# بكي (ب-ك-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%83%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bekyu damla damla yağan yağmur demektir

- Harfler: ب - ك - ي
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 6 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بكى

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَبْكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Ağlarlar | 2 | 2 | [12:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/12:16.md) |
| [بَكَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Ağladı | 1 | 1 | [44:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/44:29.md) |
| [تَبْكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعِلُونَ | Ağlarsınız | 1 | 1 | [53:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/53:60.md) |
| [وَأَبْكَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%83%D9%8E%D9%89.md) | وَأَفْعَلَ | Ve ağlattı | 1 | 1 | [53:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/53:43.md) |
| [وَبُكِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%83%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | وَفُعِيلًا | Ve ağlamak | 1 | 1 | [19:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/19:58.md) |
| [وَلْيَبْكُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَلْيَفْعِلُوا | Ve ağlasınlar | 1 | 1 | [9:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/9:82.md) |

## Mücavir kökler — 31 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 30 · İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
2. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
3. [ذقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Zekane (kaf) çene altı demektir
4. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onu seçti
5. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Akşam yemeği demektir
6. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
7. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Edim dibalı deri demektir
8. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zerre toz demektir
9. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
10. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
11. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haml: İple yüklenen yük demektir
12. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
13. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kazandı
14. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tilvi toklu demektir
15. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İbrahim
16. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
17. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
18. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
19. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
20. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
21. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
22. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
23. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
24. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
25. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
26. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
27. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
28. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
29. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
30. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
31. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بكي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (lâmü’l-fiili yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9.md), [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md), [عول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçsel bir tesir, acı veya sevinç neticesinde gözden yaş dökülmesi ve bu hâlin sesle veya sessizce dışa vurulması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi haşyet, hakikatle yüzleşme veya derin pişmanlık karşısında nefsin çözülerek teslimiyetle yaş dökmesi; sahte teessür ile hakiki hüzün arasındaki fark |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın ontolojik sınırını, acziyetini ve varoluşsal tesirlere açık fıtratını dışa vuran biyolojik ve ruhsal boşalma mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zayıflık, çaresizlik veya basit bir keder ifadesi sayılarak hakikatin idrakinden doğan bilişsel ve ruhsal derinleşme boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بك | Sıkışma, toplanıp baskı yapma, yoğunlaşarak dışarı taşma veya kırılma; nitekim [بكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%83.md) kökünde izdiham ve boyun kırma, [بكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%85.md) kökünde sesin ağızda sıkışıp dışarı çıkamaması, [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) kökünde ise günün ilk vaktinde toplanıp erkenden harekete geçme manası vardır | ي | İkili çekirdekteki içsel sıkışma ve yoğunlaşma hareketine esneklik, süreklilik ve akışkanlık katarak toplanan keder veya tesirin gözyaşı damlaları halinde dışarı sızması ve akması manasını oluşturmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İnsanın iç dünyasında, göğüs kafesinde veya ruhunda biriken duygusal yoğunluğu ve muhafazayı temsil eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | İçte biriken hissin insanı bütünüyle kavramasını, kalbi ve zihni baskılayarak sıkıştırmasını ifade eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Kavranan ve sıkışan içsel durumun organ vasıtasıyla harekete geçerek dışarıya, göze ve çehreye doğru fiilen akmasını ve tecelli etmesini sağlar. |
| بكي | İçte toplanan duygusal yoğunluğun kavrayıcı bir baskı neticesinde bedensel bir akışla dışa vurumu | Ruhun iç hacminde biriken keder, haşyet veya tesirin insanı çepeçevre sarıp göz pınarlarından yaş olarak boşalması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözden yaşın süzülerek damlaması ve bu esnada kederin bedensel ve sesli olarak dışa vurulmasıdır. Araplar ayrıca çok az süt veren koyun veya deveye [بكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%A3.md) kökünden türeyen kelimelerle yaklaştıkları gibi, az damlayan sıvı akışını da bu semantik alanla ilişkilendirmişlerdir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kök, terk edilmiş yurt kalıntıları karşısında durup ağlama motifiyle ve savaşta ölen kabile reislerinin ardından yakılan ağıtlarda yoğun biçimde kullanılmıştır. Nitekim İmruülkays muallakasının girişinde terk edilen sevgilinin yurdu başında durup ağlamayı ve ağlatmayı bu kökle ifade eder. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ölüye sesli ağıt yakma ile sessizce gözyaşı dökme arasındaki ayrımı belirtmek için memdûd ve maksûr olarak ele alınmış; nitekim Hz. Peygamber’in Uhud şehitleri için söylediği rivayet edilen şu ifadede yer almıştır: لَكِنَّ حَمْزَةَ لَا بَوَاكِيَ لَهُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab, Dîvânu İmrıilqays.

### Sami etimolojik katman

Arapça بكي kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde feryat etme, yas tutma ve gözyaşı dökme semantik alanında köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede בָּכָה (bakhah) fiili sesli ve sessiz ağlamayı, yas merasimini ve yakarışı ifade eder; Ugarit dilinde de bky biçimi doğrudan gözyaşı dökmek ve ölüye ağlamak anlamında şahitlendirilmiştir. Süryanice ve Aramicede ܒܟܳܐ (bka) kökü aynı şekilde ağlama, sızlanma ve kederlenme manasını karşılar; Akadcada ise bakû(m) fiili kederden ağlamak, feryat etmek ve inlemek anlamında en erken Sami katmanlarından itibaren sabittir. Arapçada kök hem gözden yaş gelmesini hem de sesli inilti veya ağıtı kapsayan geniş bir semantik genişleme göstermiş, maksûr formu gözyaşı akıtmayı, memdûd formu ise feryatla birlikte olan ağlamayı niteleyecek şekilde fonetik-morfolojik bir ayrıma kavuşmuştur. Bu durum kökün Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda birincil bir bedensel ve duygusal reaksiyon göstergesi olarak ortak miras niteliği taşıdığını göstermektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بكي / [بكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%A3.md) geçişliliği | Kökün iç yapısında ağlama eylemi, göz pınarlarından yaşın damla damla sızması ve dökülmesi esasına dayanır; sesli feryat ile sessiz akış maksûr ve memdûd formlarla ayrışmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בָּכָה, Süryanice ܒܟܳܐ, Ugaritçe bky, Akadca bakû(m) | Bütün ana Sami dillerinde ses ve mana denkliği tamdır; kök ortak Sami mirasından intikal eden birincil biyopsişik eylem bildirir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı | Bazı Berberi ve Çad dillerinde keder ve feryat seslerini yansıtan onomatopeik köklerle benzerlikler kurulsa da doğrudan akrabalık kesinleşmemiştir. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بكي | Anlamlı | Ağlamak, gözyaşı dökmek | İçsel bir keder veya haşyet tesiriyle gözden yaş akması ve sesin dışa vurulmasıdır. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| بيك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle müstakil bir kök oluşumu kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| كبي | Anlamlı | Yüzüstü düşmek, tökezlemek | [كبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D9%88.md) ile müşterek olup bir canlının yüzüstü kapaklanması veya ateşin kül altında kalıp sönmeye yüz tutmasıdır. | Kur'an'da geçmez; fiziksel devrilme ve düşüş bildirir. |
| كيب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik dil otoritelerince mühmel bırakılmış bir permütasyondur. | Kur'an'da geçmez. |
| يبك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinin fonotaktik yapısı gereği bu dizilişte kök türetilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يكب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu sıralamayla bir kelime kökü kurulmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بكي | Merkez | Ağlamak, gözyaşı dökmek | İçsel keder veya vecd halinin hem yaş hem de ses yoluyla dışa vurulmasıdır. | Biyolojik ve ruhsal çözülmenin gözdeki tezahürüdür. |
| [دمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Gözyaşı akıtmak | Keder veya acı şartı aranmaksızın yalnızca gözden sıvının akmasıdır. | Ağlama sesini içermez, salt fiziksel yaş akışıdır. |
| [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Kederlenmek, gam duymak | Kalpte yerleşen ve dışa vurulması zorunlu olmayan içsel üzüntü ve ağırlıktır. | Ağlamanın içsel sebebidir; her hüzün ağlamaya dönüşmeyebilir. |
| [عول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Feryat etmek, inlemek | Yaş dökmekten ziyade sesin yükseltilerek yüksek perdeden ağıt yakılmasıdır. | Sesin şiddetine odaklanır, gözyaşı ikinci plandadır. |
| [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) | Zıt | Gülmek, sevinçle açılmak | Yüzün neşeyle gerilip dişlerin belirmesi ve iç ferahlığının dışa yansımasıdır. | Ağlamanın hem duygu hem de çehre hareketi bakımından tam zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بكي | Ağlamak | Gözden yaş gelmesi, içsel keder veya haşyetin bedensel tezahürü | Kesin |
| Latince | Flere, lacrimare | Ağlamak, yaş dökmek | Flere daha çok sesli ve kederli ağlamayı, lacrimare ise gözyaşı dökmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Weep, cry | Ağlamak, gözyaşı dökmek | Weep sessiz ve derin gözyaşını, cry ise sesli feryat ve haykırışı öne çıkarır. | Kesin |
| Almanca | Weinen, klagen | Ağlamak, sızlanmak | Weinen yaş dökmeyi, klagen ise şikayet ve yas sesini ifade eder. | Kesin |
| Fransızca | Pleurer, larmoyer | Ağlamak, yaş dökmek | Pleurer kökün genel karşılığıdır, larmoyer gözün yaşarmasına odaklanır. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ (يَبْكُونَ) | Hile ve aldatma amaçlı sahte ağlama | Yusuf’un kardeşlerinin babalarını kandırmak için sergiledikleri yapmacık keder hali (Yûsuf [12:16](https://lisan.digital/tr/ayet/12:16.md)). |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ (يَبْكُونَ) | İman, haşyet ve ilahi kelam karşısında derin teslimiyet | Kur'an dinlendiğinde veya secdeye varıldığında kalbin erimesiyle dökülen hakiki gözyaşı (İsrâ [17:109](https://lisan.digital/tr/ayet/17:109.md)). |
| مَصْدَرٌ (بُكِيًّا) | Peygamberlerin ve salihlerin ubudiyet hali | Rahman'ın ayetleri okunduğunda ağlayarak secdeye kapanma tavrı (Meryem [19:58](https://lisan.digital/tr/ayet/19:58.md)). |
| فِعْلٌ مَاضٍ مَجَازِيٌّ (فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ) | Kozmik düzeyde terk edilmişlik ve değersizlik | Helak edilen zalim firavun hanedanının ardından göğün ve yerin yas tutmaması, varlığın onlara kayıtsız kalması (Duhân [44:29](https://lisan.digital/tr/ayet/44:29.md)). |
| فِعْلٌ مَاضٍ مُسْنَدٌ إِلَى اللّٰهِ (وَأَبْكَى) | İnsani duyguların yaratılış ve takdir kaynağı | Gülme ve ağlama kabiliyetini, bunların sebeplerini yaratanın mutlak kudret oluşu (Necm [53:43](https://lisan.digital/tr/ayet/53:43.md)). |
| فِعْلُ أَمْرٍ / جَزَاءٌ (وَلْيَبْكُوا) | Ahiretteki kaçınılmaz pişmanlık ve azap | Münafıkların dünyadaki geçici sevinçlerine karşılık ahirette sürekli ağlayacak olmaları (Tevbe [9:82](https://lisan.digital/tr/ayet/9:82.md)). |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ تَوْبِيخِيٌّ (تَبْكُونَ) | Hakikat karşısındaki gaflet ve ciddiyetsizlik | Kıyamet ve hesap uyarısına karşı ciddiyetle ağlamak yerine alayla gülmeyi tercih edenlerin kınanması (Necm [53:60](https://lisan.digital/tr/ayet/53:60.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Efalullah ve kader meselesi | Necm [53:43](https://lisan.digital/tr/ayet/53:43.md) bağlamında kuldaki gülme ve ağlama fiillerinin yaratılması, irade ve fıtri tesirlerin Allah’a isnadı tartışılmıştır. | Fiilin ontolojik menşei ve insanın duygulanım mekanizmasının ilahi kudretle irtibatı. |
| Fıkıh | Namaz ve cenaze ahkamı | Namazda haşyetten ağlamanın namazı bozup bozmayacağı ile cenazede sesli ağıt (niyâha) yakmanın haramlığı hükümleri belirlenmiştir. | Sesli taşkınlık ile sessiz gözyaşı arasındaki hukuki sınır. |
| Tefsir | İcaz ve nefis terbiyesi | Ayetlerin kalpler üzerindeki tesiriyle müminlerin ağlaması (rikkat) ve göğün-yerin ağlamaması mecazının edebi tahlili yapılmıştır. | Hakikatin idrakinden doğan vecd hali ve kozmik adalet temsili. |
| Hadis | Zühd ve takva halleri | Allah korkusundan ağlayan gözün cehennem ateşi görmeyeceği ve Hz. Peygamber’in gece ibadetindeki gözyaşları rivayet edilmiştir. | İhlasın, günah bilincinin ve haşyetin en saf tezahürü. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve haşyet | Nefsin çözülüşü ve arınma | Egonun kırılması ve ilahi azamet karşısında mutlak teslimiyet | Ağlama eylemi, kulun kendi yetersizliğini idrak ederek kibrini terk etmesini ve rahmete sığınmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | Psikobiyoloji ve idrak | Bilişsel aşırı yüklenme ve deşarj | Zihinsel ve duygusal gerilimin fizyolojik tahliyesi | Yüksek hakikatlerin veya derin acıların zihinde oluşturduğu basınç, sinir sistemi üzerinden gözyaşıyla dengelenir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç, meşruiyet ve adalet | Mazlumiyet feryadı veya tiranın çöküşü | Sahte mağduriyetlerin ifşası ve kozmik sahipsizlik | İktidar mücadelelerinde hileli ağlamalar (Yusuf'un kardeşleri) ile zalimin helakinde varlığın kayıtsızlığı (Firavun) siyasi ibret taşır. | Güçlü |
| İktisadi | Sorumluluk ve telafi | Tüketim sarhoşluğunun bedeli | Kaynakların heba edilmesinden doğan pişmanlık | Dünyevi kazançla şımaran münafıkların nihai iflas karşısında dökecekleri yaşlar, telafisi imkansız zararın idrakidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç tahliye vanası (Termodinamik ve Akışkanlar Mekaniği) | Kapalı bir sistemde biriken iç basıncın (entalpi ve gerilim) kritik eşiği aşması durumunda sistemin patlamasını önlemek üzere sıvının veya gazın kontrollü tahliyesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katarsis / Duygusal arınma (Psikoloji ve Trajedi Teorisi) | Bireyin yoğun keder, suçluluk veya yücelik karşısında yaşadığı içsel tıkanıklığın ağlama edimiyle çözülüp benliğin yeniden dengeye kavuşmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca psikolojik bir zayıflık, kadınsı/çocuksu bir çaresizlik veya basit bir acı reaksiyonu olarak görülüp epistemik değerinin yok sayılmasıdır. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ağlamak, aklın ve kalbin hakikati derinlemesine kavramasından doğan en yüksek idrak düzeyidir; zalimler için kozmik yalnızlık, münafıklar içinse nihai iflas uyarısıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ağlama övgüsünün melankoliye, ağlama yergisinin ise duygusuz bir kibre indirgenmesi; böylece haşyetten doğan rikkat ile hileden doğan sahte gözyaşının ayırt edilememesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabında oluşturmak istediği nihai ahlaki ve ontolojik duyarlılığı gösterir. İnsanın ilahi kelam karşısında sadece zihnen ikna olmasını değil, bütün varlığıyla sarsılıp fıtri bir teslimiyete ermesini simgeler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında (özellikle Yusuf kıssasındaki sahte tavır ile Yakub'un hüznü zemininde), ahiret sahnelerinde (münafık ve inkarcıların akıbetinde) ve vahyin inişine şahit olan salihlerin secde anlarını niteleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı salt kuru bir kurallar manzumesi veya zahiri bir şekilcilik zanneden anlayışı düzeltir; hakiki imanın kalpte rikkat ve gözde yaş olarak beliren derin bir idrak hali olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kalpte veya iç dünyada biriken yoğun baskının göz pınarlarından sıvı damlacıkları halinde süzülerek dışa akması ve sesle dışa vurulmasıdır.
- Soyut anlam: Varlığın mutlak hakikat, haşyet, acziyet veya telafisiz pişmanlık karşısında kibrini yitirerek çözülmesi ve teslimiyetle boşalmasıdır.
- Sistematik karşılık: Biriken içsel gerilimin sistem bütünlüğünü korumak adına kontrollü bir faz değişimiyle dışarı aktarıldığı fıtri bir denge mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli: $$B = \lim_{\Delta P \to P_c} \int_{t_0}^{t_1} \nabla \Psi(t) \, dt \implies \Delta S_{rel} > 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $B$ ağlama fiilini temsil eder. $\Delta P$, nefsin içinde biriken duygusal, bilişsel veya manevi gerilim farkıdır; bu fark $P_c$ ile gösterilen kritik eşik basınca ulaştığında sistem sınırını zorlar. $\Psi(t)$, zaman içinde kalpte biriken haşyet veya keder potansiyelidir; bu potansiyelin gradyanı olan $\nabla \Psi(t)$, içsel yoğunluğun dışa doğru yönelimini ifade eder. Belirli bir zaman aralığında bu gerilimin çözülüp akmasıyla $\Delta S_{rel}$ yani nefsin arınma ve rahatlama entropisi pozitif bir değer alarak sistem fıtri dengesine yeniden kavuşur.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%83%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/9:82.md) — وَلْيَبْكُوا

فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Artık yaptıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar.

### [Yusuf 12:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/12:16.md) — يَبْكُونَ

وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ

Meal (IK): Akşam üstü ağlaya ağlaya babalarına geldiler.

### [İsra 17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/17:109.md) — يَبْكُونَ

وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا

Meal (IK): Yüzleri üstü kapanarak ağlarlar. Ve bu, onların huşu’unu artırır.

### [Meryem 19:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/19:58.md) — وَبُكِيًّا

أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا

Meal (IK): İşte bunlar; Allah’ın kendilerine nimetler verdiği peygamberlerden, Adem in soyundan, Nuh ile beraber taşıdıklarımızdan ve İbrahim ile İsrail’in neslinden, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Rahman’ın ayetleri onlara okunduğu zaman; ağlayarak secdeye kapanırlardı.

### [Duhan 44:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/44:29.md) — بَكَتْ

فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنْظَرِينَ

Meal (IK): Gök ve yer onların helakine ağlamadı. Ve onlar, mühlet verilenler de olmadı.

### [Necm 53:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/53:43.md) — وَأَبْكَى

وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى

Meal (IK): Gerçekten O’dur güldüren de, ağlatan da.

### [Necm 53:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/ayet/53:60.md) — تَبْكُونَ

وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ

Meal (IK): Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bekyu damla damla yağan yağmur demektir. Gözyaşlarına kıyasla ağlamak yerine kullanılmaktadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والباء و"وايء" معهما
ك ب و، ك و ب، و ك ب، ب و ك، ب ك ي، ك أ ب، ب ك أ مستعملات كبو: كبا يَكْبُو كَبْواً فهو كابٍ، إذا انكبّ على وجهه، يقال ذلك لكل ذي روح. قال:
إذا استجمعت للمرء فيها أموره		كبا كَبْوةً للوجه لا يستقيلـهـا
والكِبا: الكُناسة. والكِباء: ضرب من العود والبخور والدخنة.
والتراب الكابي: الذي لا يستقر على وجه الأرض.
وكبا الزند يَكْبُو كَبْواً، أي: لم يور، وأَكْبَى إكباءً لغة.
كوب: الكُوبُ: كُوزٌ لا عروة له. والجميع: أكوابٌ.
والكُوبةُ: الشطرنجة. والكُوبةُ: قصبات تجمع في قطعة أديم، ثم يخرز بها، ويزمر فيها، وسميت كوبة، لأن بعضها كوب على بعض، أي: ألزق.
وكب: الوَكَبُ: سواد اللون، من عنب أو غيره إذا نضج، وقد وَكَّبَ العنب تَوْكيباً، إذا أخذ فيه تلوين السواد. واسمه في تلك الحال: مُوَكَّب.
والوَكَبُ: الوسخ، وَكِبَ يَوْكَبُ وَكَباً.
والوَكَبانُ: مشية في درجان، يقال: ظبية وَكُوبٌ، وعنز وكوبٌ، وقد وَكَبَتْ تكِبُ وُكُوباً، ومنه اشتق المَوْكِب، قال:
لهـا أم مـوقـفة وَكُـوبٌ		بحيث الرقو، مرتعها البرير
وناقة مُواكِبةٌ. أي: تساير الموكب.
بوك: لقيته أول بَوْكٍ، أي: أول مرة، ويقال: أول بَوْك وصَوْك وعَوْكٍ، كلها واحد. والبائكة والبوائك: من جياد الإبل.
بكي: البُكاء ممدود ومقصور. بَكَى يَبْكِي.
وباكَيْتُه فبكَيْتُه، أي: كنت أَبْكَى منه.
كأب: الكَأْبة: سوء الهيئة، والانكسار من الحزن في الوجه خاصة. كئب الرجل يكْأَب كَأْباً وكَأْبةً وكَآبةً فهو كئيبً كئبٌ. واكْتَأَب اكْتِئاباً.
بكأ: البَكِيئةُ من الشاء أو الإبل: القليلة اللبن. بَكُؤَتِ الشاة تَبْكُؤُّ بكاءةً وبكوءاً.
والبُكْءُ: نبات كالجرجير. الواحدة: بُكْأَة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الباء** ve onlarla birlikte **"وايء"**.

ك ب و، ك و ب، و ك ب، ب و ك، ب ك ي، ك أ ب، ب ك أ kullanımdadır.

**كبو**: **كبا يَكْبُو كَبْواً فهو كابٍ**; yüzü üzerine kapanınca. Bu, ruh sahibi olan her şey için söylenir. Dedi ki:
إذا استجمعت للمرء فيها أموره		كبا كَبْوةً للوجه لا يستقيلـهـا

Ve **الكِبا**: süprüntülük. Ve **الكِباء**: ağaçtan bir tür ve buhur ve tütsü.

Ve **التراب الكابي**: yerin yüzü üzerinde durmayan (toprak).

Ve **كبا الزند يَكْبُو كَبْواً**; yani: ateş çıkarmadı; ve **أَكْبَى إكباءً** bir lehçedir.

**كوب**: **الكُوبُ**: kulpu olmayan bir testi. Ve hepsi: **أكوابٌ**.

Ve **الكُوبةُ**: satranç. Ve **الكُوبةُ**: bir parça deride toplanan kamışlardır; sonra onunla dikilir ve onunla üflenir; ve **كوبة** diye adlandırıldı; çünkü onların bir kısmı bir kısmının üzerine **كوب** oldu; yani: yapıştırıldı.

**وكب**: **الوَكَبُ**: rengin siyahlığı; olgunlaşınca üzümden veya başkasından. Ve üzüm **وَكَّبَ** olur, **تَوْكيباً**; onda siyahlık rengi almaya başlayınca. Ve onun o hâldeki adı: **مُوَكَّب**.

Ve **الوَكَبُ**: pislik; **وَكِبَ يَوْكَبُ وَكَباً**.

Ve **الوَكَبانُ**: bir merdivende yürüyüş; **ظبية وَكُوبٌ** ve **عنز وكوبٌ** denir. Ve **وَكَبَتْ تكِبُ وُكُوباً**. Ve ondan **المَوْكِب** türetildi. Dedi ki:
لهـا أم مـوقـفة وَكُـوبٌ		بحيث الرقو، مرتعها البرير

Ve **ناقة مُواكِبةٌ**; yani: alaya ayak uydurur.

**بوك**: Ona **أول بَوْكٍ**’ta rastladım; yani: ilk defa. Ve **أول بَوْك وصَوْك وعَوْكٍ** denir; hepsi birdir. Ve **البائكة** ve **البوائك**: develerin iyilerindendir.

**بكي**: **البُكاء** uzatmalı ve kısaltmalıdır. **بَكَى يَبْكِي**.

Ve **وباكَيْتُه فبكَيْتُه**; yani: ondan daha çok ağlayan idim.

**كأب**: **الكَأْبة**: görünüşün kötülüğü ve özellikle yüzde, hüzünden kırılma. Adam **كئب** olur: **يكْأَب كَأْباً وكَأْبةً وكَآبةً**; o da **كئيبً كئبٌ** olur. Ve **واكْتَأَب اكْتِئاباً**.

**بكأ**: **البَكِيئةُ** koyundan veya deveden: sütü az olan. Koyun **بَكُؤَتِ** olur: **تَبْكُؤُّ بكاءةً وبكوءاً**.

Ve **البُكْءُ**: tere gibi bir bitki. Bir tanesi: **بُكْأَة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: بكى

البُكا يُمَدُّ ويُقْصَرُ، فإذا مددت أردت الصوتَ الذي يكون مع البكاء، وإذا قَصَرْتَ أردت الدموعَ وخروجها. قال الشاعر:
بَكَتْ عَيْني وحَقَّ لها بُكاها		وما يُغْني البُكاءُ ولا العَويلُ
وبَكَيْتُهُ وبَكَيْتُ عليه بمعنىً. قال الأصمعي: بَكيْتُ الرجل وبَكَيْتُهُ بالتشديد، كلاهما إذا بكيتَ عليه. وأَبْكَيْتُهُ، إذا صنعتَ به ما يُبْكيهِ. وباكَيْتُه فبَكَيْتُهُ، إذا كنتَ أَبْكى منه. قال الشاعر:
الشمسُ طالعةٌ ليست بكاسـفةٍتَبْكي عليكَ نجومَ الليلِ والقَمرا
واسْتَبْكَيْتُهُ وأَبْكَيْتُهُ بمعنىً. وتَباكى: تكلّف البُكاءَ. والبَكيُّ: الكثير البُكاء، على فَعيلٍ. والبُكيُّ على فُعولٍ: جمع باكٍ.

##### Türkçe

**البُكا** uzatılır ve kısaltılır; uzattığında, ağlama ile birlikte bulunan sesi kast edersin; kısalttığında ise gözyaşlarını ve onların çıkışını kast edersin. Şair dedi ki:
بَكَتْ عَيْني وحَقَّ لها **بُكاها**		وما يُغْني **البُكاءُ** ولا **العَويلُ**
Ve **بَكَيْتُهُ** ve **بَكَيْتُ عليه** bir mânâdadır. **قال الأصمعي**: **بَكيْتُ** adamı ve **بَكَيْتُهُ** (şeddeli), ikisi de, ona ağladığın zaman (kullanılır). Ve **أَبْكَيْتُهُ**, ona, onu ağlatacak şeyi yaptığın zaman (denir). Ve **باكَيْتُه** de, sonra **فبَكَيْتُهُ**, ondan daha çok ağlayan olduğun zaman (dır). Şair dedi ki:
الشمسُ طالعةٌ ليست بكاسـفةٍتَبْكي عليكَ نجومَ الليلِ **والقَمرا**
Ve **اسْتَبْكَيْتُهُ** ile **أَبْكَيْتُهُ** bir mânâdadır. Ve **تَباكى**: ağlamayı zorladı. Ve **البَكيُّ**: çok ağlayan; **فعيل** vezni üzerinedir. Ve **البُكيُّ** **فُعول** vezni üzere: **باكٍ**’nin çoğuludur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: بكى

- بكى يبكي بكا وبكاء، فالبكاء بالمد: سيلان الدمع عن حزن وعويل، ويقال إذا كان الصوت أغلب كالرغاء والثغاء وسائر هذه الابنية الموضوعة للصوت، وبالقصر يقال إذا كان الحزن أغلب، وجمع الباكي باكون وبكي، قال الله تعالى: ﴿خروا سجدا وبكيا﴾ [مريم/58]. وأصل بكي فعول (إلا أنهم قلبوا الواو ياء ثم أدغموها مع الياء)، كقولهم: ساجد وسجود، وراكع وركوع، وقاعد وقعود، لكن قلب الواو ياء فأدغم نحو: جاث وجثي، وعات وعتي، وبكى يقال في الحزن وإسالة الدمع معا، ويقال في كل واحد منهما منفردا عن الآخر، وقوله عز وجل: ﴿فليضحكوا قليلا وليبكوا كثيرا﴾ [التوبة/82] إشارة إلى الفرح والترح وإن لم تكن مع الضحك قهقهة ولا مع البكاء إسالة دمع.
وكذلك قوله تعالى: ﴿فما بكت عليهم السماء والأرض﴾ [الدخان/29]، وقد قيل: إن ذلك على الحقيقة، وذلك قول من يجعل لهما حياة وعلما، وقيل: ذلك على المجاز، وتقديره: فما بكت عليهم أهل السماء.

##### Türkçe

- **بكى** **يبكي** **بكا** ve **بكاء**: Şu hâlde **البكاء** (med ile): hüzün ve feryat sebebiyle gözyaşının akmasıdır; ve ses daha baskın olduğu zaman, **الرغاء** ve **الثغاء** gibi ve ses için konulmuş bu yapıların geri kalanı gibi, denilir. Kısaltma ile ise, hüzün daha baskın olduğu zaman denilir. **الباكي**’nin çoğulu **باكون** ve **بكي**’dir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿خروا سجدا وبكيا﴾ [مريم/58]. **بكي**’nin aslı **فعول**’dür (ancak onlar **الواو**’yu **ياء**’ya çevirdiler, sonra onu **الياء** ile idgam ettiler); onların sözü gibi: **ساجد** ve **سجود**; ve **راكع** ve **ركوع**; ve **قاعد** ve **قعود**. Lâkin **الواو**’yu **ياء**’ya çevirdi, şu misalde olduğu gibi idgam etti: **جاث** ve **جثي**; ve **عات** ve **عتي**. Ve **بكى** hüzünde ve gözyaşı akıtmada birlikte söylenir; ve ikisinden her birinde, diğerinden ayrı olarak, söylenir. Ve O’nun عز وجل sözü: ﴿فليضحكوا قليلا وليبكوا كثيرا﴾ [التوبة/82], sevinç ve keder’e işarettir; kahkaha ile gülme olmasa da ve ağlama ile gözyaşı akıtma olmasa da.

Ve yine O’nun تعالى sözü: ﴿فما بكت عليهم السماء والأرض﴾ [الدخان/29]. Ve denilmiştir ki: Şüphesiz bu hakikat üzerinedir; ve bu, ikisine hayat ve ilim kılan kimsenin sözüdür. Ve denilmiştir ki: Bu mecaz üzerinedir; ve onun takdiri: Şu hâlde onların üzerine göğün ehli ağlamadı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ك ي
بكى على الميت وبكاه وبكى له وبكي عليه وبكاه‏.‏
وفعلت به ما أبكاه وبكاه‏.‏
قال‏:‏ سمية قومي ولا تعجزي وبكي النساء علـى حمـزة واستبكيته فبكى وباكيته فبكيته‏:‏ كنت أبكى منه‏.‏
قال جرير‏:‏ الشمس طالعة ليست بكاسفة تبكي عليك نجوم الليل والقمرا وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ لكن حمزة لا بواكي له ‏"‏ وهو من البكائين‏.‏

##### Türkçe

ب ك ي
**بكى** ölü üzerine ağladı; ve onu ağlattı; ve onun için ağladı; ve onun üzerine ağladı; ve onu ağlattı.
Ve onunla, onu ağlatan şeyi yaptım; ve onu ağlattı.
Dedi: Kavmimi adlandır; ve aciz kalma; ve kadınları **حمزة** üzerine ağlat; ve onu ağlatmasını istedim de ağladı; ve onunla karşılıklı ağladım da onu ağlattım: ondan daha çok ağlardım.
**جرير** dedi: Güneş doğmuştur, tutulmuş değildir; gece yıldızları ve ay senin üzerine ağlar. Ve hadiste: "Lakin **حمزة** için ağlayıcılar yoktur" ve o, ağlayanlardandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ك ي * * بَكَى * يبكي بالكسر * بُكاءً * وهو يمد ويقصر فالبكاء بالمد الصوت وبالقصر الدموع وخروجها و * بَكَاهُ * و * بَكَى * عليه بمعنى * بَكَّاهُ تَبْكِيةً * مثله و * أبكاهُ * إذا صنع به ما يبكيه و * باكاهُ فبَكاهُ * إذا كان * أبكَى * منه ومنه قوله % الشمس طالعة ليست بكاسفة % تُبكي عليك نجوم الليل والقمرا % قلت أورد رحمه الله هذا البيت في ك س ف وجعل النجوم والقمر منصوبة بكاسفة وهنا جعلها منصوبة بقوله تبكي وفيه نظر و * اسْتَبْكاهُ * و * أبْكاهُ * بمعنى و * تَباكَى * تكلف البكاء و * البَكِيُّ * بفتح الباء الكثير البُكاء و * البُكِيُّ * بضم الباء جمع * باكٍ * مثل جالس وجلوس إلا أن الواو قلبت ياء

##### Türkçe

* ب ك ي * **بَكَى**: kırma ile **يبكي**; **بُكاءً**. O, uzatılır ve kısaltılır; böylece ağlama, uzatma ile sestir; kısaltma ile gözyaşları ve onların çıkmasıdır. Ve **بَكَاهُ** ve **بَكَى** عليه, **بَكَّاهُ تَبْكِيةً** anlamındadır; onun gibidir. Ve **أبكاهُ**: ona, onu ağlatacak şeyi yaptığı zaman. Ve **باكاهُ فبَكاهُ**: ondan daha **أبكَى** olduğu zaman. Ve ondandır onun sözü:

% الشمس طالعة ليست بكاسفة %
تُبكي عليك نجوم الليل والقمرا %

Dedim: onu (Allah rahmet etsin) bu beyti **ك س ف**’de zikretti ve yıldızları ve ayı **بكاسفة** ile mansup kıldı; burada ise onları **تبكي** sözüyle mansup kıldı; bunda bir نظر vardır. Ve **اسْتَبْكاهُ** ve **أبْكاهُ** anlam bakımından (aynıdır). Ve **تَباكَى**: ağlamayı tekellüf etti. Ve **البَكِيُّ** (ب’nin fethiyle): çok **بُكاء** sahibi. Ve **البُكِيُّ** (ب’nin zammıyla): **باكٍ**’in cemiidir; **جالس** ve **جلوس** gibi; ancak و, ي’ye çevrildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!بَكَى ) الرَّجُلُ ( *!يَبْكِي *!بُكاءً *!وبُكىً ) ، بضَمِّهما ، يُمَدُّ ويُقْصَرُ ؛ قالَهُ

الفرَّاءُ وغيرُهُ . وظاهِرُه أنَّه لا فَرْقَ بَيْنهما وهو الذي رَجَّحَه شُرَّاحُ الفَصِيحِ والشَّواهِدِ .
وقالَ الرَّاغبُ : بُكىً يُقالُ في الحُزْنِ وإسالَةِ الدَّمْع مَعاً ، ويُقالُ في كلِّ واحِدٍ منهما مُنْفرداً عن الآخرِ ؛ فقَوْلُه تعالى : ﴿فليَضْحَكُوا قَلِيلاً *!وليَبْكُوا كَثيراً﴾ إشارَة إلى الفَرَحِ والتَّرَحِ وإنْ لم يكنْ مَعَ الضحكِ قَهْقَهَه ولا مَعَ *!البُكاءِ إسالَة دَمْعٍ ؛ وكَذلِكَ قَوْله : ﴿فما *!بَكَتْ عليهم السَّماءُ والأرضُ﴾ ؛ وقد قيل : إنَّ ذلِكَ على الحَقيقَةِ وذلك قَوْل مَنْ يَجْعَل له حياةً وعِلْماً ، وقيلَ على المجازِ وتَقْديرُه : فما بَكَتْ عليهم أَهْلُ السّماءِ .
وذَهَبَ ابنُ القَطَّاع وغيرُهُ بأنَّه إذا مَدَدْتَ أَرَدْتَ الصَّوْتَ الذي يكونُ مَعَ البُكاءِ ، وإذا قَصَرْتَ أَرَدْتَ الدُّموعَ وخُروجَها ؛ كما قالَهُ المبرِّدُ ومِثْله في الصِّحاحِ .
وقالَ الرَّاغبُ : البُكاءُ ، بالمدِّ : سَيَلانُ الدُّموعِ عن حُزْنٍ وعَويلٍ ، يقالُ إذا كانَ الصَّوْت أَغْلَب كالرّغاءِ والثُّغاءِ وسَائرِ هذه الأبْنِيَة المَوْضُوعَة للصَّوّتِ ؛ وبالقَصْرِ يُقالُ إذا كانَ الحُزْن أَغْلَب ، انتَهَى .
وقالَ الخَلِيلُ : مَنْ قصره ذَهَبَ به إلى مَعْنى الحُزْنِ ، ومَنْ ذَهَبَ به إلى مَعْنى الصَّوْتِ . وشاهِدُ المَمْدودِ الحدِيثُ : ( فإنْ لم تَجِدُوا بُكاءً *!فَتَبَاكَوْا ) ، وقَوْلُ الخَنْساءِ تَرْثي أَخَاها :
إذا قَبُحَ البُكاء على قَتِيل
رأَيْتُ *!بُكاءَكَ الحَسَنَ الجَمِيلاوشاهِدُ المَقْصورِ أَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ

لابنِ رَواحَةَ :
*!بَكَتْ عَيْنِي وحقَّ لها *!بُكَاها
وما يُغْني البُكاءُ ولا العَويلُوقالَ ابنُ بَرِّي : الصَّحيحُ أنَّه لكَعْبِ بنِ مالِكٍ .
( فهو *!باكٍ ، ج *!بُكاةٌ ) ، وهو مقيسٌ ومَسْموعٌ كقاضٍ وقُضاةٍ وفي العِنايَةِ : هو شائِعٌ في كُتُبِ اللُّغَةِ والقياسُ يَقْتَضيه لكنَّه قالَ في مَرْيَم عن السَّمين : إنَّه لم يُسْمَع .
( *!وبُكِيٌّ ) ، بالضَّمِّ وكَسْرِ الكافِ وتَشْديدِ الياءِ ، وأَصْلُه *!بُكُويٌ على فُعُول كسَاجدٍ وسُجُودٍ قُلِبَ الواوُ ياءً فأُدغم ؛ قالَهُ الرَّاغِبُ .
قالَ شيْخُنا : وهو مَسْموعٌ في الصَّحيحِ ولا يُعْرَفُ في المُعْتلِّ وقد خَرَّجُوا عليه قَوْلُه تعالى ﴿خروا سجداً *!وَبُكيّاً﴾ .
( *!والتَّبْكاءُ ) ، بالفتْحِ ، ( ويُكْسَرُ : البُكَاءُ أَو كَثْرَتُه ) .
( قالَ شيْخُنا : هذا الكَسْرُ الذي صارَ للمصنِّفِ كالعادَةِ في تفْعال لا يُعْرف وتَفْسِيره *!بالبُكاءِ مثْله فالصَّوابُ قَوْله أَو كَثْرَتُه فإنَّ التّفْعالَ مَعْدودٌ لمُبالَغة المَصْدَر على ما عُرِفَ في الصَّرْفِ .
قُلْتُ : الكَسْرُ الذي أَنْكَره شيْخُنا على المصنِّفِ هو قَوْلُ اللّحْيانيّ وكذا تَفْسِيره بالبُكاءِ ، فإنَّه عن اللَّحْيانيِّ أَيْضاً واسْتَدَلَّ بقَوْل بعض نِساءِ الأعْراب في تَأْخيذِ الرِّجال أَخَّذْتُه في دُبَّا مُمَلأٍ مِن المَا مُعَلَّقٍ بتِرْشا فلا يَزَال في تِمْشا وعينُه في *!تِبْكاء ، ثم فَسَّره فقالَ : التِّرْشَا الحَبْلُ ، والتِّمْشا المَشْيُ ، *!والتِّبْكاء:

البُكاء .
قالَ ابنُ سِيدَه : وكانَ حُكْمُ هذا أَنْ تقولَ تَمْشاء *!وتَبْكاء لأنَّهما مِنَ المصادِرِ التي بُنِيَتْ للتّكْثيرِ كالتَّهْذارِ في الهَذْرِ والتَّلْعابِ في اللَّعِبِ ، وغيرِ ذلِكَ مِنَ المَصادِرِ التي حَكَاهَا سِيْبَوَيْه .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : *!التَّبْكاءُ ، بالفتْحِ : كَثْرَةُ البُكاءِ ؛ وأَنْشَدَ :
وأَقْرَحَ عَيْنَيَّ *!تَبْكَاؤُه وأَحْدَثَ في السَّمْعِ مِنِّي صَمَمْ قُلْتُ : ففي قوْلِ المصنِّفِ لَفٌّ ونَشْرٌ غَيْرُ مُرَتَّبٍ فتأَمَّل .
( *!وأَبْكَاهُ : فَعَلَ به ما يُوجِبُ *!بُكاءَه ) ؛ ) ولو قالَ : ما *!يُبْكِيه ، كانَ أَخْصَر .
( *!وبَكَّاهُ على المَيِّتِ ) ؛ ) ولو قالَ على الفَقِيدِ كانَ أَشْمل ؛ ( *!تَبْكِيَةً : هَيَّجَهُ *!للبُكاءِ ) عليه ودَعاهُ إليه ؛ ومنه قَوْلُ الشاعِرِ :
صَفِيَّةُ قُومي ولا تَقْعُدي
*!وبَكِّي النِّساءَ على حَمْزَة ( *!وبَكاهُ *!بُكَاءً وبَكَّاهُ ) تَبْكِيةً ، كِلاهُما بمعْنَى ( *!بَكَى عليه ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن الأصْمعيّ قالَ : وأَبو زَيْدٍ مثْله . ( و ) قيلَ : مَعْناهُما ( رَثاهُ .
( *!وبَكَى ) أَيْضاً : ( غَنَّى ؛ ) وأَنْشَدَ ثَعْلَب :
وكنتُ مَتَى أَرَى زِقّاً صَرِيعاً
يُذاعُ على جَنازَتِه *!بَكَيْتُ فَسَّره فقالَ : أَرادَ غَنَّيْتُ ، فهو ( ضِدٌّ ) ، جَعَلَ البُكاءَ بمنْزِلَةِ الغِناء ، واسْتَجازَ ذلِكَ لأنَّ البُكاءَ كَثيراً ما يَصْحبُه الصَّوْت كما يَصْحَبُ الصَّوْت الغِناء . وبه يُرَدُّ ما قالَهُ

شيْخُنا إنَّ هذا الإطلاقَ إنَّما وَرَدَ بالنِّسْبَةِ إلى الحَمامِ وشبهِهِ ، أمَّا إطْلاقه على الآدَمِييِّن فغَيْرُ مَعْروفٍ ، قالَ : ثم جعله البُكَاء بمعْنَى الغِناءِ مَعَ الرّثاءِ ونَحْوه مِن الأَضْدادِ لا يَخْفَى ما فيه ، فتأَمَّل .
قُلْتُ : تَظْهرُ الضّدِّيّةُ على الأَغْلبِيَّة فإنَّ الرِّثاءَ غالِباً يَصْحَبُه الحُزْنُ والغِناءُ غالِباً يَصْحَبُه الفَرَحُ ، فلا وَجْه للتَّأَمّل فيه .
( *!والبَكَى ) ، مَقْصوراً : ( نَباتٌ ) ، أَو شَجَرٌ ، ( الواحِدَةُ *!بَكَاةٌ ) ، كحَصَاةٍ .
وقالَ أَبو حنيفَةَ *!البَكَاةُ مثلُ البَشامَةِ لا فَرْقَ بَيْنهما إلاَّ عنْدَ العالِمِ بهما ، وَهُما كَثيراً ما يَنْبتانِ مَعاً ، وإذا قُطِعَتِ البَكَاءُ هُرِيقَت لَبناً أَبْيض .
قْلْتُ : ولعلَّ هذا وَجْهُ تَسْمِيَته *!بالبَكَى .
( وذُكِرَ في الهَمْزِ ) ، قالَ هناك : البَكءُ *!والبَكَى نَباتٌ واحِدَتُهما بهاءٍ .
وقالَ ابنُ سِيدَه وقَضَيْنا على أَلِفِ *!البُكَى بالياءِ لأنَّها لامٌ لوُجُودِ بكى وعَدَم بكو .
( *!والبَكِيُّ ، كرَضِيَ ) ؛ ) ولو قالَ كغَنِيّ كانَ أَصْرَح ، وقد تقدَّمَ له وَزْن بَقِي بمثْلِهِ ، وتقدَّمَ الكَلامُ عليه ؛ ( الكَثيرُ البُكاءِ ) ، على فَعيلٍ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( *!والتَّباكِي : تَكَلُّفُه ) ؛ ) كما في الصِّحاحِ .
ومنه الحدِيثُ : ( فإنْ لم تَجِدُوا بُكاءً فَتَبَاكَوْا ) .
فقولُ شيخِنا فيه نَظَرٌ مَرْدودٌ .
( *!والبَكَّاءُ ، ككَتَّانٍ : جَبَلٌ بمكَّةَ ) على طَرِيقِ التَّنْعيمِ عن يمينِ مَنْ يَخْرُج مُعْتَمراً .
( *!وباكويَةُ : د بالعَجَمِ ) مِن نواحِي الدَّرْبَنْد مِن نواحِي الشَّرَوان ، فيه عينُ نَفْطٍ أَسْود

وأَبْيض ، وهناك أَرضٌ لا تَزالُ تَضْطَرِمُ ناراً ، عن ياقوت .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!بَكَيْتُه *!وبَكَيْتُ عليه بمعْنىً ، كما في الصِّحاحِ . وكذا بَكَى له ، كما في كُتُبِ الأفْعالِ .
وقيلَ : *!بَكَاهُ : للتَّأَلُّمِ ، وبَكَى عليه للرِّقَّةِ ؛ ومنه قَوْلُ بعضِ المُولّدِين :
ما إنْ *!بَكَيْتُ زَماناً
إلاَّ بَكَيْتُ عليه وقيلَ : أَصْلُ *!بَكَيْته *!بَكَيْت منه .
قالَ شيْخُنا : وبَكَى يَتَعدَّى *!للمُبْكَى عليه بنَفْسِه وباللامِ وعلى ، وأَمَّا *!المَبْكِي به فإنَّما يُعدَّى إليه بالباءِ ، قالَهُ في العِنايَةِ .
*!واسْتَبْكاهُ : طَلَبَ منه البُكاءَ .
وفي الصِّحاحِ : *!واسْتَبْكَيْتُه *!وَأَبْكَيْتهُ بمعْنىً .
*!وباكَيْتُه *!فَبَكَيْتُه *!أَبْكُوه : كُنْتُ *!أَبْكَى منه ؛ وأَنْشَدَ لجريرٍ :
الشمسُ طالعةٌ ليستْ بكاسفةٍ
*!تَبْكِي عليكَ نُجومَ الليلِ والقَمَرافيه خِلافٌ ذَكَرْناهُ في بعضِ الرّسائِلِ الصَّرْفيةِ .
ورجُلٌ عَيِيٌّ *!بَكِيٌّ : لا يَقْدرُ على الكَلامِ ؛ قالَهُ المبرِّدُ في الكامِلِ ، *!والبَكَّاءُ ، ككَتَّانٍ : لَقَبُ ربيعَةَ بنِ عَمْرو بنِ عامِرِ بنِ ربيعَةَ بنِ عامِرِ بنِ صَعْصعَةَ ، أَبي قَبيلَةَ منهم : زيادُ ابنُ عبدِ اللَّهِ *!البَكَّائيّ رَاوِي المَغازِي عن ابنِ إسْحاق .
وأَيْضاً لَقَبُ الهَيْثَم بنِ جماز

الحَنَفيّ الكُوفيّ لكَثْرةِ *!بُكائِهِ وعِبادَتِه ، رَوَى عنه هَيْثم وخليدٌ .
وأَيْضاً : لَقَبُ أَبي سُلَيم يَحْيَى بنِ سَلْمان مَوْلَى القاسِمِ بنِ الفَضْل الأَزْدي البَصْرِيّ عن ابنِ عُمَر ، ضَعيفٌ .
وأَيْضاً ، لَقَبُ أَبي بكْرٍ محمدِ بنِ إبراهيمَ بنِ عليِّ بنِ حَسْنَوَيْه الزَّاهِدِ الورَّاق الحَسْنَويّ ، مِن شيوخِ الحاكِمِ أَبي عبدِ اللَّهِ ، وقالَ : كانَ مِن *!البَكَّائِين مِن خشْيَةِ اللَّهِ .
وأَيْضاً : لَقَبُ الشيخِ عليَ نَزيل الخَلِيل ، كانَ كَثيرَ البُكَاءِ ، وله زاويَةٌ وأَتْباعٌ ، وكانَ المَنُصورُ قَلاوُون يُعَظِّمُه كثيراً ، تُوفي سنة 670 .
وفي الصَّحابَةِ مِمَّنْ يُلَقَّبُ بذلِكَ جماعَةٌ .
*!وباكُوْيَه : جَدُّ محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ أَحمدَ الشِّيرازيّ الصُّوفيّ ، رَوَى عنه أَبو بكْرِ بنُ خَلَف وأَبو القاسِمِ القُشَيْريُّ .

##### Türkçe

: ( **بَكَى** ) adam ( **يَبْكِي** **بُكاءً** **وبُكىً** ) (diye) ağladı; ikisinin de zammesiyle; uzatılır ve kısaltılır; bunu

Ferrâ ve başkası söylemiştir. Zâhiri, ikisi arasında fark olmadığıdır; bu da **الفَصِيح** ve şevâhid şârihlerinin tercih ettiği şeydir.
Râgıb dedi ki: **بُكىً** hüzünde ve gözyaşını akıtmada birlikte söylenir; ikisinden her birinde de ötekinden ayrı olarak söylenir; şu halde Yüce’nin sözü: ﴿Az gülsünler **وليَبْكُوا** çok﴾ sevinç ve kedere işarettir; her ne kadar gülmeyle birlikte kahkaha ve **البُكاءِ** ile birlikte gözyaşı akıtma olmasa da; yine bunun gibi O’nun sözü: ﴿Gök ve yer onlara **بَكَتْ** olmadı﴾; ve denilmiştir ki: bu hakikat üzeredir; bu, ona hayat ve ilim kılanın sözüdür; ve mecaz üzeredir denilmiştir; takdiri: göğün ehli onlara ağlamadı.
İbnü’l-Kattâ‘ ve başkası, uzattığında ağlamayla birlikte olan sesi kastettiğin, kısalttığında ise gözyaşlarını ve onların çıkışını kastettiğin görüşüne gitti; Müberrid’in söylediği gibi; **الصِّحاح**’ta da bunun benzeri vardır.
Râgıb dedi ki: **البُكاءُ** (med ile): hüzün ve feryat sebebiyle gözyaşlarının akmasıdır; ses daha baskın olduğunda, **الرّغاءِ** ve **الثُّغاءِ** ve ses için konulmuş bu yapıların diğerleri gibi, söylenir; kasr ile ise hüzün daha baskın olduğunda söylenir; bitti.
Halîl dedi ki: Kim onu kısaltırsa onu hüzün manasına götürmüştür; kim onu ses manasına götürmüştür. Meddlinin şahidi hadis: (Eğer **بُكاءً** bulamazsanız **فَتَبَاكَوْا**) ve Hansa’nın kardeşine mersiye söylerken sözü:
Eğer bir ölü üzerine ağlamak çirkin olursa
Senin güzel, hoş **بُكاءَكَ**’ını gördüm
Kasrın şahidi, Cevherî’nin İbn Revâha için inşad ettiği:
Gözüm **بَكَتْ** ve onun **بُكَاها**’sı hak oldu
Ağlamak da feryat da fayda vermez
İbn Berrî dedi ki: sahih olan, onun Ka‘b b. Mâlik’e ait olduğudur.
( O **باكٍ**’dir; çoğulu **بُكاةٌ** ) ve bu, قياس ve semâ‘dır; **قاضٍ** ve **قُضاةٍ** gibi. Ve **العِنايَة**’de: dil kitaplarında yaygındır ve kıyas onu gerektirir; fakat Semîn’den Meryem hakkında: işitilmemiştir, dedi.
( **وبُكِيٌّ** ), zamme ile, kâfın kesresi ve yâ’nın şeddelenmesiyle; aslı **بُكُويٌ**’dir; **فُعُول** üzere, **سَاجدٍ** ve **سُجُودٍ** gibi; vâv yâ’ya çevrildi, sonra idğam edildi; bunu Râgıb söyledi.
Şeyhimiz dedi ki: sahihte işitilmiştir; mu‘tellde bilinmez; ve bunun üzerine Yüce’nin sözü ﴿Secde ederek ve **وَبُكيّاً** yere kapandılar﴾ çıkarımını yaptılar.
( **والتَّبْكاءُ** ), fetha ile, (ve kırılır: **البُكَاءُ** yahut onun çokluğu).
( Şeyhimiz dedi ki: musannifin âdet üzere **تِفْعال**’da kendisine olan bu kesre bilinmez; ve onun **بالبُكاءِ** diye tefsiri de onun gibidir; doğru olan, “yahut onun çokluğu” demesidir; çünkü **التّفْعالَ** sarfta bilindiği üzere masdarın mübalağası için sayılmıştır.
Dedim ki: Şeyhimizin musannife inkâr ettiği kesre, Lihyânî’nin sözüdür; yine onun **بالبُكاءِ** diye tefsiri de böyledir; çünkü o da Lihyânî’dendir. Ve bedevî kadınlarından birinin erkekleri bağlama hakkında sözünü delil getirdi: “Onu, suyla doldurulmuş bir **دُبَّا** içinde, **تِرْشا** ile asılı olarak bağladım; artık **تِمْشا** içinde durup durur ve gözü **تِبْكاء**’dadır.” Sonra tefsir etti ve dedi ki: **التِّرْشَا** iptir; **التِّمْشا** yürüyüştür; **والتِّبْكاء**:
**البُكاء**.
İbn Sîde dedi ki: bunun hükmü, **تَمْشاء** ve **تَبْكاء** demendir; çünkü ikisi, **التَّهْذارِ**’ın **الهَذْرِ**’de ve **التَّلْعابِ**’ın **اللَّعِبِ**’de olduğu gibi, çokluk için bina edilmiş masdarlardandır; Sîbeveyh’in hikâye ettiği masdarlardan bunun dışındakiler gibi.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **التَّبْكاءُ**, fetha ile: ağlamanın çokluğudur; ve inşad etti:
Onun **تَبْكَاؤُه**’u iki gözümü yaraladı ve bende işitmede sağırlık meydana getirdi
Dedim ki: musannifin sözünde tertipsiz bir لفّ ve نشر vardır; düşün. )
( **وأَبْكَاهُ**: onun **بُكاءَه**’ını gerektiren şeyi ona yaptı ); ) “onu **يُبْكِيه**” deseydi daha kısa olurdu.
( **وبَكَّاهُ** ölü üzerine ); ) “kayıp üzerine” deseydi daha kapsamlı olurdu; ( **تَبْكِيَةً**: onu **للبُكاءِ** için coşturdu ) onun üzerine ve ona çağırdı; ondan şairin sözü:
Safiyye, kavmimin (kadını), oturma
Ve kadınları Hamza üzerine **وبَكِّي**
( **وبَكاهُ** **بُكَاءً** ve **بَكَّاهُ** ) **تَبْكِيةً**, ikisi de ( **بَكَى عليه** ) manasındadır; ) Cevherî bunu Asma‘î’den nakletti; dedi ki: Ebû Zeyd de onun gibidir. ( Ve ) denildi ki: ikisinin manası ( onu mersiye etti ).
( **وبَكَى** ) ayrıca: ( şarkı söyledi ); ) Sa‘leb inşad etti:
Ne zaman yere serilmiş bir tulum görsem
Cenazesi üzerine yayılırken **بَكَيْتُ**
Onu tefsir etti ve dedi ki: “şarkı söyledim”i kastetti; o ( zıttır ); ağlamayı şarkı söyleme menzilesine koydu; bunu caiz gördü; çünkü ağlamaya çoğu kez ses eşlik eder, sesin şarkıya eşlik ettiği gibi. Bununla, Şeyhimizin “bu إطلاق ancak güvercin ve benzeri nispetinde varid olmuştur; ama âdemoğulları için إطلاقı bilinmez” dediği reddedilir. Dedi ki: sonra onu mersiye ve benzeriyle birlikte ağlamayı şarkı manasına kılması, zıtlar cümlesindendir; onda olan şey gizli değildir; düşün.
Dedim ki: zıtlık, galibiyet üzerinedir; çünkü mersiyeye çoğunlukla hüzün eşlik eder, şarkıya çoğunlukla sevinç eşlik eder; onda düşünmeye yer yoktur.
( **والبَكَى** ), maksur olarak: ( bir bitkidir ), yahut ağaçtır; ( bir tanesi **بَكَاةٌ** ), **حَصَاةٍ** gibi.
Ebû Hanîfe dedi ki: **البَكَاةُ** **البَشامَةِ** gibidir; ikisi arasında, onları bilenin yanında ancak fark vardır; ve ikisi çoğu kez birlikte biter; **البَكَاءُ** kesilince beyaz süt dökülür.
Dedim ki: belki de onun **بالبَكَى** diye adlandırılmasının vechi budur.
( Hemzede zikredildi ); orada dedi ki: **البَكءُ** ve **البَكَى** bir bitkidir; ikisinin bir tanesi هاء iledir.
İbn Sîde dedi ki: **البُكَى**’nın elifine yâ ile hükmettik; çünkü o, **بكى**’nın varlığı ve **بكو**’nun yokluğu sebebiyle lâm’dır.
( **والبَكِيُّ**, **كرَضِيَ** ); ) “**كغَنِيّ** gibi” deseydi daha açık olurdu; ve onun için **بَقِي** vezni bunun gibisiyle geçmişti; ve onun hakkında söz geçmişti; ( çok ağlayan ), **فَعيلٍ** üzere; Cevherî onu nakletti.
( **والتَّباكِي**: onu tekellüf etmektir ); ) **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ondan hadis: (Eğer **بُكاءً** bulamazsanız **فَتَبَاكَوْا**).
Şeyhimizin bunda sözü, reddedilmiş bir nazardır.
( **والبَكَّاءُ**, **ككَتَّانٍ**: Mekke’de bir dağdır ) Ten‘îm yolu üzerinde, umre yaparak çıkanın sağında.
( **وباكويَةُ**: Acem’de bir beldedir ) Şirvân taraflarından Derbend taraflarındandır; onda siyah neft pınarı vardır.

Ve **أَبْيض**; ve orada, yakut(lar)dan, ateş olarak hâlâ tutuşup duran bir yer vardır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**بَكَيْتُه** ve **بَكَيْتُ عليه** bir mânâdadır; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Yine **بَكَى له** de böyledir; **كُتُبِ الأفْعالِ**’da olduğu gibi.
Ve denildi ki: **بَكَاهُ**: acı duyma içindir; **بَكَى عليه** ise incelik/şefkat içindir; bundan, müvelledlerden bazısının sözü:
Zamana **بَكَيْتُ** değilim
Ancak ona **بَكَيْتُ**
Ve denildi ki: **بَكَيْته**’nin aslı **بَكَيْت منه**’dir.
Şeyhimiz dedi ki: Ve **بَكَى**; **للمُبْكَى عليه**’ye bizzat kendisiyle, ve **اللام** ile ve **على** ile geçişli olur; أما **المَبْكِي به** ise ancak **الباء** ile ona geçişli kılınır; bunu **العِنايَة**’de söylemiştir.
**واسْتَبْكاهُ**: ondan ağlamayı talep etti.
Ve **الصِّحاح**’ta: **واسْتَبْكَيْتُه** ve **وَأَبْكَيْتهُ** bir mânâdadır.
**وباكَيْتُه**; sonra **فَبَكَيْتُه أَبْكُوه**: ondan daha çok **أَبْكَى** idim; ve Cerîr’den inşâd etti:
Güneş doğmuştur, tutulmuş değildir,
**تَبْكِي** sana gece yıldızları ve ay—
Bunda, bazı sarfî risalelerde zikrettiğimiz bir ihtilâf vardır.
Ve **بَكِيٌّ** (ayıy) bir adam: konuşmaya güç yetiremez; bunu Müberred **الكامِل**’de söylemiştir. Ve **البَكَّاءُ**, **كَتَّانٍ** gibi: Rabîa b. Amr b. Âmir b. Rabîa b. Âmir b. Sa‘saa’nın lakabıdır; onlardan bir kabilenin babasıdır: İbn İshâk’tan megâzî rivayet eden, Ziyâd b. Abdullâh **البَكَّائيّ**.
Ve ayrıca: **بُكائِهِ** ve ibadetinin çokluğundan dolayı, Hanefî Kûfî, Heysem b. Cemâz’ın lakabıdır; ondan Heysem ve Halîd rivayet etti.
Ve ayrıca: İbn Ömer’den (rivayet eden) Basrî Ezdî, Kâsım b. el-Fadl’ın mevlâsı, Ebû Süleym Yahyâ b. Selmân’ın lakabıdır; zayıftır.
Ve ayrıca: Hâkim Ebû Abdullâh’ın şeyhlerinden, zâhid verrâk Hasnevî, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. Alî b. Hasnevayh’ın lakabıdır; ve dedi ki: Allah korkusundan **البَكَّائِين**’dendi.
Ve ayrıca: Şeyh Ali, Halîl’in nâzili, lakabıdır; çok ağlayan idi; onun bir zâviyesi ve tâbileri vardı; ve el-Mansûr Kalâvûn onu çok tazim ederdi; 670 senesinde vefat etti.
Ve sahâbede, bununla lakaplanan bir cemaat vardır.
**وباكُوْيَه**: sûfî Şîrâzî, Muhammed b. Abdullâh b. Ahmed’in dedesidir; ondan Ebû Bekr b. Halef ve Ebû’l-Kâsım el-Kuşeyrî rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: بكى

بَكَى
1 بَكَى بك بكى بكي كي , aor. بَكِىَ , (Msb, K,) inf. n. بُكَآءٌ and بُكًا (S, Msb, K) and مَبْكًى, (Har p. 11,) He wept; i. e. he lamented, or grieved, shedding tears at the same time; and he lamented, or grieved, alone; and he shed tears alone: (Er-Rلghib, TA:) accord. to some, the preferable opinion is, that there is no difference between بُكَآءُ and بُكًا: (TA:) or the former means the crying, or uttering of the voice [of lamentation], (S, IKtt, Msb, TA, &c.,) that accompanies البُكَآء [so in copies of the S and in the TA, but correctly البُكَا]; (S, IKtt, TA;) and the latter (بُكًا), the shedding of tears: (S, IKtt, Msb, TA, &c.:) or the former, i. e. with medd, means the shedding of tears by reason of lamentation, or grief, and raising of the voice, or crying, [at the same time,] when the voice is predominant, being like رُغَآءٌ, and ثُغَآءٌ and other words of the same form applied to denote the uttering of a cry or of the voice; and the latter, [the shedding of tears &c.] when lamentation, or grief, is predominant: (Er-Rلghib, TA:) or by the former is meant the crying, or uttering of the voice [of lamentation]; and by the latter, the lamenting, or grieving. (Kh, TA.) تَبْكَآءٌ and تِبْكَآءٌ [may be inf. ns. of بَكَى or of ↓ بَكَّى, and] signify the same as بُكَآءٌ: or much بُكَاء [or weeping, &c.]: (K:) MF asserts that تِبْكَآءٌ (with kesr) and the former of these explanations are unknown; but both the word and the explanation are mentioned by Lh, as used in a form of words uttered by Arab women of the desert to fascinate men: ISd, however, says that it should be تَبْكَآء, because it is an inf. n. of a class formed to denote muchness [of the attribute signified by the verb], like تَهْذَارٌ and تَلْعَابٌ &c.; and IAar says that تَبْكَاءٌ, with fet-h, has the latter of the two significations assigned to it above. (TA.) [See what is said of the measure تِفْعَالٌ voce بَيَّنَ.] You say, بَكَى لَهُ (MF, TA) and بَكَى عَلَيْهِ, (S, Msb, K, MF,) meaning [He wept] for, or over, him, or it: and only بَكَى بِهِ [or thus and also بَكَىمِنْهُ as appears from what follows] when meaning [He wept] because, or in consequence, of it: ('Inلyeh, MF, TA:) and بَكَاهُ and ↓ بَكَّاهُ, (As, AZ, S, Msb, K,) inf. n. of the former بُكَآءٌ (K) [and بُكًا], and of the latter تَبْكِيَةٌ, (TA,) signify the same as بَكَى عَلَيْهِ; (As, AZ, S, Msb, * K;) the object being a man: (As, S:) and (or as some say, TA) he wept for, or over, him, i. e., one dead; or did so, and enumerated his good qualities or actions; syn. رَثَاهُ: (K:) or, as some say, بَكَاهُ means [he wept because, or in consequence, of it, i. e.,] on account of being pained: and بَكَى عَلَيْهِ, [he wept for, or over, him,] by reason of tenderness of heart, or compassion: and [hence] it is said that بَكَيْتُهُ is originally بَكَيْتُ مِنْهُ: (TA:) [and ↓ بَكَّاهُ may have an intensive, or a frequentative, meaning; for it is said that] بَكِّى, addressed to the eye, signifies weep thou much, and repeatedly. (Ham p. 461.) ― -b2- [Hence,] بَكَت السَّحَابَةُ (assumed tropical:) The cloud rained. (Msb.) ― -b3- بَكَى also means He sang: [in the CK, وبَكَى عَنِّى is erroneously put for وبَكَى غَنَّى:] thus it has two contr. significations: (K, TA:) accord. to MF, it has this meaning only in relation to the pigeon and the like; but it is also used in this sense when said of a man, as in a verse cited voce جَنَازَةٌ, q. v. : and he observes that the assertion of its having two contr significations requires consideration, seeing that it is also said to signify رَثَى; [for in the performance of رِثَآء, it is a common practice to sing;] but رِثَآء is generally accompanied by lamentation, and غِنَآء by rejoicing. (TA.) ― -b4- بَاكَيْتُهُ فَبَكَيْتُهُ: see 3.

2 بَكَّىَ see 1, in three places: -A2- and see also 4.

بَاكَيْتُهُ فَبَكَيْتُهُ
3 بَاكَيْتُهُ فَبَكَيْتُهُ باكيته فبكيته باكيته فبكيتة , (S, TA,) aor. of the latter أَبْكُوهُ, (TA,) or أَبْكِيهِ, retaining its original form, accord. to a rule observed in the case of a verb having an infirm letter [for its second or third radical] lest a verb with a radical ى should be confounded with one having a radical و, (Ham p. 670,) i. e. [I vied with him, or strove to exceed him, in weeping, and I exceeded him therein, or] I was a greater weeper (أَبْكَى) than he. (S, TA.)

ابكاهُ
4 ابكاهُ أبكاه أبكى ابكاه ابكاة بكي [He made him, or caused him, to weep; or] he did to him what made him to weep; (S, K;) as also ↓ استبكاهُ. (S.) And عَلَيْهِ ↓ بكّاهُ, inf. n. تَبْكِيَةٌ, He excited him to weep for him, or it; (K, TA;) namely, a person dead, (K,) or a thing lost. (TA.)

تباكى
6 تباكى تباكى تباكي signifies تَكَلَّفَ البُكَآءَ [i. e. He affected weeping; or endeavoured, or constrained himself, to weep]. (S, K.) Hence, in a trad., فَاـِنْ لَمْ تَجِدُوا بُكَآءً فَتَبَاكَوْا [And if ye experience not weeping, endeavour to weep]: (TA:) [or the words of the trad. are] اُتْلُوا القُرْآنَ وَابْكُوا فَاـِنْ لَمْ تَبْكُوا فَتَبَاكَوْا [Peruse ye the Kur-لn, and weep; or, if ye weep not, endeavour to do so]. (Bd in xix. 59.) ― -b2- And He feigned, or made a show of, weeping. (Har p. 602.)

استبكاهُ
10 استبكاهُ استبكاه استبكاة ٱستبكاه ٱستبكى : see 4. ― -b2- Also He desired, or required, of him weeping. (TA.)

بَكِىٌّ
بَكِىٌّ بك بكى بكي كي One who weeps much; (S, K;) as also ↓ بَكَّآءٌ. (K, but omitted in some copies and in the TA.) -A2- رَجُلٌ عَيِيٌّ بَكِىٌّ, A man unable to speak. (Mbr, TA.) [But perhaps this should be بَكِىْءٌ: see art. بكأ.]

بَكَّآءٌ
بَكَّآءٌ بكآء : see بَكِىٌّ.

بَاكٍ
بَاكٍ باك باكي part. n. of بَكَى [i. e. Weeping, &c.]: (K:) pl. بُكِىٌّ, (S, K,) of the measure فُعُولٌ, with the و changed into ى [and the second dammeh consequently into a kesreh, wherefore it is also, sometimes, pronounced بِكِىٌّ], (S,) and بُكَاةٌ, (K,) which is agreeable with analogy and usage, though said by Es-Semeen to have not been heard. (TA.) [The pl. of the fem., i. e. of بَاكِيَةٌ, is بَاكِيَاتٌ and بَوَاكٍ.]

أَبْكَى
أَبْكَى ذ [A greater weeper, or one who weeps more, than another: see 3]. (S, TA.)

##### Türkçe

بَكَى
1 **بَكَى** بك بكى بكي كي , muzâri‘ **بَكِىَ** , (Msb, K,) mastar ismi **بُكَآءٌ** ve **بُكًا** (S, Msb, K) ve **مَبْكًى**, (Har p. 11,) O ağladı; yani, aynı zamanda gözyaşı dökerek feryat etti, yahut kederlendi; ve yalnız başına feryat etti, yahut kederlendi; ve yalnız başına gözyaşı döktü: (Er-Rلghib, TA:) bazılarına göre, tercih edilen görüş şudur ki **بُكَآءُ** ile **بُكًا** arasında fark yoktur: (TA:) yahut birincisi, **البُكَآء** [S nüshalarında ve TA’da böyle, fakat doğrusu **البُكَا**] ile birlikte bulunan feryat sesinin ağlaması yahut sesin çıkarılmasıdır: (S, IKtt, Msb, TA, vb.,) (S, IKtt, TA;) ve ikincisi (**بُكًا**), gözyaşı dökmedir: (S, IKtt, Msb, TA, vb.:) yahut birincisi, yani medd ile olanı, feryat yahut keder sebebiyle gözyaşı dökme ve (aynı zamanda) sesi yükseltme yahut ağlama demektir; ses baskın olduğunda, **رُغَآءٌ** ve **ثُغَآءٌ** ve aynı vezinde olup bir çığlığın yahut sesin çıkarılmasını bildirmek için kullanılan diğer kelimeler gibi olur; ve ikincisi, [gözyaşı dökme vb.,] feryat yahut keder baskın olduğunda: (Er-Rلghib, TA:) yahut birincisiyle, feryat sesinin ağlaması yahut sesin çıkarılması kastedilir; ve ikincisiyle, feryat etme yahut kederlenme. (Kh, TA.) **تَبْكَآءٌ** ve **تِبْكَآءٌ** [**بَكَى**’nın yahut ↓ **بَكَّى**’nın mastar isimleri olabilir ve] **بُكَآءٌ** ile aynı manaya gelir: yahut çok **بُكَاء** [yahut ağlama, vb.]: (K:) MF, **تِبْكَآءٌ**’un (kesre ile) ve bu açıklamalardan birincisinin bilinmediğini ileri sürer; fakat hem kelime hem açıklama, çöl Arap kadınlarının erkekleri büyülemek için söyledikleri bir söz kalıbında kullanılmış olarak Lh tarafından zikredilmiştir: ancak ISd, bunun **تَبْكَآء** olması gerektiğini söyler; çünkü o, **تَهْذَارٌ** ve **تَلْعَابٌ** vb. gibi, [fiilin bildirdiği vasfın] çokluğunu bildirmek için oluşturulan bir sınıfın mastar ismidir; ve IAar, fetḥa ile **تَبْكَاءٌ**’ın, yukarıda ona verilen iki manadan ikincisine sahip olduğunu söyler. (TA.) [Vezin **تِفْعَالٌ** hakkında **بَيَّنَ** maddesinde söylenene bak.] Sen dersin ki, **بَكَى لَهُ** (MF, TA) ve **بَكَى عَلَيْهِ**, (S, Msb, K, MF,) manası [O ağladı] onun için, yahut onun üzerine, yahut onun hakkında: ve yalnız **بَكَى بِهِ** [yahut böyle ve ayrıca aşağıdakinden anlaşıldığı üzere **بَكَىمِنْهُ**] manası [O ağladı] onun sebebiyle, yahut onun neticesinde, olduğunda: ('Inلyeh, MF, TA:) ve **بَكَاهُ** ve ↓ **بَكَّاهُ**, (As, AZ, S, Msb, K,) birincisinin mastar ismi **بُكَآءٌ** (K) [ve **بُكًا**], ve ikincisinin **تَبْكِيَةٌ**, (TA,) **بَكَى عَلَيْهِ** ile aynı manaya gelir; (As, AZ, S, Msb, * K;) mef‘ûl bir adamdır: (As, S:) ve (yahut bazılarına göre, TA) o, onun için yahut onun üzerine ağladı; yani, bir ölü için; yahut bunu yaptı ve onun iyi vasıflarını yahut fiillerini saydı; eş anlamlısı **رَثَاهُ**: (K:) yahut bazılarına göre, **بَكَاهُ** demektir ki [o, onun sebebiyle, yahut onun neticesinde, yani] acı çektiği için ağladı: ve **بَكَى عَلَيْهِ**, [o, onun için yahut onun üzerine ağladı,] kalp yumuşaklığı yahut merhamet sebebiyle: ve [bundan dolayı] **بَكَيْتُهُ**’nun aslının **بَكَيْتُ مِنْهُ** olduğu söylenmiştir: (TA:) [ve ↓ **بَكَّاهُ** şiddetlendirme yahut tekrarlama manası taşıyabilir; çünkü denilmiştir ki] göze hitap olarak **بَكِّى**, çok ve tekrar tekrar ağla demektir. (Ham p. 461.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **بَكَت السَّحَابَةُ** (mecaz kabul edilen:) Bulut yağmur yağdırdı. (Msb.) ― -b3- **بَكَى** ayrıca, O şarkı söyledi demektir: [CK’de, **وبَكَى عَنِّى** yanlışlıkla **وبَكَى غَنَّى** yerine konmuştur:] böylece onun iki zıt manası vardır: (K, TA:) MF’ye göre, bu mana yalnız güvercin ve benzeriyle ilgili olarak vardır; fakat bu manada bir insan hakkında da kullanılır; **جَنَازَةٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte olduğu gibi, bkz.: ve o, iki zıt manası olduğu iddiasının düşünmeyi gerektirdiğini belirtir; zira onun **رَثَى** manasına geldiği de söylenmiştir; [çünkü **رِثَآء** icrasında şarkı söylemek yaygın bir uygulamadır;] fakat **رِثَآء** genellikle feryatla, **غِنَآء** ise sevinçle birlikte olur. (TA.) ― -b4- **بَاكَيْتُهُ فَبَكَيْتُهُ**: 3’e bak.

2 **بَكَّىَ**: 1’e bak, üç yerde: -A2- ve ayrıca 4’e de bak.

**بَاكَيْتُهُ فَبَكَيْتُهُ**
3 **بَاكَيْتُهُ فَبَكَيْتُهُ** باكيته فبكيته باكيته فبكيته باكيته فبكيتة , (S, TA,) ikincisinin muzâri‘i **أَبْكُوهُ**, (TA,) yahut **أَبْكِيهِ**, aslî şeklini koruyarak; zayıf harf [ikinci yahut üçüncü kök harfi olarak] bulunan bir fiil hakkında gözetilen bir kaideye göre; kök harfi **ى** olan bir fiilin, kök harfi **و** olanla karışmaması için, (Ham p. 670,) yani [onunla ağlamada yarıştım yahut onu geçmeye çalıştım ve onda onu geçtim; yahut] ben ondan daha çok ağlayan (**أَبْكَى**) idim. (S, TA.)

**ابكاهُ**
4 **ابكاهُ** أبكاه أبكى ابكاه ابكاة بكي [O, onu ağlattı; yahut] ona, onu ağlatan şeyi yaptı; (S, K;) bunun gibi ↓ **استبكاهُ**. (S.) Ve **عَلَيْهِ** ↓ **بكّاهُ**, mastar ismi **تَبْكِيَةٌ**, O, onu onun için yahut onun üzerine ağlamaya sevk etti; (K, TA;) yani, bir ölü için, (K,) yahut kaybolmuş bir şey için. (TA.)

**تباكى**
6 **تباكى** تباكى تباكي, **تَكَلَّفَ البُكَآءَ** manasına gelir [yani O, ağlamayı yapmacık yaptı; yahut ağlamaya çabaladı, yahut kendini zorladı]. (S, K.) Bundan dolayı, bir hadiste, **فَاـِنْ لَمْ تَجِدُوا بُكَآءً فَتَبَاكَوْا** [Ve eğer ağlama bulamazsanız, ağlamaya çalışın]: (TA:) [yahut hadisin lafzı şöyledir] **اُتْلُوا القُرْآنَ وَابْكُوا فَاـِنْ لَمْ تَبْكُوا فَتَبَاكَوْا** [Kur’ân’ı okuyun ve ağlayın; yahut, eğer ağlamazsanız, buna çalışın]. (Bd in xix. 59.) ― -b2- Ve O, ağlamayı uydurdu, yahut ağlamayı gösteriş yaptı. (Har p. 602.)

**استبكاهُ**
10 **استبكاهُ** استبكاه استبكاة **ٱستبكاه** **ٱستبكى**: 4’e bak. ― -b2- Ayrıca O, ondan ağlamayı istedi, yahut talep etti. (TA.)

**بَكِىٌّ**
**بَكِىٌّ** بك بكى بكي كي Çok ağlayan kimse; (S, K;) bunun gibi ↓ **بَكَّآءٌ**. (K, fakat bazı nüshalarda ve TA’da düşürülmüştür.) -A2- **رَجُلٌ عَيِيٌّ بَكِىٌّ**, Konuşmaya gücü yetmeyen bir adam. (Mbr, TA.) [Fakat belki bu **بَكِىْءٌ** olmalıdır: **بكأ** maddesine bak.]

**بَكَّآءٌ**
**بَكَّآءٌ** بكآء : **بَكِىٌّ**’ye bak.

**بَاكٍ**
**بَاكٍ** باك باكي **بَكَى**’nın ism-i fâilidir [yani Ağlayan, vb.]: (K:) çoğulu **بُكِىٌّ**, (S, K,) vezni **فُعُولٌ** üzeredir; **و**’nun **ى**’ye çevrilmesiyle [ve bunun sonucu olarak ikinci ḍamme’nin kesreye dönüşmesiyle; bu sebeple bazen **بِكِىٌّ** diye de telaffuz edilir], (S,) ve **بُكَاةٌ**, (K,) ki bu, kıyas ve kullanıma uygundur; her ne kadar Es-Semeen tarafından işitilmemiş olduğu söylenmişse de. (TA.) [Müennesin, yani **بَاكِيَةٌ**’nin çoğulu **بَاكِيَاتٌ** ve **بَوَاكٍ**’dir.]

**أَبْكَى**
**أَبْكَى** ذ [Bir başkasından daha çok ağlayan, yahut daha fazla ağlayan: 3’e bak]. (S, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَكَى
بَكَى I ( n. ac. بُكًى [ 9 ] ,  بُكَآء [ 24A ] ),
a.  Wept, cried, shed tears; wailed; lamented, grieved.

بَكَّيَ
بَكَّيَ II ,
a.  Wept over, for; bewailed, wailed over.

b.  see IV .

أَبْكَيَ
أَبْكَيَ IV ,
a.  Made to weep, moved to tears.

بُكَي
بُكَي 9 ,
a.  see 24 .

بَاْكِيَة
بَاْكِيَة 21t , ( pl. بَوَاكٍ [ 41 ] ),
a.  Wailing-woman.

بُكَاْي
بُكَاْي 24 ,
a.  Weeping, tears.

بَكِيّ
بَكِيّ 25 ,
a.  Tearful.

##### Türkçe

بَكَى
بَكَى I ( i. ac. **بُكًى** [ 9 ] , **بُكَآء** [ 24A ] ),
a. Ağladı, feryat etti, gözyaşı döktü; inledi; ağıt yaktı, kederlendi.

بَكَّيَ
بَكَّيَ II ,
a. Üzerine, için ağladı; ağıt yaktı, üzerine feryat etti.

b. IV’e bak.

أَبْكَيَ
أَبْكَيَ IV ,
a. Ağlattı, gözyaşına sevk etti.

بُكَي
بُكَي 9 ,
a. 24’e bak.

بَاْكِيَة
بَاْكِيَة 21t , ( çoğ. **بَوَاكٍ** [ 41 ] ),
a. Ağıtçı kadın.

بُكَاْي
بُكَاْي 24 ,
a. Ağlama, gözyaşları.

بَكِيّ
بَكِيّ 25 ,
a. Gözyaşlı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بكي
بَكَى - يَبْكِي - بَاكِي - بَاكِيْن - بُكِيِّا - أَبْكـى - يُبْكِي
بَكى - يَبْكِي + كائن + على شيء أو أمر: يقوم بالفعل المعروف الدال على شدة الانفعال والتأثر من الشيء أو الأمر: يدمع ويتهيج جلد وجهه ويحتقن ويقطب حاجبيه ويصدر صوتاً خاصاً من فرط التأثر وفيض المشاعر، وقد يكون التأثر وفيض المشاعر ألماً أو حزناً أو خشوعاً
﴿فما بكت عليهم السماء والأرض﴾
بَاكِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " "
بَاكِيْن: جمع " بَاكِي"
بُكِيِّا: حال من " بَاكِيْن ": وهم باكون
أَبْكى - يُبْكِي: على وزن" أفعل" من " بَكَى - يَبْكِي ": جعل آخر " يَبْكِي ": آلمه أو أحزنه أو أثر فيه بالمشاعر فجعله يبكي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الوجه التعبيرية بدرجات الانفعال المختلفة "، وهي:
ضَحِكَ - يَضْحَكُ، بَسَمَ - يَبْسِمُ، بَسَرَ - يَبْسُرُ، عَبَسَ - يَعْبِسُ، كَلَح - يَكْلَحُ، بَكى - يَبْكِي

بَكى - يَبْكِي
ألماً ُ	﴿فليضحكوا قليلا وليبكوا كثيرا جزاء بما كانوا يكسبون(82)﴾ التوبة ﴿وتضحكون ولا تبكون(60)﴾ النجم
خشوعاً	﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا(109)﴾ الإسراء ﴿أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا(58)﴾ مريم
 	﴿فما بكت عليهم السماء والأرض وما كانوا منظرين(29)﴾ الدخان
ألماً	﴿وجاءوا أباهم عشاء يبكون(16)﴾ يوسف
بُكيِّا
 ﴿أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هديناواجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا (58)﴾ مريم ﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا(109)﴾ الإسراء
أبكى - يُبْكي
 ﴿وأنه هو أضحك وأبكى(43)﴾ النجم
مختار الصحاح
● [بكي] ب ك ي: بَكَى يبكي بالكسر بُكاءً وهو يمد ويقصر فالبكاء بالمد الصوت وبالقصر الدموع وخروجها و بَكَاهُ و بَكَى عليه بمعنى بَكَّاهُ تَبْكِيةً مثله و أبكاهُ إذا صنع به ما يبكيه و باكاهُ فبَكاهُ إذا كان أبكَى منه ومنه قوله الشمس طالعة ليست بكاسفة تُبكي عليك نجوم الليل والقمرا قلت أورد رحمه الله هذا البيت في ك س ف وجعل النجوم والقمر منصوبة بكاسفة وهنا جعلها منصوبة بقوله تبكي وفيه نظر و اسْتَبْكاهُ و أبْكاهُ بمعنى و تَباكَى تكلف البكاء و البَكِيُّ بفتح الباء الكثير البُكاء و البُكِيُّ بضم الباء جمع باكٍ مثل جالس وجلوس إلا أن الواو قلبت ياء
الراغب
بكى
- بكى يبكي بكا وبكاء، فالبكاء بالمد: سيلان الدمع عن حزن وعويل، ويقال إذا كان الصوت أغلب كالرغاء والثغاء وسائر هذه الابنية الموضوعة للصوت، وبالقصر يقال إذا كان الحزن أغلب، وجمع الباكي باكون وبكي، قال الله تعالى: }خروا سجدا وبكيا﴿[مريم/58]. وأصل بكي فعول (إلا أنهم قلبوا الواو ياء ثم أدغموها مع الياء)، كقولهم: ساجد وسجود، وراكع وركوع، وقاعد وقعود، لكن قلب الواو ياء فأدغم نحو: جاث وجثي، وعات وعتي، وبكى يقال في الحزن وإسالة الدمع معا، ويقال في كل واحد منهما منفردا عن الآخر، وقوله عز وجل:﴾فليضحكوا قليلا وليبكوا كثيرا{ [التوبة/82] إشارة إلى الفرح والترح وإن لم تكن مع الضحك قهقهة ولا مع البكاء إسالة دمع.
وكذلك قوله تعالى: }فما بكت عليهم السماء والأرض{ [الدخان/29]، وقد قيل: إن ذلك على الحقيقة، وذلك قول من يجعل لهما حياة وعلما، وقيل: ذلك على المجاز، وتقديره: فما بكت عليهم أهل السماء.
ملخص اللسان
1.    بَكَى يَبْكِي بُكاءً وبُكىً؛ البُكاء إذا مَدَدْتَ أَردتَ الصوتَ الذي يكون مع البكاء، وإذا قَصرت أَردتَ الدموع وخروجها؛
2.    فإن لم تجدوا بُكاءً فَتَبَاكَوْا أَي تَكَلَّفُوا البُكاء،
3.    : بَكَيْت الرجلَ وبَكَّيْته، إذا بَكَيْتَ   عليه،
4.    وأَبْكَيته إذا صنعت به ما يُبْكِيه،
5.    والتِّبْكاءُ البُكاء،
6.    وباكَيْتُ فلاناً فَبَكَيْتُه إذا كنتَ أَكثرَ بُكاءً منه.
7.    وتَباكى:   تَكَلَّف البُكاءَ.
8.    والبَكِيُّ: الكثير البُكاء،
9.     وأَبْكَى الرجلَ: صَنَع به ما يُبْكيه.
10.                       وبَكَّاه على الفَقيدِ:   هَيَّجه للبكاء عليه ودعاه إليه؛
11.                       وبَكَاه بُكاءً وبَكَّاه:بَكَى عليه ورثاه؛
12.                       والبَكَى: نبت أَو شجر،
13.                        البَكاة مثلُ البَشامة لا فرق بينهما إلا عند العالم بهما،
لسان العرب
● -    بكا: البُكاء يقصر ويمد؛ قاله الفراء وغيره، إذا مَدَدْتَ أَردتَ الصوتَ   الذي يكون مع البكاء، وإذا قَصرت أَردتَ الدموع وخروجها؛ قال حسان بن   ثابت، وزعم ابن إسحق أَنه لعبد الله بن رواحة وأَنشده أَبو زيد لكعب بن   مالك في أَبيات:   بَكَتْ عيني، وحقَّ لها بُكاها،   وما يُغْني البُكاءُ ولا العَويلُ   على أَسَد الإلهِ غَداةَ قالوا:   أَحَمْزَةُ ذاكم الرجلُ القتيلُ؟   أُصِيبَ المسلمون به جميعاً   هناك، وقد أُصيب به الرسولُ   أَبا يَعْلى لك الأَركانُ هُدَّتْ،   وأَنتَ الماجدُ البَرُّ الوصولُ   عليك سلامُ ربك في جِنانٍ،   مُخالطُها نَعيمٌ لا يزولُ   قال ابن بري: وهذه من قصيدة ذكرها النحاس في طبقات الشعراء، قال:   والصحيح أَنها لكعب بن مالك؛ وقالت الخنساء في البكاء الممدود ترثي   أَخاها:دَفَعْتُ بك الخُطوبَ وأَنت حيٌّ،   فمن ذا يَدْفَعُ الخَطْبَ الجَليلا؟   إذا قَبُحَ البُكاء على قَتيل،   رأَيتُ بكاءَك الحَسَنَ الجميلا   وفي الحديث: فإن لم تجدوا بُكاءً فَتَبَاكَوْا أَي تَكَلَّفُوا البُكاء،   وقد بَكَى يَبْكِي بُكاءً وبُكىً؛ قال الخليل: من قصره ذهب به إلى معنى   الحزن، ومن مدّة ذهب به إلى معنى الصوت، فلم يبالِ الخليلُ اختلافَ   الحركة التي بين باء البكا وبين حاء الحزن، لأَن ذلك الخَطَر يسير. قال ابن   سيده: ،هذا هو الذي جَرَّأَ سيبويه على أَن قال وقالوا النَّضْرُ، كما   قالوا الحَسَنُ، غير أَن هذا مسكَّن الأَوسط، إلا أَن سيبويه زاد على الخليل   لأَن الخليل مَثَّلَ حركة بحركة وإن اختلفتا، وسيبويه مَثَّلَ ساكن   الأَوسط بمتحرك الأَوسط، ولا محالة أَن الحركة أَشبه بالحركة وإن اختلفتا من   الساكن بالمتحرك، فَقَصَّرَ سيبويه عن الخليل، وحُقَّ له ذلك، إذا الخليل   فاقد النظير وعادم المثيل؛ وقول طرفة:   وما زال عني ما كَنَنْتُ يَشُوقُني،   وما قُلْتُ حتى ارْفَضَّتِ العينُ باكيا   فإنه ذكَّر باكياً وهي خبر عن العين، والعين أُنثى، لأَنه أَراد حتى   ارفضت العين ذات بكاء، وإن كان أَكثر ذلك إنما هو فيما كان معنى فاعل لا   معنى مفعول، فافهم، وقد يجوز أَن يذكر على إرادة العضو، ومثل هذا يتسع فيه   القول؛ ومثله قول الأَعشى:   أَرَى رَجُلاً منهم أَسِيفاً، كأَنما   يَضُمُّ إلى كَشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبا   أَي ذاتَ خضاب، أَو على إرادة العضو كما تقدم؛ قال: وقد يجوز أَن يكون   مخضباً حالاً من الضمير الذي في يضم. وبَكَيْتُه وبَكَيْتُ عليه بمعنى.   قال الأَصمعي: بَكَيْت الرجلَ وبَكَّيْته، بالتشديد، كلاهما إذا بَكَيْتَ   عليه، وأَبْكَيته إذا صنعت به ما يُبْكِيه، قال الشاعر:   الشمسُ طالعة، ليستْ بكاسفةٍ،   تُبْكي عليكَ نُجومَ الليل والقَمرا   (* رواية ديوان جرير: تبكي عليك أَي الشمس، ونصب نجوم الليل والقمر   بكاسفة).   واسْتَبْكَيْتُه وأَبْكَيْتُه بمعنى. والتِّبْكاء: البُكاء؛ عن   اللحياني. وقال اللحياني: قال بعض نساء الأَعراب في تأْخيذ الرجال أَخَّذتُه في   دُبَّاء مُمَلأٍ من الماء مُعَلَّقٍ بتِرْشاء فلا يَزَلْ في تِمْشاء   وعينُه في تِبْكاء، ثم فسره فقال: التِّرشاءُ الحَبْلُ، والتِّمْشاء المَشيُ،   والتِّبْكاءُ البُكاء، وكان حكم هذا أَن يقول تَمْشاء وتَبْكاء لأَنهما   من المصادر المبنية للتكثير كالتَّهْذار في الهَذْر والتَّلْعاب في   اللَّعب، وغير ذلك من المصادر التي حكاها سيبويه، وهذه الأُخْذَة قد يجوز أَن   تكون كلها شعراً، فإذا كان كذلك فهو من مَنْهوك المنسرح؛ وبيته:   صَبْراً بني عَبْد الدارْ   وقال ابن الأَعرابي: التَّبكاء، بالفتح، كثرة البُكاء؛ وأَنشد:   وأقْرَحَ عَيْنَيَّ تَبْكاؤُه،   وأَحدَثَ في السَّمْعِ مِنِّي صَمَمْ   وباكَيْتُ فلاناً فَبَكَيْتُه إذا كنتَ أَكثرَ بُكاءً منه. وتَباكى:   تَكَلَّف البُكاءَ. والبَكِيُّ: الكثير البُكاء، على فعيل. ورجل باك، والجمع   بُكاة وبُكِيٌّ، على فُعُول مثل جالس وجُلُوس، إلاّ أَنهم قلبوا الواو   ياء. وأَبْكَى الرجلَ: صَنَع به ما يُبْكيه. وبَكَّاه على الفَقيدِ:   هَيَّجه للبكاء عليه ودعاه إليه؛ قال الشاعر   صَفيَّةُ قُومي ولا تَقْعُدِي،   وبَكِّي النساءَ على حَمْزه   ويروى: ولا تَعْجزي، هكذا روي بالإسكان، فالزاي على هذا هو الرويّ لا   الهاء لأَنها هاء تأنيث، وهاء التأْنيث لا تكون رويّاً، ومن رواه مطلقاً   قال: على حمزة، جعل التاء هي الرويّ واعتقدها تاء لا هاء لأَن التاء تكون   رويّاً، والهاء لا تكون البتة رويّاً. وبَكَاه بُكاءً وبَكَّاه، كلاهما:   بَكَى عليه ورثاه؛ وقوله أَنشده ثعلب:   وكنتُ مَتَى أَرى زِقّاً صَريعاً،   يُناحُ على جَنازَتِه، بَكَيْتُ   فسره فقال: أَراد غَنَّيْتُ، فجعل البكاء بمنزلة الغِناء، واستجاز ذلك   لأَن البُكاء كثيراً ما يَصْحَبه الصوت كما يصحب الصوت الغناء.   والبَكَى، مقصور: نبت أَو شجر، واحدته بَكاة. قال أَبو حنيفة: البَكاة   مثلُ البَشامة لا فرق بينهما إلا عند العالم بهما، وهما كثيراً ما تنبتان   معاً، وإذا قطعت البَكاة هُريقت لبناً أَبيض؛ قال ابن سيده: وقضينا على   أَلف البُكَى بالياء لأَنها لام لوجود ب ك ي وعدم ب ك و، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
بكوء الباء والكاف والواو والهمزة أصلان: أحدهما البُكاء، والآخر نُقْصَان الشيءِ وقِلّتُه.
فالأوَّل بَكَى يَبْكِي (بُكاءً)، قال الخليل: هو مقصور وممدود. وتقول: باكَيْتُ فلاناً فبَكَيْتُه، أي كنتُ أبْكَى منه.
قال النحْويُّون: مَن قَصَرَهُ أجراه مُجْرَى الأدْواءِ والأمراض، ومَن مَدَّه أجراه مُجْرَى الأصواتِ كالثُّغَاءِ والرُّغاءِ والدُّعاءِ؛ وأنشدَ في قصره ومَدِّه:
بَكَتْ عَيْني وحُقَّ لها بُكاها
وما يُغنِي البُكاءُ ولا العَويلُ
قال الأصمعيّ: بَكَيْتُ الرجل وَبَكّيْتُه، كلاهما إذا بَكَيْتَ عليه، وَأبكَيْتُه صنعت به ما يُبْكِيهِ. قال يعقوب: البَكّاءُ في العَرَب، الذي يُنْسَبُ إليه فيقال بنو البَكّاء، هو عوف بن ربيعة بن عامر بن صعصعة، سُمِّيَهُ لأنَّ أمَّه تَزَوَّجَتْ بعد موت أبيه، فدخل عوفٌ المنزلَ وزَوجُها معها، فظنَّهُ يُريد قَتْلَها، فبكى أشَدَّ البُكاء.
والأصل الآخَر قولُهم للنّاقة القليل اللَّبن هي بَكِيئَةٌ، وَبَكُؤَتْ تبْكُؤُ بَكاءةً ممدودة، وأنشد:
يُقالُ مَحْبِسُها أدْنَى لِمَرْتَعها
ولو تَعَادَى بِبَكْءٍ كلُّ مَحْلُوبِ
يقول: محبسها في دار الحِفاظ أقْرَبُ إلى أن تَجِدَ مُخْصِباً. قال أبو عُبيدٍ: فأما قوله صلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم: «إنّا مَعْشَرَ الأنبياءِ بِكاءٌ» فإنَّهُمْ قليلةٌ دُمُوعُهم. وقال زَيدُ الخيل:
وقالوا عامِرٌ سارَتْ إليكم
بألْفٍ أوْ بُكاً مِنْهُ قليلِ
فقوله بُكاً نَقْص، وأصله الهمْز، من بكأت الناقةُ تَبْكأُ، إذا قَل لبنُها. وَبَكُؤت تبكُؤ أيضاً؛ وقال:
إنما لِقْتُنَا خابيةٌ
جَوْنَةٌ يتبعها بِرْزِينُها
وإذا ما بَكَأتْ أو حارَدَتْ
فُضَّ عن جانِبِ أخْرَى طينُها
وقال الأسْعرُ الجُعْفِيّ:
بَلْ رُبَّ عَرْجَلَةٍ أصَابُوا خَلّةً
دَأَبُوا وحارَدَ لَيْلُهُمْ حتى بَكا
قال: حارَدَ قَلَّ فيه المطَر، وبَكَا مثلُه، فترك الهمْز.
القاموس المحيط:
ي بَكَى يَبْكِي بُكاء وبُكًى، فهو باكٍ ج بُكاةٌ وبُكِيٌّ. والتَّبْكاء، ويُكْسَرُ البُكاء، أَو كَثْرَتُه.
وأَبْكاهُ: فَعَلَ به ما يُوجِبُ بُكاءهُ. وبَكَّاهُ على المَيِّتِ تَبْكِيةً: هَيَّجَه للبُكاء. وبَكاهُ بُكاءً، وبَكّاهُ: بَكَى عليه، ورَثاهُ. وبكَى: غَنَّى، ضِدٌّ. والبَكَى: نباتٌ، الواحِدَةُ: بَكاةٌ، وذُكِرَ في الهَمْزِ. والبَكِيُّ، كرَضِيٍّ: الكثيرُ البُكاء. والتَّباكِي: تَكلُّفُه. والبَكَّاء، ككَتانٍ: جَبَلٌ بِمَكَّةَ. وباكويَةُ: د بالعَجَمِ.
تاج العروس:
ى ( بكى ) الرجل ( يبكى بكاء وبكى ) بضمهما يمد ويقصر قاله الفراء وغيره وظاهره انه لا فرق بينهما وهو الذى رجحه شراح الفصيح والشواهد وقال الراغب بكى يقال في الحزن واسالة الدمع معا ويقال فز كل واحد منهما منفردا عن الاخر فقوله تعالى فليضحكوا قليلا وليبكوا كثيرا اشارة الى الفرح والترح وان لم يكن مع الضحك قهقهة ولا مع البكاء اسالة دمع وكذلك قوله فما بكت عليهم السماء والارض وقد قيل ان ذلك على الحقيقة وذلك قول من يجعل له حياة وعلما وقيل على المجاز وتقديره فما بكت عليهم أهل السماء وذهب ابن القطاع وغيره بانه إذا مددت أردت الصوت الذى يكون مع البكاء وإذا قصرت أردت الدموع وخروجها كما قاله المبرد ومثله في الصحاح وقال الراغب البكاء بالمد سيلان الدموع عن حزن وعويل يقال إذا كان الصوت أغلب كالرغاء والثغاء وسائر هذه الابنية الموضوعة للصوت وبالقصر يقال إذا كان الحزن أغلب انتهى وقال الخليل من عمره ذهب به الى معنى الحزن ومن مده ذهب به الى معنى الصوت وشاهد الممدود الحديث فان لم تجد وابكاء فتباكوا وقول الخنساء ترثى أخاها : إذا قبح البكاء على قتيل * رأيت بكاءك الحسن الجميلا وشاهد المقصور أنشده الجوهري لابن رواحة : بكت عينى وحق لها بكاها * وما يغنى البكاء ولا العويل وقال ابن برى الصحيح انه لكعب بن مالك ( فهو باك ج بكاة ) وهو مقيس ومسموع كقاض وقضاة وفي العناية هو شائع في كتب اللغة والقياس يقتضيه لكنه قال في مريم عن السمين انه لم يسمع ( وبكى ) بالضم وكسر الكاف وتشديد الياء وأصله بكوى على فعول كساجد وسجود قلب الواو ياء فأدغم قاله الراغب قال شيخنا وهو مسموع في الصحيح ولا يعرف في المعتل وقد خرجوا عليه قوله تعالى وتفسيره بالبكاء مثله فالصواب قوله أو كثرته فان التفعال معدود لمبالغة المصدر على ما عرف في الصرف * قلت الكسر الذي أنكره شيخنا على المصنف هو قول اللحيانى وكذا تفسيره بالبكاء فانه عن اللحيانى أيضا واستدل بقول بعض نساء الاعراب في تأخيذ الرجال أخذته في دبا مملأ من الماء معلق بترشا فلا يزال في تمشا وعينه في تبكا ثم فسره فقال الترشا الحبل والتمشا المشى والتبكا البكاء قال ابن سيده وكان حكم هذا أن تقول تمشاء وتبكاء لانهما من المصادر التى بنيت للتكثير كالتهذار في الهذر والتلعاب في اللعب وغير ذلك من المصادر التى حكاها سيبويه وقال ابن الاعرابي التبكاء بالفتح كثرة البكاء وأنشد : وأقرح عينى تبكاؤه * وأحدث في السمع منى صمم * قلت ففى قول المصنف لف ونشر غير مرتب فتأمل ( وأبكاه فعل به ما يوجب بكاءه ) ولو قال ما يبكيه كان أخصر ( وبكاه على الميت ) ولو قال على الفقيد كان أشمل ( تبكية هيجه للبكاء ) عليه ودعاه إليه ومنه قوله الشاعر : صفية قومي ولا تقعدى * وبكى النساء على حمزة ( وبكاه بكاء وبكاه ) تبكية كلاهما بمعنى ( بكى عليه ) نقله الجوهرى عن الاصمعي قال وأبو زيد مثله ( و ) قيل معناهما ( رثاه بكى ) أيضا ( غنى ) وأنشد ثعلب : وكنت متى أرى زقا صريعا * يذاع على جنازته بكيت
فسره فقال أراد غنيت فهو ( ضد ) جعل البكاء بمنزلة الغناء واستجاز ذلك لان البكاء كثيرا ما يصحبه الصوت كما يصحب الصوت الغناء وبه يرد ما قاله شيخنا ان هذا الاطلاق انما ورد بالنسبه الى الحمام وشبهه اما اطلاقه على الادميين فغير معروف قال ثم جعله البكاء بمعنى الغناء مع الرثاء ونحوه من الاضداد لا يخفى ما فيه فتأمل * قلت تظهر الضدية على الاغلبية فان الرثاء غلبا يصحبه الحزن والغناء غالبا يصحبه الفرح فلا وجه للتأمل فيه ( والبكى ) مقصورا ( نبات ) أو شجر ( الواحدة بكاء ) كحصاة وقال أبو حنيفة البكاة مثل البشامة لا فرق بينهما الا عند العالم بهما وهما كثيرا ما ينبتان معا وإذا قطعت البكاة هريقت لبنا أبيض * قلت ولعل هذا وجه تسميته بالبكى ( وذكر في الهمز ) قال هناك البك والبكى نبات واحدتهما بهاء وقال ابن سيده وقضينا على ألف البكى بالياء لانها لام لوجود ب ج ى وعدم ب ك و ( والبكى كرضى ) ولو قال كغنى كان أصرح وقد تقدم له وزن بقى بمثله وتقدم الكلام عليه ( الكثير البكاء ) على فعيل نقله الجوهري ( والتباكى تكلفه ) كما في الصحاح ومنه الحديث فان لم تجدوا بكاء فتباكوا فقول شيخنا
فيه نظر مردود ( والبكاء ككتان جبل بمكة ) على طريق التنعيم عن يمين من يخرج معتمرا ( وباكوية د بالعجم ) من نواحى الدربند من نواحى الشروان فيه عين نفط أسود وأبيض وهناك أرض لا تزال تضطرم نارا عن ياقوت * ومما يستدرك عليه بكيته وبكيت عليه بمعنى كما في الصحاح وكذا بكى له كما في كتب الافعال وقيل بكاه للتألم وبكى عليه للرقة ومنه قول بعض الموالدين : ما ان بكيت زمانا * الا بكيت عليه وقيل أصل بكيته بكيت منه قال شيخنا وبكى يتعدى للمبكى عليه بنفسه وباللام وعلى وأما المبكى به فانما يعدى إليه بالباء قاله في العناية واستبكاه طلب منه البكاء وفى الصحاح واستبكيته وأبكيته بمعين وباكيته فبكيته أبكوه كنت أبكى منه وأنشد لجرير : الشمس طالعة ليست بكاسفة * تبكى عليك نجوم الليل والقمرا وفيه خلاف ذكرناه في بعض الرسائل الصرفية ورجل عيى بكى لا يقدر على الكلام قاله المبرد في الكامل البكاء ككتان لقب ربيعة بن عمرو بن عامر بن ربيعة بن عامر بن صعصعة أبى قبيلة منهم زاد بن عبد الله البكائي راوي المغازى عن ابن اسحق وايضا لقب الهيثم بن جماز الحنفي الكوفى لكثرة بكائه وعبادته روى عنه هيثم وخليد وأيضا لقب أبى سليم يحيى بن سلمان مولى القاسم بن الفضل الازدي البصري عن ابن عمر ضعيف وأيضا لقب أبى بكر محمد بن ابراهيم بن على بن حسنوية الزاهد الوراق الحسنوى من شيوخ الحاكم أبى عبد الله وقال كان من البكائين من خشية الله وأيضا لقب الشيخ على نزيل الخليل كان كثير البكاء وله زاوية وأتباع وكان المنصور قلاوون يعظمه كثيرا توفى سنة 670 وفى الصحابة ممن يلقب بذلك جماعة وباكويه جد محمد بن عبد الله بن أحمد الشيرازي الصوفى روى عنه أبو بكر بن خلف وأبو القاسم القشيرى

_Türkçe çeviri henüz yok_
