# بقي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%82%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بقى

: ( ى ( *!بَقِيَ *!يَبْقَى *!بَقاءً ) ، كرَضِيَ يَرْضَى .
قالَ شيْخُنا : قضيته أنَّه

كضَرِبَ ، ولا قائِلَ به ، بل المَعْروفُ أنَّه كرَضِيَ .
( *!وبَقَى *!بَقْياً ) ، وهذه لُغَةُ بلحارِثِ بنِ كَعْبٍ .
وقالَ شَيْخُنا : هي لُغَةُ طيِّيءٍ .
وفي الصِّحاحِ : وطيِّىءُ تقولُ *!بَقَا *!وبَقَتْ مَكَان بَقِيَ *!وبَقِيَتْ ، وكَذلِكَ أَخَواتها مِنَ المُعْتَلِّ .
( ضِدُّ فَنِيَ ) .
قالَ الرَّاغبُ : *!البَقاءُ ثَباتُ الشَّيءِ على حالِةِ الأُولَى ، وهو يُضادُّ الفَنَاء ، *!والباقِي ضَرْبان : *!باقٍ بنَفْسِه لا إلى مدَّةٍ وهو البَارِي تعالى ولا يصحُّ عليه الفَنَاءُ ، *!وباقٍ بغيرِهِ وهو ما عَداهُ ويصحُّ عليه الفنَاءُ ؛ والباقِي باللَّهِ ضَرْبان : باقٍ بشَخْصِه وجزْئِهِ إلى أنْ يَشاءَ اللَّهُ أَن يَفْنيه كبَقاءِ الأَجْرامِ السَّماوِيَّةِ ، وباقٍ بنَوْعهِ وجنْسِهِ دُونَ شَخْصِه وجزْئِه كالإنْسانِ والحَيَواناتِ ، وكذا في الآخِرَةِ باقٍ بشخْصِه كأَهْلِ الجنَّةِ فإنَّهم *!يَبْقونَ على التَّأْبِيدِ لا إلى مُدَّةٍ ، والآخَرُ بنَوْعِه وجِنْسِه كثِمارِ أَهْلِ الجنَّةِ ، انتَهَى .
*!والبَقَاءُ عنْدَ أَهْلِ الحقِّ : رُؤْيَةُ العَبْدِ قِيَام الله على كلِّ شيءٍ .
( *!وأَبْقاهُ *!وبَقَّاهُ *!وتَبَقَّاهُ *!واسْتَبْقَاهُ ) ، كُلُّ ذلِكَ بمعْنىً واحِدٍ .
وفي الحدَيثِ : ( *!تَبَقَّهْ وتَوَقَّهْ ) ، هو أَمْرٌ من *!البَقاءِ والوِقاءِ ، والهاءُ فيهما للسَّكتِ ، أَي *!اسْتَبْق النفسَ ولا تُعَرِّضْها للهَلاكِ وتَحَرَّزْ مِن الآفاتِ .
( والاسمُ *!البَقْوَى كدَعْوَى ويُضَمُّ ) ؛ هذه عن ثَعْلَب ؛ ( *!والبُقْيا ، بالضَّمِّ ) ويُفْتَحُ .
قالَ ابنُ سِيدَه : إن قيلَ : لِمَ قَلَبَتِ العَرَبُ لامَ فَعْلَى إذا كانت اسْماً وكان لامُها ياء واواً حتى قالوا

*!البَقْوَى وما أَشْبَه ذلك ؟ فالجَوابُ : أنَّهم إنَّما فعلُوا ذلِكَ في فَعْلَى لأنَّهم قد قلَبُوا لامَ الفُعْلى إذا كانت اسْماً ، وكانت لامُها واواً ، ياء طلباً للخِفَّةِ ، وذلِكَ نَحْو الدُّنْيا والعُلْيا والقُصْيَا ، وهي مِن دَنَوْتُ وعَلَوْتُ وقَصَوْتُ ، فلمَّا قلبُوا الواوَ ياءً في هذا وفي غيرِهِ عوَّضُوا الواوَ مِن غلبَةِ الياءِ عليها في أَكْثَر المَواضِع في أنْ قلَبُوها في نَحْو البَقْوَى والتَّقْوَى واواً ، ليكونَ ذلِكَ ضَرْباً من التَّعْوِيضِ ومِنَ التَّكافُؤ بَيْنهما ، انتَهَى .
وشاهِدُ البَقْوَى قَوْلُ أَبي القَمْقامِ الأسَدِيِّ :
أُذَكَّرُ *!بالبَقْوَى على ما أَصابَني
*!وبَقْوايَ أَنِّي جاهِدٌ غَيْر مُؤْتَلِي وشاهِدُ *!البُقْيا قَوْلُ اللَّعِين المنْقَريّ انْشَدَه الجَوْهرِيُّ :
فما *!بُقْيَا عليَّ تَرَكْتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ ( *!والبَقِيّةُ ) ، كالبَقْوَى .
( وقد تُوضَعُ *!الباقِيةُ مَوْضِعَ المَصْدَرِ ) ؛ قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿فهلْ تَرَى لهُم من *!باقِيَة﴾ ، أَي *!بَقَاء ، كما في الصِّحاحِ وهو قَوْلُ الفرَّاءِ . ويقالُ : هلْ تَرَى منهم *!باقِياً ، كلُّ ذلِكَ في العربيَّة جائِزٌ حَسَنٌ .
ويقالُ : ما *!بَقِيَتْ باقِيَةٌ ولا وَقاهُم مِن الله واقِيَةٌ .
وقالَ الرَّاغبُ في تَفْسيرِ الآيَةِ : أَي مِن جماعَةٍ باقِيَةٍ ؛ وقيلَ : مَعْناهُ *!بَقِيَّة . وقد جاءَ مِن المَصادِرِ ما هو على فاعِلٍ وما هو على بِناءِ مَفْعولٍ ، والأَوَّل أَصَحّ ، انتَهَى .

( و ) قَوْلُه تعالى : ﴿( *!بَقِيتُ اللَّهِ خَيْرٌ ) لكُم إنْ كُنْتُم مُؤْمِنِين﴾ ، ( أَي طاعَةُ اللَّهِ .
( و ) قالَ أَبو عليَ : أَي ( انْتِظارُ ثَوابِه ) لأنَّه إنَّما يَنْتَظِرُ ثَوابَه مَنْ آمَنَ .
( أَو الحالَةُ الباقِيَةُ لَكُمْ من الخَيْرِ ) ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
( أَو ما *!أَبْقَى لَكُم من الحَلالِ ) ؛ عن الفرَّاءِ ؛ قالَ : ويقالُ مُراقَبَة اللَّهِ خَيْر لَكُم .
وقالَ الرَّاغِبُ : *!البَقِيَّةُ *!والباقِيَةُ كلُّ عِبادَةٍ يُقْصَدُ بها وَجْه اللَّهِ تعالى ، وعلى هذا ﴿بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُم﴾ ، وأَضافَها إلى اللَّهِ تعالى .
﴿( *!والباقياتُ الصَّالحاتُ ) خَيْر عنْدَ رَبَّك ثَوَاباً﴾ ، قيلَ : ( كلُّ عَمَل صالِح ) *!يَبْقَى ثَوَابه . ( أَو ) هي قَوْلنا : ( سبحانَ اللَّهِ والحمدُ للَّهِ ولا إله إلاَّ اللَّهُ واللَّهُ أَكْبَرُ ) ، كما جاء في حدِيثٍ . ( أَو الصَّلواتُ الخَمْسُ ) .
وقالَ الرَّاغبُ : والصَّحيحُ أنَّه كلُّ عِبادَةٍ يُقْصَد بها وَجْهُ اللَّهِ تعالى .
( *!ومُبْقِياتُ الخَيْل ) ؛ الأَوْلى *!المُبْقياتُ من الخَيْل ، ( التي *!تُبْقَى جَرْيُها بعدَ ) ؛ وفي المُحْكَم عنْدَ ؛ ( انْقِطاعِ جَرْيِ الخَيْلِ ) .
وفي التَّهْذِيبِ : تُبْقِي بعضُ جَرْيها تَدَّخِره ؛ قالَ الكَلحَبَةُ :
فأَدْرَكَ *!إبْقاءَ العَرادَةِ طَلْعُها
وقد جَعَلَتْنِي من خزيمةَ إِصْبَعا ( *!واسْتَبْقاهُ : اسْتَحْيَاهُ ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) *!اسْتَبْقَى ( من الشَّيءِ تَرَكَ بَعْضَه ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ أَيْضاً .

( و ) أَبو عبْدِ الرحمنِ ( *!بَقِيُّ بنُ مَخْلَدٍ ) بنِ يَزِيد القُرْطبيُّ ، ( كرَضِيَ ؛ ) وضَبَطَه صاحِبُ النبراسِ كعَلِيَ ؛ والأشْهَرُ في وَزْنِه كغَنِي ؛ ( حافِظُ الأنْدَلُسِ ) رَوَى عن محمدِ بنِ أَبي بكْرٍ المقدميّ وغيرِهِ ، وله تَرْجمةٌ واسِعَةٌ ، ومِن ولدِه قاضِي الجَماعَة الفَقِيهُ على مَذْهبِ أَهْلِ الحدِيثِ أَبو القاسِمِ أَحمدُ بنُ أَبي الفَضْلِ يَزِيد بنِ عَبْدِالرحمانِ بنِ أَحمدَ بنِ محمدِ بنِ أَحمدِ بنِ مَخْلدِ بنِ عبْدِالرحمانِ بنِ أَحمدَ بنِ بَقِيَ ، رَوَى عن أَبيهِ عن جَدِّه ، وعنه أَبو عليَ الحُسَيْنُ بنُ عبدِ العَزيزِ بنِ محمدِ بنِ أَبي الأَحْوَصِ القُرَشِيُّ وأَبو محمدٍ عبدُ اللَّهِ بنُ محمدِ بنِ هَارُون الطائِيُّ وهو آخِرُ مَنْ حَدَّثَ عنه ، وكِلاهُما شيخا أَبي حَيَّان ، ويقالُ لهم *!البَقَوِيُّونَ نِسْبَة إلى جَدِّهم المَذْكُور .
( *!وبَقِيَّةُ ) بنُ الولِيدِ : ( مُحدِّثٌ ضَعيفٌ ) يَرْوِي عن الكَذَّابِين ويدلسهم ، قالَهُ الذهبيُّ في الدِّيوانِ ؛ وقالَ في ذَيْلِه : هو صَدُوقٌ في نفْسِه حافِظٌ ، لكنَّه يَرْوِي عمَّنْ دَبَّ ودرج فكَثُرَتِ المَناكِيرُ والعَجائِبُ في حدِيثِه ؛ قالَ ابنُ خزيمَة : لا أَحْتَجّ بِبَقِيَّة ؛ وقالَ أَحمدُ : له مَناكِيرٌ عن الثِّقاتِ ؛ وقالَ ابنُ عَدِيَ : *!لبَقِيَّة أَحادِيث صَالِحَة ويُخالِفُ الثِّقاتَ وإذا رَوَى عن غيرِ الشَّامِيِّين خَلَطَ كما يَفْعَل إسْماعِيلُ بنُ عَيَّاش .
( وبقِيَّةُ *!وبَقاءٌ اسْمانِ ) ؛ ) فمِنَ الأوّل : بَقِيَّةُ بنُ شَعْبان الزَّهرانيُّ البَصْريُّ من أَتْباعِ التَّابعِين ؛ ومِن الثاني : بَقاءُ بنُ بطر أَحدُ شيوخِ العِراقِ .
ومَنْ يكنى بأَبي *!البَقاءِ كَثيرٌ .
( *!وأَبْقَيْتُ ما بَيْنَنا : لم أُبالِغْ في إفْسادِهِ ، والاسمُ *!البَقِيَّةُ ) ؛ ) قالَ الشاعِرُ :

إنْ تُذْنِبُوا ثم تَأْتِيني *!بَقِيَّتُكم
فما عليَّ بذَنْبٍ منكُمُ فَوْتُ ( و ) قَوْلُه تعالى : ﴿فلولا كانَ مِن القُرُونِ من قَبْلكُم ( أُولُو *!بَقِيَّةٍ يَنْهَونَ عن الفَسَادِ﴾ ( أَي ) أُولُو ( *!إِبْقاءٍ ) على أَنْفُسِهم لتَمَسّكِهم بالدِّيْن المَرْضي ؛ نَقَلَهُ الأزْهرِيُّ .
( أَو ) أُولُو ( فَهْمٍ ) وتَمْييزٍ ؛ أَو أُولُو طاعَةٍ ؛ كُلُّ ذلِكَ قد قيلَ .
( *!وبَقاهُ *!بَقْياً : رَصَدَهُ أَو نَظَرَ إليه ؛ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ ) ؛ ) ومنه حدِيثُ ابنِ عباسٍ ، وصَلاةُ الليَّلِ : ( *!فبَقَيْتُ كيفَ يصلِّي النبيُّ صلى الله عليه وسلم ؛ وفي رِوايَةٍ : ( كَراهَةَ أَن يَرَى أنِّي كنتُ *!أَبْقِيه ) ، أَي أَنْظُره وأَرْصُده .
قالَ اللّحْيانيُّ : *!بَقَيْتُه *!وبَقَوْتُه نَظَرْتُ إليه ؛ وأَنْشَدَ الأَحْمر :
كالطَّيْر *!تَبْقى مُتَدوّمَاتِها يَعْنِي تَنْظُرُ إليها .
وفي الصِّحاحِ : *!بَقَيْتُه : نَظَرْتُ إليه وتَرَقَّبْتُه ؛ قالَ كثيِّرٌ :
فما زلْتُ *!أَبْقي الظُّعْنَ حتى كأَنَّها
أَواقِي سَدىً تَغْتالهُنَّ الحوائِكُأَي أَتَرَقَّبُ .
وفي الحدِيثِ : ( *!بَقَيْنا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ، أَي انْتَظَرْناه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
مِن أَسْماءِ اللَّهِ الحُسْنَى : *!الباقِي ، هو الذي لا يَنْتَهِي تَقْدِير وُجُودِهِ في الاسْتِقْبالِ إلى آخر يَنْتَهِي إليه ، ويُعَبَّرُ عنه بأنَّه أَبَدِيُّ الوُجُودِ .
*!وبَقِيَ الرَّجُلُ زَماناً طَويلاً : أَي عاشَ .
ويَقُولونَ للعَدُوِّ إذا غَلَبَ : البَقِيَّةَ

أَي *!أَبْقُونا ولا تَسْتَأْصِلُونا ؛ ومنه قَوْلُ الأعْشى :
قالوا البَقِيَّة والخَطِّيُّ تَأْخُذُهم وهو *!أَبْقَى الرَّجُلَيْن ، فينا : أَي أَكْثَر *!إبْقاء على قَوْمِه .
*!وبَقِيَ من الشيءِ *!بَقِيَّةٌ .
*!وأَبْقَيْتُ على فلانٍ إذا رَعَيْتَ عليه ورَحِمْتَه .
يقالُ : لا أَبْقَى اللَّهُ عليك إنْ *!أَبْقَيْتَ عليَّ ؛ ومنه حدِيثُ الدُّعاءِ : ( لا *!تُبْقِي على مَنْ تضرعُ إليها ) أَي لا تُشفقُ أَي النَّار .
*!والباقِي : حاصِلُ الخرَاجِ ونحوِهِ ؛ عن اللَّيْثِ .
*!والمُبْقِياتُ : الأَماكِنُ التي تُبْقِي فيها مِن مَناقِعِ الماءِ ولا تَشْربه ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
فلما رَأَى الرَّائي الثُّرَيَّا بسُدْفةٍ
ونَشَّتْ نِطاقُ *!المُبْقِياتِ الوَقائِع *!واسْتَبْقَى الرجلَ *!وأَبْقَى عليه : وجبَ عليه قَتْل فعَفَا عنه .
*!واسْتَبْقَيْتُ في مَعْنَى العَفْو عن زَللِه *!واسْتِبْقاء مودَّته ؛ قالَ النابِغَةُ :
ولَسْتُ *!بمُسْتَبْقٍ أَخاً لا تَلُمُّه
على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهَذَّبُ ؟ *!والبَقِيَّة : المُراقَبَةُ والطاعَةُ ، والجَمْعُ *!البَقايا .

### Türkçe

: **بَقِيَ** (**يَبْقَى** **بَقاءً**), **رَضِيَ يَرْضَى** gibi.
Şeyhimiz dedi: onun hükmü,

**ضَرِبَ** gibi olduğudur; fakat bunu söyleyen yoktur; bilakis mâruf olan, onun **رَضِيَ** gibi olduğudur.
(**وبَقَى** **بَقْياً**), bu da Belhâris b. Ka‘b’ın lügatidir.
Şeyhimiz dedi: o, Tayyı’ lügatidir.
**الصِّحاح**’ta: ve Tayyı’ **بَقَا** ve **بَقَتْ** der; **بَقِيَ** ve **بَقِيَتْ** yerine; ve aynı şekilde onun kardeşleri (benzerleri) mu‘tellden (illetli fiillerden) olanlardır.
(**ضِدُّ فَنِيَ**).
Râgıb dedi: **البَقاءُ** şeyin ilk hâli üzere sabit kalmasıdır; ve o, fenâya zıttır; **والباقِي** iki kısımdır: **باقٍ** kendi nefsiyle, bir müddete (bağlı) olmaksızın; o da Bârî Teâlâ’dır ve fenâ ona sahih olmaz; ve **باقٍ** başkasıyla; o da O’ndan başkasıdır ve fenâ ona sahih olur. Allah ile bâkî olan iki kısımdır: şahsıyla ve cüz’üyle, Allah onu yok etmeyi dileyinceye kadar bâkî olan; semâvî cisimlerin bekâsı gibi; ve nev‘i ve cinsiyle, şahsı ve cüz’ü olmaksızın bâkî olan; insan ve hayvanlar gibi. Ve yine âhirette şahsıyla bâkî olan vardır; cennet ehli gibi; çünkü onlar **يَبْقونَ** ebedîlik üzere, bir müddete (kadar) değil. Ve diğeri nev‘i ve cinsiyle; cennet ehlinin meyveleri gibi. Bitti.
**والبَقَاءُ** ehl-i hak katında: kulun, Allah’ın her şey üzerindeki kıyâmını görmesidir.
(**وأَبْقاهُ** **وبَقَّاهُ** **وتَبَقَّاهُ** **واسْتَبْقَاهُ**), bunların hepsi tek bir mânâdadır.
Hadiste: (**تَبَقَّهْ وتَوَقَّهْ**), bu **البَقاءِ** ve **الوِقاءِ**’dan bir emirdir; ikisindeki **الهاء** sükût içindir; yani: **اسْتَبْق** nefsi ve onu helâke maruz bırakma; âfetlerden sakın.
(İsim **البَقْوَى**’dır; **دَعْوَى** gibi; ve zamme ile de okunur); bu Sa‘leb’dendir. (**والبُقْيا** zamme iledir) ve fetha ile de okunur.
İbn Sîde dedi: denilirse: Araplar, **فَعْلَى**’nın lâmını, isim olduğu ve lâmı yâ (aslında) vâv iken, niçin vâva çevirdiler de **البَقْوَى** ve bunun benzerini söylediler? Cevap: onlar bunu ancak **فَعْلَى**’da yaptılar; çünkü onlar, isim olduğu ve lâmı vâv iken, hafiflik talebiyle **الفُعْلى**’nın lâmını yâya çevirmişlerdir; bu, **الدُّنْيا** ve **العُلْيا** ve **القُصْيَا** gibidir; bunlar **دَنَوْتُ** ve **عَلَوْتُ** ve **قَصَوْتُ**’tandır. Vâvı bunda ve başkasında yâya çevirdiklerinde, yânın ona galebesinden dolayı vâvı, **البَقْوَى** ve **التَّقْوَى** gibi (yerlerde) onu vâv yaparak telâfi ettiler; bu, aralarında bir tür telâfi ve denkliğe (tekâfüe) dönüşsün diye. Bitti.
**البَقْوَى**’nın şahidi, Ebû’l-Kamkâm el-Esedî’nin sözüdür:
أُذَكَّرُ **بالبَقْوَى** على ما أَصابَني
**وبَقْوايَ** أَنِّي جاهِدٌ غَيْر مُؤْتَلِي
**البُقْيا**’nın şahidi, el-la‘în el-Munkarî’nin sözüdür; Cevherî onu inşâd etti:
فما **بُقْيَا** عليَّ تَرَكْتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
(**والبَقِيّةُ**), **البَقْوَى** gibidir.
(ve **الباقِيةُ** masdarın yerine konulabilir); Allah Teâlâ dedi: ﴿فهلْ تَرَى لهُم من **باقِيَة**﴾ yani **بَقَاء**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve bu Ferrâ’nın sözüdür. Ve denilir: onlardan **باقِياً** görüyor musun? Bütün bunlar Arapçada câiz ve güzeldir.
Ve denilir: **بَقِيَتْ** bir **باقِيَةٌ** kalmadı; ve Allah’tan onları koruyacak bir **واقِيَةٌ** (da) yoktur.
Râgıb âyetin tefsirinde dedi: yani bâkî bir cemaatten; ve denildi: mânâsı **بَقِيَّة**’dir. Masdarlardan, **فاعِل** üzere olan ve **مَفْعول** binâsı üzere olan gelmiştir; birincisi daha sahihdir. Bitti.

(ve) O’nun Teâlâ sözü: ﴿(**بَقِيتُ اللَّهِ خَيْرٌ**) لكُم إنْ كُنْتُم مُؤْمِنِين﴾ (yani Allah’a itaat).
(ve) Ebû Ali dedi: yani (O’nun sevabını beklemek); çünkü sevabını ancak iman eden bekler.
(veya size hayırdan kalan bâkî hâl); Zecçâc söyledi.
(veya size helâlden **أَبْقَى** ettiği şey); Ferrâ’dan; dedi: ve denilir: Allah’ı murâkabe etmek sizin için hayırlıdır.
Râgıb dedi: **البَقِيَّةُ** ve **الباقِيَةُ**, Allah Teâlâ’nın vechi kastedilerek yapılan her ibadettir; ve bunun üzerine ﴿بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُم﴾ ve onu Allah Teâlâ’ya izafe etti.
﴿(**والباقياتُ الصَّالحاتُ**) خَيْر عنْدَ رَبَّك ثَوَاباً﴾ denildi: (sevabı **يَبْقَى** olan her salih amel). (veya) o, bizim sözümüzdür: (سبحانَ اللَّهِ والحمدُ للَّهِ ولا إله إلاَّ اللَّهُ واللَّهُ أَكْبَرُ); bir hadiste geldiği gibi. (veya beş vakit namaz).
Râgıb dedi: sahih olan, onun Allah Teâlâ’nın vechi kastedilerek yapılan her ibadet olduğudur.
(**ومُبْقِياتُ الخَيْل**); evlâ olan: **المُبْقياتُ من الخَيْل** (ki, koşusu atların koşusunun kesilmesinden sonra **تُبْقَى**); ve **المُحْكَم**’de: (atların koşusunun kesilmesi) yanında.
**التَّهْذِيب**’de: koşusunun bir kısmını **تُبْقِي**; onu biriktirir. Kelhabe dedi:
فأَدْرَكَ **إبْقاءَ** العَرادَةِ طَلْعُها
وقد جَعَلَتْنِي من خزيمةَ إِصْبَعا
(**واسْتَبْقاهُ**: **اسْتَحْيَاهُ**); Cevherî onu nakletti.
(ve) **اسْتَبْقَى** (şeyden bir kısmını bıraktı); Cevherî onu da nakletti.

( ve ) Ebû Abdirrahmân ( **بَقِيُّ بنُ مَخْلَدٍ** ) b. Yezîd el-Kurtubî; ( **كرَضِيَ ؛** ) ve onu Nibrâs’ın sahibi **كعَلِيَ** gibi ضبط etti; ve onun vezninde en meşhur olan **كغَنِي** gibidir; ( Endülüs’ün hâfızı ) Muhammed b. Ebî Bekr el-Mukaddemî ve başkasından rivayet etti; ve onun geniş bir tercümesi vardır. Ve onun evlâdından, ehl-i hadîs mezhebi üzere fakih cemaat kadısı Ebü’l-Kâsım Ahmed b. Ebî’l-Fazl Yezîd b. Abdirrahmân b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Mahlad b. Abdirrahmân b. Ahmed b. **بَقِيَ**; babasından, dedesinden rivayet etti; ondan da Ebû Ali el-Hüseyn b. Abdilazîz b. Muhammed b. Ebî’l-Ahvâs el-Kureşî ve Ebû Muhammed Abdullâh b. Muhammed b. Hârûn et-Tâî (rivayet etti); ve o, ondan hadis rivayet edenlerin sonuncusudur; ve ikisi de Ebû Hayyân’ın iki şeyhidir. Ve onlara, zikredilen dedelerine nisbetle **البَقَوِيُّونَ** denilir.

( **وبَقِيَّةُ** ) b. el-Velîd: ( zayıf bir muhaddis ) yalancılardan rivayet eder ve onları tedlîs eder; Zehebî bunu **الدِّيوانِ**’da söyledi; ve onun zeylinde dedi ki: O, kendi nefsinde doğru sözlü, hâfızdır; lâkin yürüyen ve geçen herkesten rivayet eder; böylece onun hadisinde münkerler ve acayipler çoğaldı. İbn Huzeyme dedi ki: **بَقِيَّة** ile ihticac etmem. Ahmed dedi ki: Onun sika kimselerden (rivayet ettiği) münkerleri vardır. İbn Adî dedi ki: **لبَقِيَّة** salih hadisler vardır; ve sikalara muhalefet eder; ve Şâmî olmayanlardan rivayet ettiğinde, İsmâîl b. Ayyâş’ın yaptığı gibi karıştırır.

( ve **وبَقِيَّةُ** ile **وبَقاءٌ** iki isimdir ); ) birinciden: tâbiînin tâbilerinden Zehrânî Basralı Bakıyye b. Şa‘bân; ikinciden: Irak şeyhlerinden biri Bakâ’ b. Batr.

Ve **البَقاءِ** künyesiyle anılan çoktur.

( **وأَبْقَيْتُ ما بَيْنَنا**: onu bozmakta mübalağa etmedim; ve isim **البَقِيَّةُ**’dir ); ) şair dedi ki:

Eğer günah işlerseniz sonra bana **بَقِيَّتُكم** ile gelirseniz
Benden size, sizden bana günah sebebiyle bir kaçış yoktur

( ve ) Yüce Allah’ın sözü: ﴿Sizden önceki nesillerden ( **أُولُو بَقِيَّةٍ** fesadı yasaklayanlar) olsaydı ya﴾ ( yani ) ( **إِبْقاءٍ** ) sahipleri; kendileri üzerine, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle; Ezherî onu nakletti.

( yahut ) ( anlayış ) ve temyiz sahipleri; yahut itaat sahipleri; bunların hepsi söylenmiştir.

( **وبَقاهُ بَقْياً**: onu gözetledi yahut ona baktı; vâvî, yâîdir ); ) bundan İbn Abbâs hadisi ve gece namazı: ( **فبَقَيْتُ** Peygamber’in صلى الله عليه وسلم nasıl namaz kıldığını; ve bir rivayette: ( benim onu **أَبْقِيه** olduğumu görmesinden hoşlanmama ) yani ona bakarım ve onu gözetlerim.

Lihyânî dedi ki: **بَقَيْتُه** ve **بَقَوْتُه** ona baktım (demektir); ve Ahmer’i inşad etti:

Kuş gibi, onun devamlılarını **تَبْقى**; yani onlara bakar.

Sıhâh’ta: **بَقَيْتُه**: ona baktım ve onu gözetledim; Kesîr dedi ki:

Ben, göçenleri **أَبْقي** etmeyi sürdürdüm; sanki onlar
Dokumacıların öldürdüğü, çözgü iplikleri için ağırlıklardır

yani gözetlerim.

Hadiste: ( **بَقَيْنا** Resûlullah’ı صلى الله عليه وسلم ) yani onu bekledik.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:

Allah’ın güzel isimlerindendir: **الباقِي**; o, varlığının gelecekteki takdirinin, kendisine varılacak bir sona kadar bitmediği (zât)tır; ve onunla, “varlığı ebedîdir” diye ifade olunur.

**وبَقِيَ** adam uzun bir zaman: yani yaşadı.

Düşmana galip gelince derler ki: **البَقِيَّةَ**

yani bizi **أَبْقُونا** ve bizi kökümüzden kesmeyin; bundan A‘şâ’nın sözü:

Dediler: **البَقِيَّة**; ve mızrak onları alır; ve o, bizde iki adamın **أَبْقَى**’sıdır: yani kavmi üzerine daha çok **إبْقاء** edendir.

**وبَقِيَ** şeyden bir **بَقِيَّةٌ** kaldı.

**وأَبْقَيْتُ** falan kimse üzerine: onun hakkında gözettiğinde ve ona merhamet ettiğinde.

Denir ki: Eğer benim üzerime **أَبْقَيْتَ** edersen, Allah seni üzerinde bırakmasın; bundan dua hadisi: ( **تُبْقِي** etme, kendisine yalvarılan kimse üzerine ) yani acıma; yani ateş.

**والباقِي**: haraç ve benzerinin hâsılıdır; Leys’ten.

**والمُبْقِياتُ**: suyun birikintilerinden, içinde (su) bıraktığın ve onu içmediğin yerlerdir; Zü’r-Rumme dedi ki:

Gören, Süreyya’yı bir karanlıkta görünce
**المُبْقِياتِ**’in kuşakları, vuku bulanlar (ile) ıslandı

**واسْتَبْقَى** adamı ve onun üzerine **أَبْقَى** etti: onun öldürülmesi kendisine vacip oldu da onu affetti.

**واسْتَبْقَيْتُ** onun sürçmesinden affetme mânasında ve onun muhabbetini **واسْتِبْقاء** etme (mânasında); Nâbiga dedi ki:

Ben, ayıplamadığın bir kardeşi **بمُسْتَبْقٍ** değilim;
Dağınıklık üzerine; hangi adam terbiyelidir?

**والبَقِيَّة**: murâkabe ve itaattir; çoğulu **البَقايا**’dır.
