# بكأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%83%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بكأ

بكأت الناقة أو الشاة كجعل وكرم بكأ، قال أبو منصور: سمعنا في غريب الحديث بكؤت تبكؤ، وروى شمر عن أبي عبيد وبكأت الناقة تبكأ، قال أبو زيد: كل ذلك مهموز بفتح فسكون، قال سلامة بن جندل: وقال محبسها أدنى لمرتعها ولو نفادي ببكء كل محلوب
  وزاد أبو زيد فيه: البكء بالضم وبكاءة محركة، كذا مضبوط عندنا في النسخ، وفي العباب بالفتح والمد وبكوءا كقعود، وكلاهما مصدر بكؤ بالضم، وزاد أبو زيد بكاء على وزن غراب، وفي بعض النسخ بضم فسكون، فهي أي الناقة أو الشاة بكيء وبكيئة بالهاء وبدونها، أي قل لبنها، وقيل: إذا انقطع، وفي حديث علي  فقام إلى شاة بكيء فحلبها  ، وفي حديث عمر أنه سأل جيشا:  هل يثبت لكم العدو قدر حلب شاة بكيئة? فقالوا: نعم  . وقال أبو مكعت الأسدي:
  فليضربن المرء مفرق مالـه                      ضرب الفقار بمعول الجزار
  وليأزلن وتبكـؤن لـقـاحـه                      ويعللن صبـيه بـسـمـار ج بكاء وبكايا ككرام وخطايا الأخير على ترك الهمز. وقال الليث: البكء نبات كالجرجير كالبكا بالفتح مقصورة معتلة عند بعضهم واحدتها بهاء. وفي العباب: التركيب يدل على نقصان الشيء وقلته. ومما يستدرك عليه: بكأت عيني وعيون بكاء: قل دمعها. وأيد بكاء: قل عطاؤها. وأبكأ زيد: صار ذا بكاء وقلة خير. وقول الشاعر:
  ألا بكرت أم الكلاب تلومني                      تقول ألا قد أبكأ الدر حالبه زعم أبو رياش أن معناه: وجد الحالب الدر بكيئا، كما نقول: أحمده: وجده حميدا، وقال ابن سيده: وقد يجوز عندي أن تكون الهمزة لتعدية الفعل، أي جعله بكيئا، غير أني لم أسمع ذلك من أحد. وبكؤ الرجل بكاءة فهو بكيء من قوم بكاء. وفي رواية  نحن معاشر الأنبياء فينا بكء  أي قلة الكلام، أي إلا فيما يحتاج إليه، وبكئ الرجل كفرح: لم يصب حاجته، ويقال: ركية بكية، إذا نضب ماؤها، قلبت همزتها للاتباع.

### Türkçe

**بكأت** deve veya koyun, **جعل** ve **كرم** gibi: **بكأ**. Ebû Mansûr dedi ki: Garîbü’l-hadîs’te **بكؤت تبكؤ** (şeklini) işittik. Şemr, Ebû Ubeyd’den rivayet etti: **وبكأت الناقة تبكأ**. Ebû Zeyd dedi ki: Bunların hepsi hemzeli olup fetha sonra sükûndur. Selâme b. Cündel dedi ki:
  “Ve onun bağlandığı yer, otlağına daha yakındır; eğer her sağılan (hayvan) için **بكء** ile fidye verseydik bile.”

  Ebû Zeyd onda şunu da artırdı: **البكء** damme ile ve **بكاءة** harekeli; bizde nüshalarda böyle ضبط edilmiştir. **العباب**’da fetha ile ve med ile ve **بكوءا** **قعود** gibi; ikisi de damme ile **بكؤ**’ün masdarıdır. Ebû Zeyd **بكاء**’yı da **غراب** vezninde artırdı. Bazı nüshalarda damme sonra sükûn iledir. O (yani deve veya koyun) **بكيء** ve **بكيئة** (هاء ile ve onsuz) olur; yani sütü azaldı. “Kesildiği zaman” da denildi. Ali hadîsinde: “Derken **شاة بكيء**’e kalktı da onu sağdı.” Ömer hadîsinde, bir orduya sorduğu (rivayet edilir): “Düşman size **شاة بكيئة**’in sağımı kadar (bir süre) dayanır mı?” Dediler ki: “Evet.” Ebû Mek‘at el-Esedî dedi ki:
  “Kişi, malının tepesine vursun;
  kasabın kazmasıyla omurga kemiğine vurması gibi.
  Ve onun sağmal develerini uzaklaştırsınlar ve **تبكـؤن** (olsunlar);
  ve yavrusunu **سـمـار** ile oyalasınlar.”

**بكاء** ve **بكايا** cem‘idir; **كرام** ve **خطايا** gibi; sonuncusu hemzeyi terk üzerinedir. Leys dedi ki: **البكء** su teresi gibi bir bitkidir; **البكا** (fetha ile) kısaltılmıştır; bazılarına göre illetlidir; tekili هاء iledir. **العباب**’da: Terkip, şeyin noksanlığına ve azlığına delâlet eder. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **بكأت عيني** ve **عيون بكاء**: gözyaşı azaldı. **وأيد بكاء**: عطاؤها azaldı. **وأبكأ زيد**: **بكاء** ve hayrın azlığı sahibi oldu. Şairin sözü:
  “Dikkat et, Ümmü’l-Kilâb erken kalktı da beni kınıyor;
  ‘Dikkat et, sütü sağan, sütü **أبكأ** etti’ diyor.”

Ebû Riyâş, mânâsının şu olduğunu ileri sürdü: Sağanın, sütü **بكيئا** bulması; nitekim “**أحمده**” deriz: onu övülmüş buldu. İbn Sîde dedi ki: Bana göre, hemzenin fiili müteaddî kılmak için olması da câizdir; yani onu **بكيئا** kıldı; ancak bunu kimseden işitmedim. **وبكؤ الرجل بكاءة**; o, **بكيء**’dir; **قوم بكاء**’dandır. Bir rivayette: “Biz peygamberler topluluğuyuz; bizde **بكء** vardır”; yani sözün azlığı; yani ihtiyaç duyulana müstesna. **وبكئ الرجل** **فرح** gibi: ihtiyacına erişmedi. Ve “**ركية بكية**” denir; suyu çekildiği zaman; hemzesi, uyum için çevrilmiştir.
