# بكك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%83%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بكك

بكه يبكه بكا: خرقه أو فرقه عن ابن دريد. وقال أبو عمرو: بك الشيء، أي فسخه. وبك فلان فلانا يبكه بكا: زاحمه، قال عامان بن كعب:
  إذا الشريب أخذته أكه
  فخله حتى يبك بكـه يقول: إذا ضجر الذي يورد إبله مع إبلك لشدة الحر انتظارا فخله حتى يزاحمك. أو بكه يبكه بكا: إذا رحمه، ضد هكذا في سائر نسخ الكتاب بالراء، وراجعت كتاب الجمهرة لابن دريد، فرأيته قال فيها: وبك فلان يبك بكا: زحم، وبك الرجل صاحبه بكا: زاحمه، أو زحمه هكذا بالزاي، ثم قال: كأنه من الأضداد، وقال ابن سيده: يذهب في ذلك إلى أنه التفريق والازدحام، فعرف أن الضدية ليست في زاحم ورحم - كما توهمه المصنف - وإنما هي بين فرقه وزاحمه، ولو قال: بكه: خرقه، وفسخه، وفرقه، وزاحمه، وزحمه، ضد؛ لأصاب، فتأمل ذلك.
 وبكة يبكه بكا: رد نخوته، ووضعه نقله ابن بري في ترجمة ر ك ك. وبكه بكا: فسخه.
 قلت: هذا بعينه قول أبي عمرو الذي تقدم إلا أن يكون الأول فسحه بالحاء المهملة وهذا بالخاء المعجمة، فتأمل. وبك عنقه بكا: دقها. قيل: ومنه تسمية بكة لمكة شرفها الله تعالى في قوله تعالى:  إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا  . أو هو اسم لما بين جبليها حكاه يعقوب في البدل أو للمطاف. أو موضع البيت؛ ومكة سائر البلد، أو بطن مكة. واختلف في وجه تسميتها على أقوال، فقيل: لدقها أعناق الجبابرة إذا ألحدوا فيها بظلم، زاد الزمخشري: لم يناظروا، أي لم ينتظر بهم، أو لازدحام الناس بها من كل وجه، وقال يعقوب: لأن الناس يبك بعضهم بعضا في الطواف، أي يزحم، وقال غيره: في الطرق أي يدفع، وقال الحصن: يتباكون فيها من كل وجه، وقال ابن عباس: لبك الأقوام بعضها بعضا، وقيل: من بكه: إذا فسخه، وقيل: من بكه: إذا رد نخوته، وفي حديث مجاهد: من أسماء مكة بكة والباء والميم يتعاقبان، وهو قول القتيبي. وبك الرجل: افتقر. وبك: إذا خشن بدنه شجاعة كلاهما عن أبي عمرو. وبك المرأة بكا: نكحها، أو جهدها جماعا. وتباك الشيء: إذا تراكم وتراكب.

  وتباك القوم: ازدحموا ومنه الحديث: فتباك الناس عليه أي: تزاحموا كبكبكوا بكبكة، وهذه عن ابن دريد. والبكبكة: طرح الشيء بعضه على بعض وكذلك الكبكبة. والبكبكة: الازدحام وهذا قد تقدم عن ابن دريد قريبا، فهو تكرار. والبكبكة: المجيء والذهاب. وأيضا: هز الشيء.
 وقال ابن عباد: هو تقليب المتاع. وقال الليث: هو شيء تفعله العنز بولدها. وقال غيره: الأبك: العام الشديد لأنه يبك الضعفاء والمقلين، كما في اللسان. والأبك: الذي يبك الحمر والمواشي وغيرها وجمعه: بك، قاله ابن عباد. والأبك: العسيف يسعى في أمور أهله يقال: هو أبك بني فلان: إذا كان عسيفا لهم يسعى في أمورهم. والأبك: قالت قطية بنت بشر الكلابية:
  جربة من حمر الأبـك
  لا ضرع فيها ولا مذكى هكذا أنشده ابن الأعرابي، وزعم أن الأبك هنا جماعة الحمر تبك بعضها بعضا، ونظيره قولهم: الأمر لمصارين الفرث، والأعم للجماعة. قال ابن سيده: ويضعف ذلك أن فيه ضربا من إضافة الشيء إلى نفسه، وهذا مستكره، وقد يكون الأبك، هنا الموضع، فذلك أصح للإضافة، وقد صحفه المصنف بآبك كهاجر، فذكره في أول حرف الكاف، ووزنه بأحمد، وقد نبهنا هنالك. والأبك الأجذم بكان، عن ابن عباد. وذكر بكبك أي مدفع قال:
  واكتشفت لناشئ دمكمـك
  عن وارم أكظاره عضنك
  تقول دلص ساعة لابل نك
  فداسها بأذلغي بـكـبـك وقال ابن عباد: البكباك: القصير جدا وهو الذي إذا مشى تدحرج من قصره. وقال أبو عبيد: أحمق باك تاك وبائك تائك: لا يدري صوابه من خطئه وفي المحيط: هو الذي يتكلم بما يدري وبما لا يدري. وقال ابن الأعرابي: البكك بضمتين: الأحداث الأشداء. قال: وأيضا الحمر النشيطة. وقال ابن عباد: يقال: إنه لبكابك كغلابط، أي: مرح هبص. وقال غيره: باكباك: اسم رجل، نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: جمع بكباك، أي: كثير. ورجل بكباك، أي: غليظ، قاله ابن دريد. ويقال للجارية السمينة: بكباكة، وكبكابة، ووكواكة، وكوكاة، ومرمارة، ورجراجة. والأبك: جماعة الحمر عن ابن الأعرابي، وقد تقدم. ويقال: بككت يا فلان، بالكسر، تبك، بالفتح: أي جذمت، عن ابن عباد. قال: وبكها بحمله: أثقلها. قال: وبك الدابة: جهدها في السير. قال: ورجل بكباك: يبكبك كل شيء، أي: يهزه وينفضه. والبكبكة: حنين الناقة وصوتها. وتبكبكوا على فلان: ازدحموا عليه. وقال ابن الأعرابي: تباكت الإبل: ازدحمت على الماء. والأبكان: تثنية الأبك: جبلان يشرفان على رحبة الهدار باليمامة.
 وباكة، بتشديد الكاف: حصن بالأندلس، من نواحي بربشتر، وهو اليوم بيد الإفرنج، نقلهما ياقوت.

### Türkçe

**بكه** **يبكه** **بكا**: Onu deldi yahut onu ayırdı; İbn Düreyd’den. Ebû Amr dedi: **بك** edilen şey; yani onu bozdu. Ve falan kimse falan kimseyi **يبكه** **بكا**: Ona sıkıştı; Âmân b. Ka‘b dedi ki:
  “İçen kimse onu **أكه** ile aldığında
  onu bırak, ta ki **يبك** **بكـه**”
Şöyle der: Sıcaklığın şiddetinden, develerini senin develerinle birlikte suya götüren kimse beklemekten bıktığında, onu bırak da sana sıkışsın. Yahut **بكه** **يبكه** **بكا**: Ona merhamet etti; zıddı. Kitabın diğer bütün nüshalarında **بالراء** ile böyledir; ben İbn Düreyd’in **كتاب الجمهرة**’sini gözden geçirdim, onda şöyle dediğini gördüm: Ve falan kimse **يبك** **بكا**: Sıkıştı; ve adam, arkadaşına **بكا**: Ona sıkıştı; yahut onu sıkıştırdı; **بالزاي** ile böyledir. Sonra dedi ki: Sanki o, zıt anlamlılardandır. İbn Sîde dedi: Bu hususta, onun ayırma ve sıkışma olduğuna gider; böylece zıtlığın **زاحم** ile **رحم** arasında olmadığı—müellifin zannettiği gibi—bilindi; ancak o, **فرقه** ile **زاحمه** arasındadır. Eğer şöyle deseydi: **بكه**: Onu deldi, onu bozdu, onu ayırdı, ona sıkıştı, onu sıkıştırdı; zıddır; isabet ederdi; öyleyse bunu düşün.
 Ve **بكة** **يبكه** **بكا**: Onun kibirlenmesini geri çevirdi ve onu alçalttı; İbn Berrî bunu **ر ك ك** maddesinde nakletti. Ve **بكه** **بكا**: Onu bozdu.
Dedim ki: Bu, aynen, daha önce geçen Ebû Amr’ın sözüdür; ancak ilk olan **بالحاء المهملة** ile “onu genişletti” ise, bu ise **بالخاء المعجمة** ile (olur); öyleyse düşün. Ve **بك** onun boynunu **بكا**: Onu ezdi. Denildi ki: Bundan dolayı, Allah Teâlâ’nın “**إن أول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركا**” sözüyle, Allah Teâlâ’nın onu şereflendirdiği Mekke’ye **بكة** adı verilmiştir. Yahut o, iki dağının arasındaki şeyin adıdır; Ya‘kûb bunu **في البدل**’de hikâye etti; yahut **للمطاف** içindir. Yahut evin yeridir; **مكة** ise beldenin geri kalanıdır; yahut Mekke’nin iç kısmıdır. Onun adlandırılmasının vechi hakkında görüşler ihtilaf etti: Denildi ki, orada zulümle ilhada saptıklarında zorba kimselerin boyunlarını ezmesindendir; Zemahşerî artırdı: **لم يناظروا**; yani onlara mühlet verilmedi. Yahut her yönden insanların orada sıkışmasındandır. Ya‘kûb dedi: Çünkü insanlar tavafta birbirlerini **يبك** ederler; yani sıkıştırır. Başkası dedi: Yollarda; yani iter. Hısn dedi: Orada her yönden birbirlerini **يتباكون** ederler. İbn Abbâs dedi: Kavimlerin birbirlerini **لبك** etmesindendir. Denildi ki: **بكه**’dendir: Bozduğunda. Denildi ki: **بكه**’dendir: Kibirlenmesini geri çevirdiğinde. Mücâhid hadîsinde: Mekke’nin adlarından biri **بكة**’dir; **الباء** ile **الميم** birbirinin yerine geçer; bu, Kuteybî’nin sözüdür. Ve adam **بك**: Fakirleşti. Ve **بك**: Bedeni sertleşti; yiğitlik (sebebiyle); ikisi de Ebû Amr’dan. Ve kadın **بك** **بكا**: Onunla cinsel ilişkiye girdi; yahut onu cinsel birleşmeyle zorladı. Ve şey **تباك** etti: Üst üste yığıldığında ve üst üste bindiğinde.

  Ve kavim **تباك** etti: Sıkıştılar; bundan hadîs: “**فتباك الناس عليه**” yani: Üzerine sıkıştılar; **كبكبكوا** **بكبكة** gibi. Bu, İbn Düreyd’dendir. Ve **البكبكة**: Bir şeyi bir kısmını bir kısmının üzerine atmaktır; aynı şekilde **الكبكبة**. Ve **البكبكة**: Sıkışıklıktır; bu, az önce İbn Düreyd’den geçmişti; o hâlde tekrardır. Ve **البكبكة**: Gelip gitmektir. Ayrıca: Bir şeyi sallamaktır.
İbn Abbâd dedi: O, eşyayı altüst etmektir. Leys dedi: O, keçinin yavrusuyla yaptığı bir şeydir. Başkası dedi: **الأبك**: Şiddetli yıldır; çünkü o, zayıfları ve az mal sahiplerini **يبك** eder; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الأبك**: Eşekleri, davarları ve başkalarını **يبك** eden (şey/kimse)dir; çoğulu: **بك**; bunu İbn Abbâd söyledi. Ve **الأبك**: Ailesinin işlerinde koşuşturan ücretli işçidir; “O, falan oğullarının **أبك**’idir” denir: Onlar için ücretli işçi olup işlerinde koşuştuğunda. Ve **الأبك**: Kutıyye bint Bişr el-Kilâbiyye dedi ki:
  “**الأبـك**’in eşeklerinden bir uyuzlu,
  onda ne meme vardır ne de boğazlanmış (hayvan)”
İbnü’l-A‘râbî bunu böyle inşâd etti ve **الأبك**’in burada, eşeklerin topluluğu olduğunu, birbirlerini **تبك** ettiklerini iddia etti. Bunun benzeri onların “iş, pisliğin iki bağırsağınadır” sözüdür; ve **الأعم** topluluk içindir. İbn Sîde dedi: Bunu zayıflatan, onda bir şeyin kendisine izafe edilmesi türünden bir şey bulunmasıdır; bu ise çirkindir. **الأبك** burada yer de olabilir; bu, izafe için daha doğrudur. Müellif onu **بآبك** diye, **كهاجر** gibi tashîf etti; böylece onu **حرف الكاف**’ın başında zikretti ve veznini **بأحمد** ile yaptı; biz orada ikaz etmiştik. Ve **الأبك**: **الأجذم** **بكان**; İbn Abbâd’dan. Ve **بكبك**’i zikretti; yani itici; dedi ki:
  “Bize kanınızın **دمكمـك**’ini açığa çıkardı,
  göz kapakları şişmiş, seni ısıran (şey)den;
  bir saat, senin için, **لابل نك**’e (karşı) kaygan ol,
  derken onu, zelil **بـكـبـك**’imle çiğnedi.”
İbn Abbâd dedi: **البكباك**: Pek kısa olandır; o, yürüdüğünde kısalığından yuvarlanandır. Ebû Ubeyd dedi: Ahmak **باك تاك** ve **بائك تائك**: Doğrusunu yanlışından bilmez. **المحيط**’te: O, bildiğiyle bilmediğiyle konuşandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البكك** (iki damma ile): Şiddetli gençlerdir. Dedi ki: Ayrıca çevik eşeklerdir. İbn Abbâd dedi: “O, **لبكابك**’tir, **كغلابط** gibi” denir; yani: Şen, atılgan. Başkası dedi: **باكباك**: Bir adamın adıdır; Sâgânî nakletti.
Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **بكباك**’ın çoğulu; yani: çok. Ve adam **بكباك**: Yani: kalın; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve semiz cariyeye: **بكباكة** ve **كبكابة** ve **وكواكة** ve **كوكاة** ve **مرمارة** ve **رجراجة** denir. Ve **الأبك**: Eşeklerin topluluğudur; İbnü’l-A‘râbî’den; ve geçmişti. Ve “Ey falan, **بككت**” denir; kesre ile; **تبك**; fetha ile: yani “cüzamlı oldun”; İbn Abbâd’dan. Dedi ki: Ve onu yüküyle **بكها** etti: Onu ağırlaştırdı. Dedi ki: Ve binek hayvanını **بك** etti: Yürüyüşte onu yordu. Dedi ki: Ve adam **بكباك**: Her şeyi **يبكبك** eder; yani onu sallar ve silkeler. Ve **البكبكة**: Dişi devenin iniltisi ve sesidir. “Falanın üzerine **تبكبكوا** ettiler”: Üzerine sıkıştılar. İbnü’l-A‘râbî dedi: Develer **تباكت** etti: Su üzerine sıkıştılar. Ve **الأبكان**: **الأبك**’in tesniyesi: Yemâme’de **رحبة الهدار**’a bakan iki dağdır.
Ve **باكة**, kâfın şeddeli olmasıyla: Endülüs’te bir kaledir; **بربشتر** nahiyelerindendir; bugün Frenklerin elindedir; ikisini de Yâkût nakletti.
