن التكافؤ بينهما. وبقي   الرجلُ زماناً طويلاً أَي عاش وأَبقاه الله. الليث: تقول العرب   (* قوله   «الليث تقول العرب إلخ» هذه عبارة التهذيب وقد سقط منها جملة في كلام   المصنف ونصها: تقول العرب نشدتك الله والبقيا وهي البقية، أبو عبيد عن   الكسائي قال: البقوى والبقيا هي الإبقاء مثل الرعوى إلخ). نَشَدْتُك الله   والبُقْيَا؛ هو الإبقاء مثل الرَّعْوى والرُّعْيا من الإرْعاء على الشيء، وهو   الإبْقاء عليه. والعرب تقول للعدوّ إذا غَلَبَ: البَقِيَّةَ أَي   أَبْقُوا علينا ولا تستأْصلونا؛ ومنه قول الأَعشى:   قالوا البَقِيَّة والخَطِّيُّ يأْخُذُهم   وفي حديث النجاشي والهجرة: وكان أَبْقَى الرجلين فينا أَي أَكثر إبقاء   على قومه، ويروى بالتاء من التُّقى. والباقِيةُ توضع موضع المصدر. ويقال:   ما بَقِيَتْ منهم باقِيةٌ   ولا وَقاهم الله من واقِيَة. وفي التنزيل العزيز: فهل تَرى لهم من   باقية؛ قال الفراء: يريد من بَقاء. ويقال: هل ترى منهم باقياً، كل ذلك في   العربية جائز حسن، وبَقِيَ من الشيء بَقِيَّةٌ. وأَبْقَيْتُ على فلان إذا   أَرْعَيْتَ عليه ورَحِمْتَه. يقال: لا أَبْقَى اللهُ عليك إن أَبْقَيْتَ   عليَّ، والإسم البُقْيَا؛ قال اللَّعِين:   سَأَقْضِي بين كَلْبِ بَني كُلَيْبٍ،   وبَيْنَ القَيْنِ قَيْنِ بَني عِقَالِ   فإنَّ الكلبَ مَطْعَمُه خَبيثٌ،   وإنَّ القَيْنَ يَعْمَلُ في سِفَالِ   فما بُقْيَا عليّ ترَكْتُماني،   ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ   وكذلك البَقْوى، بفتح الباء. ويقال: البُقْيَا والبَقْوَى كالفُتْيا   والفَتْوَى؛ قال أَبو القَمْقام الأَسَدِيُّ:   أُذَكِّرُ بالبَقْوَى على ما أَصابَني،   وبَقْوايَ أَنِّي جاهِدٌ غَير مُؤتَلي   واسْتَبْقَيتُ من الشيء أَي تركت بعضه. واسْتبقاه: اسْتَحْياه، وطيِّءٌ   تقول بَقَى وبَقَتْ مكان بَقِيَ وبَقيَتْ، وكذلك أَخواتها من المعتل؛ قال   البَولاني:   تَسْتَوْقِدُ النَّبْلَ بالحَضِيضِ، وتَصْـ   ـطادُ نُفُوساً بُنَتْ على الكَرَمِ   أَي بُنِيَتْ، يعني إذا أَخطأَ يُورِي النارَ. والبقيَّةُ: كالبَقْوَى.   والبِقيَّة أَيضاً: ما بقي من الشيء. وقوله تعالى: بَقِيَّةُ الله خير   لكم. قال الزجاج: معناه الحالُ التي تبقى لكم من الخير خير لكم، وقيل: طاعة   الله خير لكم. وقال الفراء: يا قوم ما أُبقي لكم من الحلال خير لكم،   قال: ويقال مراقبة الله خير لكم. الليث: والباقي حاصل الخَراج ونحوه، ولغة   طيء بَقَى يَبْقى، وكذلك لغتهم في كل ياء انكسر ما قبلها، يجعلونها أَلفاً   نحو بَقَى ورَضَى وفَنَى؛ وقوله عز وجل: والباقياتُ الصالحاتُ خير عند   ربك ثواباً؛ قيل: الباقيات الصالحات الصلوات الخمس، وقيل هي الأَعمال   الصالحة كلها، وقيل: هي سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أَكبر.   قال: والباقيات الصالحات، والله أَعلم، كل عمل صالح يَبْقَى ثوابه.   والمُبْقِياتُ من الخيل: التي يَبْقَى جَريُها بعد انقطاع جَرْي الخيل؛   قال الكَلْحَبةُ اليَرْبوعِيُّ:   فأَدْرَكَ إبْقاءَ العَرادَةِ ظَلْعُها،   وقد جَعَلَتْني من حزِيمةَ إصْبَعا   وفي التهذيب: المُبْقِياتُ من الخيل هي التي تُبْقِي بعضَ جَريها   تَدَّخِره. والمُبْقِياتُ: الأَماكن التي تُبقِى ما فيها من مناقع الماء ولا   تشربه؛ قال ذو الرمة:   فلما رَأَى الرَّائي الثُّرَيَّا بسُدْفةٍ،   ونَشَّتْ نِطافُ المُبْقِياتِ الوقائع   واسْتَبْقى الرجلَ وأَبقى عليه: وجب عليه قتل فعفا عنه. وأَبْقيْتُ ما   بيني وبينهم: لم أُبالغ في إفساده، والإسم البَقِيَّةُ؛ قال:   إنْ تُذْنِبُوا ثم تأْتِيني بَقِيَّتُكم،   فما عليَّ بذَنْبٍ منكُم فَوْتُ   أَي إبقاؤكم: ويقال: اسْتَبْقَيْتُ فلاناً إذا وجب عليه قتل فعفوت عنه.   وإذا أَعطيت شيئاً وحَبَسْتَ بعضَه قلت: استبقيت بعضه. واسْتَبْقَيْتُ   فلاناً: في معنى العفو عن زلله واسْتِبْقاء مودَّته؛ قال النابغة:   ولَسْتَ بمُسْتَبْقِ أَخاً لا تَلُمُّه   على شَعَثٍ، أَيُّ الرجالِ المُهَذَّبُ؟   وفي حديث الدعاء: لا تُبْقِي على من يَضْرَعُ إليها، يعني النار. يقال:   أَبْقَيْت عليه أُبْقِي إبْقاءً إذا رحمته وأَشفقت عليه. وفي الحديث:   تَبَقَّهْ وتوَقَّهْ؛ هو أَمر من البقاء والوِقاء، والهاء فيهما للسكت، أَي   اسْتَبْق النفسَ ولا تُعَرِّضْها للهَلاك وتحرّز من الآفات. وقوله تعالى:   فلولا كان من القرون من قبلكم أُولو بَقِيَّة ينهون عن الفساد؛ معناه   أُولو تمييز، ويجوز أُولوا بقية أُولو طاعة؛ قال ابن سيده: فسر بأَنه   الإبقاء وفسر بأَنه الفَهْم، ومعنى البَقِيَّة إذا قلت فلان بَقِيَّة فمعناه   فيه فَضْل فيما يُمْدَحُ به، وجمع البَقِيَّة بقايا. وقال القتيبي: أُولو   بَقِيَّة من دِينِ قوم لهم بَقِيَّة إذا كانت بهم مُسْكَة وفيهم خير. قال   أَبو منصور: البَقيَّة اسم من الإبْقاء كأَنه أَراد، والله أَعلم، فلولا   كان من القرون قوم أُولوا إبقاء على أَنفسهم لتمسكهم بالدين المرضي،   ونصب إلا قليلاً لأَن المعنى في قوله فلولا كان فما كان، وانتصاب قليلاً على   الانقاع من الأَول. والبُقْيَا أَيضاً: الإبْقاءُ؛ وقوله أَنشده ثعلب:   فلولا اتِّقاءُ الله بُقْيايَ فيكما،   لَلُمْتُكما لَوْماً أَحَرَّ من الجَمْرِ   أَراد بُقْيايَ عليكما، فأَبدل في مَكانَ على، وأَبدل بُقْيايَ من اتقاء   الله. وبَقَاهُ بَقْياً: انتظره ورَصَدَه، وقيل: هو نظرك إليه؛ قال   الكُمَيْت وقيل هو لكثير:   فما زلْتُ أَبْقِي الظُّعْنَ، حتى كأَنها   أَواقِي سَدىً تَغْتالهُنَّ الحَوائِكُ   يقول: شبهت الأَظْعَان في تباعدها عن عيني ودخولها في السراب بالغزل   الذي تُسْديه الحائكةُ فيتناقص أَوَّلاً فأَوّلاً. وبَقَيْتُه أَي نظرت   إليها وترقبته. وبَقِيَّةُ الله: انتظارُ ثوابه؛ وبه فسر أَبو عليّ قوله:   بقيةُ الله خير لكم إن كنتم مؤمنين، لأَنه وإنما ينتظر ثوابه من آمن به.   وبَقِيَّةُ: اسم. وفي حديث معاذ: بَقَيْنا رسولَ الله وقد تأَخر لصلاة   العَتَمة، وفي نسخة: بَقَيْنا رسولَ الله في شهر رمضان حتى خَشينا فوتَ   الفَلاح أَي انتظرناه. وبَقَّيْتُه، بالتشديد، وأَبقيَته وتَبَقَّيْتُه كله   بمعنى. وقال الأَحمر في بَقَيْنا: انتظرنا وتبصرنا؛ يقال منه: بَقَيْتُ   الرجلَ أَبْقِيه أَي انتظرته ورَقَبْتُه؛ وأَنشد الأَحمر:   فهُنَّ يَعْلُكْنَ حَدائداتِها،   جُنْحُ النَّواصِي نَحْوَ أَلْوِياتِها،   كالطَّير تَبقي مُتَداوِِماتِها   يعني تنظر إليها. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما، وصلاة الليل:   فبَقَيْتُ كيف يصلي النبي، صلى الله عليه وآله وسلم، وفي رواية: كراهة أَن   يَرَى أَني كنت أَبْقِيه أَي أَنْظُره وأَرْصُده. اللحياني: بَقَيْتُه   وبَقَوْتُه نظرت إليه، وفي المحكم: بَقَاه بعينه بَقَاوَةً نظر إليه؛ عن   اللحياني. وبَقَوْتُ الشيءَ: انتظرته، لغة في بَقَيْتُ، والياء أَعلى.   وقالوا: ابْقُهْ بَقْوَتَك مالَك وبَقَاوَتَك مالَك أَي احفظه حفْظَك   مالَك.
مقاييس اللغة:
بقي الباء والقاف والياء أصلٌ واحد، وهو الدَّوام. قال الخليل: يقال بَقِي الشيءُ يبقى بَقاءً، وهو ضدُّ الفَناء؛ قال: ولغةُ طيَ بَقَى يَبْقَى، وكذلك لغَتُهم في كلِّ مكسورٍ ما قبلَها، يجعلونها ألِفاً نحو بقي وَرضا. وإنما فعَلُوا ذلك لأنَّهم يكرهونَ اجتماعَ الكسرةِ والياءِ، فيفتحون ما قَبْلَ الياء، فتنقلِبُ الياءُ ألِفاً؛ ويقولون في جارية جَارَاة، وفي بانِية باناة، وفي ناصية ناصَاة. قال:
وما صَدٌ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ
ولكنْ أَتَتْ دُونِي الأُسودُ الهَواصِرُ
يريد بالبقِيَّة هاهنا البُقْيا عليه، ويَقُول العرب: نشَدْتُكَ ااَ وَالبُقْيَا، وربما قالوا البَقْوَى. قال الخليل: استبقَيْتُ فلاناً وذلك أن تعفُوَ عن زَلَلِهِ فتَسْتَبْقِيَ موَدَّتَه، قال النابغة:
فَلَسْتَ بمُسْتَبْقٍ أخاً لا تَلُمُّهُ
على شَعَثٍ أيُّ الرِّجال المهذَّبُ
ويقول العرب: هو يَبْقِي الشيءَ ببَصَرِهِ إذا كان ينظُر إليه ويَرْصُدُه؛ قال الكميت:
ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ
تَبْقِيهِبالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبُ
يصف الحمار أنَّه أرادَ أنْ يَرِدَ بأُتُنِهِ فوق رابيةٍ، وانتظَرَ غُروبَ الشمس. وكذلك بات فلان يَبْقِي البَرْقَ إذا صار ينظُرُ إليه أيْنَ يَلْمَع، قال الفزاريّ:
قد هاجَنِي الليلةَ بَرْقٌ لاَمِعُ
فبِتُّ أَبقِيهِ وَطَرْفِي هامِعُ
قال ابن السِّكّيت: بَقَيْتُ فلاناً أَبقِيه، إذا رَعَيْتَه وانتظرته، ويقال ابْقِ لي الأذَانَ، أي ارقُبْه لي؛ وأنشد:
فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنَّها
أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ
ومن ذلك حديثُ مُعاذٍ رضي الله عنه: بَقَيْنَا رسولَ الله صلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم، يريد انتظَرْناه، وهذا يرجِعُ إلى الأصل الأول، لأنّ الانتظارَ بعضُ الثَّبات والدَّوام.
القاموس المحيط:
ي بقِيَ يَبقَى بقاءً، وبَقَى بَقْياً ضِدُّ فَنِيَ. وأبْقاهُ وبَقَّاهُ وتَبَقَّاهُ واسْتَبْقَاهُ، والاسْمُ البَقْوَى، كَدَعْوَى، ويُضَمُّ، والبُقْيَا بالضم، والبَقِيَّةُ، وقد تُوضَعُ الباقِيَةُ موضِعَ المَصْدَرِ. و " بَقِيَّةُ الله خَيْرٌ " أَي طاعَةُ اللهِ وانْتِظارُ ثوابِهِ، أَو الحالَةُ الباقِيَةُ لَكُمْ من الخَيْرِ، أو ما أبْقَى لَكُمْ من الحلالِ.
" والباقياتُ الصالحاتُ " : كلُّ عَمَلٍ صالِحٍ، أَو سبحانَ اللهِ، والحمد لله، ولا إله إلا اللُّه، واللُّه أكْبَرُ، أَو الصَّلواتُ الخَمْسُ. ومُبْقِيَاتُ الخَيْلِ: التي يَبْقَى جَرْيُها بعدَ انْقِطَاعِ جَرْيِ الخَيْلِ.
واسْتَبْقَاهُ: اسْتَحْياهُ، و من الشيء: تَرَكَ بَعْضَه. وبَقِيُّ بنُ مَخْلَدٍ، كَرَضِيٍّ: حافظُ الأَنْدَلُسِ.
وبقيَّةُ: مُحَدِّثٌ ضعيفٌ. وبقيَّةُ وبَقاءٌ: اسْمانِ. وأَبْقَيْتُ ما بَيْنَنا: لم أُبالِغْ في إفْسادِهِ، والاسْمُ: البَقِيَّةُ. و " أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عن الفَسادِ " ، أَي: إبْقاء، أَو فَهْمٍ. وبقاهُ بَقْياً: رَصَدَهُ، أَو نَظَرَ إليه، واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ.
تاج العروس:
ى ( بقى يبقى بقاء ) كرضى يرضى قال شيخنا قضيته انه كضرب ولا قائل به بل المعروف انه كرضى ( وبقى بقيا ) وهذه لغة بلحرث بن كعب وقال شيخنا هي لغة طيئ وفي الصحاح وطئ تقول بقا وبقت مكان بقى
وبقيت وكذلك اخواتها من المعتل ( ضد فنى ) قال الراغب البقاء ثبات الشئ على حاله الاولى وهو يضاد الفناء والباقى ضربان باق بنفسه لا الى مدة وهو الباري تعالى ولا يصح عليه الفناء وباق بغيره وهو ما عداه ويصح عليه الفناء والباقي بالله ضربان باق بشخصه وجزئه الى ان يشاء الله أن يفنيه كبقاء الاجرام السماوية وباق بنوعه وجنسه دون شخصه وجزئه كالانسان والحيوانات
وكذا في الاخرة باق بشخصه كأهل الجنة فانهم يبقون على التأبيد لا الى مدة والاخر بنوعه وجنسه كثمار أهل الجنة انتهى والبقاء عند أهل الحق رؤية العبد قيام الله على كل شئ ( وابقاه وبقاه وتبقاه واستبقاه ) كل ذلك بمعنى واحد وفي الحديث تبقه وتوقه هو أمر من البقاء والوقاء والهاء فيهما للكست أي استبق النفس ولا تعرضها للهلاك وتحرز من الافات ( والاسم البقوى كدعوى ويضم ) هذه عن ثعلب ( والبقيا بالضم ) ويفتح قال ابن سيده ان قيل لم قلبت العرب لام فعلى إذا كانت اسما وكان لامها ياء واوا حتى قالوا البقوى وما أشبه ذلك فالجواب انهم انما فعلوا ذلك في فعلى لانهم قد قلبو الام الفعلى إذا كانت اسما وكان لامها ياء واوا حتى قالوا البقوى وما أشبه ذلك فالجواب انهم انما فعلوا ذلك في فعلى لانهم قد قلبو الام الفعلى إذا كانت اسما وكانت لامها واوا ياء طلبا للخفة وذلك نحو الدنيا والعليا والقصيا وهى من دنوت وعلوت قصوت فلما قلبوا الواوا ياء في هذا وفى غيره عوضوا الواو من غلبة الياء عليها في أكثر المواضع في أن قلبوها نحو البقوى والتقوى واوا ليكون ذلك ضربان من التعويض ومن التكافؤ بينهما انتهى وشاهد البقوى قول أبي القمقام الاسدي : أذكر بالبقوى على ما أصابني * وبقواى انى جاهد غير مؤتلى وشاهد البقيا قول اللعين المنقرى أنشده الجوهرى : فما بقيا على تركتماني * ولكن خفتما صرد النبال ( والبقية ) كالبقوى ( وقد توضع الباقية موضع المصدر ) قال الله تعالى فهل ترى لهم من باقية أي بقاء كما في الصحاح وهو قول الفراء ويقال هل ترى منهم باقيا كل ذلك في العربية جائز حسن ويقال ما بقيت باقية ولا وقاهم من الله واقية وقال الراغب في تفسير الاية أي من جماعة باقية وقيل معناه بقية وقد جاء من المصادر ما هو على فاعل وما هو على بناء مفعول والاول أصح انتهى ( و ) قوله تعالى ( بقية الله خير ) لكم ان كنتم مؤمنين ( أي طاعة الله و ) قال أبو على أي ( انتظار ثوابه ) لانه انما ينتظر ثوابه من آمن ( أو الحالة الباقية لكم من الخير ) قاله الزجاج ( أو ما أبقى لكم من الحلال ) عن الفراء قال ويقال مراقبة الله خير لكم وقال الراغب البقية والباقية كل عبادة يقصد بها وجه الله تعالى وعلى هذا بقية الله خير لكم وأضافها الى الله تعالى ( والباقيات الصالحات ) خير عند ربك ثوابا قيل ( كل عمل صالح ) يبقى ثوباه ( أو ) هي قولنا ( سبحان الله والحمد لله ولا إله الا الله والله أكبر ) كما جاء في حديث ( أو الصلوات الخمس ) وقال الراغب والصحيح انه كل عبادة يقصد بها وجه الله تعالى ( ومبقيات الخيل ) الاولى المبقيات من الخيل ( التى يبقى جريها بعد ) وفى المحكم عند ( انقطاع جرى الخيل وفى التهذيب تبقى بعض جريها تدخره قال الكلحبة : فادرك ابقاء العرادة طلعها * وقد جعلتني من خزيمة اصبعا واستبقاه استحياه ) نقله الجوهرى ( و ) استبقى ( من الشئ ترك بعضه ) نقله الجوهري أيضا ( و ) أبو عبد الرحمن ( بقى بن مخلد ) ابن يزيد القرضبى ( كرضى ) وضبطه صاحب النبراس كعلى والاشهر في وزنه كغنى ( حافظ الاندلس ) روى عن محمد بن أبى بكر المقدمى وغيره وله ترجمة واسعة ومن ولده قاضى الجماعة الفقيه على مذهب أهل الحديث أبو القاسم أحمد بن أبى الفضل يزيد بن عبد الرحمن بن أحمد بن مخلد بن عبد الرحمن بن أحمد بن بقى روى عن أبيه عن جده وعنه أبو على الحسين بن عبد العزيز بن محمد بن أبى الاحوص القرشى وأبو محمد عبد الله بن محمد بن هرون الطائي وهو آخر من حدث عنه وكلاهما شيخا أبى حيان ويقال لهم البقويون نسبة الى جدهم المذكور ( وبقية ) بن الوليد ( محدث ضعيف ) يروى عن الكذابين ويدلسهم قاله الذهبي في الديوان وقال في ذيله هو صدوق في نفسه حافظ لكنه يروى عمن دب ودرج فكثرت المناكير والعجائب في حديثه قال ابن خزيمة لا أحتج ببقية وقال أحمد له مناكير عن الثقات وقال ابن عدى لبقية أحاديث صالحة ويخالف الثقات وإذا روى عن غير الشاميين خلط كما يفعل اسمعيل بن عياش ( وبقية وبقاء اسمان ) فمن الاول بقية بن شعبان الزهراني البصري من أتباع التابعين ومن الثاني بقاء بن بطر أحد شيوخ العراق ومن يكنى بأبى البقاء كثير ( وأبقيت ما بيننا لم أبالغ في افساده والاسم البقية ) قال الشاعر : ان تذنبوا ثم تأتيني بقيتكم * فما على بذنب منكم فوت
( و ) قوله تعالى فلولا كان من القرون من قبلكم ( أولو بقية ينهون عن الفساد أي ) أولو ( ابقاء ) على أنفسهم لتمسكهم بالدين المرضى نقله الازهرى ( أو ) أولو ( فهم ) وتمييز أو أولو طاعة كل ذلك قد قيل ( وبقاه بقيا رصده أو نظر إليه واوية يائية ) ومنه حديث ابن عباس وصلاة الليل فبقيت كيف يصلى النبي صلى الله عليه وسلم وفى رواية كراهة أن يروى انى كنت أبقيه أي انظره وأرصده قال اللحيانى بقيته وبقوته نظرت إليه وأنشد الاحمر * كالطير تبقى متدوماتها * يعنى تنظر إليها وفى الصحاح بقيته نظرت إليه وترقبته قال كثير فما زلت أبقى الظعن حتى كأنها * أواقى سدى تغتا لهن الحوائك أي أترقب وفى الحديث بقينا رسول الله صلى الله عليه وسلم أي انتظرناه * ومما يستدرك عليه من أسماء الله الحسنى الباقي هو الذى لا ينتهى تقدير وجوده في الاستقبال الى آخر ينتهى إليه ويعبر عنه بانه أبدى الوجود وبقى الرجل زمانا طويلا أي عاش ويقولون لعدو إذا غلب البقية أي أبقونا ولا تستأصلونا ومنه قول الاعشى * قالوا البقية والخطى تأخذهم ؟ * وهو أبقى الرجلين فينا أي أكثر ابقاء على قومه وبقى من الشئ بقية وأبقيت على فلان إذا رعيت عليه ورحمته يقال لا أبقى الله عليك ان
أبقيت على ومنه حديث الدعاء لا تبقى على من تضرع إليها أي لا تشفق أي النار والباقى حاصل الخراج ونحوه عن الليث والمبقيات الاماكن التى تبقى فيها من منافع الماء ولا تشربه قال ذو الرمة : فلما رأي الرائى الثريا بسدفة * ونشت نطاف المبقيات الوقائع واستبقى الرجل وأتقى عليه وجب عليه قتل فعفا عنه واستبقيت في معنى العفو عن زلله واستبقاء مودته قال النابغة ؟ : ولست بمستبق أخا لا تلمه * على شعث أي الرجال المهذب والبقية المراقبة والطاعة والجمع البقايا

##### Türkçe

**بقي**
**بَقِيَ - يَبْقَى - بَاقي - بَاقِيْن - أَبْقى - بَاقِيَة - بَاقِيات - بَقِيّ - بَقِيَّة - أَبْقَى - يُبْقِي**

**بَقِيَ - يَبْقَى** + var olan yahut şey: **نفذ** ve **فني**’nin zıddı: kendisiyle beraber olanların hepsinin yok olup tükenmesinden sonra, bulunduğu yerinde varlıkta devam eder: zararlı, yok edici, helâk edici bir etken bir şeyler grubuna gelir; onların bir kısmını tahrip eder, helâk eder, yok eder; fakat başka bir kısmı ne yok eder ne helâk eder ne tahrip eder; işte bu kısım “ **بَقِيَ** ” diye vasfedilir.
**بَاقي**: “ **بَقِيَ - يَبْقَى** ”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: varlıkta devam eden; yok olmayan ve helâk olmayan; bu da, helâk ve yok oluş etkenine maruz kalmış bir şeyler grubunun arasından olandır.
**بَاقِيْن**: “ **بَاقي** ”nin çoğulu.
**أَبْقَى**: **باقي**’den ism-i tafdîl: ve ona daima “ **من** ” harfi eklenir; bu, onu “ **أَبْقى - يُبْقِي** ” vezni olan **أَفْعَلَ** ile, “ **بَقِيَ - يَبْقَى** ” fiilinden (türeyen) ile ayırmak içindir: helâk etkenine rağmen varlıkta devam etme imkânı “ **الباقي** ”den daha çok olan.
**بَاقِيَة**: “ **بَاقِي** ”nin müennesi: ve o aynı zamanda bir defalık fâildir: kendisiyle beraber olanların hepsinin yok olup gitmesinden sonra bekā ile nitelenen bir şey.
**بَاقِيات**: “ **بَاقِيَة** ”nin çoğulu.
**بَقِيّ**: “ **فعيل** ” vezninde, “ **بَقِيَ - يَبْقَى** ”dan mübalağa ism-i fâili: başkasından daha çok kalan.
**بَقِيَّة**: “ **بَقِيّ** ”nin müennesi: ve o aynı zamanda ondan bir defalık fâildir: yok oluşa maruz kalmamış, korunmuş olarak kalmış olan, kastedilen özel şey.
**أَبْقى - يُبْقِي**: “ **بَقِيَ - يَبْقَى** ”dan “ **أفعل** ” vezninde: onu “ **يَبْقَى** ” kıldı: zararlı bir etkenle yok oluş ve helâke maruz bir şeyler grubunun bir kısmına gelir; onunla yok oluş arasına girer; onu, diğer grubun fertleri olmaksızın varlıkta devam ettirir.

Ve lafız, “varlıkta devam, hayat, yaşama ve ebedîlik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَيَّ - يَحْيَا**، **عَاشَ - يَعِيْشُ**، **خَلَدَ - يَخْلُدُ**، **عَاسَ - يَعِيسُ**، **عَمِرَ - يَعْمَرُ**، **بَقِيَ - يَبْقَى**

**بقي -  يبقى**
 	﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله وذروا ما بقي من الربا إن كنتم مؤمنين(278)﴾ البقرة
 	﴿ويبقى وجه ربك ذو الجلال والإكرام (27)﴾ الرحمن
**باقي - باقية - باقيات -  باقين**
**باق   باقية**﴿ما عندكم ينفد وما عند الله باق ولنجزين الذين صبروا أجرهم بأحسن ما كانوا يعملون(96)﴾لنحل ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
**باقين**	﴿ثم أغرقنا بعد الباقين (120)﴾ الشعراء ﴿وجعلنا ذريته هم الباقين (77)﴾ الصافات
**باقيات**	﴿المال والبنون زينة الحياة الدنيا والباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا وخير أملا(46)﴾ الكهف ﴿ويزيد الله الذين اهتدوا هدى والباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا وخير مردا (76)﴾ مريم
 	﴿فهل ترى لهم من باقية (8)﴾ الحاقة ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
**باقية**
 ﴿فهل ترى لهم من باقية (8)﴾ الحاقة ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
**أبقى**
 ﴿وما أوتيتم من شيء فمتاع الحياة الدنيا وزينتها وما عند الله خير وأبقى أفلا تعقلون (60)﴾ القصص ﴿فما أوتيتم من شيء فمتاع الحياة الدنيا وما عند الله خير وأبقى للذين آمنواوعلى ربهم يتوكلون(36)﴾ الشورى
 	﴿إنا آمنا بربنا ليغفر لنا خطايانا وما أكرهتنا عليه من السحر والله خير وأبقى(73)﴾ طه ﴿ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم زهرة الحياة الدنيا لنفتنهم فيهورزق ربك خير وأبقى (131)﴾ طه ﴿والآخرة خير وأبقى (17)﴾ الأعلى
 	﴿قال آمنتم له قبل أن آذن لكم إنه لكبيركم الذي علمكم السحر فلأقطعن أيديكم وأرجلكم من خلاف ولأصلبنكم  في جذوع النخل ولتعلمن أينا أشد عذابا وأبقى (71)﴾ طه ﴿وكذلك نجزي من أسرف ولم يؤمن بآيات ربه ولعذاب الآخرة أشد وأبقى(127)﴾طه
**أبقى - يبقي - تبقي**
 ﴿وثمود فما أبقى (51)﴾ النجم
 	﴿لا تبقي ولا تذر(28)﴾ المدثر
**بقية**
 ﴿وقال لهم نبيهم إن آية ملكه أن يأتيكم التابوت فيه سكينة من ربكم وبقية مما ترك آل موسى وآل هارون تحمله الملائكة إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(248)﴾ البقرة ﴿بقية الله خير لكم إن كنتم مؤمنين وما أنا عليكم بحفيظ(86)﴾ هود ﴿فلولا كان من القرون من قبلكم أولوا بقية ينهون عن الفساد في الأرض إلا قليلا ممن أنجينا منهم واتبع الذين ظلموا ما أترفوا فيه وكانوا مجرمين(116)﴾ هود
**مختار الصحاح**
● [**بقي**] ب ق ي: **بَقِيَ** şey, kesre ile, **بَقَاءً**; yine bunun gibi **بَقِيَ** adam uzun bir zaman, yani yaşadı; ve Allah onu **أبْقَاهُ**; ve şeyden **بَقِيَّةٌ** kaldı; ve **البَاقِيَةُ** masdarın yerine konur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ yani **بقاء**’dan. Ve **أبْقَى** falana karşı, eğer ona merhamet edip acırsan; denir: “Allah seni üzerinde **أبْقَى** etmesin, eğer sen bana karşı **أبقيت** edersen.” Ve hadiste: ﴿**بَقَيْنَا** رسول الله صلى الله عليه وسلم﴾ kāfın fethiyle; yani onu bekledik. Ve onu **بَقّاهُ** **تَبقِيةً** ile; ve onu **أبْقاهُ**; ve onu **تبقَّاهُ**; hepsi aynı mânâdadır. Ve şeyden **استبْقَى**: onun bir kısmını bıraktı. Ve onu **استَبْقاهُ**: onu sağ bıraktı. Ve **طيئ**: **بَقَا** ve **بَقَتْ** der, **بقي** ve **بقيت** yerine; ve yine bunun gibi, illetli olanın kardeşleri.

**الراغب**
**بقي**
- **البقاء**: şeyin ilk hâli üzere sabit kalmasıdır; ve o, **الفناء**’ya zıttır. Ve **بقي** **بقاء** olarak kaldı; ve denildi: **بقى** (ve bu, **بلحرث بن كعب**’ın dilidir) geçmişte, **الفناء**’ya zıt olarak; ve **بقي** kaldı. Ve hadiste: (**بقينا رسول الله**) (Muâz b. Cebel’den hadistir; dedi: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i yatsı namazında bekledik; gecikti; öyle ki zanneden zannetti ki çıkacak değil; ve bizden söyleyen “kıldı” diyordu; biz böyle iken Peygamber صلى الله عليه وسلم çıktı; ona onların dediği gibi dediler; o da dedi: (Bu namazı geciktirin; çünkü siz onunla diğer ümmetlere üstün kılındınız; sizden önce hiçbir ümmet onu kılmadı) Ebû Dâvûd onu “yatsı vaktinin babı”nda çıkardı. Bkz. Maʿâlimu’s-sünen 1/131) yani: onu bekledik ve onu uzun bir müddet gözetledik. Ve **الباقي** iki kısımdır: kendisiyle bâkî olan, müddete bağlı olmayan; o da Bârî تعالى’dır; ve ona **الفناء** sahih olmaz. Ve başkasıyla bâkî olan; o da O’ndan başkasıdır; ve ona **الفناء** sahih olur.
Ve Allah ile bâkî olan iki kısımdır:
- Allah’ın onu yok etmeyi dilediği zamana kadar şahsıyla bâkî olan; gök cisimlerinin bekāsı gibi.
- Şahsı ve cüz’ü olmaksızın, türü ve cinsiyle bâkî olan; insan ve hayvan gibi.
Ve yine âhirette şahsıyla bâkî olan; cennet ehli gibi; çünkü onlar ebedî olarak kalırlar, müddete bağlı değil; nitekim Aziz ve Celîl dedi: }خالدين فيها{ [البقرة/162].
Ve diğeri türü ve cinsiyle; nitekim Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet olundu: (Cennet ehlinin meyvelerini ehli koparır ve yer; sonra onun yerine benzeri gelir) (Sevbân’dan hadistir; Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işitti: (Cennet ehlinden bir adam meyvesinden koparmaz ki onun yerine iki misli iade edilmesin) Bezzâr ve Taberânî onu çıkardı; bkz.: ed-Durru’l-mensûr 1/97). Ve âhirette olanın daim oluşundan dolayı Allah عز وجل dedi: }وما عند الله خير وأبقى﴿[القصص/60] ve O’nun sözü:﴾والباقيات الصالحات﴿[الكهف/46] yani: amellerden insana sevabı kalan şey. Ve onun beş vakit namaz olduğu tefsir edildi; ve denildi: **سبحان الله** ve **الحمد لله** (bkz.: ed-Durru’l-mensûr, Süyûtî 5/396). Ve sahih olan: Allah تعالى’nın yüzü kastedilerek yapılan her ibadettir (bu, Katâde’nin sözüdür; İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye onu ondan çıkardı. Bkz.: ed-Durru’l-mensûr 5/399). Ve bunun üzerine O’nun sözü:﴾وبقية الله خير لكم﴿[هود/86]; onu Allah تعالى’ya izafe etti. Ve O’nun sözü:﴾فهل ترى لهم من باقية{ [الحاقة/8] yani: bâkî bir cemaat; yahut: onlara ait bâkî bir fiil. Ve denildi: mânâsı **بقية**’dir. Dedi: masdarlardan **فاعل** üzere olan gelmiştir (ve bunda Ebû Bekir İbn Muḥanḍ eş-Şenḳīṭî dedi:
فاعلة المصدر منها العافية *** ناشئة نازلة وواقية
باقية لديهم وخاطئة *** م؟؟ الهاء كالنائل جاءت عارية
ومثلها صاعقة وراغية)
ve **مفعول** binası üzere olan ( **مفعول** vezninde gelen masdarları bazıları cem etti; dedi:
مجلودكم محلوفكم معقول *** مصادر يزنها مفعول
كذلك المفسول والمعسول *** فأصغ ليتا أيها النبيل
ve şeyhimiz buna şunu ekledi:
ومثل ذاك أيضا الميسور *** ومثله في ذلك المعسور), ve birincisi daha sahihdir.

**ملخص اللسان**
1. **بَقِيَ** şey **يَبْقَى** **بَقاءً** ve **بَقَى** **بَقْياً**; **بقي**: Allah’ın en güzel isimlerinde **الباقي**: o, varlığının gelecekteki takdirinin, kendisine varılacak bir sona kadar sona ermeyen kimsedir; ve onunla “varlığı ebedîdir” diye ifade edilir.
2. Ve **البَقاء**: **الفَناء**’nın zıddıdır.
3. Ve adam uzun bir zaman **بقي**: yani yaşadı; ve Allah onu **أَبقاه**.
4. Ve adamı **اسْتَبْقى** ve ona karşı **أَبْقَى**: onu öldürmek kendisine vacip oldu da onu affetti.
5. **تَبَقَّهْ** ve **توَقَّهْ**; o, **البقاء** ve **الوِقاء**’dan emirdir; yani nefsi **اسْتَبْقِ** et ve onu helâke maruz bırakma; ve âfetlerden sakın.
6. **البَقِيَّةَ**: yani “bize **أَبْقُوا** edin ve bizi kökümüzden kesmeyin.”
7. Ve “bizde iki adamın daha **أَبْقَى**’sı” idi: yani kavmine karşı daha çok ibkā eden.
8. Ve falana karşı **أَبْقَيْتُ**: eğer ona riayet edip merhamet edersen.
9. Ve şeyden **اسْتَبْقَيتُ**: yani onun bir kısmını bıraktım.
10. Ve onu **اسْتبقاه**: onu sağ bıraktı.
11. Ve **البِقيَّة**: şeyden kalan.
12. **بَقِيَّةُ الله خير لكم**: mânâsı, size hayırdan kalan hâl, sizin için daha hayırlıdır.
13. Ona karşı **أَبْقَيْت** **أُبْقِي** **إبْقاءً**: eğer ona merhamet edip acırsan.
14. **أُولوا بقية**: itaat sahipleri.
15. “Falan **بَقِيَّة**” ise mânâsı: övüldüğü şeyde onda fazilet vardır.
16. “Onlarda **بَقِيَّة** olan bir kavim”: eğer onlarda bir tutunma ve onlarda hayır varsa.
17. Ve **الباقي**: haraç ve benzerinin hâsılıdır.
18. **الباقيات الصالحات**: beş vakit namazdır.
19. **الباقيات الصالحات**: **سبحان الله** ve **الحمد لله** ve **لا إله إلا الله** ve **الله أَكبر**’dir.
20. Ve **الباقيات الصالحات**: sevabı kalan her salih ameldir.
21. Ve atlardan **المُبْقِياتُ**: atların koşusu kesildikten sonra koşusu kalan.
22. Ve **المُبْقِياتُ**: içindeki su birikintilerinden olanı ibkā eden ve onu içmeyen yerler.
23. Ve onlarla aramdakini **أَبْقيْتُ**: onu bozmakta mübalağa etmedim.
24. “Ona yalvarana karşı **تُبْقِي** etmez”: yani ateş.
25. Onu **بَقَاهُ** **بَقْياً**: onu bekledi ve gözetledi.
26. Ve onu **بَقَيْتُه**: yani ona baktım ve onu kolladım.
27. Ve **بَقِيَّةُ الله**: O’nun sevabını beklemektir.
28. “Kuş gibi, onun devamlılarını **تَبقي** eder”: yani ona bakar.
29. : Onu gözüyle **بَقَاه** **بَقَاوَةً**: ona baktı.
30. “Onu, malını koruduğun koruyuşunla **ابْقُهْ**; ve malını koruduğun koruyuşunla **بَقَاوَتَك**”: yani onu, malını koruyuşun gibi koru.
