# بلد (ب-ل-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Beled mezarlık demektir

- Harfler: ب - ل - د
- Kur'an'da: 19 geçiş · 19 ayet · 10 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْبِلَادِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90.md) | الْفِعَالِ | Beldeler | 5 | 5 | [3:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/3:196.md) |
| [الْبَلَدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%90.md) | الْفَعَلِ | Belde | 3 | 3 | [90:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/90:1.md) |
| [بَلْدَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Belde | 3 | 3 | [25:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/25:49.md) |
| [بَلَدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Belde | 2 | 2 | [16:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/16:7.md) |
| [الْبَلَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | الْفَعَلَ | Belde | 1 | 1 | [14:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/14:35.md) |
| [الْبَلْدَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعْلَةِ | Belde | 1 | 1 | [27:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/27:91.md) |
| [بَلَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Belde | 1 | 1 | [2:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/2:126.md) |
| [بَلْدَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعْلَةٌ | Belde | 1 | 1 | [34:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/34:15.md) |
| [لِبَلَدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D9%84%D9%90%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8D.md) | لِفَعَلٍ | Belde için | 1 | 1 | [7:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/7:57.md) |
| [وَالْبَلَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | وَالْفَعَلُ | Ve belde | 1 | 1 | [7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/7:58.md) |

## Mücavir kökler — 80 mücavir (114 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 5 ortak ayet · G² 17 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
2. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Fışkıran sudur
3. [نكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Huysuz
4. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sevk bacak demektir
5. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
6. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
7. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
8. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Meyve demektir
9. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
10. [سبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şehir adı, şarabın yapıldığı üzüm bahçelerinin olduğu bir…
11. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Üzüm demektir
12. [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Geçit, yarık, delik demektir
13. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İyi
14. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Öküz demektir
15. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
16. [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Havş altı çalılık sık orman demektir
17. [صنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bir şeyin çizilmiş şekli, benzeridir
18. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Su
19. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Uyanık yılan demektir
20. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İbrahim
21. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sütle dolu memedir
22. [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
23. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Az
24. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Habes bozuk yemek demektir
25. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sol
26. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
27. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
28. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
29. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bitki
30. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
31. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şıkk, kopmuş parça demektir
32. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cedle havan tokmağı demektir
33. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
34. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dönüşüm yeri
35. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yan demektir
36. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
37. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
38. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
39. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Taşkınlaştıran
40. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
41. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Haml: İple yüklenen yük demektir
42. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
43. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
44. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sağ yandır
45. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
46. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sikkin” bıçak demektir
47. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bes besese dağınık taşlar demektir
48. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
49. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hiram keçe demektir
50. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İş ayakkabısı
51. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
52. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
53. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kulak demektir
54. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sicim bağıdır
55. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ekel pas demektir
56. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
57. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
58. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · El ve kol demektir
59. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
60. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hilal yeni ay demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بلد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md), [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md), [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Göğsün yere yapışması, sınırları belirli bir toprak parçasına çöküp yerleşme ve yapışma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın veya canlıların iskân edip bağlandığı, fiziksel ve hukuki sınırları belirlenmiş yaşam alanı ve yeryüzü parçası |
| Çekirdek Özet 3 | Kurumsallaşmış, sınırları tayin edilmiş, güvenliği ve hukuku içeren yerleşik siyasi ve kentsel düzen |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern idari taksimattaki şehir veya sıradan bir toprak parçası sanıp, kökün taşıdığı sınırları belli olma, yere bağlanma ve güvenlik eksenli yerleşiklik kurucu vasfını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بل | Nem, ıslaklık, zemine geçme, nüfuz etme ve temas etme hareketi ([بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md), [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md), [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md)) | د | Dal harfinin sınır koyucu, durdurucu ve kapı vazifesi gören etkisiyle temas ve yayılma hareketi zemine çöküp yapışmaya, sınırları belirlenmiş sabit bir mekân edinmeye dönüşür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Canlının içine girip sığındığı korunaklı iç hacim ve barınma alanı |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sınırları belirleme, sevk etme, bir merkeze raptetme ve bağlama gücü |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Giriş ve çıkışın denetlendiği belirli bir eşik, sınır ve geçiş hattı |
| بلد | Giriş ve çıkışı belirli bir kapı ve sınır dahilinde (د), nizamla yönlendirilip bağlanarak (ل) içine girilen, yerleşilen ve sahiplenilen korunaklı mekân (ب) |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin göğsünü yere yapıştırarak çökmesi; göğüs kafesinin alt kısmı ve iki kaş arası düzlük; sınırları belirginleşmiş zemin parçası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme'nin devesinin göğsünü yere vurup çöküşünü tasvir ettiği beytinde devenin göğsü ve zemin anlamında: أنيخت فألقت بلدة فوق بلدة / قليل بها الأصوات إلا بغامها |
| Erken Arapça kullanım | Yeryüzünün her bir sınırlandırılmış parçası, mezarlık, sahipsiz bırakılmış deve kuşu yumurtası için kullanılan tabirler ve kişinin şaşırıp elini göğsüne vurarak hareketsiz kalması anlamındaki kullanım |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök بلد, Sami dillerinin genelinde mekânın sınırlandırılması, yerleşiklik ve zemine bağlanma semantik ekseninde yer alır. Kökün ilk fiziksel katmanını oluşturan göğsün yere yapışması ve sabitlenme eylemi, Arapçanın erken döneminde araziyi mesken edinme olgusuyla bütünleşmiştir. Akatça gibi erken Doğu Sami katmanında yer alan ve yaşamak, hayat bulmak, ikamet etmek anlamlarına gelen köklerle dolaylı anlamsal temaslar kurulabilse de, Batı ve Güney Sami havzasında kelime daha çok fiziksel olarak sınırları tayin edilmiş mülk ve yurt arazisini temsil eder. İbranice ve Süryanice hatlarında doğrudan üçlü fonetik denkliğin birebir kullanımı sınırlı kalmış; Arapça, göğsün zemine teması biçimindeki bedensel tasviri koruyarak bunu kurumsal, coğrafi ve hukuki bir yerleşim alanına genişleten en zengin dilsel mirası üretmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çökme, yapışma, göğsün yere teması | Devenin göğsünü yere yapıştırması fiilinden hareketle bir toprak parçasını sahiplenme, sınırlandırma ve yerleşme anlamı gelişmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkâmet ve yerleşik zemin | Batı ve Güney Sami havzasında sınırları belirlenmiş iskân alanı ve toprak parçası tasarımıyla örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış güvenilir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بلد | Anlamlı | Göğsü yere yapıştırmak, sınırları belirli mekân edinmek | Devenin göğsü, sınırları belirli arazi, yerleşim yeri | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Anlamlı | Değiştirmek, yerine başkasını koymak | Bir şeyin yerine benzerini veya zıddını ikame etmek | Kur'an'da geçer; konumun ve unsurun başkasıyla yer değiştirmesi |
| [لبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF.md) | Anlamlı | Üst üste yığılmak, yapışıp kalmak | Bir şeyin zemine veya birbirine yapışması, keçeleşmesi, yoğun topluluk | Kur'an'da geçer; zeminle bütünleşme ve ayrılmama yönüyle ortak çekirdeklidir |
| [لدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| [دبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Toplamak, düzeltmek, büyük lokma yapmak | Bir şeyi bir araya getirip yuvarlamak, ıslah etmek | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| [دلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Çınar ağacı | Bilinen geniş yapraklı gölgeli ağaç cinsi | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بلد | Merkez | Sınırları belirli yerleşim alanı ve yurt | Sınırları çizilmiş, zeminle bütünleşmiş, kurumsal ve fiziki aidiyet içeren yurt | İnsanın veya canlının yerleşip bağlandığı, güvenliği ve sınırları belirli mekân |
| [قرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Toplanma ve üretilme mahalli | İnsanların ve mahsulün bir araya getirilip toplanmasını öne çıkarır; fiziki sınırdan ziyade cemiyet vasfıdır | Nüfusun toplandığı kasaba, köy veya yerleşim merkezi |
| [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Hukuk, idare ve medeniyet alanı | İdari, siyasi teşkilatlanma ve yargı yetkisini vurgular; topraktan ziyade nizamı hedefler | Siyasi otoritenin ve hukukun merkezileştiği şehir |
| [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Sınır kenti, garnizon ve metropol | İki bölgeyi ayıran sınır hattı veya büyük vilayet merkezidir; idari ayrışmayı ifade eder | Sınırları tahkim edilmiş büyük şehir veya eyalet |
| [بدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Göçebelik, açık çöl, sınırsız sahra | Yerleşiklik, sınır ve sabit zemin olmaksızın sürekli yer değiştirme ve açıkta yaşama hali | Çöl hayatı, yerleşik düzene geçmemiş göçebe yaşam tarzı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بلد | Sınırları belirli yurt, meskûn veya gayrımeskûn arazi parçası | Hem geniş coğrafi bölgeyi hem de sınırları belirli tekil şehri ve toprağı kuşatır | Kesin |
| Latince | territorium, regio, urbs | Sınırlandırılmış toprak parçası, bölge, şehir | Territorium hukuki sınırları, regio coğrafi alanı karşılar; göğsün zemine yapışması metaforunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | settlement, territory, town, country | Yerleşim yeri, sınırlandırılmış yurt, bölge | Settlement yerleşme eylemini, territory hukuki sınırları karşılar; kutsiyet ve ontolojik zemin anlamını tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Ortschaft, Siedlung, Landstrich | Yerleşim yeri, bölge, meskûn alan | Siedlung yerleşimi, Ortschaft mekânı ifade eder; kökün geniş anlam katmanını tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Fransızca | contrée, terroir, cité | Yerleşim bölgesi, memleket, şehir | Contrée ve terroir toprağa bağlılığı, cité kurumsal yapıyı karşılar; kavramın çok yönlülüğünü kısmen örter | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Gaffiot.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْبَلَدِ / بَلَدًا | Kutsal, güvenli ve sınırları ilahi buyrukla belirlenmiş merkez (Mekke-i Mükerreme) | Hz. İbrahim'in emniyet duası ve Mekke üzerine yapılan ilahi yemin bağlamı: Bakara [2:126](https://lisan.digital/tr/ayet/2:126.md), İbrâhîm [14:35](https://lisan.digital/tr/ayet/14:35.md), Beled [90:1](https://lisan.digital/tr/ayet/90:1.md)-2, Tîn [95:3](https://lisan.digital/tr/ayet/95:3.md) |
| بَلْدَةً / بَلَدٍ | Yağmurla diriltilen, sınırları belli tarımsal veya coğrafi arazi parçası | Suyun ölü toprağa inmesi ve yeniden dirilişin delili olan kevnî ayetler: A'râf [7:57](https://lisan.digital/tr/ayet/7:57.md), Furkân [25:49](https://lisan.digital/tr/ayet/25:49.md), Fâtır [35:9](https://lisan.digital/tr/ayet/35:9.md), Zuhruf [43:11](https://lisan.digital/tr/ayet/43:11.md), Kâf [50:11](https://lisan.digital/tr/ayet/50:11.md) |
| الْبِلَادِ | Yeryüzünün bağımsız bölgeleri, ülkeler, medeniyet havzaları | İnsanların iktisadi amaçla dolaştığı veya zalim güçlerin fesat çıkardığı geniş coğrafyalar: Âl-i İmrân [3:196](https://lisan.digital/tr/ayet/3:196.md), Mü'min [40:4](https://lisan.digital/tr/ayet/40:4.md), Fecr [89:8](https://lisan.digital/tr/ayet/89:8.md), Fecr [89:11](https://lisan.digital/tr/ayet/89:11.md) |
| بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ | İmar edilmiş, bereketli, mamur ve şükrü gerektiren şehir devleti veya ülke | Sebe' kavminin tarımsal ve toplumsal refah yurdunun tasviri: Sebe' [34:15](https://lisan.digital/tr/ayet/34:15.md) |
| بَلَدٍ | Ulaşımı büyük meşakkat gerektiren uzak hedef mekân | İnsanların binekler olmadan ancak nefisleri zorlayarak varabileceği uzak coğrafi yerleşim: Nahl [16:7](https://lisan.digital/tr/ayet/16:7.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş (ba's) ve ilahi kudret delilleri | Ölü beldenin suyla diriltilmesinin ahirette bedenlerin dirilmesine kesin delil teşkil etmesi | İlahi kudretin ve dirilişin fiziki kanıtı olarak toprak ve yurt |
| Fıkıh | Harem-i Şerif, dârü'l-İslam ve ikamet hükümleri | Mekke'nin el-Beledü'l-Emîn oluşunun hukuki sonuçları, avlanma ve bitki örtüsünün dokunulmazlığı ile ikamet ahkâmı | Hukuki ve şer'i sınırları belirlenmiş dokunulmaz mekân |
| Tefsir | Beled ve Tîn surelerindeki kasemler | İlahi yeminin Mekke'nin zatına mı yoksa orada ikamet eden Hz. Peygamber'e mi yönelik olduğu tartışması | Tarihsel, kutsal ve toplumsal bir merkez olarak belde |
| Hadis | Vatan, hicret ve yeryüzü mülkiyeti | Yeryüzünün bütünüyle Allah'ın beldesi olduğu ve Medine'nin de Harem sınırlarının tayini | Güvenli sığınak, meşru yaşam alanı ve yerleşik nizam |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin mekânsal merkezi ve mabedin çevresi | Harem / Mukaddes yurt | Koruma ve emniyet sağlama | Dinin yeryüzündeki merkezi sınırları belirlenmiş bir belde olarak tesis edilmiş ve ibadetin emniyetli zemini kılınmıştır | Kesin |
| İlmi | Tabiatın gözlemlenmesi ve kuraklığın izlenmesi | Dirilen ekolojik zemin | Ekolojik ve kozmik döngüyü anlama | Ölü bir beldenin su ile canlanması, biyolojik üretimin ve fizik kanunlarının incelenmesi için bir laboratuvar işlevi görür | Güçlü |
| Siyasi | İdari egemenlik ve otoritenin sınırları | Devlet toprağı / Yurt nizamı | Hukuki hakimiyeti ve itaati tesis etme | Siyasi iktidarın ve hukukun uygulandığı, sınırları tayin edilmiş vatan ve yönetim havzasıdır | Kesin |
| İktisadi | Ticaret, imar, tarım ve bayındırlık alanı | İktisadi pazar ve üretim havzası | Refah, mübadele ve rızık temini | Sebe' kavmi örneğinde olduğu gibi tarım, ticaret ve bayındırlığın üretildiği bereketli iktisadi havza | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınırlı küme ve kararlı denge havzası (Bounded domain / Basin of attraction) | Dinamik sistemlerde, etrafı sınırlarla çevrili, yörüngelerin içine doğru çekilip sabitlendiği ve dış tesirlerden yalıtılmış kapalı/sınırlı faz uzayı hacmi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsallaşmış yerleşim ve egemenlik alanı (Territory / Sedentary institution) | Sosyolojide göçebelikten yerleşikliğe geçişle birlikte mülkiyet, hukuk, vergi ve siyasi egemenliğin geçerli olduğu sınırlandırılmış toplumsal mekân | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günümüz idari taksimatındaki belediye/kasaba sınırına veya sadece kuru bir toprak parçasına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | بلد, hem ıssız ve sınırlı bir çöl arazisinden başlayıp yağmurla hayat bulan biyolojik alanı, hem uluslararası ticaret ve siyasetin döndüğü ülkeleri, hem de peygamberlerin kurduğu ilahi güvenlik ve hukuk nizamına sahip kutsal şehri kapsayan çok katmanlı bir yerleşim alanıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın beldeye yüklediği ontolojik güvenlik, imar sorumluluğu, tevhid merkezli yerleşim hukuku ve medeniyet inşası boyutunun gözden kaçıp metnin salt coğrafi veya idari bir niteleme gibi okunması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mekân tasavvurunu, insanın yeryüzündeki yerleşiklik ahlakını ve peygamberî davetin tevhidi bir şehir ve toplum modeline nasıl raptedildiğini anlamanın anahtar kavramıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekke'nin emniyeti ve Hz. İbrahim'in dualarını anlatan ayetlerde (Bakara [2:126](https://lisan.digital/tr/ayet/2:126.md), İbrâhîm [14:35](https://lisan.digital/tr/ayet/14:35.md)), ölü arazinin suyla dirilmesini ahirete delil getiren kevnî ayetlerde (A'râf [7:57](https://lisan.digital/tr/ayet/7:57.md), Kâf [50:11](https://lisan.digital/tr/ayet/50:11.md)) ve mütekebbir kavimlerin diyarlardaki güç gösterisini eleştiren uyarılarda (Âl-i İmrân [3:196](https://lisan.digital/tr/ayet/3:196.md), Fecr [89:8](https://lisan.digital/tr/ayet/89:8.md)-11) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekânın rastgele veya nötr bir toprak parçasından ibaret olduğu zannını yıkar; bir toprağın belde niteliğini ancak sınır, hukuk, emniyet, imar ve tevhide dayalı şükürle kazanabileceğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin çöküp göğsünü yere yapıştırması; sınırları ve çerçevesi belirlenmiş, zeminine bağlanılmış toprak parçası.
- Soyut anlam: Emniyet, sınır, hukuk ve aidiyet içeren kurumsal yerleşiklik; toprağın hayat bulması ve toplumun organize olduğu egemen yaşam alanı.
- Sistematik karşılık: İlahî veya beşerî hukukun sınırlarını belirlediği, güvenliği tesis edilmiş, iktisadi ve içtimai imarın gerçekleştiği korunaklı yerleşim nizamı.
- LaTeX modeli: $$B = \{ x \in S \mid \partial x \subset \Omega \land E(x) > 0 \land H(x) = 1 \}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $B$ beldeyi temsil eden yerleşim kümesidir; $S$ üzerinde bulunulan fiziki yeryüzü uzayıdır; $\partial x$, mekânın sınırlarını ifade eder ve bu sınırlar tanımlı bir nizam alanı olan $\Omega$ dahilindedir; $E(x)$, mekânda var olan emniyet, hayat ve canlılık potansiyelidir ve sıfırdan büyüktür; $H(x)$ ise mekânı rastgele bir araziden çıkarıp hukuk, aidiyet ve yerleşiklik düzeni kılan nizam fonksiyonunun gerçekleşme durumudur.

## Geçtiği ayetler (19 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/2:126.md) — بَلَدًا

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Hani, İbrahim demişti ki: Rabbım burasını emniyetli bir şehir yap. Ve halkından Allah’a, ahiret gününe iman etmiş olanları mahsullerle rızıklandır Allah da: Kafir olanı kısa bir zaman için geçindiririm. Sonra onu cehennem azabına zorlarım. Bu ne kötü bir sonuçtur, buyurmuştu.

### [Ali İmran 3:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/3:196.md) — الْبِلَادِ

لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ

Meal (IK): Küfredenlerin diyar diyar dönüp dolaşmaları sakın seni aldatmasın.

### [Araf 7:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/7:57.md) — لِبَلَدٍ

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): O’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.

### [Araf 7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/7:58.md) — وَالْبَلَدُ

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): İyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.

### [İbrahim 14:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/14:35.md) — الْبَلَدَ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ

Meal (IK): Hani İbrahim demişti ki: Rabbım; bu şehri emniyetli kıl. Beni de, oğullarımı da puta tapmaktan uzak tut.

### [Nahl 16:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/16:7.md) — بَلَدٍ

وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Kendi kendinize zor varacağınız memleketlere yüklerinizi taşırlar. Muhakkak ki Rabbınız; Rauf’tur, Rahim’dir.

### [Furkan 25:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/25:49.md) — بَلْدَةً

لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا

Meal (IK): Ki onunla ölü bir şehri canlandıralım ve yarattığımız nice hayvan ve insanları sulayalım.

### [Neml 27:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/27:91.md) — الْبَلْدَةِ

إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ

Meal (IK): Ben; ancak bu şehrin Rabbına kulluk etmekle emrolundum. O, burayı harem kılmıştır ve her şey O’nundur. Ben, müslümanlardan olmakla emrolundum.

### [Sebe 34:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/34:15.md) — بَلْدَةٌ

لَقَدْ كَانَ لِسَبَأٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ

Meal (IK): Sebe’liler için yurdlarında bir ayet vardı: Sağlı sollu iki bahçe. Rabbınızın rızkından yeyin ve O’na şükredin. Güzel bir belde ve bağışlayan bir Rabb.

### [Fatır 35:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/35:9.md) — بَلَدٍ

وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ النُّشُورُ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; bulutları yürüten rüzgarlar göndermiştir. Biz, onu ölü bir memlekete sürüp onunla yeri ölümünden sonra diriltiriz. İşte diriliş de böyledir.

### [Mü'min 40:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/40:4.md) — الْبِلَادِ

مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلَادِ

Meal (IK): Küfredenlerden başkası Allah’ın ayetleri üzerinde tartışmaya girişmez. Öyleyse onların şehirlerde dönüp dolaşması seni aldatmasın.

### [Zuhruf 43:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/43:11.md) — بَلْدَةً

وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ

Meal (IK): O ki; gökten bir ölçüye göre su indirmiştir. İşte Biz, onunla ölü bir memleketi dirilttik, siz de böylece çıkarılacaksınız.

### [Kaf 50:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/50:11.md) — بَلْدَةً

رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ

Meal (IK): Kullara rızık olması için. Ve onunla ölü bir beldeye can verdik. İşte çıkış da böyledir.

### [Kaf 50:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/50:36.md) — الْبِلَادِ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Biz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?

### [Fecr 89:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/89:8.md) — الْبِلَادِ

الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ

Meal (IK): Ki o, şehirlerde bir benzeri yaratılmayandı.

### [Fecr 89:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/89:11.md) — الْبِلَادِ

الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ

Meal (IK): Ki bunlar, memleketlerde azgınlık etmişlerdi.

### [Beled 90:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/90:1.md) — الْبَلَدِ

لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ

Meal (IK): Şu beldeye yemin ederim;

### [Beled 90:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/90:2.md) — الْبَلَدِ

وَأَنْتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ

Meal (IK): Sen de bu beldede oturmuşsun.

### [Tin 95:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/ayet/95:3.md) — الْبَلَدِ

وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ

Meal (IK): Ve şu emin kente,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Beled mezarlık demektir. Yerleşilen yer anlamındadır.
Etrafı çevrili meskun düz yerdir. Karyeden daha geniştir. “Belde” merkeze, “beled” ise çevreye, mücavir alana denmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد التُّرابُ.
وبيضة البَلَدِ: بَيْضة تتركها النَّعامةُ في قِيٍّ من البلاد، ويقال: هو أذَلُّ من بيضةِ البَلَدِ.
وقوله تعالى: "لا أُقسِمُ بهذا البَلَدِ" يعني مَكَّةَ نفسَها.
وبَلدة النَّحْر: الثُّغْرةُ وما حَوالَيْها، قال:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ بَلْدةً فوقَ بَلـدةٍ		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
والبلدة: موضع لا نجوم فيه بين النَّعائِم وسَعْد الذابح وليس فيه كَواكبُ عِظامٌ تكون عَلَماً، وهي من مَنازِل القَمَر، وهي من آخِر البُرُوج، سُمِّيَت بَلدةً وهي من بُرْح القوي خاليةً إلاّ من كواكبَ صغارٍ.
والبُلْدةُ: بُلجَةُ ما بينَ الحاجِبَيْنِ.
والبَلادة نقيض النَّفاذ والمَضاءِ في الأمر، ورجلٌ بَليدٌ إذا لم يكن ذَكيّاً، وفَرَسٌ بليد، إذا تأخَّرَ عن الخَيْلِ السَّوابِق، وقد بَلُدَ بَلادةً.
والتَبَلُّيُد: نقيض التَّجَلُّدِ، وهو من الاستِكانة والخُضوع، قال:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
وبَلَّدَ الرجلُ أي نكَّسَ وضَعُف في العمل وغيره حتى في الجُود، قال:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
والمُبالَدةُ كالمُبالَطةِ بالسُيوف والعِصيِّ إذا اجتَلَدوا بها على الأرض، ويقال: اشتُقَّ من بِلادِ الأرض.
وبَلَّدوا بها: لَزِمُوها فقاتَلوا على الأرض.
ورجلٌ بالِدٌ، في القياس: مُقيم ببَلَده.
والأبلادُ آثارُ الوَشْم في اليَد، وبه شِبْهُ ما بُقِي من آثار الدار، قال جرير:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ أبلادِ
لبد:
لَبَدَ يلبُدَ لُبُوداً: لَزِمَ الأرضَ يتَضاؤُل الشَّخص.
وصِبيان الأعراب إذا رأوا سُمانَى قالوا: سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي، أي لا تَفْزَعي والبُدي لا تُرَيْ، ولا يزالون يقولون ذلك وهي لابِدةٌ، ويَدورون بها حتى يأخذوها.
وكل شعرٍ وصُوفٍ تَلَبَّدَ فهو لِبدٌ، ولِبْدةُ الأسَد شَعرٌ كثير تَلَبَّدَ على زُبْرَته، وقد يكون مثلُ ذلك على سَنامِ البعير، قال:
كأنَّه ذو لِبَدٍ وَلَهمَسِ
واللُّبّادةُ: لباسٌ من لُبودٍ.
ولُبَدٌ آخِر نُسُور لُقْمانَ بنِ عادٍ وسُمِّيَ به، أي أنّه قد لَبِدَ فلا يموت.
واللُّبَدُ واللَّبِدُ: الرجلُ اللازم لموضعٍ لا يُفارقه.
ومالٌ لُبَدٌ أي لا يُخافُ فَناؤه من كَثْرته.
وصارَ القومُ لِبْدَةً ولُبَدا في شِدَّة ازدِحامهم.
وملاه سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي ماله ذو شَعرٍ وصُوفٍ ووَبرٍ من المال أو مالهم خَيلٌ وإِبِلٌ وبَقَرٌ فذَهبَت مَثَلاً.
دبل:
الدَبُلةُ شِبْهُ كُتلةٍ من ناطِفٍ أو حَيْسٍ أو شَيءٍ معجُون، ودَبَّلْتُه تدبيلاً أي جَعَلتُه دَبْلاً.
والدَّبيلُ موضع باليَمامة، وجمعُه دُبُل، قال الشاعر:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ الدَّبيلِ ولا قُرَى نَجرانِ
بدل:
البَدَلُ: خَلَفٌ من الشيءِ، والتبديل: الغيير.
واستبْدَلْتُ ثوباً مكانَ ثَوبٍ، وأَخا مكانَ أَخٍ، ونحوُ ذلكَ المُبادَلةُ.
والأبْدالُ: قومٌ يُقيمُ اللهُ بهم الدِّينَ ويُنَزَّلُ الرِّزْقَ، أربعونَ بالشّام وثَلاثونَ في سائر البُلدان، إذا ماتَ واحدٌ منهم يقومُ مَقامَه مِثلُه ولا يُؤبَهُ لهم.
ويقال: واحدٌ منهم بعَقَبةِ حُلْوانَ رُبِّيَ بها، اسمُه ذُؤَيْب بنُ يرتملَى كذا، ويقال: قَرَأ القرآن وأبدال الشام.
والبَأْدَلةُ: لَحْمةٌ بني الإِبط والثُّنْدُوةِ، والرُّعثاوانِ أعاليهما، قال:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـآدِلْـهْ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte

**د ل ب**، **ب ل د**، **ل ب د**، **د ب ل**، **ب د ل** kullanımdadırlar.

**دلب**:
**الدُّلبُ** **العَيْثام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنار** ağacı; ve o, **الصِّنار**’a daha benzer; tekili **دُلْبةٌ**’dir.

**بلد**:
**البَلَدُ**: yerden her **مُسْتَخيزٍ** yer; mamur olsun veya mamur olmasın, boş olsun veya meskûn; ondan bir taife **بَلْدةٌ**’dir; hepsi **البِلاد**’dır.
Ve **البَلَدُ** **الكُوَر** üzerine vaki olan bir isimdir.
Ve **البَلَدُ** mezarlıktır; ve denilir: o, kabrin bizzat kendisidir; ve belki **البَلَد** ile toprak kastedilmiştir.
Ve **بيضة البَلَدِ**: devekuşunun beldelerden bir **قِيّ** içinde bıraktığı yumurta; ve denilir: o, **بيضةِ البَلَدِ**’den daha zelildir.
Ve Yüce’nin sözü: “لا أُقسِمُ بهذا **البَلَدِ**” yani Mekke’nin bizzat kendisini kasteder.
Ve **بَلدة النَّحْر**: **الثُّغْرةُ** ve onun çevresidir; dedi ki:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ **بَلْدةً** فوقَ **بَلـدةٍ**		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **البلدة**: **النَّعائِم** ile **سَعْد الذابح** arasında içinde yıldızlar olmayan bir yerdir; ve onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; ve o, ayın menzillerindendir; ve o, burçların sonlarındandır; **بَلدةً** diye adlandırıldı; ve o, **بُرْح القوي**’den, küçük yıldızlar dışında boş olarak.
Ve **البُلْدةُ**: iki kaş arasındaki açıklıktır.
Ve **البَلادة** işte nüfuzun ve işte ilerleyişin zıddıdır; ve bir adam **بَليدٌ** (olur), eğer zeki değilse; ve bir at **بليد** (olur), eğer önde giden atlardan geri kalırsa; ve **بَلُدَ** **بَلادةً**.
Ve **التَبَلُّيُد**: **التَّجَلُّدِ**’ün zıddıdır; ve o, boyun eğme ve alçalma cinsindendir; dedi ki:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
Ve adam **بَلَّدَ**; yani işte ve başkasında, hatta cömertlikte bile başını eğdi ve zayıfladı; dedi ki:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
Ve **المُبالَدةُ**, kılıçlar ve sopalarla, onları yerde sertçe vurduklarında, **المُبالَطةِ** gibidir; ve denilir: yerin **بِلادِ**’ından türetilmiştir.
Ve onunla **بَلَّدوا**: ona yapıştılar da yerde çarpıştılar.
Ve bir adam **بالِدٌ**; kıyasta: beldesinde ikamet eden.
Ve **الأبلادُ** eldeki dövme izleridir; ve onda, yurdun izlerinden kalanın benzeri vardır; Cerîr dedi ki:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ **أبلادِ**

**لبد**:
**لَبَدَ** **يلبُدَ** **لُبُوداً**: şahsın küçülmesiyle yere yapıştı.
Ve bedevîlerin çocukları **سُمانَى**’yı gördüklerinde derler ki: **سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي**; yani korkma; ve **البُدي** görünmez; ve o, **لابِدةٌ** iken bunu söylemeye devam ederler; ve onu alana kadar onunla dönerler.
Ve her saç ve yün ki **تَلَبَّدَ**, o **لِبدٌ**’dir; ve aslanın **لِبْدةُ**’si, yelesi üzerinde keçeleşmiş çok saçtır; ve bunun benzeri devenin hörgücü üzerinde de olabilir; dedi ki:
كأنَّه ذو **لِبَدٍ** وَلَهمَسِ
Ve **اللُّبّادةُ**: **لُبودٍ**’dan bir giysidir.
Ve başka bir **لُبَدٌ**, Âd oğlu Lokmân’ın akbabalarından sonuncusudur ve onunla adlandırılmıştır; yani o **لَبِدَ** de ölmez.
Ve **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: bir yeri bırakmayıp ona yapışan adamdır.
Ve **مالٌ لُبَدٌ**: çokluğundan dolayı yok olmasından korkulmayan mal.
Ve kavim, sıkışıklıklarının şiddetinde **لِبْدَةً** ve **لُبَدا** oldu.
Ve “Mâlı **سَبَدٌ** ve lâ **لَبَدٌ**” yani onun, maldan saç, yün ve kıl sahibi (hayvanı) yoktur; yahut onların atları ve develeri ve sığırları vardı da mesel olarak gitti.

**دبل**:
**الدَبُلةُ**: **ناطِفٍ**’ten veya **حَيْسٍ**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden bir kütle benzeri; ve onu **دَبَّلْتُه** **تدبيلاً**; yani onu **دَبْلاً** yaptım.
Ve **الدَّبيلُ** Yemâme’de bir yerdir; çoğulu **دُبُل**’dür; şair dedi ki:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ **الدَّبيلِ** ولا قُرَى نَجرانِ

**بدل**:
**البَدَلُ**: şeyden bir halef; ve **التبديل**: değiştirmedir.
Ve bir elbiseyi bir elbisenin yerine, ve bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبْدَلْتُ**; ve bunun benzeri **المُبادَلةُ**’dir.
Ve **الأبْدالُ**: Allah’ın onlarla dini ikame ettiği ve rızkı indirdiği bir kavimdir; Şam’da kırk, diğer beldelerin geri kalanında otuz; onlardan biri öldüğünde onun makamına onun gibi biri geçer ve onlara aldırış edilmez.
Ve denilir: onlardan biri **بعَقَبةِ حُلْوانَ**’dadır; orada yetiştirilmiştir; adı **ذُؤَيْب بنُ يرتملَى** şöyle; ve denilir: Kur’an’ı okudu ve Şam’ın **أبدال**’ı (ile).
Ve **البَأْدَلةُ**: koltuk altı ile **الثُّنْدُوةِ** arasının etidir; ve **الرُّعثاوانِ** ikisinin üstleridir; dedi ki:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه و**بـآدِلْـهْ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَلَدَ بالمكان: أقام به؛ فهو بالِدٌ. والبَلْدَةُ والبَلَدُ: واحد البلادِ، والبُلْدانِ. والبَلادَةُ: ضدُّ الذكاء. وقد بَلُدَ بالضم فهو بَليدٌ. وتَبَلَّدَ: تكلَّف البَلادَةَ. وتَبَلَّدَ، أي تردَّد متحيِّراً. وبَلَّدَ تَبْليداً: ضرب بنفسه الأرضَ. وأَبْلَدَ لصق بالأرض. وقال الشاعر يصف حوضاً:
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بمَهْـلَـكَةٍ		جاوزْتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ
والمُبَالَدَةُ مثل المبالطة. وأَبْلَدَ الرجل، إذا كانت دابَّتُهُ بليدةً. والبَلَدُ: الأثر؛ والجمع أَبْلادٌ. قال ابن الرِقاع:
عَرَفَ الدِّيارَ تَوَهُّماً فاعْتادَهـامِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها
وقال القُطاميّ:
ليستْ تُجَرَّحُ فُرَّاراً ظهورُهُمُوبالنُحورِ كُلومٌ ذاتُ أَبْـلادِ
والبَلَدُ: أُدْحِيُّ النَعامِ. يقال: هو أَذَلُّ من بيضة البَلَدِ، أي من بيضةِ النعامِ التي تتركها. والبَلْدَةُ: الأرض. يقال: هذه بَلْدَتُنا، كما يقال بَحْرَتُنا. والبَلْدَةٌ من منازل القمر، وهي ستّة أَنْجُمٍ من القوس تَنْزِلُها الشمسُ في أقصر يومٍ من السنة. والبَلْدَةُ: الصدر. يقال: فلان واسعُ البَلْدَةِ، أي واسع الصدر. قال الشاعر ذو الرمة:
أُنيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فَوْقَ بَلْـدَةٍقليلٍ بها الأصْواتُ إلاّ بُغامُها
يقول: بَرَكَتِ الناقة وألقتْ صدرها على الأرض. والبَلْدَةُ والبُلْدَةُ: نَقاوَة ما بين الحاجبين. يقال: رجل أَبْلَدُ، أي أبلج بيِّن البَلَدِ، وهو الذي ليس بمقرونٍ. والأَبْلَدُ: الرجل العظيم الخَلْق. والبَلَنْدي: العريض. المُبْلِنْدي من الجِمال: الصُلبُ الشديدُ.

##### Türkçe

**بَلَدَ** mekân ile: onda ikamet etti; o hâlde o **بالِدٌ**’dir. Ve **البَلْدَةُ** ile **البَلَدُ**: beldelerden bir tanesi, ve **البُلْدانِ**. Ve **البَلادَةُ**: zekânın zıddı. Ve muhakkak **بَلُدَ** (damme ile) olmuştur; o hâlde o **بَليدٌ**’dir. Ve **تَبَلَّدَ**: **البَلادَةَ**’yı tekellüf etti. Ve **تَبَلَّدَ**; yani şaşkın olarak tereddüt etti. Ve **بَلَّدَ** **تَبْليداً**: kendisiyle yere vurdu. Ve **أَبْلَدَ**: yere yapıştı. Ve şair bir havuzu vasfederek dedi:
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بمَهْـلَـكَةٍ		جاوزْتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ
Ve **المُبَالَدَةُ** **المبالطة** gibidir. Ve **أَبْلَدَ** adam; biniti **بليدةً** olduğu zaman. Ve **البَلَدُ**: izdir; cem‘i **أَبْلادٌ**’dur. İbn er-Rikā‘ dedi:
عَرَفَ الدِّيارَ تَوَهُّماً فاعْتادَهـامِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها
Ve el-Kuṭāmî dedi:
ليستْ تُجَرَّحُ فُرَّاراً ظهورُهُمُوبالنُحورِ كُلومٌ ذاتُ أَبْـلادِ
Ve **البَلَدُ**: devekuşunun yuvasıdır. Denir: o, **بيضة البَلَدِ**’den daha zelildir; yani, onun bıraktığı devekuşu yumurtasından. Ve **البَلْدَةُ**: yerdir. Denir: bu, bizim **بَلْدَتُنا**’dır; nitekim **بَحْرَتُنا** denildiği gibi. Ve **البَلْدَةٌ** ayın menzillerindendir; o, yay burcundan altı yıldızdır; güneş senenin en kısa gününde ona iner. Ve **البَلْدَةُ**: göğüstür. Denir: falan, **البَلْدَةِ**’si geniştir; yani göğsü geniştir. Şair Zû’r-Rumme dedi:
أُنيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فَوْقَ بَلْـدَةٍقليلٍ بها الأصْواتُ إلاّ بُغامُها
Der ki: dişi deve çöktü ve göğsünü yerin üzerine bıraktı. Ve **البَلْدَةُ** ile **البُلْدَةُ**: iki kaş arasının açıklığıdır. Denir: adam **أَبْلَدُ**’dur; yani **البَلَدِ**’i açık, belirgin **أبلج**’dir; ve o, bitişik kaşlı olmayan kimsedir. Ve **الأَبْلَدُ**: yaratılışı büyük adamdır. Ve **البَلَنْدي**: geniştir. Develerden **المُبْلِنْدي**: katı, şiddetli olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل ب
دلب ، دبل ، بدل ، بلد ، لبد : مستعملة .
دلب : قال الليث : الدُّلْبُ شجرة العيثَام ، ويقال : شجر الصِّنارِ وهو بالصِّنار أشبه ، والواحدة دُلْبَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّلْبَةُ السّوادُ ، والدُّلْبُ جنْسٌ من سُودان السِّند ، وهو مقلوب عن الدَّيْبُل .
وقال الشاعر :
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
قال : شَبَّهَ سوادَ الزِّقِّ بالأسود المشلَّح من رجال السند .
دبل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّدْبيلُ : تَعظيمُ اللُّقمة وازدرادُها ، والدّوْبَلُ ذَكَرُ الخنازير وهو الرّتُّ .
وقال الليث : الدُّبْلَةُ كتلة من ناطِفٍ أو
حَيْسٍ أو شَيءٍ مَعْجون أو نحو ذلك ، وقد دَبَّلْتُ الحَيْسَ تَدْبيلاً أي جعلتُه دبَلاً .
وقال النضر : الدُّبلُ اللُّقمُ من الثرِيد الواحدة دُبْلَةٌ ، والدّبيلُ موضعٌ يتاخِم أعراضَ اليمامة وأنشد فقال :
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران
ويُجمع دُبُلاً . وقال العجاج :
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ
قال : وَدَيْبُلُ مدينة من مدائن السِّند ، غيره : دَبَلْتُ الأرضَ وَدَمَلْتُهَا أي أصلحتها .
وقال الكسائي : أرض مَدْبُولة إذا أصلحتها بالسِّرْجينِ ونحوه حتى تجودَ ، وقد دَبلتُهَا أدبلها دُبولاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّبالُ والذُّبال النُّفاياتُ ، يقال : دَبَلْته دُبُولاً وذَبَلْته ذبولاً .
شمر عن ابن الأعرابي يقال : دِبْلٌ دَبيلٌ أي ثُكْلٌ ثاكلٌ ومنه سميت المرأة : دِبْلَةٌ وقال الراجز :
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً
قال : ويقال : دَبْلتُهم دُبَيْلَة : أي هلكوا وصلَّتهم صالَّةٌ . وروى أبو عبيد عن الأصمعيّ : ذِبْلٌ ذَابِلٌ بالذال ، وهو الهوان والخزي .
قال شمر وغيره يقول : دبل دابل بالدال ويقال : الجداول الدُّبُول واحدها دَبْلٌ لأنها تُدْبل أي تُصْلَح وتُنَقَّى وتُجْهَر ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما غدا إلى النطَاةِ دلَّه الله على دبول كانوا يَتَرَوَّوْنَ منها فقطعها عنهم حتى أَعْطوا بأَيديهم .
بلد : قال الليث : البَلدُ كل موضع مُسْتَحيزٍ من الأرض عامِرٍ أو غير عامر أو خالٍ أو مسكون فهو بلد ، والطائفة منها بَلْدَة والجميعُ البلاد ، والبُلْدَان اسم يقع على الكُوَر والبَلدُ المقْبَرَة ، ويقال : هو نَفْسُ القبر ، وربما جاء البَلدُ يعني به التراب ، قال : والبَلْدَة بَلْدَةُ النَّحْر وهي الثغرةُ وما حولها وأنشد :
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها
والبلدةُ في السماءِ موضعٌ لا نجوم فيه بين النَّعَائم وسَعْدِ الذَّابح ، ليستْ فيه كواكب عظام تكون عَلَماً ، وهي من منازل القمر ، وهي آخر البروج ، سُميت بَلْدَةً وهي من بُرْج القَوْس خالية إلاَّ من كواكبَ صغارٍ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : والأَبْلَدُ من الرجال الذي ليس بمقرونٍ وهي البَلْدَة والبُلْدَة . وقال الأحمر : المتبلِّدُ الذي يتردد مُتحيراً وأنشد للبيد فقال :
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها
وقال الليث : التَّبَلُّد نقيض التجلد ، وهو استكانة وخضوع وأنشد :
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا
قال : وبلَّدَ إذا نكَّسَ في العمل وضَعُفَ حَتَّى في الجود ، قال الشاعر :
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا
وقال غيره : البَلْدَة راحة الكف ، وقيل للمُتَحَيِّر : متَبَلِّد لأنه شُبِّه بالذي يتحير في فلاةٍ من الأرض ، لا يهتدي فيها وهي البَلْدَة ، وكل بَلَدٍ واسع بَلْدةٌ وقال الأعشى يذكر الفلاة :
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ
وقال الليث : البَلادة نقيض النّفاذِ والمضاءِ في الأمور ، ورجل بليد إذا لم يكن ذكيّاً ، وفرسٌ بليد ، إذا تأخَّر عن الخيل السوابق وقد بَلُدَ بلادةً .
قال : والمبالدةُ كالمبالَطَة بالسيوف والعِصِيِّ إذا تجالدوا بها ، ويقال : اشْتُق من بِلادِ الأرض .
أبو عبيد : البَلَدُ الأثَرُ بالجسد وجمعه أَبْلاَدٌ ، وقال ابن الرقاع :
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها
قال وقال أبو زيد : بَلَدْتُ بالمكان أَبلُدُ بلوداً وأَبَدْتُ به آبُدُ أبُوداً : أي أقمتُ به ، وأنشد ابن الأعرابي فقال :
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ
قال : المبْلِدُ الحوضُ القديم ههنا وأراد مُلْبِدٍ فقلب وهو اللاصق بالأرض ، ومنه قول عَلِيَ لرجلين جاءا يسأَلانِه : أَلْبدا بالأرض حتى تفهما ، وقال غيره : حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم يُستعمل فَتَدَاعى وقد أَبْلد إبلاداً .
وقال الفرزدق يصف إبلاً سقاها في حوض داثِرٍ :
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ
أراد بذي الدلو المحيل الماءَ الذي قد تَغيّرَ في الدلو لأنه نُزِع متغيراً .
لبد : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : أَلْبَدَ بالمكان فهو مُلْبِدٌ به إذا أقام به .
وقال أبو زيد : اللّبِيدُ من الرجال الذي لا يبرح منزله وهو الألْيَسُ .
وقال ابن الأعرابي : لَبَدَ ولَبِدَ لُبوداً إذا أقام بالمكان ، قال : وإذا رُقِعَ الثوبُ فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ ومَلْبُودٌ . وفي الحديث أن عائشة أخرجت كِسَاءً للنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مُلَبَّداً أي مُرَقَّعاً ، وقال الله جلّ وعزّ : ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( البلد : 6 ) .
قال الفراء : اللَّبَدُ الكثير ، قال بعضهم :
واحدتُهُ لُبْدَةٌ ، ولُبَدُ جماع ، قال : وجعله بعضهم على جهة قُثَم وحُطَمٍ واحداً ، وهو من الوجهين جميعاً الكثير . قال : وقرأ أبو جعفر المدنيّ : ( مالاً لُبَّداً ) مُشَدَّداً فكأَنه أراد مالَ لابد ، ومالانِ لاَبِدَانِ وأموال لُبَّدٌ ، والأموال والمال قد يكونان في معنى واحد .
وقال الزجاج : مالٌ لُبَدٌ : كثيرٌ ، وقد لَبَد بعضه ببعض وقوله جلّ وعزّ : ( أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ ) ( الجن : 19 ) قال وقرىء ( لُبَداً ) قال : والمعنى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما صلى الصبح ببطن نَخْلَةَ كادت الجن لما سمعوا القرآن وتعجبوا منه أن يَسقطوا عليه . قال : ومعنى لِبَداً يركَبُ بعضهم بعضاً وكلُّ شيء أَلصَقْته بشيء إلصاقاً شديداً فقد لَبّدتَه ، ومن هذا اشتقاق هذه اللُّبُودِ التي تُفْتَرَش . قال : ولِبَدٌ جمع لبْدَةٍ ولُبَدٌ ومن قرأ ( لُبَّداً ) فهو جمع لابد .
وقال الليث : تقول صبيان الأعراب إذا رأوا السُّمَانَى : سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى ، فلا تزال تقول ذلك وهي لابدةٌ بالأرض أي لاصقةٌ وهو يُطيف بها حتى يَأْخُذَها .
وقال : كل شَعَرٍ أو صوف يَتَلَبَّد فهو لِبْدٌ ولِبْدة ، وللأسد شَعَرٌ كثير قد تَلَبَّد على زُبْرَتِهِ قال : وقد يكون مثلُ ذلك على سَنَام البعير وأنشد :
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ
قال : واللُّبَادَةُ لِباسٌ من لُبُود ؛ قال : ولُبَدٌ اسم آخِر نسور لُقمانَ بن عاد سماه لُبَداً لأنه لَبِدَ فلا يموت ولا يذهب كاللَّبِد من الرجال اللازم لرِحْلِه لا يفارِقه . والعرب تقول : ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ .
قال ابن السكيت : قال الأصمعي : معناه ما له قليلٌ ولا كثيرٌ ، قال وقال غيره : السَّبَدُ من الشَّعَر واللَّبَد من الصوف ، أي ما له ذُو شَعَر ولا ذو صُوفٍ وَوَبَر ، وكان مالَ العرب الخيل والإبل والغنم والبقر فدخلت كلها في هذا المثل .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُلْبِدُ الفحلُ من الإِبل يضرب فخذيه بذنبه فَيَلْصَقُ بهما ثَلْطُهُ وبَعَرُه ؛ قال والمُلْبد أيضاً : اللاصق بالأرض .
وفي حديث أبي بكر أنه كان يحلب فيقول : أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي فإن قالوا : أَلْبِدْ أَلْصَق العُلبة بالضَّرْع ، فَحَلَبَ ولا يكون لِذلك الحَلْب رَغْوَة ، فإن أَبانَ العُلْبَة رغا الشَّخْبُ بشدَّة وُقُوعه في العُلْبة .
وقال أبو زيد : المُلَبِّدُ من المطر : الرَّشُّ ، وقد لَبَّدَ الأرضَ تلبيداً .
وفي حديث عُمر أنه قال : من لَبَّدَ أو عَقَصَ أو ضفَرَ فعليه الحَلْق . قال أبو عبيد : قوله : لَبَّد يعني أن يجعلَ في رأسه شيئاً من صَمْغ أو غِسْلٍ ليَتَلَبَّدَ شَعْره ولا
يَقْمُل ، هكذا قال يحيى بن سعيد ، وقال غيره : إنما التَّلْبيدُ بُقْيا على الشَّعَر لئلا يَشْعَث في الإحرام ؛ ولذلك أوجب عليه الحلق كالعُقوبة له ، قال ذلك سُفْيان بن عُيَيْنَة .
وقال شمر : أَلْبَدْتُ القِرْبَة أَي صَيَّرْتها في لَبِد وهو الجُوالِق الصغير وأنشد :
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد
قال : يريد بالأدْسم نِحْيَ سَمَن واللَّبيدُ لِبْدٌ يُخاطُ عليه ، وقال ابن السكيت : أَلْبَدَت الإبل إذا أَخرج الربيعُ أَلْوانها وأوبارها وتهيَّأَتْ لِلسِّمَنِ ، وقال : أَلْبَدْتُ القِربة إذا صيرتَها في لَبيد وهو الجُوالق الصغير ، ويقال : قد أَلْبَدتُ الفرسَ فهو مُلْبَدٌ ، وقال الكسائي : أَلْبدْتُ السَّرج عملت له لِبْداً .
وقال ابن السكيت : لَبِدَتِ الإبل تَلْبد لَبَداً : إذا دَغِصَتْ بالصِّلِّيان وهو الْتِواءٌ في حَيازيمها وفي غَلاصِمِها إذا أكثرت منه فَتَغَصُّ به ولا تمضي ، فيقال : هذه إبل لَبَادَى ونَاقَةٌ لَبِدَةٌ ، شمر عن ابن الأعرابي : لَبَد الرجل بالمكان يَلْبُدُ لُبوداً إذا أقام ، ومنه قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال : فإذا كان ذلك ، فالْبُدوا لُبُود الراعي خلف غنمه ، أي اثبتوا والزموا منازلكم كما يعتمد الراعي على عصاه ثابتاً لا يَبْرَحُ ، ولَبَد الشيءُ بالشيء يَلْبُد : إذا ركِبَ بعضُه بعضاً .
بدل : أبو عبيد عن الفرّاء : بَدَلٌ وبِدْلٌ ومَثَلٌ ومِثْلٌ وشَبَهٌ وشِبْهٌ .
وأخبرني الإياديُّ عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : هذا بِدُلُ هذا وبَدَلُه .
قال : وَوَاحِد الأَبدال يريد العُبَّاد أيضاً : بِدْلٌ وبَدَلٌ . وقال ابن شميل في حديث رواه بإسناد له عن علي أنه قال : الأبدال بالشام والنُّجَبَاء بمصر والعَصائِبُ بالعراق ، قال ابن شميل : الأبدال : خيارٌ بَدَلٌ من خيار ، والعصائب : عُصْبَةٌ وعصائب يجتمعون فيكون بينهم حَرْب ، وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال الفراء يقال : أبدَلْتُ الخاتم بالحلْقَة : إذا نَحَّيْتَ هذا وجعلت هذا مكانه ، وبَدَّلْتُ الخاتم بالحلقة : إذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلقَةً ، وبدلتُ الحلقة بالخاتم إذا أَذَبْتَها وجعلتها خاتماً ، قال أبو العباس : وحقيقتُه أنَّ التَّبديلَ تغييرُ الصورة إلى صورة أخرى ، والجوهرةُ بعينها ، والإبدال تَنْحِيَةُ الجوهرة واستئنافُ جوهرة أخرى ومنه قول أبي النجم :
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ
ألا ترى أنه نَحَّى جِسْماً وجعل مكانه جِسماً غيرَه ، قال أبو عمر : وعرضتُ هذا على المبرد فاستحسنه ، وزاد فيه ، فقال : قد جَعَلَتِ العرب بدَّلتُ بمعنى أَبدلت وهو قول الله جلّ وعزّ : ( فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ) ( الفرقان : 70 ) ألا ترى
أنه قد أزال السيئاتِ وجعل مكانها حسناتٍ قال : وأمَّا ما شَرَط أحمدُ بنُ يحيى فهو معنى قول الله : ( كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا ) ( النساء : 56 ) . قال : فهذه هي الجوهرة ، وتبديلها : تغييرُ صورتها إلى غيرها لأنها كانت ناعمةً فاسودَّتْ بالعذاب ، فرُدَّتْ صورةُ جلودهم الأولى لما نضجت تلك الصورة ، فالجوهرة واحدة والصورة تختلف .
وقال الليث يقال : استبدل ثوباً مكان ثوبٍ أو أخاً مكان أخٍ ، ونَحو ذلك المبادلة . أبو عبيد عن الفراء : البَآدل واحدتها بَأْدَلَة ، وهي ما بين العُنُق إلى التَّرْقُوة وأنشدنا :
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله
قال وقال أبو عمرو مثله ، وقال : واحدها بَأدلٌ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَأْدَلة : لَحْم الصّدْر وهي البَادِرَة والبَهْدَلَةُ وهي الفَهْدَةُ .
وقال غيره : العرب تقول للذي يبيع كل شيء من المأكولات : بَدّال . قال أبو الهيثم : والعامة تقول : بَقَّال .

##### Türkçe

د ل ب
**دلب** , **دبل** , **بدل** , **بلد** , **لبد** : kullanımdadır.

**دلب** : Leys dedi: **الدُّلْبُ** **العيثَام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنار** ağacı; ve o, **الصِّنار**’a daha çok benzer; tekili **دُلْبَةٌ**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّلْبَةُ** siyahlıktır; **الدُّلْبُ** ise **السِّند**’in siyahlarından bir cinstir; **الدَّيْبُل**’den çevrilmiştir (harfleri yer değiştirilmiştir).
Şair dedi ki:
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
Dedi: **الزِّقِّ**’in siyahlığını, **السند** adamlarından siyah, soyulmuş (üstlüğü alınmış) olana benzetti.

**دبل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّدْبيلُ**: lokmayı büyütmek ve onu yutmak; **الدّوْبَلُ** ise domuzların erkeğidir; o **الرّتُّ**’tür.
Leys dedi: **الدُّبْلَةُ**; **ناطِفٍ**’ten yahut **حَيْسٍ**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden yahut buna benzerden bir kütledir; ve ben **الحَيْسَ**’i **تَدْبيلاً** **دَبَّلْتُ**; yani onu **دبَلاً** yaptım.
Nadr dedi: **الدُّبلُ**; **الثرِيد**’den lokmalardır; tekili **دُبْلَةٌ**’dir; **الدّبيلُ** ise **اليمامة**’nin **أعراض**’ına komşu bir yerdir; ve inşad etti, dedi ki:
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران
Ve **دُبُلاً** diye çoğul yapılır. ‘Accâc dedi:
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ
Dedi: ve **دَيْبُلُ** **السِّند** şehirlerinden bir şehirdir. Başkası: **الأرضَ**’ı **دَبَلْتُ** ve **وَدَمَلْتُهَا**; yani onu ıslah ettim.
Kisâî dedi: **أرض مَدْبُولة**; onu **السِّرْجينِ** ve benzeriyle ıslah ettiğinde, ta ki iyi olsun; ve onu **دَبلتُهَا**; **أدبلها**; **دُبولاً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّبالُ** ve **الذُّبال**; süprüntülerdir; denilir: onu **دَبَلْته** **دُبُولاً** ve onu **ذَبَلْته** **ذبولاً**.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **دِبْلٌ دَبيلٌ**; yani **ثُكْلٌ ثاكلٌ**; bundan dolayı kadına **دِبْلَةٌ** adı verildi. Recez söyleyen dedi:
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً
Dedi: ve denilir: onları **دَبْلتُهم دُبَيْلَة**; yani helâk oldular ve onlara bir **صالَّةٌ** ulaştı. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: **ذِبْلٌ ذَابِلٌ** **بالذال**; o, aşağılanma ve rezilliktir.
Şemmer ve başkası der ki: **دبل دابل** **بالدال**; ve denilir: **الجداول الدُّبُول**; tekili **دَبْلٌ**’dür; çünkü onlar **تُدْبل**; yani ıslah edilir, temizlenir ve açılır. Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **النطَاةِ**’ye sabahladığında, Allah ona, onların su içtikleri **دبول**’ları gösterdi; sonra onları onlardan kesti; ta ki elleriyle verinceye kadar.

**بلد** : Leys dedi: **البَلدُ**; yerden, mamur olsun olmasın yahut boş olsun yahut meskûn olsun, her ayrılmış (sınırları belirlenmiş) yerdir; onun bir kısmı **بَلْدَة**’dir; hepsi **البلاد**’dır; **البُلْدَان**; **الكُوَر** üzerine düşen bir addır; **البَلدُ** kabristandır; ve denilir: o, kabrin bizzat kendisidir; bazen **البَلدُ** “toprak” kastedilerek gelir. Dedi: ve **البَلْدَة**; **بَلْدَةُ النَّحْر**’dır; o, çukur ve onun çevresidir; ve inşad etti:
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها
Ve **البلدةُ** gökte, **النَّعَائم** ile **سَعْدِ الذَّابح** arasında, içinde yıldız olmayan bir yerdir; içinde alamet olacak büyük yıldızlar yoktur; o, ayın menzillerindendir; o, burçların sonudur; **بَلْدَةً** diye adlandırıldı; o, **بُرْج القَوْس**’tandır; küçük yıldızlar dışında boştur.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: ve erkeklerden **الأَبْلَدُ**; eşleşik (bir şeye bağlanmış) olmayan kimsedir; o, **البَلْدَة** ve **البُلْدَة**’dir. Ahmer dedi: **المتبلِّدُ**; şaşkın olarak gidip gelen kimsedir; ve Lebîd’in şu beytini inşad etti, dedi ki:
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها
Leys dedi: **التَّبَلُّد**; **التجلد**’in zıddıdır; o, boyun eğme ve alçalma (teslimiyet)tir; ve inşad etti:
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا
Dedi: ve **بلَّدَ**; işte gevşediğinde ve zayıfladığında, hatta cömertlikte bile. Şair dedi:
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا
Başkası dedi: **البَلْدَة**; avuç içidir. Ve şaşkına **متَبَلِّد** denildi; çünkü o, yerde bir çorak düzlükte şaşırana benzetildi; orada yol bulamaz; o da **البَلْدَة**’dir. Ve her geniş **بَلَدٍ** bir **بَلْدةٌ**’dir. A‘şâ, çorak düzlükten söz ederek dedi:
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ
Leys dedi: **البَلادة**; işlerde nüfuzun ve ilerleyişin zıddıdır; zeki değilse adama **بليد** denir; ve at **بليد**; önde giden atlardan geri kaldığında; ve **بَلُدَ** **بلادةً**.
Dedi: ve **المبالدةُ**; kılıçlar ve sopalarla, onlarla çarpıştıklarında, **المبالَطَة** gibidir; ve denilir: yerin **بِلاد**’ından türetilmiştir.

Ebû ‘Ubeyd: **البَلَدُ**; bedendeki izdir; çoğulu **أَبْلاَدٌ**’dır. İbnü’r-Riqâ‘ dedi:
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها
Dedi. Ebû Zeyd dedi: **بَلَدْتُ** mekânda; **أَبلُدُ** **بلوداً**; ve **أَبَدْتُ** onda; **آبُدُ** **أبُوداً**: yani onda ikamet ettim. İbnü’l-A‘râbî inşad etti, dedi ki:
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ
Dedi: buradaki **المبْلِدُ** eski havuzdur; ve **مُلْبِدٍ**’i kastetti; sonra çevirdi; o, yere yapışık olandır. Bundan, ‘Alî’nin, kendisine soru sormaya gelen iki adama sözü: **أَلْبدا بالأرض حتى تفهما**. Başkası dedi: **حوضٌ مُبْلِدٌ**; terk edildi ve kullanılmadı; sonra çöktü; ve **أَبْلد** **إبلاداً**.
Ferazdak, yıkık bir havuzda suladığı develeri vasfederek dedi:
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ
**بذي الدلو المحيل** ile, kovada değişmiş suyu kastetti; çünkü o, kovadan değişmiş olarak çekilmişti.

**لبد** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **أَلْبَدَ** mekânda; onda **مُلْبِدٌ** olur; onda ikamet ettiğinde.
Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **اللّبِيدُ**; evinden ayrılmayan kimsedir; o, **الألْيَسُ**’tur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَبَدَ** ve **لَبِدَ** **لُبوداً**; mekânda ikamet ettiğinde. Dedi: ve elbise yamandığında, o **مُلَبَّدٌ** ve **مُلْبَدٌ** ve **مَلْبُودٌ**’dur. Hadiste: Âişe, Peygamber için ( صلى الله عليه وسلم ) **مُلَبَّداً** bir **كِسَاءً** çıkardı; yani yamalı. Ve Allah, yüce ve aziz, dedi: ( **يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً** ) ( **البلد** : 6 ).
Ferrâ dedi: **اللَّبَدُ**; çok olandır. Bazıları dedi ki: tekili **لُبْدَةٌ**’dir; ve **لُبَدُ** bir topluluktur. Dedi: bazıları onu, **قُثَم** ve **حُطَمٍ** yönü üzere tekil yaptı; ve o, iki yönden de çok olandır. Dedi: Ebû Ca‘fer el-Medenî: ( **مالاً لُبَّداً** ) şeddeli okudu; sanki **مالَ لابد**’ı kastetti; ve iki mal: **لاَبِدَانِ**; ve mallar: **لُبَّدٌ**; ve mallar ile mal, tek bir anlamda olabilir.
Zeccâc dedi: **مالٌ لُبَدٌ**: çoktur; ve onun bir kısmı bir kısmına **لَبَد**. Ve O’nun, yüce ve aziz, sözü: ( **أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ** ) ( **الجن** : 19 ). Dedi: ve ( **لُبَداً** ) diye okundu. Dedi: mana şudur: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **نَخْلَةَ** vadisinde sabah namazını kılınca, cinler Kur’an’ı işitip ona hayret ettiklerinde, neredeyse onun üzerine düşeceklerdi. Dedi: **لِبَداً**’nın manası: bir kısmı bir kısmına biner. Ve her şeyi bir şeye şiddetli yapıştırma ile yapıştırırsan, onu **لَبّدتَه**; bundan, üzerine yatılan bu **اللُّبُودِ**’un اشتقاقı. Dedi: ve **لِبَدٌ**; **لبْدَةٍ**’nin çoğuludur; ve **لُبَدٌ**. Ve kim ( **لُبَّداً** ) okursa, o, **لابد**’ın çoğuludur.
Leys dedi: Bedevî çocukları **السُّمَانَى**’yı gördüklerinde derler: **سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى**; o, yere yapışık (**لابدةٌ بالأرض**) iken, onu alana kadar onun çevresinde dolaşır; sen de bunu söylemeye devam edersin.
Dedi: her saç yahut yün **يَتَلَبَّد** olursa, o **لِبْدٌ** ve **لِبْدة**’dir. Ve aslanın, yelesi üzerinde **تَلَبَّد** olmuş çok saçı vardır. Dedi: bunun benzeri, devenin hörgücü üzerinde de olabilir. Ve inşad etti:
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ
Dedi: ve **اللُّبَادَةُ**; **لُبُود**’dan bir giysidir. Dedi: ve **لُبَدٌ**, Âd oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusunun adıdır; ona **لُبَداً** adını verdi; çünkü o **لَبِدَ**; böylece ölmez ve gitmez; erkeklerden, eyerine yapışıp ondan ayrılmayan **اللَّبِد** gibi. Ve Araplar der: **ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ**.
İbnü’s-Sikkît dedi: Asma‘î dedi: manası: onun ne azı vardır ne çoğu. Dedi: başkası dedi: **السَّبَدُ** saçtandır; **اللَّبَد** yündendir; yani onun ne saç sahibi vardır ne yün ve kıl sahibi. Arapların malı atlar, develer, koyunlar ve sığırlardı; hepsi bu meselin içine girdi.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **المُلْبِدُ**; develerden damızlık erkektir; kuyruğuyla iki uyluğuna vurur; böylece dışkısı ve tezeği onlara yapışır. Dedi: ve **المُلْبد** ayrıca: yere yapışık olandır.
Ebû Bekir’in hadîsinde: o sağardı ve derdi: **أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي**; eğer “**أَلْبِدْ**” derlerse, **العُلبة**’yi memeye yapıştırır; sonra sağar; o sağım için köpük olmaz; eğer **العُلْبَة**’yi ayırırsa, **الشَّخْبُ** **العُلْبة**’ye şiddetle düşmesinden dolayı köpürür.
Ebû Zeyd dedi: yağmurdan **المُلَبِّدُ**: çisintidir; ve yeri **تلبيداً** **لَبَّدَ**.
‘Ömer’in hadîsinde: dedi ki: “Kim **لَبَّدَ** yahut **عَقَصَ** yahut **ضفَرَ** yaparsa, ona tıraş gerekir.” Ebû ‘Ubeyd dedi: onun sözü: **لَبَّد**; yani başına, saçı **يَتَلَبَّد** olsun ve bitlenmesin diye, bir şeyden **صَمْغ** yahut **غِسْلٍ** koymak; Yahyâ b. Sa‘îd böyle dedi. Başkası dedi: **التَّلْبيدُ** ancak, ihramda dağılmasın diye saç üzerinde bir bırakmadır; bunun için ona, ceza olarak tıraşı vacip kıldı; Süfyân b. ‘Uyeyne bunu söyledi.
Şemmer dedi: **القِرْبَة**’yi **أَلْبَدْتُ**; yani onu **لَبِد** içine koydum; o, küçük **الجُوالِق**’tır. Ve inşad etti:
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد
Dedi: **الأدْسم** ile, yağ tulumu **نِحْيَ سَمَن**’i kasteder; **اللَّبيدُ** ise üzerine dikilen bir **لِبْدٌ**’dür. İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **أَلْبَدَت**; bahar onun renklerini ve kıllarını çıkardığında ve semirmeye hazırlandığında. Dedi: ve **القِربة**’yi **أَلْبَدْتُ**; onu **لَبيد** içine koyduğunda; o, küçük **الجُوالق**’tır. Ve denilir: atı **أَلْبَدتُ**; o da **مُلْبَدٌ**’dür. Kisâî dedi: eyeri **أَلْبدْتُ**; ona **لِبْداً** yaptım.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **لَبِدَت**; **تَلْبد** **لَبَداً**: **الصِّلِّيان** ile **دَغِصَتْ** olduğunda; o, göğüs kemiklerinde ve boğazlarında bir bükülmedir; ondan çok yediklerinde onunla boğulur da ilerlemez; böylece denilir: bunlar **إبل لَبَادَى**; ve bir dişi deve: **نَاقَةٌ لَبِدَةٌ**. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: adam mekânda **لَبَد**; **يَلْبُدُ** **لُبوداً**; ikamet ettiğinde. Bundan, Huzeyfe’nin fitneyi anınca sözü: “O olduğunda, **فالْبُدوا لُبُود الراعي خلف غنمه**”; yani sabit olun ve evlerinize yapışın; çobanın, ayrılmadan sabit olarak asasına dayanması gibi. Ve şey, şeyle **لَبَد**; **يَلْبُد**: bir kısmı bir kısmına bindiğinde.

**بدل** : Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ**; ve **مَثَلٌ** ve **مِثْلٌ**; ve **شَبَهٌ** ve **شِبْهٌ**.
İyâdî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: denilir: bu, bunun **بِدُلُ**’üdür ve onun **بَدَلُه**’dur.
Dedi: ve **الأَبدال**’ın bir teki; **العُبَّاد**’ı da kasteder: **بِدْلٌ** ve **بَدَلٌ**. İbn Şümeyl, isnadıyla Ali’den rivayet ettiği bir hadiste dedi ki: “**الأبدال** Şam’dadır; **النُّجَبَاء** Mısır’dadır; **العَصائِبُ** Irak’tadır.” İbn Şümeyl dedi: **الأبدال**: hayırlılardan hayırlı bir **بَدَلٌ** olan seçkinlerdir. **العصائب**: bir **عُصْبَةٌ** ve **عصائب**; toplanırlar da aralarında savaş olur. Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Ferrâ dedi: **أبدَلْتُ** yüzüğü halka ile: bu’nu uzaklaştırıp bunu onun yerine koyduğunda. Ve **بَدَّلْتُ** yüzüğü halka ile: onu eritip onu halka yaptığında. Ve halkayı yüzükle **بدلتُ**: onu eritip onu yüzük yaptığında. Ebû’l-‘Abbâs dedi: bunun hakikati şudur: **التَّبديلَ**; sureti başka bir surete değiştirmektir; cevher ise aynıdır. **الإبدال** ise cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır. Bundan, Ebû’n-Necm’in sözü:
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ
Görmüyor musun: bir cismi uzaklaştırdı ve onun yerine başka bir cisim koydu. Ebû ‘Umer dedi: bunu Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ekledi; dedi ki: Araplar **بدَّلتُ**’ü **أَبدلت** manasında kullanmıştır; bu, Allah’ın, yüce ve aziz, sözü: ( **فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ** ) ( **الفرقان** : 70 ). Görmüyor musun: kötülükleri gidermiş ve onların yerine iyilikler koymuştur. Dedi: Ahmed b. Yahyâ’nın şart koştuğu ise, Allah’ın sözü manasıdır: ( **كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا** ) ( **النساء** : 56 ). Dedi: işte bu, cevherdir; ve onun değiştirilmesi: suretini başkasına çevirmektir; çünkü o yumuşaktı da azapla karardı; o suret piştiğinde, derilerinin ilk suretine döndürüldü; cevher birdir, suret değişir.
Leys dedi: denilir: bir elbiseyi bir elbisenin yerine **استبدل** etti; yahut bir kardeşi bir kardeşin yerine; ve buna benzer, **المبادلة**’dir. Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **البَآدل**; tekili **بَأْدَلَة**’dir; o, boyun ile köprücük kemiği arasındadır. Ve bize inşad etti:
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله
Dedi: Ebû ‘Amr da bunun benzerini söyledi. Dedi: tekili **بَأدلٌ**’dür.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **البَأْدَلة**: göğüs etidir; o, **البَادِرَة**’dir; ve **البَهْدَلَةُ**’dir; o da **الفَهْدَةُ**’dir.
Başkası dedi: Araplar, yenileceklerden her şeyi satan kimseye **بَدّال** der. Ebû’l-Heysem dedi: avam ise **بَقَّال** der.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء واللام وما يثلثهما في الثلاثي)
(بلم) الباء واللام والميم أصلان: أحدهما ورمٌ أو ما يشبهه، والثاني نَبْتٌ.
فالأوّل بَلَمٌ، وهو داءٌ يأخُذُ الناقةَ في حَلْقَة رَحِمِها. يقال أَبْلَمَتِ الناقةُ إذا أخَذَها ذلك. الفَرَّاء: أَبْلَمَتْ وبَلِمَتْ إذا ورِمَ حَياؤُها.
قال أبو عُبيدٍ: ومنه قولهم لا تُبَلِّمْ عليه أي لا تُقَبِّحْ. قال أبو حاتم: أَبلَمَتِ البَكْرَة إذا لم تَحْمِلْ قَطُّ؛ وهي مُبْلِمٌ، والاسم البَلَمَة.
قال يعقوب: أَبْلَمَ الرّجُل إذا وَرِمَتْ شفتاه، ورأَيت شفَتَيْه مُبْلَمَتينِ([1]). والإبلام أيضاً: السُّكوت، يقال أَبْلَمَ إذا سَكَتَ.
والأصل الثاني: الأبلم ضربٌ من الخُوصِ([2]). قال أبو عمرو: يقال إبلِم وأَبلَمٌ وأُبُلمٌ. ومنه المثَل: "المال بَيني وبينك شِقَّ الأُبْلُمَة" وقد تكسر وتفتح، أي نصفين؛ لأنّ الأبلمة إذا شقت طولاً انشقت نصفين من أولها إلى آخرها، ويرفع بعضهم فيقول: "المالُ بيني وبينك شِقُّ الأبلمة"، أي هو كذا.
(بله) الباء واللام والهاء أصلٌ واحد، وهو شبه الغَرَارة والغَفْلة. قال الخليل وغيره([3]): البَلَه ضَعْف العقل. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أكثَرُ أهلِ الجنَّة البُلْه" يريد الأَكياسَ في أمر الآخرة البُلْهَ في أمر الدنيا.
وقال الزّبرقانُ [بن] بَدْرٍ: "خيرُ أَولادِنا الأَبلَهُ العقُول" يُراد أنه لشدّة حيائهِ كالأَبله، وهو عَقُولٌ. ويقال شَبابٌ أبْلَهُ، لما فيه من الغَرَارة. وعَيْشُ الأبلهِ قليلُ الهُموم. قال رؤبة([4]):
* بَعْدَ غُدانِيِّ الشّبَابِ الأَبْلَهِ *
فأمّا قولهم: "بَلْهَ" فقد يجوز أن يكون شاذّاً، ومحتَمِلٌ على بُعْدٍ أنْ يردَّ إلى قياس الباب، بمعنى دَعْ. وهو الذي جاء في الحديث: "يقول الله تعالى: أَعدَدْتُ لعِبادِي الصّالحينَ مَا لا عَيْنٌ رَأَتْ ولا أُذُنٌ سَمِعَتْ، ولا خَطَرَ على قَلْبِ بَشَرٍ، بَلْهَ ما أَطْلَعْتُهُمْ عليه" ، أي دَعْ ما أطْلَعْتُهُم عليه، اُغفُلْ عنه.
(بلو/ي) الباء واللام والواو والياء، أصلان: أحدهما إخلاق([5]) الشيء، *والثاني نوعٌ من الاختبار، ويحمل عليه الإخبار أيضاً.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: بَلِيَ يَبْلى فهو بالٍ. والبِلَى مَصْدَرُه. وإذا فتح فهو البَلاَء، وقال قوم هو لُغةٌ. وأنشد:
وَالمرء يُبْليه بَلاَءَ السَّرْبالْ *** مَرُّ الليالي واختلافُ الأحوالْ([6])والبَلِيَّةُ: الدابّة التي كانت في الجاهلية تُشَدُّ عند قَبْرِ صاحبِها، وتشَدّ على رأسها وَلِيَّةٌ، فلا تُعْلَفُ ولا تُسْقى حتى تموت. قال أبو زُبيد:
كالبَلاَيا رُؤوسُها في الوَلايَا *** مانِحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخُدُودِ([7])
ومنها ما يُعقر عند القبر حتى تَمُوت. قال:
تَكُوسُ به العَقْرَى على قِصَدِ القَنَا *** كَكَوْسِ البَلاَيَا عُقِّرَتْ عِنْدَ مَقْبَرِ
ويقال منه بَلَّيْتُ البَلِيَّةُ. قال اليزيديّ: كانت العرب تَسْلَخُ راحلةَ الرّجُل بعد مَوته، ثم تحشوها ثُماماً ثم تتركُها على طَريقِه إلى النّادي. وكانوا يزعمون أنّها تُبْعَث معه، وأنَّ مَنْ لم يُفعل به ذلك حُشِر راجلاً.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال بَلَّى عليه السَّفَرُ وبَلاَّه. وأنشد:
قَلُوصان عَوْجَاوَانِ بَلَّى عليهما *** دُؤُوبُ السُّرى ثمَّ اقتحامُ الهواجرِ([8])يريد بَلاَّهُما.
قال الخليل: تقول ناقةٌ بِلْوُ سفرٍ، مثل نِضْو سفَر، أي قد أبْلاَها السَّفر. وبِلْيُ سَفَر، عن الكسائيّ.
وأمّا الأصل الآخَر فقولهم بُلِيَ الإنسانُ وابْتُلِيَ، وهذا من الامتحان، وهو الاختبار. وقال:
بُلِيتُ وفُِقدانُ الحبيبِ بَلِيَّةٌ *** وكم مِن كريمٍ يُبْتَلى ثم يَصبرُ
ويكونُ البَلاءُ في الخير والشرّ. والله تعالى يُبْلِي العَبْدَ بلاءً حسناً وبلاءً سيئاً، وهو يرجع إلى هذا؛ لأن بذلكَ يُختبَر في صَبْرِه وشُكْرِه.
وقال الجعديّ في البلاء أنّهُ الاختبار:
كَفَاني البَلاَءُ وإِنّي امرُؤٌ *** إذا ما تَبَيَّنْتُ لمَ أَرْتَبِ
قال ابنُ الأعرابيّ: هي البِلْوَة والبَلِيَّة والبَلْوَى. وقالوا في قول زهير:
* فأبلاَهُما خَيْرَ البلاءِ الذي يَبلُو([9]) *
معناه أعطاهُما خَيْرَ العطاءِ الذي يَبْلُو به عِبادَه.
قال الأحمر: يقول العرب: نَزَلَتْ بَلاءِ، على وزن حَذَامِ.
ومما يُحمَل على هذا الباب قولهم: أبليتُ فُلاناً عُذْراً، أي أعلمته وَبيَّنْتُه([10]) فيما بيني وبينه، فلا لَومَ عليَّ بَعْد.
قال أبو عُبيد: أَبلَيْتُه يميناً أي طيَّبْت نفسَه بها. قال أوس:
كأنَّ جديدَ الدار يُبْلِيكَ عنهُم *** نَقِيُّ اليَمِينِ بَعْدَ عَهدِكَ حَالفُ([11])
قال ابن الأعرابيّ: يُبْليك يُخْبِرك. يقول العرب: أَبْلِني كذا، أي أخبِرْني؛ فيقول الآخر: لا أُبْلِيْك. ومنه حديث أمِّ سَلَمة، حين ذَكَرَتْ قولَ النبي صلى الله عليه وآله وسلم: "إنَّ مِن أصحابي مَنْ لا يَرَاني بعد أَنْ أُفارِقَه" فسألها عُمَرُ: أَمِنْهُمْ أنا؟ فقالت: لا، ولن أُبْلِيَ أحداً بَعْدَك. أي لن أُخْبِرَ.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ابتليْتُه فأبلاني، أي استَخْبَرْتُه فأخبَرَني.
ذِكْر ما شذَّ عن هذين الأصلين: قال الخليل: تقول: الناس بذي بَلِيٍّ وذي بِلِيّ([12])، أي هم متفرّقون. قال أبو زيد: هم بذي بليانٍَ أيضاً([13])، وذلك إذا بَعُدَ بعضُهم [عن بعض] وكانوا طوائفَ مع غير إمامٍ يجمعُهم. ومنه حديث خالد لمّا عزَلَه عُمرُ عن الشام: "ذاك إذا كانَ النّاس بذي بَليّ، وذي بَلّى"([14]). وأنشد الكسائيّ في رجل يطيل النّوم:
يَنامُ ويذهب [الأَقوامُ] حتّى  *** يُقَالَ [أَتَوْا] عَلَى ذي بِلِّيَانِ([15])وأمّا بَلَى فليست من الباب بوجهٍ، والأصل فيها بَلْ.
وَبَلِيّ ابنُ عمرو بن الحاف بن قُضاعة، والنّسبة إليه بَلَوِيٌّ. والأَبْلاء: اسمُ بئر. قال الحارث:
فرياضُ القَطا فأودِيةُ الشُّر *** بُبِ فالشُّعبتانِ فالأَبْلاءُ([16])(بلت) الباء واللام والتاءُ أصلٌ واحد، وهو الانقطاع. وكأنّه من المقلوب عن بَتَل. يقول العرب: تكَلَّم حَتّى بَلِتَ([17]). قال الشّنفرَى:
* عَلَى أُمِّها وَإنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَِتِ([18]) *
فأمّا قولهم: مَهْرٌ مَضمونٌ مبلَّت، فهو في هذا* أيضاً؛ لأنّه مقطوعٌ قد فُرِغ منه. على أنّ في الكلمة شكّاً([19]). وأنشَدُوا:
* وما زُوِّجَتْ إلاّ بِمَهْرٍ مُبَلَّتِ([20]) *
ويقال إنّ البَليتَ كَلأ عامَين، وهو في هذا؛ لأنه يتقطّع ويتكَسَّر. قال:
رَعَيْنَ بَليتاً ساعةً ثم إنّنا *** قطَعْنا عليهنَّ الفِجاج الطوامِسَا([21])(بلج) الباء واللام والجيم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو وضوحُ الشّيء وإشراقُه. البَلَجُ الإشراق، ومنه انبلاج الصُّبح. قال:
* حتّى بدَتْ أعناقُ صُبْحٍ أبْلَجا([22]) *
ويقول العرب: "الحقُّ أُبْلَجُ والباطلُ لَجْلَجٌ". وقال:
ألم تَرَ أنَّ الحقَّ تلقاهُ أَبْلَجاً *** وأنَّك تلقَى باطِلَ القومِ لجْلَجا([23])ويقال للذي ليس بمقْرُونِ الحاجبين أبلج، وذلك الإشراقُ الذي بينهما بُلْجة. قال:
أبلَجُ بينَ حاجِبَيه نُورُه *** إذا تعدى رُفعَت مبتوره([24])(بلح) الباء واللام والحاء أصلٌ واحد، وهو فُتورٌ في الشيء وإعياءٌ وقِلَّةُ إحكام، وإليه ترجع فُروعُ الباب كلّه، فالبَلَح الخَلاَلُ، واحدته بَلَحة، وهو حَمْل النَّخل ما دام أخضَرَ صِغاراً كحِصْرِم العِنَب. قال أبو خيرة: ثَمَرَةُ السَّلَم تسمّى البَلَح ما دامت([25]) لم تَنْفتق، فإذا انفتَقَتْ فهي البَرَمَة. أبو عبيدة: أبْلَحَت النّخلة إذا أخرجَتْ بَلَحَها. قال أبو حاتم: يقال للثَّرى إذا يَبِس -وهو التّراب النّدِيّ- قد بَلَحَ بلُوحاً. وأنشد:
حَتّى إذا العودُ اشتهى الصَّبُوحا *** وبَلَحَ التُّرْبُ لـه بُلُوحا
ومن هذا البابِ بَلَحَ الرّجُلُ إذا انقَطَعَ من الإعياءِ فلم يَقْدِرْ على التحرُّك. قال الأعشى:
وإذا حُمّل ثِقْلاً بعضُهُمْ *** واشتَكَى الأوْصَالَ مِنه وبَلَحْ([26])وقال آخر([27]):
ألا بَلَحَتْ خَفَارَةُ آلِ لَأْيٍِ *** فلا شَاةً تَرُدُّ ولا بَعِيرا
قال الشيباني: يقال بَلَحَ إذا جَحَدَ. قال قُطرب: بَلَحَ الماءُ قلّ، وبَلَحَت الركيّة. قال:
مالَكَ لا تَجُمُّ يا مُضَبَّحُ *** قد كنتَ تَنْمِي والرَّكِيُّ بُلَّحُ
ويقال بَلَحَ الزَّنْدُ إذا لم يُورِ. قال العامريّ: يقال بَلَحَتْ عَلَيَّ راحلتي، إذا كَلَّتْ ولم تشايِعْني. ويقال بَلَحَ البَعيرُ وبَلَحَ الرّجلُ إذا لم يكن عنده شيء. قال:
مُعْترِفٌ للرُّزْءِ في مالِهِ *** إذا أكَبَّ البَرَمُ البالحُ
ومما شَذَّ عن الباب البُلَح، طائر، والبَلَحْلحة: القصعة لا قعر لها([28]).
(بلخ) الباء واللام والخاء أصلٌ واحد، وهو التكبُّر، يقال رجل أبْلَخُ. وتبلّخ: تكَبَّر.
(بلد) الباء واللام والدال أصلٌ واحد يتقارب فُروعُه عند([29]) النَّظر في قياسه، والأصل الصدْر. ويقال وضَعَت النّاقةُ بَلْدَتَها بالأرض، إذا بَرَكت. قال ذو الرُّمّة:
أنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ *** قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها([30])ويقال تبلَّد الرّجلُ، إذا وضَعَ يَدَهُ على صَدْره عند تَحيُّرِه في الأمر. والأبْلد الذي ليس بمقْرُونِ الحاجبَيْن، يقال لما بين حاجبيه بَُلْدَة. وهو من هذا الأصل؛ لأنّ ذلك يشبه الأرض البلدة. والبلدة: النَّجم، يقولون هو بَلْدة الأسد، أي صدره([31]). والبلد صدْرُ القُرى. فأمّا قول ابن الرِّقاع:
* مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها([32]) *
فهو من هذا. وقالوا: بَلِ البلدُ الأَثَر، وجمعه أبلاد. والقولُ الأولُ أقيَس. ويقال بَلّد الرّجُل بالأرض، إذا لَزِق بها. قال:
إذا لم يُنازِعْ جاهِل القومِ ذُو النُّهى *** وبَلّدَتِ الأعلامُ باللّيلِ كالأَكَمْ([33])يقول: كأنّها لزِقَتْ بالأرض. وقال رجلٌ من تميمٍ يصفُ حَوضاً:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بَمَهْلَكَةٍ *** جاورْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ([34])يذكر حوضاً لاصقاً بالأرض. ويقال أبْلَدَ الرَّجُلُ إبلاداً، مثل تبلّد سواء. والمبالدة بالسُّيوف مثل المُبَالطة. وقال بعضهم: اشتقّ من الأوّل، كأنهم لزِموا الأرضَ فقاتلوا عليها. والبالد قياساً للمقيم بالبَلَد.
(بلز) الباء واللام والزّاء* ليس بأصل، وفيه كُلَيمات، فالبِلِزُ المرأة القصيرة. ويقولون البَلأَز: القصير من الرِّجال([35]) والبَلأَزَةُ: الأكْل. وفي جميعِ ذلك نظرٌ.
(بلس) الباء واللام والسين أصلٌ واحد، وما بَعْدَه فلا معوَّلَ عليه.
فالأصلُ اليَأْسُ، يقال أبْلَسَ إذا يَئِسَ. قال الله تعالى:إذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ([36])} [المؤمنون 77]، قالوا: ومن ذلك اشتُقّ اسم إبْليس، كأنَّهُ يَئِسَ مِنْ رحمة الله.
ومن هذا الباب أبْلَسَ الرجُلُ سَكَت، ومنه أبْلَسَتِ النّاقة، وهي مِبْلاَسٌ، إذا لم تَرْغُ([37]) مِنْ شِدَّةِ الضَّبَعَة. فأما قولُ ابنِ أحمر:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد  *** يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
فيقال إنَّ البَلَسَ الواجم.
(بلص) الباء واللام والصاد، فيه كلماتٌ أكثرُ ظَنِّي أن لا مُعوَّلَ على مثلها، وهي مع ذلك تتقارب. يقولون بلَّصتِ الغنم إذا قلّت ألبانها، وتبلَّصت الغَنَمُ الأرضَ إذا لم تدَعْ فيها شيئاً إلاّ رَعَتْه.
وتبلّصتُ الشيءَ، إذا طلبْتَه في خَفاءٍ([38]). وفي ذلك عندي نَظَر.
(بلط) الباء واللام والطاء أصلٌ واحد، والأمر فيه قريبٌ من الذي قبلَه. قالوا: البَلاط كلُّ شيءٍ فرشْتَ به الدار مِن حَجَر وغيره. قال ابن مُقْبِل:
في مُشرِفٍ لِيطَ لَيّاقُ البلاط به *** كانت لِسَاسَتِه تُهْدَى قَرَابِينا
يقول: هي مَصْنَعَةٌ لنَصارَى يتعبَّدُون فيها، في مُشْرِفٍ ألْصِق. لَيَّاق أي لصَّاق يقال ما يَلِيق بك كذا، أي لا يَلْصَق. يذكر حُسْنَ المكانِ وأُنسَه بالقُرْبان والمصابيح. فإنْ كان هذا صحيحاً - على أنّ البلاط عندي دخيل - فمنه المُبالَطَة، وذلك أنْ يتضارب الرّجلانِ وهما بالبَلاط، ويكونا في تقارُبهما كالمتلاصِقَين.
وأَبْلَطَ الرّجُل افتَقَرَ فهو مُبْلِطٌ، وذلك من الأوّل، كأنّه افتقرَ حتى لَصِقَ بالبَلاط، مثل تَرِبَ إذا افتقَرَ حتى لَصِقَ بالتراب. فأمّا قولُ امرئ القيس:
* نزلتُ على عمرِو بن دَرْماءَ بُلْطَةً([39]) *
فيقال هي هَضْبَةٌ معروفة، ويقال بُلْطةً مفاجأةً. والأوّل أصحُّ.
(بلع) الباء واللام والعين أصلٌ واحد، وهو ازدراد الشيء. تقول: بلِعْتُ الشيءَ أبْلَعُه. والبالوع([40]) من هذا لأنه يَبْلَعُ الماء. وسَعْدُ بُلَعَ نجمٌ. والبُلَعُ السَّمّ في قامَة البَكْرَه([41]). والقياس واحدٌ، لأنّه يَبْلَعُ الخشبة التي تسلكه. فأمّا قولهم بَلَّعَ الشّيبُ في رأسه فقريبُ القياسِ من هذا؛ لأنّه إذا شَمِل رأسَه فكأنَّه قد بَلِعَه.
(بلغ) الباء واللام والغين أصلٌ واحد وهو الوُصول إلى الشيء. تقول بَلَغْتُ المكانَ، إذا وَصَلْتَ إليه. وقد تُسَمّى المُشارَفَةُ بُلوغاً بحقّ المقاربة. قال الله تعالى: ﴿فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [الطلاق 2]. ومن هذا الباب قولهم هو أَحْمَقُ بِلْغٌ وبَلْغٌ، أي إنّه مع حماقته يبلغ ما يريده. والبُلْغَة ما يُتَبَلَّغُ به من عَيْشٍ، كأنّه يُرادُ أنّه يبلُغُ رُتْبَةَ المُكْثِرِ إذا رَضِيَ وقَنَع، وكذلك البَلاغَة التي يُمْدَحُ بها الفَصِيحُ اللّسان، لأنّه يبلُغُ بها ما يريده، ولي في هذا بلاغٌ أي كِفاية. وقولهم بلَّغَ الفارسُ، يُرَادُ به أنّه يمدّ يدَه بعِنانِ فرَسِهِ، لِيَزيد في عَدْوِهِ. وقولهم تبلَّغَتِ القِلَّة بفلانٍ، إذا اشتدَّتْ، فلأنه تناهِيها به، وبلوغها الغاية.
(بلق) الباء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطّرد، وهو الفتح. يقال أبلَقَ البابَ وبلَقَهُ، إذا فتحه كلّه. قال:
* والحِصْنُ مُنْثَلِمٌ وَالبابُ مُنْبَلقُ([42]) *
والبَلَقُ الفُسْطاط، وهو من الباب. وقد يُسْتَبْعَدُ البَلَقُ في الألوان، وهو قريبٌ، وذلك أنّ البَهيم مشتَقٌّ من البابِ المُبْهَم، فإذا ابيضّ بعضُه فهو كالشيء يُفْتَحُ.
 ---------------------ـــ
([1]) في الأصل: "وأيت شفتيه مبلمتيه" صوابه من اللسان (14: 320).
([2]) هو خوص المقل.
([3]) في الأصل: "أو غيره".
([4]) ديوان رؤبة 165 والمجمل واللسان (بله). وقبله:
إما تريني خلق المموه  *** براق أصلاد الجبين الأجله
 ([5]) في الأصل:" إخلاف"، تحريف.
([6]) البيتان للعجاج في اللسان (18: 91). وقد نسبا إليه أيضاً في المجمل، وليسا في ديوانه.
([7]) البيت في اللسان (18: 92).
([8]) البيت لذي الرمة في ديوانه 298. وورد في اللسان (18: 92) بدون نسبة. وصواب روايته: "قلوصين عوجاوين" لأن قبله:
ستستبدلين العام إن عشت سالما *** إلى ذاك من إلف المخاض البهازر
 ([9]) صدره كما في الديوان 109 واللسان (بلا):
* جزى الله بالإحسان ما فعلا بكم *
([10]) أي بينت العذر. وفي اللسان: "أي بينت وجه العذر لأزيل عني اللوم".
([11]) كذا، وله وجه. وفي الديوان 14 واللسان (18: 93): "تقي اليمين" بالتاء. يقول: طمست معالم الدار واستوى وجه أرضها، فكأن ذلك الجديد يخبرك إخبار الحالف أنه ما حل بهذه الدار من قبل.
([12]) وفي لغتان أخريان، وهما: بلى، كحتى؛ وبلى، كإلا.
([13]) يقال بليان، بالتحريك، وبليان بكسرتين مع تشديد الياء. ويرى ابن جني أنه علم للبعد فهو غير مصروف. انظر اللسان (18: 94).
([14]) ليس يدرى التكرار، أهو من كلام خالد، أم من كلام الرواة لبيان اختلاف الرواية. والظاهر من مخالفة صاحب اللسان بين ضبط الكلمتين أنهما بيان للرواية.
([15]) ورد البيت في الأصل منقوصاً منه الكلمتان اللتان أثبتهما من اللسان (18: 94)، وروايته في اللسان: "تنام ويذهب" على الخطاب.
([16]) البيت من معلقته. انظر التبريزي 241.
([17]) يقال بلت من بابي نصر وتعب، وأبلت أيضاً.
([18]) صدره كما في المفضليات (1: 107) واللسان (2: 315):
* كأن لها في الأرض نسياً تقصه *
([19]) ذكر في المجمل أنها لغة حمير، وكذا كتب ابن منظور.
 ([20])أنشد هذا العجز في اللسان (2: 316).
([21]) في الأصل: "عليها الفجاح الطوامسا"، صوابه من المجمل.
 ([22])البيت للعجاج في ديوانه 9 واللسان (بلج).
 ([23])أنشده في الجمهرة (1: 212).
([24]) كذا ورد هذا البيت.
([25]) في الأصل: "ما دام".
 ([26])البيت في ديوانه 160. وعجزه في اللسان (3: 228). ورواية الديوان:
وإذا حمل عبئاً بعضهم *** فاشتكى الأوصال منه وأنح
 ([27]) هو بشر بن أبي خازم، كما في اللسان (3: 238).
([28]) ليست في اللسان ولا في المخصص في باب (القصاع). وفي القاموس: "والبلحلح القصعة لا قعر لها". وأورد اللسان في (زلح) والمخصص (5: 58): "الزلحلحة" بمعناها. وأنشد فيهما:
ثمت جاؤوا بقصاع ملس *** زلحلحات ظاهرات اليبس
  ([29])في الأصل: "عن".
([30]) البيت في ديوان ذي الرمة 638 واللسان (4: 63).
([31]) في اللسان والأزمنة والأمكنة (1: 194، 313) أنها موضع لا نجوم فيه. وذكر الجوهري أنها ستة أنجم من القوس.
([32]) صدره كما في اللسان (4: 64) والأغاني (1: 115، 118/8: 176، 177):
* عرف الديار توهماً فاعتادها *
([33]) البيت في اللسان (4: 65) بدون نسبة كما هنا.
([34]) وكذا جاءت روايته في اللسان (4: 63)، لكن في (19: 235): "ومتلف بين موماة" .
([35]) الذي في اللسان أن "البلز الرجل القصير". وأما "البلأز" فقد ذكره اسماً من أسماء الشيطان.
([36]) من الآية 77 في سورة المؤمنين. وفي الأصل: "فإذا" تحريف. أما التي فيها الفاء فهي الآية 44 من سورة الأنعام: {فإذا هم مبلسون بدون ذكر "فيه". وفي الآية 75 من الزخرف: {وهم فيه مبلسون.
([37]) لم ترغ، من الرغاء، وهو صوتها. وفي الأصل: "لم ترع" مع ضبط العين المهملة بالفتح، والصواب من المجمل واللسان والقاموس ، وهو ما يقتضيه الكلام.
([38]) لم يذكر اللسان في المادة شيئاً من هذه المعاني، وذكرت جميعها في القاموس.
([39]) ليس في ديوانه. وأنشده في اللسان (بلط) منسوباً إليه، وكذا في معجم البلدان (2: 271). وورد بدون نسبة في الجمهرة (1: 308). وفي "بلطة" تأويلات كثيرة ذكرها في اللسان. وعجز البيت كما في الجمهرة:
* فيا كرم ما جار ويا حسن ما محل *
          وفي اللسان: "فيا كرم ويا كرم"، وفي البلدان: "فيا حسن ويا كرم".
([40]) المذكور في المعاجم "البالوعة" و"البلوعة" و"البلاعة".
([41]) وكذا عبارة المجمل. وفي اللسان: " والبلعة سم البكرة وثقبها الذي في قامتها وجمعها بلع".
([42]) في اللسان (بلق) والمجمل: "فالحصن منثلم".
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **اللام** ve üçlüde onları üçleyen şeyler babı)

(**بلم**) **الباء** ve **اللام** ve **الميم** iki asıldır: birincisi bir şişlik yahut ona benzeyen şey, ikincisi bir bitkidir.
Birincisi: **بَلَمٌ**; o, dişi deveyi rahminin halkasında tutan bir hastalıktır. **أَبْلَمَتِ الناقةُ** denir, o şey onu tuttuğu vakit. **الفَرَّاء**: **أَبْلَمَتْ** ve **بَلِمَتْ** denir, hayâsı şiştiği vakit.
Ebû Ubeyd dedi: Ondandır onların sözü: **لا تُبَلِّمْ عليه**; yani çirkinleştirme. Ebû Hâtim dedi: **أَبلَمَتِ البَكْرَة**: hiç hamile kalmadığı vakit; o **مُبْلِمٌ**dur; isim **البَلَمَة**dir.
Ya‘kūb dedi: **أَبْلَمَ الرّجُل**: dudakları şiştiği vakit; ve onun iki dudağını **مُبْلَمَتينِ** gördüm. **الإبلام** da: susmaktır; **أَبْلَمَ** denir, sustuğu vakit.
İkinci asıl: **الأبلم** hurma yaprağı lifinden bir türdür. Ebû Amr dedi: **إبلِم** ve **أَبلَمٌ** ve **أُبُلمٌ** denir. Ondandır mesel: “**المال بَيني وبينك شِقَّ الأُبْلُمَة**”; ve kırılır ve açılır; yani iki yarı; çünkü **الأبلمة** uzunlamasına yarıldığı vakit, başından sonuna kadar iki yarı olarak yarılır; ve bazısı رفع eder de şöyle der: “**المالُ بيني وبينك شِقُّ الأبلمة**”; yani o böyledir.

(**بله**) **الباء** ve **اللام** ve **الهاء** bir tek asıldır; o da torbaya benzerlik ve gaflete benzerliktir. Halîl ve başkaları dedi: **البَلَه** aklın zayıflığıdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Cennet ehlinin çoğu **البُلْه**’dür”; âhiret işinde akıllı olanları, dünya işinde **البُلْهَ** olanları kasteder.
Ve Zübrikān [b.] Bedr dedi: “Bizim evlâtlarımızın hayırlısı **الأَبلَهُ** **العقُول**’dür”; murad: hayâsının şiddetinden dolayı **الأَبله** gibi, hâlbuki o **عَقُولٌ**dür. Ve **شَبابٌ أبْلَهُ** denir, onda bulunan safdillik sebebiyle. Ve **عَيْشُ الأبلهِ** az kaygılıdır. Rü’be dedi:
* **بَعْدَ غُدانِيِّ الشّبَابِ الأَبْلَهِ** *
Ama onların sözü: “**بَلْهَ**” ise, şâz olması câizdir; ve uzakça bir ihtimalle babın kıyasına döndürülmeye elverişlidir, “bırak” mânâsında. Ve hadiste gelen de odur: “Allah تعالى der ki: Salih kullarıma, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir beşer kalbine gelmeyen şeyi hazırladım; **بَلْهَ** onları muttali kıldığım şeyi”; yani onları muttali kıldığım şeyi bırak; ondan gafil ol.

(**بلو/ي**) **الباء** ve **اللام** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: birincisi şeyin eskimesi; ikincisi bir tür imtihandır; haber verme de ona hamledilir.
Birincisine gelince, Halîl dedi: **بَلِيَ** **يَبْلى**; o hâlde o **بالٍ**dir. **البِلَى** onun masdarıdır. Açıldığı vakit o **البَلاَء**dır; bir kavim dedi: o bir lügattir. Şu beyit okundu:
وَالمرء يُبْليه بَلاَءَ السَّرْبالْ *** مَرُّ الليالي واختلافُ الأحوالْ
Ve **البَلِيَّةُ**: câhiliyede sahibinin kabri yanında bağlanan binek hayvandır; başına bir **وَلِيَّةٌ** bağlanır; yemlenmez ve sulanmaz, ölünceye kadar. Ebû Zübeyd dedi:
كالبَلاَيا رُؤوسُها في الوَلايَا *** مانِحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخُدُودِ
Ve ondan: kabir yanında boğazlanır da ölünceye kadar. Dedi:
تَكُوسُ به العَقْرَى على قِصَدِ القَنَا *** كَكَوْسِ البَلاَيَا عُقِّرَتْ عِنْدَ مَقْبَرِ
Ve ondan **بَلَّيْتُ البَلِيَّةُ** denir. Yezîdî dedi: Araplar, adamın ölümünden sonra binek hayvanının derisini yüzerlerdi; sonra onu **ثُماماً** ile doldururlardı; sonra onu, onun **النّادي**’ye giden yolu üzerinde bırakırlardı. Ve onunla birlikte diriltileceğini, ve kendisine bu yapılmayanın yaya olarak haşrolunacağını iddia ederlerdi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بَلَّى عليه السَّفَرُ** ve **بَلاَّه** denir. Şu beyit okundu:
قَلُوصان عَوْجَاوَانِ بَلَّى عليهما *** دُؤُوبُ السُّرى ثمَّ اقتحامُ الهواجرِ
Murad: **بَلاَّهُما**.
Halîl dedi: “**ناقةٌ بِلْوُ سفرٍ**” dersin; “**نِضْو سفَر**” gibi; yani sefer onu **أبْلاَها** etmiştir. Ve **بِلْيُ سَفَر**; Kisâî’den.
İkinci asla gelince, onların sözü: **بُلِيَ الإنسانُ** ve **ابْتُلِيَ**; bu imtihandandır; o, sınamadır. Ve dedi:
بُلِيتُ وفُِقدانُ الحبيبِ بَلِيَّةٌ *** وكم مِن كريمٍ يُبْتَلى ثم يَصبرُ
Ve **البَلاءُ** hayırda da şerde de olur. Allah تعالى kulu güzel bir **بلاءً** ile ve kötü bir **بلاءً** ile **يُبْلِي** eder; ve bu ona döner; çünkü bununla onun sabrında ve şükründe sınanır.
Câ‘dî **البلاء** hakkında, onun sınama olduğunu söyledi:
كَفَاني البَلاَءُ وإِنّي امرُؤٌ *** إذا ما تَبَيَّنْتُ لمَ أَرْتَبِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: O **البِلْوَة** ve **البَلِيَّة** ve **البَلْوَى**dır. Ve Züheyr’in sözü hakkında dediler:
* **فأبلاَهُما خَيْرَ البلاءِ الذي يَبلُو** *
Mânâsı: onlara, kullarını onunla sınadığı en hayırlı bağışı verdi.
Ahmer dedi: Araplar der: **نَزَلَتْ بَلاءِ**; **حَذَامِ** vezninde.
Ve bu baba hamledilenlerdendir onların sözü: **أبليتُ فُلاناً عُذْراً**; yani onunla aramda ona bildirdim ve açıkladım; artık bana kınama yoktur.
Ebû Ubeyd dedi: **أَبلَيْتُه يميناً**; yani onun nefsini onunla hoş ettim. Evs dedi:
كأنَّ جديدَ الدار يُبْلِيكَ عنهُم *** نَقِيُّ اليَمِينِ بَعْدَ عَهدِكَ حَالفُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **يُبْليك**: sana haber verir. Araplar der: **أَبْلِني** şöyle-şöyle; yani bana haber ver; öteki de der: **لا أُبْلِيْك**. Ondandır Ümmü Seleme hadisi: Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’in sözünü zikrettiği vakit: “Ashabımdan, kendisinden ayrıldıktan sonra beni görmeyecek olan vardır”; Ömer ona sordu: Ben onlardan mıyım? O dedi: Hayır; ve senden sonra kimseyi **أُبْلِيَ** etmeyeceğim. Yani haber vermeyeceğim.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ابتليْتُه فأبلاني** denir; yani onu yokladım da bana haber verdi.
Bu iki asıldan şâz olanın zikri: Halîl dedi: “İnsanlar **بذي بَلِيٍّ** ve **بذي بِلِيّ** iledir” dersin; yani onlar dağınıktırlar. Ebû Zeyd dedi: **بذي بليانٍ** ile de; bu, bazısı [bazısından] uzak olduğu ve bir imam olmaksızın onları toplayan bulunmadığı hâlde taifeler oldukları vakittir. Ondandır Hâlid hadisi, Ömer onu Şam’dan azlettiği vakit: “Bu, insanlar **بذي بَليّ** ve **ذي بَلّى** olduğu vakittir.” Kisâî, uykuyu uzatan bir adam hakkında şu beyiti okudu:
يَنامُ ويذهب [الأَقوامُ] حتّى  *** يُقَالَ [أَتَوْا] عَلَى ذي بِلِّيَانِ
Ama **بَلَى** babdan hiçbir surette değildir; onun aslı **بَلْ**’dır.
Ve **بَلِيّ**: **عمرو** b. **الحاف** b. **قُضاعة**’nın oğludur; ona nisbet **بَلَوِيٌّ**dür. Ve **الأَبْلاء**: bir kuyunun adıdır. Hâris dedi:
فرياضُ القَطا فأودِيةُ الشُّر *** بُبِ فالشُّعبتانِ فالأَبْلاءُ

(**بلت**) **الباء** ve **اللام** ve **التاءُ** bir tek asıldır; o da kopmadır. Sanki **بَتَل**’den kalb edilmiştir. Araplar der: “Konuştu, tâ ki **بَلِتَ**.” Şenferâ dedi:
* **عَلَى أُمِّها وَإنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَِتِ** *
Ama onların sözü: “**مَهْرٌ مَضمونٌ مبلَّت**” de bundadır; çünkü o, kesilmiş, işi bitirilmiş olandır. Bununla beraber kelimede bir şüphe vardır. Şu beyiti okudular:
* **وما زُوِّجَتْ إلاّ بِمَهْرٍ مُبَلَّتِ** *
Ve denir ki **البَليتَ** iki yılın otudur; bu da bundadır; çünkü o parçalanır ve kırılır. Dedi:
رَعَيْنَ بَليتاً ساعةً ثم إنّنا *** قطَعْنا عليهنَّ الفِجاج الطوامِسَا

(**بلج**) **الباء** ve **اللام** ve **الجيم** kıyaslı tek asıldır; o, şeyin açıklığı ve parıltısıdır. **البَلَجُ** parıltıdır; ondan sabahın yarılması. Dedi:
* **حتّى بدَتْ أعناقُ صُبْحٍ أبْلَجا** *
Ve Araplar der: “**الحقُّ أُبْلَجُ والباطلُ لَجْلَجٌ**.” Ve dedi:
ألم تَرَ أنَّ الحقَّ تلقاهُ أَبْلَجاً *** وأنَّك تلقَى باطِلَ القومِ لجْلَجا
Ve iki kaşı bitişik olmayan kimseye **أبلج** denir; ikisi arasındaki o parıltı **بُلْجة**dir. Dedi:
أبلَجُ بينَ حاجِبَيه نُورُه *** إذا تعدى رُفعَت مبتوره

(**بلح**) **الباء** ve **اللام** ve **الحاء** bir tek asıldır; o, şeyde gevşeklik ve yorgunluk ve sağlamlığın azlığıdır; babın bütün dalları ona döner. **البَلَح**: olgunlaşmamış hurma; tekili **بَلَحة**; o, hurma ağacının yüküdür; yeşil kaldığı müddetçe, küçük, üzümün koruğu gibi. Ebû Hayra dedi: **السَّلَم**’in meyvesine, yarılmadığı müddetçe **البَلَح** denir; yarıldığı vakit o **البَرَمَة**dir. Ebû Ubeyde: **أبْلَحَت النّخلة**: **بَلَحَها**nı çıkardığı vakit. Ebû Hâtim dedi: **الثَّرى** kuruduğu vakit—o, nemli topraktır—**بَلَحَ** **بلُوحاً** denir. Şu beyit okundu:
حَتّى إذا العودُ اشتهى الصَّبُوحا *** وبَلَحَ التُّرْبُ لـه بُلُوحا
Ve bu babdandır: **بَلَحَ الرّجُلُ**: yorgunluktan kesildiği, hareket etmeye güç yetiremediği vakit. A‘şâ dedi:
وإذا حُمّل ثِقْلاً بعضُهُمْ *** واشتَكَى الأوْصَالَ مِنه وبَلَحْ
Ve bir başkası dedi:
ألا بَلَحَتْ خَفَارَةُ آلِ لَأْيٍِ *** فلا شَاةً تَرُدُّ ولا بَعِيرا
Şeybânî dedi: **بَلَحَ** denir, inkâr ettiği vakit. Kutrub dedi: **بَلَحَ الماءُ**: azaldı; ve **بَلَحَت الركيّة**. Dedi:
مالَكَ لا تَجُمُّ يا مُضَبَّحُ *** قد كنتَ تَنْمِي والرَّكِيُّ بُلَّحُ
Ve **بَلَحَ الزَّنْدُ** denir, kıvılcım çıkarmadığı vakit. Âmirî dedi: **بَلَحَتْ عَلَيَّ راحلتي** denir, yorulduğu ve bana eşlik etmediği vakit. Ve **بَلَحَ البَعيرُ** ve **بَلَحَ الرّجلُ** denir, yanında bir şey olmadığı vakit. Dedi:
مُعْترِفٌ للرُّزْءِ في مالِهِ *** إذا أكَبَّ البَرَمُ البالحُ
Ve babdan şâz olanlardandır: **البُلَح**; bir kuş. Ve **البَلَحْلحة**: dibi olmayan çanak.

(**بلخ**) **الباء** ve **اللام** ve **الخاء** bir tek asıldır; o, kibirdir. **رجل أبْلَخُ** denir. Ve **تبلّخ**: kibirlendi.

(**بلد**) **الباء** ve **اللام** ve **الدال** bir tek asıldır; dalları, kıyasına bakışta birbirine yaklaşır; asıl göğüstür. Ve denir: **وضَعَت النّاقةُ بَلْدَتَها بالأرض**; çöktüğü vakit. Zü’r-Rumme dedi:
أنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ *** قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **تبلَّد الرّجلُ** denir; işte şaşkınlığı sırasında elini göğsünün üzerine koyduğu vakit. Ve iki kaşı bitişik olmayan kimse **الأبْلد**’dir; iki kaşı arasına **بَُلْدَة** denir. Bu asıldandır; çünkü o, düz araziye benzer. Ve **البلدة**: yıldızdır; derler ki o **بَلْدة الأسد**’dir; yani onun göğsü. Ve **البلد** köylerin göğsüdür. Ama İbnü’r-Riqā‘ın sözü:
* **مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها** *
Bu da bundandır. Ve dediler: **بَلِ البلدُ الأَثَر**; çoğulu **أبلاد**. Birinci söz daha kıyaslıdır. Ve **بَلّد الرّجُل بالأرض** denir; yere yapıştığı vakit. Dedi:
إذا لم يُنازِعْ جاهِل القومِ ذُو النُّهى *** وبَلّدَتِ الأعلامُ باللّيلِ كالأَكَمْ
Der ki: sanki yere yapıştı. Ve Temîm’den bir adam, bir havuzu vasfederek dedi:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بَمَهْلَكَةٍ *** جاورْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ
Yere yapışık bir havuzu zikreder. Ve **أبْلَدَ الرَّجُلُ إبلاداً** denir; **تبلّد** gibi, aynı. Ve kılıçlarla **المبالدة**, **المُبَالطة** gibidir. Bazısı dedi: birinciden türetilmiştir; sanki yere yapıştılar da onun üzerinde savaştılar. Ve **البالد** kıyasça, **البَلَد**’de ikamet eden içindir.

(**بلز**) **الباء** ve **اللام** ve **الزّاء** asıl değildir; onda birkaç kelime vardır: **البِلِزُ** kısa boylu kadındır. Ve **البَلأَز** derler: erkeklerden kısa olan. Ve **البَلأَزَةُ**: yemektir. Bütün bunlarda bir bakış vardır.

(**بلس**) **الباء** ve **اللام** ve **السين** bir tek asıldır; ondan sonrası güvenilecek değildir.
Asıl: ümitsizliktir; **أبْلَسَ** denir, ümitsiz olduğu vakit. Allah تعالى dedi: **إذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ** [المؤمنون 77]. Dediler: bundan **إبْليس** ismi türetilmiştir; sanki Allah’ın rahmetinden ümitsiz olmuştur.
Ve bu babdandır: **أبْلَسَ الرجُلُ**: sustu. Ve ondan: **أبْلَسَتِ النّاقة**; o **مِبْلاَسٌ**dur; şiddetli **الضَّبَعَة** sebebiyle **تَرْغُ** etmediği vakit. Ama İbn Ahmer’in sözü:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد  *** يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
Denir ki **البَلَسَ**: kederli, suskun olandır.

(**بلص**) **الباء** ve **اللام** ve **الصاد**; onda kelimeler vardır; zannımca benzerlerine güvenilecek değildir; bununla beraber birbirine yaklaşırlar. Derler: **بلَّصتِ الغنم**: sütleri azaldığı vakit. Ve **تبلَّصت الغَنَمُ الأرضَ**: onda hiçbir şey bırakmayıp ancak onu otladığı vakit.
Ve **تبلّصتُ الشيءَ**: onu gizlice aradığım vakit. Bunda benim yanımda bir bakış vardır.

(**بلط**) **الباء** ve **اللام** ve **الطاء** bir tek asıldır; işi, ondan öncekinin yakınıdır. Dediler: **البَلاط** evde taş ve başkasıyla döşediğin her şeydir. İbn Mukbil dedi:
في مُشرِفٍ لِيطَ لَيّاقُ البلاط به *** كانت لِسَاسَتِه تُهْدَى قَرَابِينا
Der ki: o, içinde ibadet eden Hristiyanlara ait bir yapıdır; yapıştırılmış bir yüksek yerde. **لَيَّاق** yani yapışkan; “**ما يَلِيق بك**” denir; yani sana yapışmaz. Mekânın güzelliğini ve kurbanlar ve kandillerle ünsiyetini zikreder. Eğer bu doğru ise—**البلاط** benim yanımda dâhil olduğu hâlde—ondandır **المُبالَطَة**; o da iki adamın, **البَلاط** üzerinde iken birbirini dövüşmesidir; yakınlıklarında sanki yapışık iki kişi gibi olurlar.
Ve **أَبْلَطَ الرّجُل**: fakirleşti; o **مُبْلِطٌ**tur. Bu birincidendir; sanki fakirleşti de **البَلاط**’a yapıştı; **تَرِبَ** gibi: fakirleşti de toprağa yapıştı. Ama İmru’ül-Kays’ın sözü:
* **نزلتُ على عمرِو بن دَرْماءَ بُلْطَةً** *
Denir ki o, bilinen bir tepedir; ve **بُلْطةً** denir: ansızın. Birincisi daha sahih.

(**بلع**) **الباء** ve **اللام** ve **العين** bir tek asıldır; o, şeyi yutmadır. Dersin: **بلِعْتُ الشيءَ**; onu **أبْلَعُه**. **والبالوع** bundandır; çünkü suyu yutar. Ve **سَعْدُ بُلَعَ** bir yıldızdır. Ve **البُلَعُ**: **البَكْرَه**’nin **قامَة**sinde bulunan deliktir. Kıyas birdir; çünkü o, onu içine sokan tahtayı yutar. Ama onların sözü: **بَلَّعَ الشّيبُ في رأسه**; bu, kıyasa yakındır; çünkü başını kapladığı vakit sanki onu yutmuştur.

(**بلغ**) **الباء** ve **اللام** ve **الغين** bir tek asıldır; o, şeye ulaşmadır. Dersin: **بَلَغْتُ المكانَ**; ona ulaştığın vakit. Yakınlık hakkıyla yaklaşmaya da **بُلوغاً** denebilir. Allah تعالى dedi: ﴿فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [الطلاق 2]. Ve bu babdandır onların sözü: o **أَحْمَقُ بِلْغٌ وبَلْغٌ**’dur; yani ahmaklığıyla beraber istediğine ulaşır. Ve **البُلْغَة**: geçimden kendisiyle geçinilen şeydir; sanki murad: razı olup kanaat ederse çok olanın mertebesine ulaşır; ve fasih dilin övüldüğü **البَلاغَة** de böyledir; çünkü onunla istediğine ulaşır. “Benim için bunda bir **بلاغٌ** vardır” yani yeterlik. Ve onların sözü: **بلَّغَ الفارسُ**; murad: atının dizginine elini uzatır, koşusunu artırmak için. Ve onların sözü: **تبلَّغَتِ القِلَّة بفلانٍ**; şiddetlendiği vakit; çünkü onunla nihayetine varması ve gayeye ulaşmasıdır.

(**بلق**) **الباء** ve **اللام** ve **القاف** kıyaslı, düzenli tek asıldır; o, açmadır. **أبلَقَ البابَ** ve **بلَقَهُ** denir; onu bütünüyle açtığı vakit. Dedi:
* **والحِصْنُ مُنْثَلِمٌ وَالبابُ مُنْبَلقُ** *
Ve **البَلَقُ** çadırdır; o da babdandır. Renklerdeki **البَلَقُ** uzak görülebilir; hâlbuki yakındır; çünkü **البَهيم** babdaki **المُبْهَم**’den türetilmiştir; onun bir kısmı beyazladığı vakit, sanki açılan bir şey gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

البلد المكان المحيط المحود المتأثر باجتماع قطانه وإقامتهم فيه، وجمعه: بلاد وبلدان، قال عز وجل: ﴿لا أقسم بهذا البلد﴾ [البلد/1]، قيل: يعني به مكة (وهذا قول ابن عباس فيما أخرجه عنه ابن جرير: 30/193 وابن أبي حاتم). قال تعالى: ﴿بلدة طيبة﴾ [سبأ/15]، ﴿فأنشرنا به بلدة ميتا﴾ [الزخرف/11]، وقال عز وجل: ﴿سقناه إلى بلد ميت﴾ [الأعراف/57]، ﴿رب اجعل هذا بلدا آمنا﴾ [البقرة/126]، يعني: مكة وتخصيص ذلك في أحد الموضعين وتنكيره في الموضع الآخر له موضع غير هذا الكلام (قال الإسكافي: (قوله تعالى في البقرة: ﴿رب اجعل هذا بلدا آمنا﴾، وفي سورة إبراهيم: ﴿رب اجعل هذا البلد آمنا﴾. قال: الجواب أن يقال: الدعوة الأولى وقعت ولم يكن المكان قد جعل بلدا، فكأنه قال: اجعل هذا الوادي بلدا آمنا، والدعوة الثانية وقعت وقد جعل بلدا، فكأنه قال: اجعل هذا المكان الذي صيرته كما أردت ومصرته كما سألت ذا أمن على من أوى إليه). انتهى مختصرا. راجع درة التنزيل للإسكافي ص 29؛ وفتح الرحمن للأنصاري ص 39؛ وملاك التأويل 1/90) وسميت المفازة بلدا لكونها موطن الوحشيات، والمقبرة بلدا لكونها موطنا للأموات، والبلدة منزل من منازل القمر، والبلدة: البلجة ما بين الحاجبين تشبيها بالبلد لتمددها، وسميت الكركرة بلدة لذلك، وربما استعير ذلك لصدر الإنسان (يقال: فلان واسع البلدة، أي: واسع الصدر)، ولاعتبار الأثر قيل: بجلده بلد، أي: أثر، وجمعه: أبلاد، قال الشاعر:
*وفي النحور كلوم ذات أبلا*
(هذا عجز بيت للقطامي، وصدره:
*ليست تجرح فرارا ظهورهم*
وهو في اللسان (بلد)، وديوانه ص 12؛ والمشوف المعلم 1/117؛ والبصائر 2/273؛ وإصلاح المنطق ص 410)
وأبلد الرجل: صار ذا بلد، نحو: أنجد وأتهم (راجع: مادة (ألف) ). وبلد: لزم البلد.
ولما كان اللازم لموطنه كثيرا ما يتحير إذا حصل في غير موطنه قيل للمتحير: بلد في أمره وأبلد وتبلد، قال الشاعر:
*لا بد للمحزون أن يتبلدا *
(البيت يروى:
ألا لا تلمه اليوم أن ييتبلدا *** فقد غلب المحزون أن يتجلدا
وهي في اللسان: (بلد) ؛ ويروى:
*لا بد للمصدور من أن يسعلا*
وهو في اللسان: (صدر) 4/45 والبيت للأحوص؛ وهو في الأغاني 13/153؛ وديوانه ص 98)
ولكثرة وجود البلادة فيمن كان جلف البدن قيل: رجل أبلد، عبارة عن عظيم الخلق، وقوله تعالى: ﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا﴾ [الأعراف/58]، كنايتان عن النفوس الطاهرة والنجسة فيما قيل (وهذا مروي عن ابن عباس وقتادة. راجع الدر المنثور 3/478).

##### Türkçe

**البلد**: Etrafı kuşatılmış, sınırlandırılmış, sakinlerinin orada toplanması ve orada ikamet etmeleriyle etkilenmiş yer; çoğulu: **بلاد** ve **بلدان**. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿لا أقسم بهذا البلد﴾ [البلد/1]; denildi ki: bununla Mekke kastedilir (bu, İbn عباس’ın, ondan İbn جرير: 30/193 ve İbn أبي حاتم’ın rivayet ettikleri sözüdür). Yüce Allah dedi: ﴿بلدة طيبة﴾ [سبأ/15], ﴿فأنشرنا به بلدة ميتا﴾ [الزخرف/11]. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿سقناه إلى بلد ميت﴾ [الأعراف/57], ﴿رب اجعل هذا بلدا آمنا﴾ [البقرة/126]; yani: Mekke. Bunun bir yerde tahsis edilmesi ve diğer yerde nekre kılınmasının, bu sözün dışında bir yeri vardır (الإسكافي dedi ki: (Bakara’da Yüce Allah’ın sözü: ﴿رب اجعل هذا بلدا آمنا﴾ ve İbrahim sûresinde: ﴿رب اجعل هذا البلد آمنا﴾. Dedi ki: cevap olarak denir ki: birinci dua vuku buldu ve mekân henüz bir **بلد** kılınmamıştı; sanki şöyle dedi: bu vadiyi güvenli bir **بلد** kıl. İkinci dua vuku buldu ve (mekân) **بلد** kılınmıştı; sanki şöyle dedi: onu dilediğim gibi dönüştürdüğün ve istediğim gibi şehirleştirdiğin bu mekânı, ona sığınan kimse için güven sahibi kıl). Kısaltılmış olarak bitti. الإسكافي’nin درة التنزيل’ine s. 29; الأنصاري’nin فتح الرحمن’ına s. 39; ve ملاك التأويل 1/90’a bak).

Ve **المفازة** (çöl) vahşî hayvanların yurdu olması sebebiyle **بلدا** diye adlandırıldı; **المقبرة** (mezarlık) ölülerin yurdu olması sebebiyle **بلدا** diye adlandırıldı. Ve **البلدة** ayın menzillerinden bir menzildir. Ve **البلدة**: iki kaş arasındaki açıklık/parlaklık (**البلجة**); yayılıp uzaması sebebiyle **البلد**e benzetilerek. Ve **الكركرة** de bunun için **بلدة** diye adlandırıldı. Ve bazen bu, insanın göğsü için ödünç alınır (denir ki: “فلان واسع البلدة”, yani: göğsü geniş). Ve iz/etki dikkate alınarak denildi ki: “بجلده بلد”, yani: iz; çoğulu: **أبلاد**. Şair dedi ki:
*وفي النحور كلوم ذات أبلا*
(bu, القطامي’nin bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
*ليست تجرح فرارا ظهورهم*
ve bu, اللسان’da (**بلد**) maddesindedir; ve divanı s. 12; ve المشوف المعلم 1/117; ve البصائر 2/273; ve إصلاح المنطق s. 410).

Ve **أبلد الرجل**: **بلد** sahibi oldu; **أنجد** ve **أتهم** gibi (bak: (ألف) maddesi). Ve **بلد**: **البلد**e yapışıp kaldı.

Ve kişi yurduna bağlı olan, çoğu kez yurdundan başka bir yerde bulunduğunda şaşırıp bocaladığı için, bocalayana denildi ki: işinde **بلد** oldu; ve **أبلد** ve **تبلد**. Şair dedi ki:
*لا بد للمحزون أن يتبلدا *
(beyit şöyle rivayet edilir:
ألا لا تلمه اليوم أن ييتبلدا *** فقد غلب المحزون أن يتجلدا
ve bu, اللسان’da: (**بلد**) maddesindedir; ve şöyle de rivayet edilir:
*لا بد للمصدور من أن يسعلا*
ve bu, اللسان’da: (**صدر**) 4/45’tedir; beyit الأحوص’undur; ve bu, الأغاني 13/153’te; ve divanı s. 98’dedir).

Ve kaba bedenli kimselerde **البلادة**nın çok bulunması sebebiyle “رجل أبلد” denildi; büyük yaratılışlı (iri yapılı) kimse hakkında bir ifadedir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا﴾ [الأعراف/58]; denildiğine göre, temiz ve pis nefisler hakkında iki kinayedir (bu, İbn عباس ve قتادة’den rivayet edilmiştir. الدر المنثور 3/478’e bak).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ل د
وضعت الناقة بلدتها وهي صدرها إذا بركت‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ أنيخت فألقت بلدة فـوق بلـدة قليـل بهـا الأصـوات إلا بغامها ويقال‏:‏ تجلد فلان ثم تبلد‏.‏
وأبلد من ثور‏.‏
وبلد بعد نشاطه إذا فتر ونكس‏.‏
قال‏:‏ جرى طلقاً حتى إذا قيل سابق تداركه أعراق سوء فبلدا وهو أذل من بيضة البلد وأعز من بيضة البلد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إن لم تفعل كذا فهي بلدة بيني وبينك يريد القطيعة أي أباعدك حتى تفصل بيننا بلدة من البلاد‏.‏
ويقال للمتلهف‏:‏ تبلد‏.‏
وضـرب بلدتـه علـى بلدتـه أي صفحـة راحتـه علـى صدره‏.‏
قال كثير‏:‏ وتبلدت الجبال‏:‏ تقاصرت في رأي العين من ظلمة الليل‏.‏
قال‏:‏ إذا لم ينازع جاهل القوم ذا النهى وبلـدت الأعلـام بالليل كالأكم

##### Türkçe

ب ل د
Dişi deve, çöktüğü zaman göğsü olan **بلدتها**’sını koydu.

Zü’r-Rumme dedi ki:
Çöktürdüm de bir **بلدة**’yi bir **بلدة**’nin üstüne bıraktı; onda sesler azdır, yalnızca onun böğürtüsü (vardır).

Ve denilir ki: Falan **تجلد** etti, sonra **تبلد** etti.

Ve “boğadan daha **أبلد**”.

Ve, etkinliğinden sonra **بلد** etti; gevşediği ve başını eğdiği zaman.

Dedi ki:
Serbestçe koştu; nihayet “yarışçı” denildiği vakit, kötü kökler ona yetişti de **بلدا** etti.

Ve o, **بيضة البلد**’den daha zelildir; ve **بيضة البلد**’den daha azizdir.

Ve mecazdan: “Eğer şunu yapmazsan, o benimle senin aranda bir **بلدة**’dir”; kopuşu kasteder; yani seni uzaklaştırırım, ta ki aramızda beldelerden bir **بلدة** ayrılıncaya kadar.

Ve mütehassir olana denilir: **تبلد** et.

Ve **بلدتـه**’sini **بلدتـه**’sinin üzerine vurdu; yani avucunun yüzünü göğsünün üzerine (vurdu).

Kesîr dedi ki: **وتبلدت الجبال**: gecenin karanlığından göz görüşünde kısaldı.

Dedi ki:
Eğer kavmin cahili, akıl sahibine çekişmezse
ve alametler geceleyin tümsekler gibi **بلـدت** ederse.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَلْدَةُ والبَلَدُ: كل موضع أَو قطعة مستحيزة، عامرة كانت أَو غير عامرة. الأَزهري: البلد كل موضع مستحيز من الأَرض، عامر أَو غير عامر، خال أَو مسكون، فهو بلد والطائفة منها بَلْدَةٌ.
وفي الحديث: أَعوذ بك من ساكن البَلَدِ؛ البلد من الأَرض: ما كان مأْوى الحيوان وإِن لم يكن فيه بناء، وأَراد بساكنه الجنّ لأَنهم سكان الأَرض، والجمع بلاد وبُلْدانٌ؛ والبُلدانٌ: اسم يقع على الُكوَر. قال بعضهم: البَلَدُ جنسُ المكان كالعراق والشام. والبَلدةُ: الجزءُ المخصصُ منه كالبصرة ودمَشق. والبلدُ: مكةُ تفخيماً لها كالنجم للثريا، والعودُ للمَنْدَل. والبَلَدُ والبَلْدةُ: الترابُ. والبلَدُ: ما لم يُحفَر من الأَرض ولم يوقد فيه؛ قال الراعي:
ومُوقِد النارِ قد بادتْ حمامتُه،
ما إِن تَبَيَّنُه في جُدَّةِ البَلَد
وبيضةُ البلَدِ: الذي لا نظير له في المدح والذم. وبَيْضَةُ البلد: التُّومَةُ تتركها النعامةُ في الأُدْحِيِّ أَو القَيِّ من الأَرض؛ ويقال لها: البَلَدِيَّةُ وذاتُ البلدِ. وفي المثل: أَذلُّ من بَيْضةِ البلدِ، والبلدُ أُدْحِيُّ النعام؛ معناه أَذلُّ من بَيْضةِ البلدِ، والبلدُ أُدْحِيُّ النعام؛ معناه أَذلُّ من بيضة النعام التي تتركها. والبَلْدَةُ: الأَرضُ، يقال: هذه بَلدتُنا كما يقال بَحْرَتُنا. والبَلَدُ: المقبرة، وقيل: هو نفس القبر؛ قال عديّ بن زيد:
مِنْ أُناسٍ كنتُ أَرجو نَفْعَهُمْ،
أَصبحوا قد خَمَدُوا تَحْتَ البَلَدْ
والجمع كالجمع. والبَلَدُ: الدارُ، يمَانيةٌ. قال سيبويه: هذه الدارُ نعمت البلدُ، فأَنَّثَ حيث كان الدار؛ كما قال الشاعر أَنشده سيبويه: هَلْ تَعْرِفُ الدارَ يُعَفِّيها المُورْ؟
الدَّجْنُ يَوْماً والسحابُ المَهْمُورْ،
لكلِّ ريحٍ فيه ذَيلٌ مَسْفُورْ
وبَلدُ الشيءِ: عُنْصُرهُ؛ عن ثعلب.
وبَلَدَ بالمكانِ: أَقام، يَبْلُدُ بُلُوداً اتخذه بَلَداً ولزمه. وأَبْلَدَهُ إِياه: أَلزمه. أَبو زيد: بَلَدْتُ بالمكان أَبْلُدُ بُلوداً وأَبَدْتُ به آبُدُ أُبُوداً: أَقمت به.
وفي الحديث: فهي لهم تالِدَةٌ بالِدَةٌ بالِدَةٌ؛ يعني الخلافة لأَولاده؛ يقال للشيء الدائم الذي لا يزول: تالِدٌ بالِدٌ، فالتالِدُ القديمُ، والبالِدُ إِتباعٌ له؛ وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي يصف حوضاً: ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بِمَهْلَكَةٍ،
جاوزْتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ، عِلْيانِ
قال: المُبْلِدُ الحوضُ القديمُ ههنا؛ قال: وأَراد مُلْبِد فَقَلَبَ، وهو اللاصق بالأَرض. ومنه قول عليّ، رضوان الله عليه، لرجلين جاءَا يسأَلانه: أَلْبِدَا بالأَرض حتى تفهما. وقال غيره: حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم يُستعمل فتداعى، وقد أَبْلَدَ إِبْلاَداً؛ وقال الفرزدقُ يصف إِبلاً سقاها في حوض داثر:
قَطَعْتُ لأُلْخِيِهنَّ أَعْضادَ مُبْلِدٍ،
يَنِشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جَوانِبُهْ
أَراد: بذي الدلو المحيل الماء الذي قد تغير في الدلو. والمُبالَدَةُ: المبالَطَةُ بالسيوف والعِصِيِّ إِذا تجالدوا بها.
وبَلِدوا وبَلَّدوا: لَزِموا الأَرضَ يقاتلون عليها؛ ويقال: اشْتُقَّ من بِلاد الأَرض. وبَلَّدَ تَبْليداً: ضرب بنفسه الأَرض. وأَبْلَدَ: لَصِق بالأَرض.
والبَلْدَةُ: بَلْدةُ النحر، وهي ثُغرةُ النحر وما حولها، وقيل: وسطها، وقيل: هي الفَلْكةُ الثالثةُ من فَلْكِ زَوْرِ الفرس وهي ستة؛ وقيل: هو رحى الزَّوْرِ، وقيل: هو الصدر من الخُفِّ والحافر، قال ذو الرمة: أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فوق بَلْدَةٍ،
قليلٍ بها الأَصواتُ إِلاَّ بُغامُها
يقول: بركت الناقة وأَلقت صدرَها على الأَرض، وأَراد بالبَلْدَةِ الأُولى ما يقع على الأَرض من صدرها، وبالثانية الفلاة التي أَناخ ناقَته فيها، وقوله إِلا بغامها صفة للأَصوات على حدّ قوله تعالى: لو كان فيهما آلهةٌ إِلا اللَّهُ؛ أَي غير الله. والبُغامُ: صوتُ الناقة، وأَصله للظبي فاستعاره للناقة. الصحاح: والبَلْدَةُ الصدرُ؛ يقال: فلانٌ واسعُ البلدة أَي واسع الصدر؛ وأَنشد بيتَ ذي الرمة. وبَلْدَةُ الفَرَسِ: مُنْقَطَعُ الفَهْدَتين من أَسافِلِهما إِلى عَضُده؛ قال النابغةُ الجعدي: في مِرْفَقَيْهِ تَقارُبٌ، وله
بَلْدَةُ نَحْرٍ كجَبْأَةِ الخَزَمِ
ويُرْوَى بِرْكَةُ زَوْرٍ، وهو مذكور في موضعه. وهي بلدةُ بيني وبينك: يعني الفراق. ولقيته بِبَلْدةِ إِصْمِتَ، وهي القَفْرُ التي لا أَحدَ بها؛ وإِعراب إِصْمِتَ مذكور في موضعه.
والأَبْلَدُ من الرجال: الذي ليس بمقرون. والبَلْدةُ والبُلدةُ: ما بين الحاجبين. والبُلْدةُ: فوق الفُلْجَةِ، وقيل: قَدْرُ البُلْجَةِ، وقيل: البَلْدَةُ والبُلْدةُ نَقاوةُ ما بين الحاجبين؛ وقيل: البَلدةُ والبُلدةُ أَن يكون الحاجبان غير مقرونين. ورجل أَبْلَدُ بَيِّنُ البَلَدِ أَي أَبْلَجُ وهو الذي ليس بمقرون، وقد بَلِدَ بَلَداً.
وحكى الفارسي: تَبَلَّدَ الصبحُ كَتَبَلَّج. وتَبَلَّدتِ الرَّوْضةُ: نَوَّرَتْ.
والبَلْدةُ: راحةُ الكف. والبَلْدةُ: من منازل القمر بين النعائم وسَعْدِ الذابح خَلاءٌ إِلا من كواكبَ صغارٍ، وقيل: لا نَجومَ فيها البتةَ؛ التهذيبُ: البَلْدَةُ في السماء موضعٌ لا نجوم فيه ليست فيه كواكبُ عظامٌ، يكون عَلَماً وهو آخر البروج، سميت بَلدةً، وهي من بُرْج القَوْس؛ الصحاحُ: البَلدةُ من منازل القمر، وهي ستة أَنجم من القوس تنزلها الشمسُ في أَقصر يوم في السنة.
والبَلَدُ: الأَثر، والجمعُ أَبلادٌ؛ قال القطامي:
ليست تُجَرَّحُ، فُرَّاراً، ظُهورهُمُ،
وفي النُّحورِ كُلومٌ ذاتُ أَبلادِ
وقال ابن الرقاع:
عَرَفَ الدِّيارَ تَوَهُّماً فاعْتادَها،
مِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها
اعتادها: أَعاد النظر إِليها مرةً بعد أُخرى لِدُروسها حتى عرفها. وشمل: عمّ؛ ومما يُستحسن من هذه القصيدة قولُه في صفة أَعلى قَرْنِ ولَدِ الظبية:
تُزْجِي أَغَنَّ، كَأَنَّ إِبْرَةَ رَوْقِهِ
قَلَمٌ، أَصابَ مِن الدَّواةِ مِدادَها
وبَلِدَ جِلْدُه: صارت فيه أَبْلادٌ. أَبو عبيد: البَلَدُ الأَثَرُ بالجسد، وجمعه أَبْلادُ.
والبُلْدَةُ والبَلْدَةُ والبَلادَةُ: ضِدُّ النَّفاذِ والذَّكاءِ والمَضاءِ في الأُمور. ورجلٌ بليدٌ إِذا لم يكن ذكيّاً، وقد بَلُدَ، بالضم، فهو بليد. وتَبَلَّدَ: تكلف البَلادَةَ؛ وقول أَبي زُبيد: مِن حَمِيمٍ يُنْسِي الحَياءَ جَلِيدَ الـ
ـقَوْمِ، حتى تَراه كالمَبْلودِ
قال: المَبْلودُ الذي ذهب حياؤه أَو عقلُه، وهو البَليدُ، يقال للرجل يُصاب في حَمِيمه فيجزع لموته وتنسيه مصيبتُه الحياءَ حتى تراه كالذاهب العقل. والتَّبَلُّدُ: نقيضُ التَّجَلد، بَلُدَ بَلادَةً فهو بليد، وهو استكانة وخضوع؛ قال الشاعر:
أَلا لا تَلُمْهُ اليومَ أَنْ يَتَبَلَّدا،
فقد غُلِبَ المَحْزونُ أَنْ يَتَجَلَّدا
وتَبَلَّدَ أَي تردّد متحيراً. وأَبْلَدَ وَتَبَلَّدَ: لحقته حَيْرَةٌ. والمَبْلُودُ: المتحيرُ لا فِعلَ له؛ وقال الشيباني: هو المعتوه؛ قال الأَصمعي: هو المُنْقَطَعُ به، وكل هذا راجع إِلى الحَيْرَة، وأَنشد بيت أَبي زبيد «حتى تراه كالمبلود» والمُتَبَلِّدُ: الذي يَتَرَدَّدُ متحيراً؛ وأَنشد للبيد:
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهاءِ صَعائِدٍ،
سَبْعاً تُواماً، كامِلاً أَيَّامُها
وقيل للمتحير: مُتَبَلِّدٌ لأَنه شبه بالذي يتحير في فلاة من الأَرض لا يهتدي فيها، وهي البَلْدَةُ. وكل بلد واسع: بَلْدَةٌ، قال الأَعشى يذكر الفلاة:
وبَلْدَةٍ مِثْلِ ظَهْرِ التُّرْسِ مُوحِشَةٍ،
للجِنِّ، بِالليلِ في حافاتِها، شُعَلُ
وبَلَّدَ الرجلُ إِذا لم يتجه لشيء. وبَلَّدَ إِذا نَكَّسَ في العمل وضَعُف حتى في الجَرْيِ؛ قال الشاعر:
جَرَى طَلَقاً حتى إِذا قُلْتُ سابِقٌ،
تَدارَكَهُ أَعْرَاقُ سُوءٍ فَبَلَّدَا
والتَّبَلُّدُ: التصفيقُ. والتَّبَلُّدُ: التلهف؛ قال عديّ بن زيد: سأَكْسِبُ مالاً، أَو تَقُومَ نَوائِحٌ
عليَّ بِلَيْلٍ، مُبْدِياتِ التَّبَلُّدِ
وتَبَلَّد الرجلُ تَبَلُّداً إِذا نزل ببلد ليس به أَحدٌ يُلَهِّفُ نفسه. والمُتَبَلِّد: الساقط إِلى الأَرض؛ قال الراعي:
ولِلدَّارِ فِيها مِنْ حَمُولَةِ أَهلِها
عَقِيرٌ، ولِلْبَاكي بها المُتَبلِّدِ
وكله من البَلادة. والبَليدُ من الإِبل: الذي لا ينشّطه تحريك. وأَبْلَدَ الرجلُ: صارت دوابه بليدةً؛ وقيل: أَبْلَدَ الرجلُ: صارت دوابه بليدةً، وقيل: أَبْلَدَ إِذا كانت دابته بَليدَةً. وفرس بَليدٌ إِذا تأَخر عن الخيل السوابق، وقد بَلُدَ بَلادَةً. وبَلَّدَ السحابُ: لم يمطر. وبَلَّدَ الإِنسانُ: لم يَجُدْ. وبَلَّدَ الفَرَسُ: لم يَسْبِق. ورجلٌ أَبْلَدُ: غليظ الخَلْقِ. ويقال للجبال إِذا تقاصرت في رأْي العين لظلمة الليل: قد بَلَّدَتْ؛ ومنه قول الشاعر:
إِذا لم يُنازِعْ جاهِلُ القومِ ذَا النُّهَى
وبَلَّدَتِ الأَعْلامُ بالليلِ كالأَكَمْ
والبَلَنْدَى: العَريضُ. والبَلَنْدَى والمَلَنْدَى: الكثير لحم الجنبين. والمُبْلَنْدى من الجمال الصلب الشديد: وبَلْدٌ: اسمُ موضع؛ قال الراعي يصف صقراً:
إِذا ما انْجَلَتْ عنه غَدَاةُ صُبَابَةٍ،
رأَى، وهو في بَلْدٍ، خَرانِقَ مُنْشِدِ
(* قوله «غداة صبابة» كذا في نسخة المؤلف برفع غداة مضافة إلى صبابة، بضم الصاد المهملة. وكذا هو في شرح القاموس بالصاد مهملة من غير ضبط، وقد خطر بالبال أنه غداة ضبابة بنصب غداة بالغين المعجمة على الظرفية ورفع ضبابة بالضاد المعجمة فاعل انجلت).
وفي الحديث ذكرُ بُلَيْدٍ؛ هو بضم الباء وفتح اللام، قرية لآل عليّ بواد قريب من يَنْبُع.
بند: البَنْدُ: العَلمُ الكبير معروف، فارسي معرّب؛ قال الشاعر: وأَسيافُنَا، تحتَ البُنُودِ، الصَّواعِقُ
وفي حديث أَشراط الساعةِ: أَنْ تَغْزو الرومُ فتسير بثمانين بَنْداً؛ البَنْدُ: العَلمُ الكبير، وجمعه بُنُود وليس له جمعُ أَدْنى عَدَدٍ. والبَنْدُ: كل عَلَم من الأَعلام. وفي المحكم: من أَعلام الروم يكون للقائد، يكون تحت كل عَلَمٍ عشرة آلاف رجل أَو أَقل أَو أَكثر. وقال الهجيميّ: البَنْدُ عَلَمُ الفُرْسانِ؛ وأَنشد للمفضل:
جاؤُوا يَجُرُّون البُنُودَ جَرَّا
قال النضر: سمي العلم الضخم واللواءُ الضخمُ البَنْدَ.
والبَنْدُ: الذي يُسكِر من الماء؛ قال أَبو صخر:
وإِنَّ مَعاجي لِلخِيامِ، ومَوْقِفي
بِرابِيةِ البَنْدَينِ، بالٍ ثُمَامُها
يعني بيوتاً أُلقي عليها ثُمامٌ وشجر ينبت. الليث: البَنْدُ حِيَلٌ مستعملة؛ يقال: فلان كثير البُنود أَي كثير الحيل. والبَنْدُ: بَيْذَقٌ مُنْعَقِدٌ بِفِزْزانٍ.

##### Türkçe

**البَلْدَةُ** ve **البَلَدُ**: her yer yahut her müstahiz (sınırlarıyla ayrılmış) parça; mamur olsun yahut mamur olmasın. el-Ezherî: **البلد** yerden müstahiz olan her yerdir; mamur yahut mamur olmayan, boş yahut meskûn; o hâlde o **بلد**’dir; ondan bir taife ise **بَلْدَةٌ**’dir.

Ve hadiste: “**ساكن البَلَدِ**”den sana sığınırım; yerden **البلد**: hayvanın barınağı olan şeydir, içinde bina olmasa bile; ve onun sakiniyle cinleri kastetti; çünkü onlar yerin sakinleridir. Çoğulu **بلاد** ve **بُلْدانٌ**’dır; ve **البُلدانٌ**: **الُكوَر** üzerine vâki olan bir isimdir. Bazıları dedi ki: **البَلَدُ** mekânın cinsidir; Irak ve Şam gibi. Ve **البَلدةُ**: ondan tahsis edilmiş parçadır; Basra ve Dımaşk gibi. Ve **البلدُ**: Mekke’dir; onu tazim için; tıpkı Süreyya’ya **النجم** denmesi gibi, ve **العودُ**’un **المَنْدَل** için (kullanılması) gibi. Ve **البَلَدُ** ve **البَلْدةُ**: topraktır. Ve **البلَدُ**: yerden kazılmamış olan ve içinde ateş yakılmamış olan şeydir; er-Râʿî dedi ki:

ومُوقِد النارِ قد بادتْ حمامتُه،
ما إِن تَبَيَّنُه في جُدَّةِ البَلَد

Ve **بيضةُ البلَدِ**: övgüde ve yergide benzeri olmayan kimsedir. Ve **بَيْضَةُ البلد**: devekuşunun **الأُدْحِيِّ**’de yahut yerin **القَيِّ**’inde bıraktığı yumurtadır; ona **البَلَدِيَّةُ** ve **ذاتُ البلدِ** denir. Ve meselde: “**أَذلُّ من بَيْضةِ البلدِ**”; ve **البلدُ** devekuşunun **أُدْحِيُّ**’sidir; manası: “**أَذلُّ من بَيْضةِ البلدِ**”; ve **البلدُ** devekuşunun **أُدْحِيُّ**’sidir; manası: onun bıraktığı devekuşu yumurtasından daha zelildir. Ve **البَلْدَةُ**: yerdir; denir ki: “bu bizim **بَلدتُنا**’dır”, tıpkı “bizim **بَحْرَتُنا**” denildiği gibi. Ve **البَلَدُ**: mezarlıktır; ve denildi ki: bizzat kabirdir; ʿAdiyy b. Zeyd dedi ki:

مِنْ أُناسٍ كنتُ أَرجو نَفْعَهُمْ،
أَصبحوا قد خَمَدُوا تَحْتَ البَلَدْ

Ve çoğulu, çoğul gibidir. Ve **البَلَدُ**: evdir; Yemenî (lehçedir). Sîbeveyh dedi: “bu ev, ne güzel **البلدُ**”; böylece **الدار** olduğu yerde müennes yaptı; tıpkı şairin dediği gibi—Sîbeveyh’in rivayet ettiği—:

هَلْ تَعْرِفُ الدارَ يُعَفِّيها المُورْ؟
الدَّجْنُ يَوْماً والسحابُ المَهْمُورْ،
لكلِّ ريحٍ فيه ذَيلٌ مَسْفُورْ

Ve **بَلدُ الشيءِ**: onun unsuru; Saʿleb’den.

Ve **بَلَدَ بالمكانِ**: ikamet etti; **يَبْلُدُ بُلُوداً**: onu **بَلَداً** edindi ve ona yapıştı. Ve **أَبْلَدَهُ إِياه**: onu ona ilzam etti. Ebû Zeyd: “**بَلَدْتُ بالمكان أَبْلُدُ بُلوداً** ve **أَبَدْتُ به آبُدُ أُبُوداً**: onda ikamet ettim.”

Ve hadiste: “o, onlar için **تالِدَةٌ بالِدَةٌ بالِدَةٌ**’dir”; yani hilafet onun evlatlarınadır; zeval bulmayan daim şeye **تالِدٌ بالِدٌ** denir; **فالتالِدُ** eski olandır; **والبالِدُ** ona tâbî (pekiştirme)dir. Ve şairin sözü—İbnü’l-Aʿrâbî’nin rivayet ettiği—bir havuzu vasfederken:

ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بِمَهْلَكَةٍ،
جاوزْتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ، عِلْيانِ

Dedi ki: burada **المُبْلِدُ** eski havuzdur; dedi ki: **مُلْبِد** kastetti de ters çevirdi; o, yere yapışık olandır. Ondandır: Ali—Allah’ın rızası onun üzerine olsun—iki adama, kendisine sorarak geldiklerinde, dedi ki: “**أَلْبِدَا بالأَرض** ta ki anlayasınız.” Ve başkası dedi ki: “**حوضٌ مُبْلِدٌ**: terk edildi ve kullanılmadı da çöktü”; ve **قد أَبْلَدَ إِبْلاَداً**. Ve el-Ferazdak, yıkık bir havuzda suladığı develeri vasfederken:

قَطَعْتُ لأُلْخِيِهنَّ أَعْضادَ مُبْلِدٍ،
يَنِشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جَوانِبُهْ

Kastetti: “**بذي الدلو المحيل**”: kovada değişmiş olan su. Ve **المُبالَدَةُ**: kılıçlar ve sopalarla **المبالَطَةُ**; onlarla çarpıştıklarında.

Ve **بَلِدوا** ve **بَلَّدوا**: yer üzerinde kalarak onun için savaştılar; ve denir ki: yerin **بِلاد**’ından türetilmiştir. Ve **بَلَّدَ تَبْليداً**: kendini yere vurdu. Ve **أَبْلَدَ**: yere yapıştı.

Ve **البَلْدَةُ**: **بَلْدةُ النحر**’dır; o, boğazın yarığı ve onun çevresidir; ve denildi ki: onun ortasıdır; ve denildi ki: atın **زَوْر**’unun **فَلْك**’inden üçüncü **فَلْكة**’dır; o altıdır; ve denildi ki: o, **رحى الزَّوْرِ**’dur; ve denildi ki: o, **الخُفِّ** ve **الحافر**’in göğsüdür. Zû’r-Rumme dedi ki:

أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فوق بَلْدَةٍ،
قليلٍ بها الأَصواتُ إِلاَّ بُغامُها

Der ki: deve çöktü ve göğsünü yere bıraktı; ve birinci **البَلْدَةِ** ile, göğsünden yere düşen şeyi kastetti; ikinciyle, devesini çöktürdüğü çölü kastetti. Ve “**إِلا بغامها**” sözü, “**الأَصوات**” için bir sıfattır; tıpkı Yüce Allah’ın sözü gibi: “**لو كان فيهما آلهةٌ إِلا اللَّهُ**”; yani Allah’tan başka. Ve **البُغامُ**: devenin sesidir; aslı ceylan içindir; onu deve için ödünç aldı. **الصحاح**: ve **البَلْدَةُ** göğüstür; denir ki: “falanca **واسعُ البلدة**”, yani geniş göğüslü; ve Zû’r-Rumme’nin beytini rivayet etti. Ve **بَلْدَةُ الفَرَسِ**: **الفَهْدَتين**’in altlarından **عَضُده**’una kadar olan kesik yeridir; en-Nâbiga el-Caʿdî dedi ki:

في مِرْفَقَيْهِ تَقارُبٌ، وله
بَلْدَةُ نَحْرٍ كجَبْأَةِ الخَزَمِ

Ve “**بِرْكَةُ زَوْرٍ**” diye de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve “o, benimle senin aranda bir **بلدةُ**’dir”: yani ayrılık. Ve onu **بِبَلْدةِ إِصْمِتَ**’te gördüm; o, içinde kimse olmayan çöldür; ve **إِصْمِتَ**’in iʿrâbı yerinde zikredilmiştir.

Ve erkeklerden **الأَبْلَدُ**: bitişik kaşlı olmayan kimsedir. Ve **البَلْدةُ** ve **البُلدةُ**: iki kaşın arasıdır. Ve **البُلْدةُ**: **الفُلْجَةِ**’nin üstündedir; ve denildi ki: **البُلْجَةِ** miktarıdır; ve denildi ki: **البَلْدَةُ** ve **البُلْدةُ**, iki kaş arasının saflığıdır; ve denildi ki: **البَلدةُ** ve **البُلدةُ**, kaşların bitişik olmamasıdır. Ve “**رجل أَبْلَدُ بَيِّنُ البَلَدِ**”: yani **أَبْلَجُ**; o, bitişik kaşlı olmayan kimsedir; ve **قد بَلِدَ بَلَداً**.

el-Fârisî nakletti: “**تَبَلَّدَ الصبحُ**” tıpkı “**تَبَلَّج**” gibi. Ve “**تَبَلَّدتِ الرَّوْضةُ**”: çiçek açtı.

Ve **البَلْدةُ**: avuç içidir. Ve **البَلْدةُ**: ayın menzillerindendir; **النعائم** ile **سَعْدِ الذابح** arasında, küçük yıldızlar dışında boşluktur; ve denildi ki: onda hiç yıldız yoktur. **التهذيبُ**: gökte **البَلْدَةُ**, içinde yıldız olmayan bir yerdir; onda büyük yıldızlar yoktur; bir alâmet olur; ve burçların sonudur; **بَلدةً** diye adlandırıldı; o, **بُرْج القَوْس**’tandır. **الصحاحُ**: **البَلدةُ** ayın menzillerindendir; o, **القوس**’tan altı yıldızdır; güneş onları senenin en kısa gününde iner.

Ve **البَلَدُ**: izdir; çoğulu **أَبلادٌ**’dır; el-Kutâmî dedi ki:

ليست تُجَرَّحُ، فُرَّاراً، ظُهورهُمُ،
وفي النُّحورِ كُلومٌ ذاتُ أَبلادِ

Ve İbnü’r-Riqâʿ dedi ki:

عَرَفَ الدِّيارَ تَوَهُّماً فاعْتادَها،
مِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها

**اعتادها**: silinmiş olmaları sebebiyle, onları tanıyıncaya kadar, onlara tekrar tekrar bakmayı iade etti. Ve **شمل**: kapladı, umumî oldu. Ve bu kasideden güzel görülen şeylerdendir: ceylan yavrusunun boynuzunun üstünü vasfederken sözü:

تُزْجِي أَغَنَّ، كَأَنَّ إِبْرَةَ رَوْقِهِ
قَلَمٌ، أَصابَ مِن الدَّواةِ مِدادَها

Ve “**بَلِدَ جِلْدُه**”: onda **أَبْلادٌ** oldu. Ebû ʿUbayd: **البَلَدُ** bedendeki izdir; çoğulu **أَبْلادُ**’dır.

Ve **البُلْدَةُ** ve **البَلْدَةُ** ve **البَلادَةُ**: işlerde nüfuzun, zekânın ve ilerleyişin zıddıdır. Ve bir adam **بليدٌ**’dir; eğer zeki değilse; ve **قد بَلُدَ** (damme ile), o hâlde o **بليد**’dir. Ve **تَبَلَّدَ**: **البَلادَةَ**’yi tekellüf etti. Ve Ebû Zübeyd’in sözü:

مِن حَمِيمٍ يُنْسِي الحَياءَ جَلِيدَ الـ
ـقَوْمِ، حتى تَراه كالمَبْلودِ

Dedi ki: **المَبْلودُ**, hayâsı yahut aklı gitmiş olandır; o, **البَليدُ**’dir. Erkeğe denir: yakınında birine musibet isabet eder de ölümüne feryat eder; musibeti ona hayâyı unutturur; ta ki onu aklı gitmiş gibi görürsün. Ve **التَّبَلُّدُ**: **التَّجَلد**’in zıddıdır; **بَلُدَ بَلادَةً**; o hâlde o **بليد**’dir; ve o, boyun eğme ve alçalma (hâli)dir; şair dedi ki:

أَلا لا تَلُمْهُ اليومَ أَنْ يَتَبَلَّدا،
فقد غُلِبَ المَحْزونُ أَنْ يَتَجَلَّدا

Ve **تَبَلَّدَ**: yani şaşkın olarak tereddüt etti. Ve **أَبْلَدَ** ve **تَبَلَّدَ**: ona hayret yetişti. Ve **المَبْلُودُ**: fiili olmayan şaşkındır. Ve eş-Şeybânî dedi ki: o, **المعتوه**’tur. el-Asmaʿî dedi ki: o, yolda kalmış olandır; bütün bunlar hayrete râcidir. Ve Ebû Zübeyd’in beytini rivayet etti: “**حتى تراه كالمبلود**”. Ve **المُتَبَلِّدُ**: şaşkın olarak tereddüt eden kimsedir. Ve Lebîd’den rivayet etti:

عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهاءِ صَعائِدٍ،
سَبْعاً تُواماً، كامِلاً أَيَّامُها

Ve şaşkına **مُتَبَلِّدٌ** denildi; çünkü o, yerin bir çölünde şaşırıp yol bulamayan kimseye benzetildi; o da **البَلْدَةُ**’dir. Ve her geniş **بلد**: **بَلْدَةٌ**’dir. el-Aʿşâ, çölü zikrederken dedi ki:

وبَلْدَةٍ مِثْلِ ظَهْرِ التُّرْسِ مُوحِشَةٍ،
للجِنِّ، بِالليلِ في حافاتِها، شُعَلُ

Ve adam **بَلَّدَ** eder; eğer bir şeye yönelmezse. Ve **بَلَّدَ** eder; eğer işte baş aşağı gider ve zayıflarsa; hatta koşmada bile; şair dedi ki:

جَرَى طَلَقاً حتى إِذا قُلْتُ سابِقٌ،
تَدارَكَهُ أَعْرَاقُ سُوءٍ فَبَلَّدَا

Ve **التَّبَلُّدُ**: alkıştır. Ve **التَّبَلُّدُ**: teessüf ve yanıp yakılmadır; ʿAdiyy b. Zeyd dedi ki:

سأَكْسِبُ مالاً، أَو تَقُومَ نَوائِحٌ
عليَّ بِلَيْلٍ، مُبْدِياتِ التَّبَلُّدِ

Ve adam **تَبَلَّدَ تَبَلُّداً** eder; eğer içinde kimse olmayan bir beldede iner de kendine yanıp yakılırsa. Ve **المُتَبَلِّد**: yere düşen kimsedir; er-Râʿî dedi ki:

ولِلدَّارِ فِيها مِنْ حَمُولَةِ أَهلِها
عَقِيرٌ، ولِلْبَاكي بها المُتَبلِّدِ

Ve hepsi **البَلادة**’dandır. Ve develerden **البَليدُ**: hareket ettirmek onu canlandırmayan (deve)dir. Ve adam **أَبْلَدَ** etti: binekleri **بليدةً** oldu; ve denildi ki: adam **أَبْلَدَ** etti: binekleri **بليدةً** oldu; ve denildi ki: **أَبْلَدَ** eder; eğer onun bineği **بَليدَةً** ise. Ve at **بَليدٌ**’dir; eğer önde giden atlardan geri kalırsa; ve **قد بَلُدَ بَلادَةً**. Ve bulut **بَلَّدَ** etti: yağmur yağdırmadı. Ve insan **بَلَّدَ** etti: cömertlik etmedi. Ve at **بَلَّدَ** etti: geçmedi. Ve adam **أَبْلَدُ**: yaratılışı kaba (kimsedir). Ve dağlara, gecenin karanlığından gözde kısalmış göründüklerinde: “**قد بَلَّدَتْ**” denir; ondandır şairin sözü:

إِذا لم يُنازِعْ جاهِلُ القومِ ذَا النُّهَى
وبَلَّدَتِ الأَعْلامُ بالليلِ كالأَكَمْ

Ve **البَلَنْدَى**: geniş olandır. Ve **البَلَنْدَى** ve **المَلَنْدَى**: iki yanın eti çok olan. Ve sert, şiddetli develerden **المُبْلَنْدى**. Ve **بَلْدٌ**: bir yer adıdır; er-Râʿî, bir şahini vasfederken dedi ki:

إِذا ما انْجَلَتْ عنه غَدَاةُ صُبَابَةٍ،
رأَى، وهو في بَلْدٍ، خَرانِقَ مُنْشِدِ

(* “**غداة صبابة**” sözü: müellif nüshasında, **غداة**’ın merfû olup **صبابة**’ye izafe edilmesiyle böyledir; **الصاد** muhmelesinin dammesiyle. Ve bu, **شرح القاموس**’ta da, **الصاد** muhmelesiyle, zabtsız olarak böyledir. Ve akla geldi ki: o, “**غداة ضبابة**” olabilir; **غداة**’ın **الغين** muʿceme ile zarf olarak mansûb, **ضبابة**’nin **الضاد** muʿceme ile “**انجلت**”in fâili olarak merfû olmasıyla.)

Ve hadiste **بُلَيْدٍ**’in zikri (vardır); o, **الباء**’ın dammesi ve **اللام**’ın fethasıyladır; Yenbuʿa yakın bir vadide, Âl-i Ali’ye ait bir köydür.

**بند**: **البَنْدُ**: büyük sancaktır, bilinen; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; şair dedi ki:

وأَسيافُنَا، تحتَ البُنُودِ، الصَّواعِقُ

Ve kıyamet alâmetleri hadîsinde: “Rum’a gazâ etmen ve seksen **بَنْداً** ile yürümen”; **البَنْدُ**: büyük sancaktır; çoğulu **بُنُود**’dur; onun daha az sayı (cemʿu’l-kılle) çoğulu yoktur. Ve **البَنْدُ**: sancaklardan her sancaktır. Ve **المحكم**’de: Rum’un sancaklarındandır; kumandan için olur; her sancak altında on bin adam yahut daha az yahut daha çok olur. Ve el-Huceymî dedi ki: **البَنْدُ** süvarinin sancağıdır; ve el-Mufaddal’den rivayet etti:

جاؤُوا يَجُرُّون البُنُودَ جَرَّا

en-Nadr dedi ki: iri sancak ve iri bayrak **البَنْدَ** diye adlandırıldı.

Ve **البَنْدُ**: sudan sarhoş eden şeydir; Ebû Sahr dedi ki:

وإِنَّ مَعاجي لِلخِيامِ، ومَوْقِفي
بِرابِيةِ البَنْدَينِ، بالٍ ثُمَامُها

Yani: üzerine **ثُمامٌ** ve biten ağaç atılmış evler. el-Leys: **البَنْدُ** kullanılan hilelerdir; denir ki: “falanca çok **البُنود** sahibidir”, yani hilesi çoktur. Ve **البَنْدُ**: **بَيْذَقٌ**’tır; **بِفِزْزانٍ**’da bağlanmış (olan).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ل د * * البَلَدُ * و * البَلْدةُ * بمعنى والجمع * بِلادٌ * و * بُلْدانٌ * و * البَلادَةُ * بالفتح ضد الذكاء وبابه ظرف فهو بليد

##### Türkçe

* ب ل د * * **البَلَدُ** * ve * **البَلْدةُ** * “anlamında”; çoğulu * **بِلادٌ** * ve * **بُلْدانٌ** *; ve * **البَلادَةُ** * (fetḥa ile) zekânın zıddıdır; onun bâbı zarf’tır; bu sebeple o, **بليد**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البلد، محركة مأخوذ من قوله تعالى:  لا أقسم بهذا البلد  والبلدة بفتح فسكون، مأخوذ من قوله تعالى  رب هذه البلدة الذي حرمها  كلاهما علم على مكة شرفها الله تعالى تفخيما لها، كالنجم للثريا، والعود للمندل. وقال التوربشتي في شرح المصابيح بأنها هي البلدة الجامعة للخير، المستحقة أن تسمى بهذا الاسم دون غيرها، لتفوقها على على سائر مسميات أجناسها تفوق الكعبة في تسميتها بالبيت على سائر مسمياته، حتى كأنها هي المحل المستحق للإقامة دون غيرها، من قولهم بلد بالمكان، إذا أقام به. والبلد والبلدة: كل موضع أو قطعة من الأرض مستحيزة، من استحاز، بالحاء المهملة والزاي، عامرة أو غامرة، خالية أو مسكونة. والبلد والبلدة: التراب. والذي نقله الخفاجي عن غير واحد في العناية أثناء الأعراف، أن البلد الأرض مطلقا، واستعماله بمعنى القرية عرف طارىء. انتهى. وفي النهاية: وفي الحديث أعوذ بك من ساكني البلد، قال: البلد من الأرض: ما كان مأوى الحيوان وإن لم يكن فيه بناء. وأراد بساكنيه الجن. والجمع بلاد وبلدان. والبلد: القبر نفسه. قال عدي ابن زيد:
  من أناس كنت أرجو نفعهـم                      أصبحوا قد خمدوا تحت البلد ويقال البلد: المقبرة، والجمع كالجمع. والبلد: الدار، يمانية. قال سيبويه: هذه الدار نعمت البلد، فأنث حيث كان الدار، كما قال الشاعر، أنشده سيبويه
  هل تعرف الدار يعفيها المور
  الدجن يوما والسحاب المهمور
  لكل ريح فيه ذيل مسفور والبلد: الأثر من الدار. وفي المثل أذل من بيضة البلد وأعز من بيضة البلد. البلد: أدحي النعام، بضم الهمزة وسكون الدال وكسر الحاء المهملتين، معناه أذل من بيضة النعام التي تتركها في الفلاة فلا ترجع إليها. قال الراعي:
  تأبى قضاعة أن تعرف لكم نسبا                      وابنا نزار فأنتم بيضة البـلـد وجوز أبو عبيد في قولهم: كان فلان بيضة البلد أن يراد به المدح. وزعم البكري أنه قد يضرب هذا مثلا للمنفرد عن أهله وأسرته. والبلد: اسم مدينة بالجزيرة على سبعة فراسخ من الموصل، وقد تشدد لامه، وهو أول ديار ربيعة بشاطىء دجلة، ومدينة بفارس. والبلد: ة، ببغداد، نقله الصاغاني والبلد: جبل بحمى ضرية، بينه وبين منشد مسيرة شهر، وقد تسكن لامه. والبلد: الأثر في الجسد. وج أبلاد. قال القطامي:
  ليست تجرح فرارا ظهورهم                      وفي النحور كلوم ذات أبلاد وقال ابن الرقاع:
  عرف الديار توهما فاعتادهـا                      من بعد ما شمل البلى أبلادها اعتادها، أعاد النظر إليها مرة بعد أخرى لدروسها حتى عرفها. ومما يستحسن من هذه القصيدة قوله في صفة أعلى قرن ولد الظبية:
  تزجي أغن كأن إبرة روقه                      قلم أصاب من الدواة مدادها وبلد جلده: صارت فيه أبلاد. والبلدة: بلدة النحر، وقيل هو الصدر من الخف والحافر. قال ذو الرمة:
  أنيخت فألقت بلدة فوق بلـدة                      قليل بها الأصوات إلا بغامها

  يقول: ألقت صدرها على الأرض، قال شيخنا: وأورده بعض أهل البديع شاهدا على الجناس التام. وفي اللسان: أراد بالبلدة الأولى ما يقع على الأرض من صدرها، وبالثانية الفلاة التي أناخ ناقته فيها. ومن المجاز: ضرب بلدته على بلدته، البلدة الأولى راحة اليد، والثانية الصدر. والبلدة: منزل للقمر، وهي ستة أنجم من القوس تنزلها الشمس في أقصر يوم في السنة. والبلدة: هنة من رصاص مدحرجة يقيس بها الملاح الماء. والبلدة الأرض. يقال: هذه بلدتنا، كما يقال بحرتنا. والبلدة: ما بين الحاجبين، كالبلدة، بالضم. وقيل البلدة فوق الفلجة، وقيل: قدر البلجة. وقد بلد الرجل، كفرح، بلدا، وهو أبلد بين البلد، أي أبلج، وهو الذي ليس بمقون الحاجبين. والبلد: عنصر الشيء، عن ثعلب. والبلد: مالم يحفر من الأرض ولم يوقد فيه. قال الراعي:
  وموقد النار قد بادت حمامته                      ما إن تبينه في جدة البلـد وبلدة النحر هي ثغزة النحر وما حولها، أو وسطها، وقيل هي الفلكة الثالثة من فلك زور الفرس، وهي ستة، وقيل هو رحى الزور. والبلد: اسم يقع على الكور. وقال بعضهم: البلد جنس المكان، كالعراق والشام، والبلدة: الجزء المخصص منه، كالبصرة ودمشق، وقد قيل إنها إطلاقات مولدة. والبلدة: د من عمل قبرة بالأندلس منه، سعيد بن محمد بن سيد أبيه بن مسعود البلدي كثير الجهاد والرباط، وهو على ما قاله الذهبي من شيوخ المعتزلة، توفي سنة 397 سمع بمكة أبا بكر محمد بن الحسين الآجري. والبلدة: رفعة من السماء لا كوكب بها البتة، وقيل إلا كواكب صغار بين النعائم وبين سعد الذابح، وهي آخر البروج ينزلها القمر وقد سبق ذلك أيضا، فهو تكرار كما كرر الأثر، ومثل هذا في مادة واحدة معيب وربما عدل القمر عنها فنزل بالقلادة، وهي أي البلدة ستة كواكب مستديرة تشبه القوس، وهي من برج القوس، وقد أودعنا تفصيل ذلك في مواضعه. وفي حاشية الصحاح: وأما ابن فارس فقال: والبلدة نجم، يقولون هي بلدة الأسد، أي صدره. فإن صح ذلك فهو كلام جيد، ولم يرد البلدة المنزل الذي في برج القوس. وقد عابه الحريري في الدرة وغيره في إيراد مثل هذا التركيب، وأجاب عنه ابن ظفر بوروده في الكلام، كما هو مبين في محله. وبلد بالمكان، كنصر، يبلد بلودا، بالضم، فهو بالد: أقام به ولزمه، كأبلد، عن أبي زيد، أو بلد به إذا اتخذه بلدا ولزمه. وأبلده، إياه: ألزمه، وفي بعض النسخ: أبلده الله: ألزمه، والأولى الصواب والمبالدة: المبالطة بالسيوف والعصي، إذا تجالدوا بها. وبلدوا كفرحوا وخرجوا ويقال الثانية بالتشديد: لزموا الأرض يقاتلون عليها، ويقال اشتق من بلاد الأرض. والتبلد: ضد التجلد، وهو استكانة وخضوع. قال:
  ألا لا تلمه اليوم أن يتبـلـدا                      فقد غلب المحزون أن يتجلدا بلد، ككرم، بلادة، وبلد مثل فرح، بلدا، فهو بليد، إذا لم يكن ذكيا. والبلدة والبلدة والبلادة ضد النفاذ والذكاء والمضاء في الأمور. وهو أبلد من ثور، من ذلك. والتبلد: التصفيق بالكف. والتلبد: التحير، وقد تلد، إذا تردد متحيرا. وأنشد للبيد:
  علهت تبلد في نهاء صعائد                      سضبعا تؤاما كاملا أيامها

  وفي اللسان: قيل للممحير متبلد لأنه شبه بالذي يتحير في فلاة من الأرض لا يهتدي فيها. ومن المجاز: التبلد: التلهف، كذا في الأساس واللسان. قال عدي ابن زيد:
  سأكسب مالا أو تقوم نوائح                      علي بليل مبديات التبلـد والتبلد: السقوط إلى الأرض من ضعف. قال الراعي:
  وللدار فيها من حمولة أهلها                      عقير وللباكي بها المتبلـد والتبلد التسلط على بلد الغير. والتبلد: النزول ببلد ما به أحد يلهف نفسه، وكله من البلادة. والتبلد: تقليب الكفين، قيل هو التصفيق. وأبلد وتبلد: لحقته حيرة. والمبلود: المتحير، لا فعل له. وقال الشيباني: هو المعتوه. قال الأصمعي: هو المنقطع به، وكل هذا راجع للحيرة. وأنشد بيت أبي زبيد:
  من حميم ينسي الحياء جليد ال                      قوم حتى تراه كالمـبـلـود وقيل: المبلود: الذي ذهب حياؤه أو عقله، وهو البليد. وبلد الرجل تبليدا، إذا لم يتجه لشءء. وبلد الإنسان إذا بخل ولم يجد. وبلد الرجل: لحقته حيرة، وضرب بنفسه الأرض إعياء. وبلدت السحابة: لم تمطر. وبلد الفرس: لم يسبق، وفرس بليد، إذا تأخر عن الخيل السوابق، وقد بلد بلادة. والأبلد: الرجل العظيم الخلق الغليظه. والبلندي: العريض. والمبلندي: الجمل الصلب الشديد. والبلندي والمبلندي: الكثير اللحم، أي لحم الجنبين، والبليد من الإبل: الذي لا ينشطه تحريك. وعن أبي زيد: أبلدوا إذا صارت دوابهم كذلك، أي بليدة لا تسبق. وقيل: أبلد، إذا كانت دابته بليدة. وأبلدوا: لصقوا بالأرض استكانة. وأنشد ابن الأعرابي قول شاعر يصف حوضا:
  ومبلد بين موماة بمهـلـكة                      جاوزته بعلاة الخلق عليان هكذا رواه الجوهري، قال: المبلد، كمحسن: الحوض القديم هنا. قال: أراد: ملبد، فقلب، وهو اللاصق بالأرض. وقال غيره: حوض مبلد، بفتح اللام: ترك ودرس ولم يستعمل فتداعى. وقد أبلده الدهر إبلادا. وبلدة الوجه، بالضم: هيئته وصورته، نقله الصاغاني. وبلدود كقربوس: ع بنواحي المدينة، نقله الصاغاني. والبلد، بالضم فالسكون: حصاة القسم، بفتح فسكون، وهي بندقة من ذهب أو فضة أو رصاص، وإلا فهي المقلة، قاله أبو عمرو. ومما يستدرك عليه: يقال للشيء الدائم الذي لا يزول: تالد باللد. فالتالد القديم، والبالد إتباع له. وأبلد: لصق بالأرض. وبلدة الفرس: منقطع الفهدتين من أسافلها إلى عضدها. ومن المجاز: إن لم تفعل كذا فهي بلدة بيني وبينك، يريد القطيعة، والفراق، أي أباعدك حتى تفصل بيننا بلدة من البلاد. ولقيته ببلدة إصمت، وهي القفر لا أحد به. وقد تقدم في صمت. وتبلد: تكلف البلادة. والبلدة: الفلاة. قال الأعشي:
  وبلدة مثل ظهر الترس موحشة                      للجن بالليل في حافلتها شعـل وبلد الرجل: نكس في العمل وضعف حتى في الجري. قال الشاعر:
  جرى طلقا حتى إذا قلت سابق                      تداركه أعراق سوء فبـلـدا والحرباء ابن بلدته، للزومه الأرض. وفي الأساس: من المجاز: تبلدت البلاد: تقاصرت في رأي العين من ظلمة الليل. وعبارة اللسان: ويقال للجبال إذا تقاصرت في رأي العين لظلمة الليل: قد بلدت. ومنه قول الشاعر:
  إذا لم ينازع جاهل القوم ذا النهىوبلدت الأعلام بالليل كالأكم

  وبلدود: قرية من قرى ألبيرة منها أبو عمران موسى بن أحمد الشاعر، ذكره أبو الخطاب بن حزم والبالدية: قرية لبني غبر، بينها وبين حجر ليلتان. وبلد بن سنجار المقرىء الضرير، محركة، حدث عن المبارك بن علي الحاوي. وبلد: اسم موضع، قال الراعي يصف صقرا:
  إذا ما انجلت عنه غداة صبـابة                      رأى وهو في بلد خرائق منشد وفي الحديث ذكر بليد، بصيغة التصغير: قرية لآل علي، بواد قريب من ينبع. وفي معجم البكري: أنها لآل سعيد بن عنبسة بن سعيد بن العاص. وبليدة قرية من نواحي الأندلس وقرية بمصر، وبلدة مدينة بساحل بحر الشام قريب من جبلة، من فتوح عبادة بن الصامت، ثم خربت فأنشأ معاوية جبلة. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**البلد**, harekeli (muharrake) olarak, Yüce Allah’ın sözü olan:  “لا أقسم بهذا البلد”den alınmıştır. **البلدة** ise fetha sonra sükûn ile, Yüce Allah’ın sözü olan: “رب هذه البلدة الذي حرمها”dan alınmıştır. İkisi de, onu yüceltmek için, Allah Teâlâ’nın onu şereflendirdiği Mekke üzerine bir özel addır; tıpkı Süreyya için **النجم** gibi ve mendel için **العود** gibi. Et-Tûribiştî, **المصابيح** şerhinde, onun, hayrı toplayan belde, bu adla başkaları değil de adlandırılmaya layık olan belde olduğunu söylemiştir; çünkü o, cinslerinin adlandırılmışlarının geri kalanına üstünlüğüyle, Kâbe’nin “ev” diye adlandırılmasında, onun adlandırılmışlarının geri kalanına üstünlüğü gibidir; öyle ki sanki o, başkası değil de ikamete layık olan mahaldir; “بلد بالمكان” sözlerinden (yani) onda ikamet ettiğinde.

**البلد** ve **البلدة**: her yer yahut yerden ayrılmış (müstahîze) bir parça; **استحاز**dan, ihmal edilmiş **الحاء** ve **الزاي** ile; mamur da olsa, suyla kaplı (ğâmire) de olsa; boş da olsa, meskûn da olsa.

**البلد** ve **البلدة**: toprak.

El-Hafâcî’nin, **العناية**’da **الأعراف** esnasında birden fazlasından naklettiği: **البلد** mutlak olarak yer (arz)dır; onu köy manasında kullanmak ise sonradan ortaya çıkmış bir örftür. Bitti.

**النهاية**’de: Hadiste: “أعوذ بك من ساكني البلد” (vardır). Dedi ki: **البلد** yerden (olan): içinde bina olmasa bile hayvanın barınağı olan şeydir. “Sakinleri” ile cinleri kastetti. Çoğulu **بلاد** ve **بلدان**dır.

**البلد**: kabrin kendisi. Adî b. Zeyd dedi ki:
  من أناس كنت أرجو نفعهـم                      أصبحوا قد خمدوا تحت البلد

Ve denir ki **البلد**: mezarlık; çoğulu, çoğul gibidir.

**البلد**: ev; Yemenî (lehçede). Sîbeveyh dedi ki: “هذه الدار نعمت البلد”; **الدار** olduğu için müennes yaptı; şairin dediği gibi; Sîbeveyh’in okuttuğu:
  هل تعرف الدار يعفيها المور
  الدجن يوما والسحاب المهمور
  لكل ريح فيه ذيل مسفور

**البلد**: evden kalan iz.

Meselde: “أذل من بيضة البلد” ve “أعز من بيضة البلد”.

**البلد**: devekuşunun yuvası; hemzenin dammesi, **الدال**’ın sükûnu ve ihmal edilmiş **الحاء**’ın kesresi ile; manası: ıssız yerde bırakıp da ona dönmediği devekuşu yumurtasından daha zelil. Er-Râî dedi ki:
  تأبى قضاعة أن تعرف لكم نسبا                      وابنا نزار فأنتم بيضة البـلـد

Ebû Ubeyd, “كان فلان بيضة البلد” sözlerinde, bununla övgünün kastedilmesini caiz gördü. El-Bekrî, bunun, ailesinden ve sülalesinden tek başına kalmış kimse için mesel olarak vurulabileceğini iddia etti.

**البلد**: Cezîre’de Musul’dan yedi fersah uzaklıkta bir şehrin adıdır; lâmı şeddeli de olabilir; Dicle kıyısında Rebîa diyarlarının ilki; ve Fars’ta bir şehir.

**البلد**: Bağdat’ta bir yer; es-Sağânî nakletti.

**البلد**: Dırriyye himasında bir dağ; onunla Menşed arasında bir ay yol vardır; lâmı sâkin de olabilir.

**البلد**: bedendeki iz. Çoğulu **أبلاد**. El-Kutâmî dedi ki:
  ليست تجرح فرارا ظهورهم                      وفي النحور كلوم ذات أبلاد

İbn er-Rikâ‘ dedi ki:
  عرف الديار توهما فاعتادهـا                      من بعد ما شمل البلى أبلادها

“اعتادها”: silinip gitmesinden dolayı onu tanıyıncaya dek ona tekrar tekrar bakışı iade etti. Bu kasideden güzel görülenlerden, ceylan yavrusunun boynuzunun üst kısmının sıfatında söylediği:
  تزجي أغن كأن إبرة روقه                      قلم أصاب من الدواة مدادها

“**بلد** جلده”: onda **أبلاد** oldu.

**البلدة**: boğazlama **بلدة**si; ve denildi ki o, deve ayağı ve toynağın göğsüdür. Zû’r-Rumme dedi ki:
  أنيخت فألقت بلدة فوق بلـدة                      قليل بها الأصوات إلا بغامها

Yani: göğsünü yere bıraktı. Şeyhimiz dedi ki: Bazı bedî‘ ehli onu tam cinas için şahit olarak getirmiştir.

**اللسان**’da: Birinci **البلدة** ile, göğsünden yere düşeni; ikincisiyle, devesini çöktürdüğü ıssız yeri kastetti.

Mecazdan: “ضرب بلدته على بلدته”; birinci **البلدة** avuç içidir, ikincisi göğüstür.

**البلدة**: Ay için bir menzildir; o, yay burcundan altı yıldızdır; güneş yılın en kısa gününde ona iner.

**البلدة**: denizcinin suyu ölçtüğü, yuvarlanmış kurşundan bir şey.

**البلدة**: yer. Denir ki: “هذه بلدتنا”, denildiği gibi: “بحرتنا”.

**البلدة**: iki kaşın arası; **البلدة** gibi, damme ile. Ve denildi ki **البلدة** **الفلجة**’nin üstündedir; ve denildi ki: **البلجة** miktarıdır.

Ve adam **بلد** oldu; “فرح” gibi; **بلدا**; ve o, **أبلد**’dir, **البلد** arasında; yani **أبلج**’dir; o, iki kaşı bitişik olmayan kimsedir.

**البلد**: şeyin unsuru; Sa‘leb’den.

**البلد**: yerden kazılmamış ve içinde ateş yakılmamış olan. Er-Râî dedi ki:
  وموقد النار قد بادت حمامته                      ما إن تبينه في جدة البلـد

Boğazlama **بلدة**si, boğazlamanın **ثغزة**si ve onun çevresi; yahut ortasıdır. Ve denildi ki: atın göğsünün “زور” feleğinin üçüncü yumrusudur; o altıdır. Ve denildi ki: o, “زور” değirmen taşıdır.

**البلد**: **الكور** üzerine düşen bir addır. Bazıları dedi ki: **البلد** mekânın cinsidir; Irak ve Şam gibi. **البلدة** ise ondan ayrılmış parçadır; Basra ve Dımaşk gibi. Ve denilmiştir ki bunlar, sonradan türetilmiş إطلاقlar (kullanımlardır).

**البلدة**: Endülüs’te Kubra amelinden bir **د**; ondan: Saîd b. Muhammed b. Seyyid Ebîhi b. Mes‘ûd el-Beldî; çok cihad ve ribât sahibidir; Zehebî’nin dediğine göre Mu‘tezile şeyhlerindendir; 397 yılında vefat etti; Mekke’de Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Âcurrî’den işitti.

**البلدة**: gökte, içinde hiç yıldız olmayan bir yükselti; ve denildi ki: ancak **النعائم** ile **سعد الذابح** arasında küçük yıldızlar (vardır); o, ayın indiği burçların sonuncusudur; bu da daha önce geçti; o halde bu, tekrar etmektir; nitekim izi tekrar etti; böyle bir şeyin tek bir maddede olması ayıptır. Bazen ay ondan sapar da **القلادة**’ya iner. Ve o, yani **البلدة**, yay gibi görünen, yuvarlak altı yıldızdır; o, yay burcundandır; bunun tafsilini yerlerinde emanet ettik.

**حاشية الصحاح**’ta: İbn Fâris ise dedi ki: **البلدة** bir yıldızdır; derler ki: “هي بلدة الأسد”, yani onun göğsü. Eğer bu sahihse, bu iyi bir sözdür; **البلدة**’yi, yay burcundaki menzil olarak kastetmedi. Harîrî onu **الدرة**’de ve başkasında, böyle bir terkibi getirmesinden dolayı ayıpladı; İbn Zafer ise, bunun sözde vârid olmasıyla cevap verdi; yerinde açıklandığı üzere.

“**بلد بالمكان**”, “نصر” gibi; “يبلد” **بلودا**, damme ile; o halde o **بالد**’dir: onda ikamet etti ve ona yapıştı; Ebû Zeyd’den; yahut “بلد به” (yani) onu belde edindi ve ona yapıştı.

“**أبلده**” onu: ona yapıştırdı. Bazı nüshalarda: “**أبلده الله**”: ona yapıştırdı; birincisi doğru ve daha isabetlidir.

**المبالدة**: kılıçlar ve sopalarla birbirine vurma; onlarla çarpıştıklarında.

“**بلدوا**” “فرحوا” gibi: çıktılar. Ve denir ki ikincisi şedde ile: yerleştikleri toprağa yapışıp onun üzerinde savaştılar. Ve denilir ki yerin **بلاد**’ından türetilmiştir.

**التبلد**: **التجلد**’in zıddıdır; o, boyun eğme ve alçalma (istikanet ve hudu‘)dur. Dedi ki:
  ألا لا تلمه اليوم أن يتبـلـدا                      فقد غلب المحزون أن يتجلدا

“**بلد**”, “كرم” gibi: **بلادة**. Ve “**بلد**” “فرح” gibi: **بلدا**; o halde o **بليد**’dir; zeki olmadığında.

**البلدة** ve **البلدة** ve **البلادة**: nüfuzun, zekânın ve işlerde keskinliğin zıddıdır. Ve o, bundan dolayı “ثور”dan daha **أبلد**’dir.

**التبلد**: avuçla alkış.

**التلبد**: şaşkınlık; ve “تلد” (denir), şaşkın olarak tereddüt ettiğinde. Lebîd’in şu beyti okunmuştur:
  علهت تبلد في نهاء صعائد                      سضبعا تؤاما كاملا أيامها

**اللسان**’da: Şaşkına **متبلد** denildi; çünkü o, yerin ıssızlığında şaşırıp da onda yol bulamayan kimseye benzetildi.

Mecazdan: **التبلد**: iç çekip yanma; **الأساس** ve **اللسان**’da böyle. Adî b. Zeyd dedi ki:
  سأكسب مالا أو تقوم نوائح                      علي بليل مبديات التبلـد

**التبلد**: zayıflıktan yere düşme. Er-Râî dedi ki:
  وللدار فيها من حمولة أهلها                      عقير وللباكي بها المتبلـد

**التبلد**: başkasının beldesi üzerinde tasallut.

**التبلد**: içinde kimse olmayan bir beldede inip de kendine yanıp yakılma; hepsi **البلادة**dandır.

**التبلد**: iki avucu çevirme; denildi ki o, alkıştır.

“**أبلد**” ve “**تبلد**”: ona bir şaşkınlık erişti.

**المبلود**: şaşkın; fiili yoktur. Eş-Şeybânî dedi ki: o, bunamış (ma‘tûh) kimsedir. El-Asma‘î dedi ki: o, yolda kalmış kimsedir; bütün bunlar şaşkınlığa döner. Ebû Zübeyd’in beyti okunmuştur:
  من حميم ينسي الحياء جليد ال                      قوم حتى تراه كالمـبـلـود

Ve denildi ki: **المبلود**: hayâsı yahut aklı gitmiş olan; o, **البليد**’dir.

“**بلد الرجل**” onu **تبليدا**: bir şeye yönelmediğinde.

“**بلد الإنسان**”: cimrilik ettiğinde ve bulamadığında.

“**بلد الرجل**”: ona şaşkınlık erişti; ve yorgunluktan kendini yere vurdu.

“**بلدت السحابة**”: yağmur yağdırmadı.

“**بلد الفرس**”: geçmedi; ve **فرس بليد**: önde giden atlardan geri kaldığında; ve o, **بلد** oldu **بلادة**.

**الأبلد**: yaratılışı büyük, kaba kimse.

**البلندي**: geniş.

**المبلندي**: sert, şiddetli deve.

**البلندي** ve **المبلندي**: eti çok olan; yani iki yanın eti.

Develerden **البليد**: hareket ettirmek onu canlandırmayan. Ebû Zeyd’den: “**أبلدوا**” (denir) binekleri öyle olduğunda; yani **بليدة** olup geçmez. Ve denildi ki: “**أبلد**” biniti **بليدة** olduğunda.

“**أبلدوا**”: boyun eğerek yere yapıştılar.

İbnü’l-A‘râbî, bir şairin bir havuzu vasfettiği şu sözünü okuttu:
  ومبلد بين موماة بمهـلـكة                      جاوزته بعلاة الخلق عليان

Böylece Cevherî rivayet etti. Dedi ki: **المبلد**, “محسن” gibi: burada eski havuzdur. Dedi ki: “ملبد”i kastetti; çevirdi; o, yere yapışandır. Başkası dedi ki: “حوض مبلد”, lâmın fethasıyla: terk edildi ve eskidi, kullanılmadı da çöktü. Ve zaman onu “**أبلده**” **إبلادا**.

“**بلدة الوجه**”, damme ile: onun heyeti ve sureti; es-Sağânî nakletti.

“**بلدود**”, “قربوس” gibi: Medine civarında bir **ع**; es-Sağânî nakletti.

**البلد**, damme sonra sükûn ile: **القسم** çakıl taşı; fetha sonra sükûn ile; o, altın yahut gümüş yahut kurşundan bir bilyedir; değilse o, **المقلة**’dir; Ebû Amr söyledi.

Ona ek olarak istidrâk edilenlerden: Zail olmayan, daim olan şeye: “تالد باللد” denir. **التالد** eski olandır; **البالد** ona tâbî olarak getirilmiştir.

“**أبلد**”: yere yapıştı.

“**بلدة الفرس**”: alt kısımlarından omzuna kadar, iki uyluğun kesildiği yer.

Mecazdan: “إن لم تفعل كذا فهي بلدة بيني وبينك”; kopuşu ve ayrılığı ister; yani seni uzaklaştırırım da aramızda beldelerden bir belde ayrılır.

Onu “**ببلدة إصمت**” ile karşıladım; o, içinde kimse olmayan çöldür. **صمت** maddesinde geçti.

“**تبلد**”: **البلادة**yı zorla edinmek.

**البلدة**: ıssız yer. El-A‘şâ dedi ki:
  وبلدة مثل ظهر الترس موحشة                      للجن بالليل في حافلتها شعـل

“**بلد الرجل**”: işte geriledi ve zayıfladı; hatta koşuda bile. Şair dedi ki:
  جرى طلقا حتى إذا قلت سابق                      تداركه أعراق سوء فبـلـدا

Kertenkele: “ابن بلدته”; yere yapışmasından dolayı.

**الأساس**’ta: Mecazdan: “تبلدت البلاد”: gecenin karanlığından gözün görüşünde kısaldı.

**اللسان**’ın ibaresi: Dağlara, gecenin karanlığından gözün görüşünde kısaldıklarında: “قد بلدت” denir. Ondandır şairin sözü:
  إذا لم ينازع جاهل القوم ذا النهىوبلدت الأعلام بالليل كالأكم

“**بلدود**”: Elbîre köylerinden bir köy; ondan: şair Ebû İmrân Mûsâ b. Ahmed; onu Ebû’l-Hattâb b. Hazm zikretti.

**البالدية**: Benî Gubr’a ait bir köy; onunla Hicr arasında iki gece vardır.

“**بلد بن سنجار**” kör kıraat âlimi; harekeli (muharrake); el-Mübârek b. Alî el-Hâvî’den rivayet etti.

**بلد**: bir yerin adı. Er-Râî, bir doğanı vasfederek dedi ki:
  إذا ما انجلت عنه غداة صبـابة                      رأى وهو في بلد خرائق منشد

Hadiste “**بليد**” zikredildi; küçültme sigasıyla: Yenbu‘a yakın bir vadide, Âl-i Ali’ye ait bir köy.

Bekrî’nin **معجم**’inde: onun, Âl-i Saîd b. ‘Anbese b. Saîd b. el-Âs’a ait olduğu (vardır).

**بليدة**: Endülüs civarında bir köy ve Mısır’da bir köy.

**بلدة**: Şam denizi sahilinde, Cebele’ye yakın bir şehir; Ubâde b. es-Sâmit’in fetihlerindendir; sonra harap oldu da Muâviye Cebele’yi inşa etti.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerden:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَلَدَ
1 بَلَدَ ألد بلد لد , aor. بَلِدَ , [inf. n. بُلُودٌ,] He (a man) remained, stayed, abode, or dwelt, in the بَلَد [i. e. country, or town, &c.]: (Msb:) or بَلَدَ بِالمَكَانَ, (T, S, M, L, K,) aor. بَلُدَ , (M, L,) inf. n. بُلُودٌ, (T, M, L, K,) he remained, stayed, abode, or dwelt, in the place, (AZ, T, S, L, K,) and kept to it: (K:) or he took it as his بَلَد [or country, or town, &c.], (M, L, K,) and kept to it. (M, L.) ― -b2- And بَلِدُوا, aor. بَلَدَ ; (M, K;) and بَلَدُوا, aor. بَلُدَ ; (K;) or the latter is correctly ↓ بلّدوا; (M, * TA;) They kept to the ground, fighting upon it: (M, K:) said to be derived from بِلَادُ الأَرْضِ. (TA.) -A2- بَلِدَ, aor. بَلَدَ , His skin had أَبْلَاد, or marks, [pl. of بَلَدٌ,] remaining upon it. (M, L.) ― -b2- Also, (M, K,) inf. n. بَلَدٌ, (S, M,) He (a man, M) had a space clear from hair between his eyebrows: (S, M, K:) or had eyebrows not joined. (M.) -A3- بَلُدَ, aor. بَلُدَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. بَلَادَةٌ, (T, S, M, A, Msb,) He was, or became, stupid, dull, wanting in intelligence: (S, A, Msb:) inert; wanting in vigour; not penetrating, sharp, vigorous, or effective, in the performance of affairs; (T, M, K, * TA;) [or soft, weak, feeble, wanting in endurance, or patience; (see بَلِيدٌ;)] as also بَلِدَ, aor. بَلَدَ , (K, TA,) inf. n. بَلَدٌ. (TA.) ― -b2- Also, inf. n. as above, said of a horse, meaning He lagged behind those that outstripped in running. (T, TA.) [See also 2.] ― -b3- بَلَدَ السَّحَابُ: see 2.

بلّد
2 بلّد ألد بلد لد , inf. n. تَبْلِيدٌ, He remained, stayed, or abode; [like بَلَدَ;] or cast, or laid, himself down upon the ground; syn. ضَرَبَ بِنَفْسِهِ الأَرْضَ: (S, K:) or he did so by reason of fatigue. (TA. [See 5.]) See also بَلِدُوا. ― -b2- He became languid, and affected laziness, after being brisk, lively, or sprightly. (A.) ― -b3- He (a man) was impotent in work, and was weak; (T, L;) and so even in bounty, or liberality, (T,) or in running. (T, * L.) ― -b4- He (a horse) failed to outstrip in running. (M, K.) [See also بَلُدَ.] ― -b5- He was niggardly, or avaricious; was not liberal, nor generous. (M, K.) [And hence,] بَلَّدَتِ السَّحَابَةُ, (K,) or السَّحَابُ ↓ بَلَدَ, (M,) [but the latter is probably imperfectly transcribed,] The cloud, or clouds, gave no rain. (M, K.) ― -b6- He did not apply himself rightly to anything. (M, K.) -A2- بَلَّدَتِ الجِبَالِ (tropical:) The mountains appeared low to the eye by reason of the darkness of the night: so in the L, confirmed by a citation from a poet: in the A, البِلَادُ ↓ تَبَلَّدَتِ (tropical:) The countries, or regions, appeared short [in extent] to the eye by reason of the darkness of the night. (TA.)

مُبَالَدَةٌ
3 مُبَالَدَةٌ مبالده مبالدة [inf. n. of بَالَدَ] The contending with another, or others, in fight, (i. q. مُبَالَطَةٌ, T, S, M, K,) with swords and staves. (T, M, K.)

ابلد
4 ابلد أبلد ابلد بلد He clave to the ground, (S, K,) in submissiveness. (TA.) [Perhaps formed by transposition from أَلْبَدَ: see مُبْلِدٌ.] ― -b2- See also 5. ― -b3- His beast became dull; not to be rendered brisk, lively, or sprightly, by being put in motion. (AZ, S, * K.) -A2- ابلدهُ مَكَانًا He made him to keep to a place. (K.) -A3- ابلد, inf. n. اـِبْلَادٌ, It (a water-ing-trough or tank) was, or became, abandoned, and no longer used, so that it threatened to fall to ruin. (T.) -A4- [And] ابلدهُ الدَّهْرُ Time caused it (a watering-trough or tank) to become abandoned, and worn, and no longer used, so that it threatened to fall to ruin. (TA.) [See مُبْلِدٌ.]

تبلّد
5 تبلّد بلد تبلد He obtained, or exercised, dominion over a بَلَد [i. e. country, or town, &c.,] belonging to others. (K.) ― -b2- He alighted, or sojourned, in a بَلَد [or country, &c.,] wherein was no one, (L, K,) saying within himself, O my grief, or sorrow, or regret! (L.) ― -b3- He was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course; (M, K;) he went backwards and forwards in confusion or perplexity, unable to see his right course: (T, * S:) because he who is in this state is like one in a بَلْدَة, meaning a desert in which he cannot find his way: (T, L:) he was overtaken by confusion, or perplexity, such that he was unable to see his right course; as also ↓ أَبْلَدَ. (TA.) ― -b4- He fell to the ground, (K,) by reason of weakness. (TA.) [See also 2.] ― -b5- He became submissive, and humble; (T, TA;) contr. of تَجَلَّدَ. (T, M, K.) ― -b6- He affected بَلَادَة [i. e. stupidity, dulness, want of intelligence, &c.]. (S.) ― -b7- (assumed tropical:) He turned his hands over, or upside-down: (K:) [thus one does in sorrow, or regret, or in perplexity: see Kur xviii. 40:] or the meaning is that which here next follows: (TA:) (assumed tropical:) he clapped his hands; or smote palm upon palm; syn. صَفَّقَ (M, K) بِالكَفِّ. (TA.) [See بَلْدَةٌ.] ― -b8- [And hence, app.,] (tropical:) He felt, or expressed, grief, sorrow, or regret. (M, A, L, K.) -A2- تَبَلَّدَتِ البِلَادُ: see 2. -A3- Accord. to AAF, تبلّد also signifies It (the dawn, or daybreak,) shone, was bright, or shone brightly; i. q. تبلّج. (M.)

بَلَدٌ
بَلَدٌ ألد بلد لد (which is masc. and fem., Msb) and ↓ بَلْدَةٌ both signify the same; (M, A, Msb, K;) namely, [A country, land, region, province, district, or territory: and a city, town, or village: or] any portion of the earth, or of land, comprehended within certain limits, [thus I render مُسْتَحِيزَة, and in like manner it is rendered in the TK,] cultivated, or inhabited, or uncultivated, or uninhabited: (M, Msb, * K:) or the former signifies any place of this description; and the latter, a portion thereof: (T:) or the former is a generic name of a place [or country or region or province] such as El-'Irلk and Syria; and the latter signifies a particular portion thereof such as [the city or town of] El-Basrah and Damascus; (M, K;) or these are post-classical applications: (TA:) or the former, a tract of land, or district, which is an abode, or a place of resort, of animals, or genii, even if containing no building: (Nh:) or a land, or country, absolutely: and also a town, or village, syn. قَرْيَةٌ: but this latter is a conventional adventitious application: ('Inلyeh, TA:) and the latter, a land, country, or territory, [belonging to, or inhabited by, a people,] syn.

أَرْضٌ
أَرْضٌ ذ : (S, TA: [a meaning assigned in the K to بَلَدٌ; but this appears to be a mistake occasioned by the accidental omission of the word البَلْدَةٌ:]) you say, هٰذِهِ بَلْدَتُنَا [This is our land, &c.] like as you say, هٰذِهِ بَحْرَتُنَا: (S, TA:) the pl. (of the former, S, Msb) is بُلْدَانٌ (S, M, Msb) and (of the same, S, or of the latter, Msb) بِلَادٌ: (T, S, M, Msb:) [which latter, regarded as pl. of بَلْدَةٌ in a more limited sense than بَلَدٌ, is often used as meaning provinces collectively; i. e. a country:] بُلْدَانٌ is syn. with كُوَرٌ [which signifies districts, or tracts of country; quarters, or regions; and also, cities, towns, or villages]. (T.) البَلَدُ and ↓ البَلْدَةُ are names applied to Mekkeh; (M, K;) in like manner as النَّجْمُ is a name applied to the Pleiades. (M.) [So too البَلَدُ الأَمِينُ and البَلَدُ الحَرَامُ &c.] بَلَدٌ مَيِّتٌ means A tract of land without herbage, or pasture: (Msb:) and بَلَدٌ alone, a [desert, a waterless desert, or such as is termed] مَفَازَةٍ. (TA voce تا; under which see an ex.) ― -b2- بَلَدٌ also signifies Land which has not been dug, and upon which fire has not been kindled. (M, K.) ― -b3- A [house, or dwelling, such as is termed] دار: (M, K:) of the dial. of ElYemen. (M.) Sb mentions the saying, هٰذِهِ الدَّارُ نِعْمَتِ البَلَدُ [This house, excellent, or most excel-lent, is the dwelling!]; in which البلد is made fem. because it is syn. with الدار. (M.) ― -b4- A burial-ground: (M, K:) or, as some say, (M, but in the K “and,”) a grave, or sepulchre: (M, K:) pl. as above. (M.) ― -b5- Dust, or earth; and so ↓ يَلْدَةٌ. (T, M, K.) ― -b6- The place in which an ostrich lays its egg, in sand. (S, M, L, K.) And hence, بَيْضَةُ البَلَدِ The egg of the ostrich, which it abandons in the place where it lays it, in the sand, or in a desert: (M, L:) also called ↓ البَلَدِيَّةِ and ذَاتُ البَلَدِ. (M.) You say, فُلَانٌ بَيْضَةُ البَلَدِ [(tropical:) Such a one is like the egg of the ostrich, &c.], meaning such a one is unequalled, or unparalleled: said in dispraise and in praise: (M, * L:) allowed by A'Obeyd to be used in praise: and said by El-Bekree to be applied to him who is separated from his family and near relations. (TA.) [See also art. بيض.] You also say, هُوَ أَذَلُّ مِنْ بَيْضَةِ البَلَدِ (S, M, A) (tropical:) He is more object, or vile, than the egg of the ostrich, which it abandons (S, TA) in the desert, and to which it does not return. (TA.) [See again art. بيض.] Also هُوَ أَعَزَّ مِنْ بَيْضَةِ البَلَدِ (tropical:) [He is more highly esteemed than the egg of the ostrich, which it lays in the sand]; because the ostrich spreads its wings over it and sits upon it. (A in art. فرخ.) [See more in art.

بيض
بيض بيض .] ― -b2- A trace, mark, or vestige, (T, S, M, K, [in the K mentioned in two places, but in the latter of these omitted in the CK,]) of a house, or dwelling: (TA:) and a mark remaining upon the body: (A'Obeyd, T:) pl. أَبْلَادٌ. (S, A'Obeyd, M, K.) ― -b3- The origin, or an element, (عُنْصُر,) of a thing. (Th, M, K.) ― -b4- See also the next paragraph, in three places: ― -b5- and see بُلْدَةٌ.

بَلْدَةٌ
بَلْدَةٌ ألد بلد بلده بلدة لد لدة : see بَلَدٌ, in three places. You say, اـِنْ لَمْ تَفْعَلْ كَذَا فَهِىَ بَلْدَةٌ بَيْنِى وَ بَيْنِكَ (tropical:) If thou do not thus, it will be [a cause of] separation between me and thee; (M, * A, TA;) i. e., I will alienate thee from me so that a country, or region, shall separate us, each from the other. (A, TA.) ― -b2- Also A desert, or waterless desert, in which one cannot find his way: and any extensive tract of land. (T, L.) [Hence,] لَقِيتُهُ بِبَلْدَةِ اـِصْمَتِ I found him, or met him, in a desert, or desolate, place, in which there was no one beside. (M.) [See also art. صمت.] ― -b3- And [hence, app.,] البَلْدَةُ One of the Mansions of the Moon, (M, K,) [namely, the Twenty-first Mansion,] a patch of the sky, (K,) containing no stars, (M, K,) or containing only small stars, (T, * M,) between the نَعَائِم and سَعْد الذَّابِح: (M, K:) sometimes the moon declines from it, and takes as its mansion the قِلَادَة: it [app. القلادة, accord. to the K, but accord. to the TA البلدة,] consists of six stars resembling a bow, (K,) in the sign of Sagittarius (القَوْس): (T:) or البلدة is one of the Mansions of the Moon, consisting of six stars of Sagittarius (القوس), which the sun enters on the shortest day of the year: (S:) [see مَنَازِلُ القَمَر, in art. نزل: in the K it is also said that ↓ البَلَدُ is a Mansion of the Moon; but this appears to be a mistake, occasioned by the accidental omission of the word البَلْدَةُ; though البَلَدُ would seem to be an appropriate name for the mansion next after the نعائم:] IF says that البَلْدَةُ is a star, or an asterism, (نَجْمٌ,) said to be the بَلْدَة, i. e. breast, of the Lion; not meaning the mansion thus called in the sign of Sagittarius: El-Hareeree finds fault with him for using this expression, [the بلدة of the Lion,] but Ibn-Dhafr replies that it occurs in the language. (TA.) ― -b4- بَلْدَةٌ also signifies The earth, or ground. (S.) ― -b5- Also (S, M, L, TA, [in the K ↓ بَلَد, by the accidental omission of the word البَلْدَةُ,]) The pit between the two collar-bones, with the part around it: or the middle thereof, i. e., of that pit: (M, K:) or the third of the فَلَك (which are six in number) of that part of a horse's breast which is called the زَوُر: or the part called رَحَى الزَّوْرِ: (M:) or [so accord. to the M, but accord. to the K “and,”] the breast, syn. صَدْر, (S, M, A, K,) of a camel, (M, A,) or of that which has a foot like the camel's, and of a solid-hoofed animal, (M,) and of a man: (A:) and the part immediately beneath the two prominent portions of flesh of the breast of a horse, extending to the arms. (M, L.) Dhu-rRummeh says,
أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فَوْقَ بَلْدَةٍ
 She (the camel) was made to lie down, and threw her breast upon [a tract of] ground. (S, M.) And you say, فُلَانٌ وَاسِعُ البَلْدَةِ Such a one is wide in the breast. (S.) ― -b6- Also (tropical:) The palm of the hand. (M, A, TA. [In the K, by the accidental omission of the word البَلْدَةُ, this meaning is assigned to ↓ بَلَدٌ.]) You say, ضَرَبَ بَلْدَتَهُ عَلَى بَلْدَتِهِ (tropical:) He smote the palm of his hand upon his breast. (A.) -A2- See also بُلْدَةٌ, in two places: -A3- and see بَلَادَةٌ.

بُلْدَةٌ
بُلْدَةٌ ألد بلد بلده بلدة لد لدة (S, M, L, K) and ↓ بَلْدَةٌ (S, M, L) and ↓ بَلَدٌ [which is an inf. n. of بَلِدَ] (S, K) Clearness, from hair, of the space between the eyebrows: (S, L, K:) i. q. بُلْجَةٌ: or more than بُلْجَةٌ: or the having the eyebrows not joined: (M:) or ↓ the second signifies the space between the eyebrows. (M.) ― -b2- And the first, The form, aspect, appearance, or lineaments, of the face. (K.) -A2- See also بَلَادَةٌ.

البَلَدِيَّةُ
البَلَدِيَّةُ البلديه البلدية بلدي بلدية : see بَلَدٌ.

بَلِيدٌ
بَلِيدٌ بليد (S, M, K) and ↓ أَبْلَدٌ (M, K) Stupid, dull, wanting in intelligence; (S, Msb;) inert; wanting in vigour; not penetrating, sharp, vigorous, or effective, in the performing of affairs: (T, M, K: *) [soft, weak, feeble; wanting in endurance, or patience:] contr. of جَلِيدٌ. (K.) ― -b2- Also the former, A horse that lags behind those that outstrip in running: (T, TA:) and a camel (TA) not to be rendered brisk, lively, or sprightly, by being put in motion. (M, K, TA.) ― -b3- See also مَبْلُودٌ.

بَلادَةٌ
بَلادَةٌ بلاد بلاده بلادة بلد [an inf. n. (of بَلُدَ) used as a subst.] (S, M, A) and ↓ بُلْدَةٌ and ↓ بَلْدَةٌ (M, TA) Stupidity, dulness, want of intelligence, (S, A,) or of penetration, sharpness, vigour, or effectiveness, in the performing of affairs. (M, TA.)

بَالِدٌ
بَالِدٌ ألد بألد بالد Remaining, staying, abiding, or dwelling, (S, Msb,) in a بَلَد [i. e. country, or town, &c.], (Msb,) or in a place. (S.) ― -b2- تَالِدٌ بَالِدٌ Lasting; that does not cease, or fail, or pass away: the former word signifies old; and the latter is [said to be] an imitative sequent. (TA.)

أَبْلَدٌ
أَبْلَدٌ ذ A man having a space clear from hair between his eyebrows: or having eyebrows not joined: i. q. أَبْلَجُ. (S, M.) -A2- [More, and most, stupid, dull, wanting in intelligence, or in penetration, sharpness, vigour, or effectiveness, in the performing of affairs: see بَلُدَ.] You say, أَبْلَدُ مِنْ ثَوْرٍ [More stupid, &c., than a bull]. (A.) ― -b2- See also بَلِيدٌ. ― -b3- A man (S) of large, (S, K,) big, gross, rude, or coarse, (M,) make. (S, M, K.)

مُبْلِدٌ
مُبْلِدٌ مبلد , (K,) or مُبْلَدٌ, (T,) Old; applied to a watering-trough or tank. (T, K.) So in the words of a poet, describing a watering-trough or tank,
وَ مُبْلَدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بِمَهْلَكَةٍ
formed by transposition from مُلْبِدَ, which [properly] means cleaving to the ground: (IAar, T, TA:) or it is مُبْلَد, (TA,) or مُبْلِد, (T,) which means abandoned, and worn, and no longer used, so that it threatens to fall to ruin. (T, TA.)

مَبْلُودٌ
مَبْلُودٌ مبلود Confounded, or perplexed, and unable to see his right course: [a pass. part. n., but] it has no verb answering to it: (M, TA:) or idiotic; deficient, or wanting, in intellect; or bereft thereof: (Esh-Sheybلnee, M, K:) or unable to proceed in, or prosecute, his journey, his means having failed him, or his camel that bore him stopping with him from fatigue or breaking down or perishing, or an event befalling him so that he cannot move: (As, M:) all of these significations refer to confusion or perplexity: (M, L:) or one whose modesty, or shame, or whose intellect, has quitted him; as also ↓ بَلِيدٌ. (TA.)

##### Türkçe

**بَلَدَ**
1 **بَلَدَ** …, muzâri‘ı **بَلِدَ**, [mastarı **بُلُودٌ**], O (erkek) **بَلَد**’de [yani ülke, yahut şehir, vb.] kaldı, durdu, ikamet etti, yahut mesken tuttu: (Msb:) yahut **بَلَدَ بِالمَكَانَ**, (T, S, M, L, K,) muzâri‘ı **بَلُدَ**, (M, L,) mastarı **بُلُودٌ**, (T, M, L, K,) o, yerde kaldı, durdu, ikamet etti, yahut mesken tuttu, (AZ, T, S, L, K,) ve ona bağlı kaldı: (K:) yahut onu kendi **بَلَد**’i [yahut ülkesi, yahut şehri, vb.] edindi, (M, L, K,) ve ona bağlı kaldı. (M, L.) ― -b2- Ve **بَلِدُوا**, muzâri‘ı **بَلَدَ**; (M, K;) ve **بَلَدُوا**, muzâri‘ı **بَلُدَ**; (K;) yahut ikincisi doğru olarak ↓ **بلّدوا**’dur; (M, * TA;) Onlar yere yapışıp kaldılar, onun üzerinde çarpışarak: (M, K:) **بِلَادُ الأَرْضِ**’den türemiş olduğu söylenir. (TA.) -A2- **بَلِدَ**, muzâri‘ı **بَلَدَ**, Derisinde üzerinde kalan **أَبْلَاد**lar, yahut izler vardı, [**بَلَدٌ**’un çoğulu]. (M, L.) ― -b2- Ayrıca, (M, K,) mastarı **بَلَدٌ**, (S, M,) O (adam, M) iki kaşı arasında kılsız bir boşluğa sahipti: (S, M, K:) yahut bitişik olmayan kaşlara sahipti. (M.) -A3- **بَلُدَ**, muzâri‘ı **بَلُدَ**, (S, M, Msb, K,) mastarı **بَلَادَةٌ**, (T, S, M, A, Msb,) O ahmak, donuk, anlayıştan yoksun idi yahut oldu: (S, A, Msb:) atıl; canlılıktan yoksun; işlerin görülmesinde nüfuz edici, keskin, güçlü, yahut etkili olmayan; (T, M, K, * TA;) [yahut yumuşak, zayıf, cılız, dayanıklılıktan yahut sabırdan yoksun; (bk. **بَلِيدٌ**;)] bunun gibi **بَلِدَ** de, muzâri‘ı **بَلَدَ**, (K, TA,) mastarı **بَلَدٌ**. (TA.) ― -b2- Ayrıca, yukarıdaki mastarla, bir at hakkında söylenir; mânâsı: koşuda öne geçenlerin gerisinde kaldı. (T, TA.) [Bk. ayrıca 2.] ― -b3- **بَلَدَ السَّحَابُ**: bk. 2.

**بلّد**
2 **بلّد** …, mastarı **تَبْلِيدٌ**, O kaldı, durdu, yahut ikamet etti; [**بَلَدَ** gibi;] yahut kendini yere attı, yahut yere serdi; eşanlamlısı **ضَرَبَ بِنَفْسِهِ الأَرْضَ**: (S, K:) yahut bunu yorgunluk sebebiyle yaptı. (TA. [Bk. 5.]) Bk. ayrıca **بَلِدُوا**. ― -b2- O, çevik, canlı, yahut şen olduktan sonra gevşedi ve tembelliğe öykündü. (A.) ― -b3- O (adam) işte iktidarsız oldu ve zayıf oldu; (T, L;) ve böylece hatta ihsanda, yahut cömertlikte, (T,) yahut koşuda. (T, * L.) ― -b4- O (at) koşuda geçmeyi başaramadı. (M, K.) [Bk. ayrıca **بَلُدَ**.] ― -b5- O cimri oldu, yahut pinti oldu; eli açık olmadı, ne de cömert. (M, K.) [Ve bundan dolayı,] **بَلَّدَتِ السَّحَابَةُ**, (K,) yahut **السَّحَابُ** ↓ **بَلَدَ**, (M,) [fakat ikincisi muhtemelen eksik yazılmıştır,] Bulut, yahut bulutlar, yağmur vermedi. (M, K.) ― -b6- O hiçbir şeye doğru dürüst yönelmedi. (M, K.) -A2- **بَلَّدَتِ الجِبَالِ** (mecaz:) Dağlar, gecenin karanlığı sebebiyle göze alçak göründü: L’de böyledir, bir şairden alıntıyla teyit edilmiştir: A’da, **البِلَادُ** ↓ **تَبَلَّدَتِ** (mecaz:) Ülkeler, yahut bölgeler, gecenin karanlığı sebebiyle göze kısa [genişlikçe] göründü. (TA.)

**مُبَالَدَةٌ**
3 **مُبَالَدَةٌ** … [**بَالَدَ**’nın mastarı] Başkasıyla, yahut başkalarıyla, savaşta çekişmek, (yani **مُبَالَطَةٌ**, T, S, M, K,) kılıçlar ve sopalarla. (T, M, K.)

**ابلد**
4 **ابلد** … O yere yapıştı, (S, K,) boyun eğişte. (TA.) [Muhtemelen **أَلْبَدَ**’dan yer değiştirme ile yapılmıştır: bk. **مُبْلِدٌ**.] ― -b2- Bk. ayrıca 5. ― -b3- Onun hayvanı donuklaştı; hareket ettirilmekle çevik, canlı, yahut şen kılınamaz oldu. (AZ, S, * K.) -A2- **ابلدهُ مَكَانًا** Onu bir yerde kalmaya mecbur etti. (K.) -A3- **ابلد**, mastarı **اـِبْلَادٌ**, O (bir suluk yahut havuz) terk edilmiş oldu yahut terk edilmiş hâle geldi ve artık kullanılmadı; öyle ki harap olmaya yüz tuttu. (T.) -A4- [Ve] **ابلدهُ الدَّهْرُ** Zaman onu (bir suluk yahut havuz) terk edilmiş, yıpranmış ve artık kullanılmaz hâle getirdi; öyle ki harap olmaya yüz tuttu. (TA.) [Bk. **مُبْلِدٌ**.]

**تبلّد**
5 **تبلّد** … O, başkalarına ait bir **بَلَد** [yani ülke, yahut şehir, vb.] üzerinde hâkimiyet elde etti, yahut hâkimiyet icra etti. (K.) ― -b2- O, içinde hiç kimse bulunmayan bir **بَلَد**’e [yahut ülkeye, vb.] indi, yahut konakladı, (L, K,) kendi içinde “Ah kederim, yahut hüznüm, yahut pişmanlığım!” diyerek. (L.) ― -b3- O şaşkına döndü, yahut bocaladı, ve doğru yolunu göremez oldu; (M, K;) o, şaşkınlık yahut bocalama içinde ileri geri gitti, doğru yolunu göremez olarak: (T, * S:) çünkü bu hâlde olan kimse, yolunu bulamadığı bir çöl mânâsındaki bir **بَلْدَة**’de olan kimse gibidir: (T, L:) o, doğru yolunu göremez hâle getiren bir şaşkınlık yahut bocalamaya uğratıldı; bunun gibi ↓ **أَبْلَدَ** da. (TA.) ― -b4- O, (K,) zayıflık sebebiyle yere düştü. (TA.) [Bk. ayrıca 2.] ― -b5- O boyun eğdi ve alçaldı; (T, TA;) **تَجَلَّدَ**’ın zıddı. (T, M, K.) ― -b6- O **بَلَادَة**’ye [yani ahmaklığa, donukluğa, anlayışsızlığa, vb.] öykündü. (S.) ― -b7- (varsayılan mecaz:) O ellerini çevirdi, yahut ters çevirdi: (K:) [böyle kişi kederde, yahut pişmanlıkta, yahut bocalamada yapar: bk. Kur’ân xviii. 40:] yahut mânâ, burada hemen ardından gelen şeydir: (TA:) (varsayılan mecaz:) o ellerini çırptı; yahut avucu avuca vurdu; eşanlamlısı **صَفَّقَ** (M, K) **بِالكَفِّ**. (TA.) [Bk. **بَلْدَةٌ**.] ― -b8- [Ve bundan dolayı, görünüşe göre,] (mecaz:) O keder, hüzün, yahut pişmanlık duydu, yahut ifade etti. (M, A, L, K.) -A2- **تَبَلَّدَتِ البِلَادُ**: bk. 2. -A3- AAF’ye göre, **تبلّد** ayrıca “O (tan, yahut şafak,) parladı, aydınlık oldu, yahut parlak parladı” mânâsına gelir; yani **تبلّج**. (M.)

**بَلَدٌ**
**بَلَدٌ** … (ki müzekker ve müennestir, Msb) ve ↓ **بَلْدَةٌ** ikisi de aynı şeyi ifade eder; (M, A, Msb, K;) yani, [Bir ülke, toprak, bölge, eyalet, nahiye, mıntıka, yahut arazi: ve bir şehir, kasaba, yahut köy: yahut] yeryüzünün yahut toprağın, belirli sınırlar içinde kapsanan herhangi bir parçası, [böylece **مُسْتَحِيزَة**’yi tercüme ederim, ve TK’de de benzer şekilde tercüme edilmiştir,] ekili yahut meskûn, yahut ekilmemiş yahut meskûn olmayan: (M, Msb, * K:) yahut birincisi bu vasıftaki herhangi bir yeri ifade eder; ikincisi ise onun bir parçasını: (T:) yahut birincisi, Irak ve Şam gibi bir yerin [yahut ülkenin yahut bölgenin yahut eyaletin] cins ismidir; ikincisi ise onun Basra ve Dımaşk gibi belirli bir parçasını ifade eder; (M, K;) yahut bunlar klasik sonrası kullanımlardır: (TA:) yahut birincisi, içinde bina bulunmasa bile hayvanların yahut cinlerin barınağı yahut uğrak yeri olan bir arazi parçasıdır, yahut bir mıntıkadır: (Nh:) yahut mutlak olarak bir toprak, yahut ülke: ve ayrıca bir kasaba yahut köy, eşanlamlısı **قَرْيَةٌ**: fakat bu ikincisi örfî sonradan türeme bir kullanımdır: ('Inâyeh, TA:) ve ikincisi, bir toprak, ülke, yahut arazi, [bir kavme ait yahut bir kavimce meskûn,] eşanlamlısı

**أَرْضٌ**
**أَرْضٌ** ذ : (S, TA: [K’de **بَلَدٌ**’a verilen bir mânâ; fakat bu, **البَلْدَةٌ** kelimesinin kazara düşürülmesinden doğan bir hata gibi görünür:]) şöyle dersin: **هٰذِهِ بَلْدَتُنَا** [Bu bizim toprağımızdır, vb.] tıpkı şöyle dediğin gibi: **هٰذِهِ بَحْرَتُنَا**: (S, TA:) çoğulu (birincinin, S, Msb) **بُلْدَانٌ** (S, M, Msb) ve (aynısının, S, yahut ikincinin, Msb) **بِلَادٌ**: (T, S, M, Msb:) [ki bu ikincisi, **بَلْدَةٌ**’nin **بَلَدٌ**’dan daha sınırlı bir mânâda çoğulu sayıldığında, çoğu kez “vilayetler topluca; yani bir ülke” mânâsında kullanılır:] **بُلْدَانٌ**, **كُوَرٌ** ile eşanlamlıdır [ki bu, nahiyeler yahut ülke parçaları; semtler yahut bölgeler; ve ayrıca şehirler, kasabalar, yahut köyler mânâsına gelir]. (T.) **البَلَدُ** ve ↓ **البَلْدَةُ**, Mekke’ye verilen adlardandır; (M, K;) tıpkı **النَّجْمُ**’ün Ülker’e verilen bir ad olması gibi. (M.) [Böylece **البَلَدُ الأَمِينُ** ve **البَلَدُ الحَرَامُ** vb.] **بَلَدٌ مَيِّتٌ**: otsuz yahut merasız bir arazi parçası demektir: (Msb:) ve **بَلَدٌ** tek başına, bir [çöl, susuz çöl, yahut] **مَفَازَةٍ** diye adlandırılan (şey). (TA, madde **تا**; altında bir örneğe bk.) ― -b2- **بَلَدٌ** ayrıca, kazılmamış ve üzerinde ateş yakılmamış toprak mânâsına gelir. (M, K.) ― -b3- Bir [ev, yahut mesken; **دار** diye adlandırılan]. (M, K:) Yemen lehçesindendir. (M.) Sb şu sözü zikreder: **هٰذِهِ الدَّارُ نِعْمَتِ البَلَدُ** [Bu ev, ne güzel, yahut en güzel, meskendir!]; bunda **البلد** müennest yapılmıştır; çünkü **الدار** ile eşanlamlıdır. (M.) ― -b4- Bir mezarlık: (M, K:) yahut bazılarına göre, (M, fakat K’de “ve,”) bir kabir, yahut türbe: (M, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (M.) ― -b5- Toz, yahut toprak; ve böylece ↓ **يَلْدَةٌ**. (T, M, K.) ― -b6- Devekuşunun kumda yumurtasını bıraktığı yer. (S, M, L, K.) Ve bundan dolayı, **بَيْضَةُ البَلَدِ** Devekuşunun yumurtası; onu kumda, yahut çölde, yumurtladığı yerde terk eder: (M, L:) ayrıca ↓ **البَلَدِيَّةِ** ve **ذَاتُ البَلَدِ** diye de adlandırılır. (M.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ بَيْضَةُ البَلَدِ** [(mecaz:) Falanca, devekuşunun yumurtası gibidir, vb.], mânâsı: falanca eşi olmayan, benzeri bulunmayan kimsedir: yergide de övgüde de söylenir: (M, * L:) A'Obeyd tarafından övgüde kullanılmasına cevaz verilmiştir: ve El-Bekree tarafından, ailesinden ve yakın akrabasından ayrılmış kimseye uygulandığı söylenmiştir. (TA.) [Bk. ayrıca madde **بيض**.] Yine şöyle dersin: **هُوَ أَذَلُّ مِنْ بَيْضَةِ البَلَدِ** (S, M, A) (mecaz:) O, devekuşunun yumurtasından daha zelildir; devekuşu onu (S, TA) çölde terk eder ve ona geri dönmez. (TA.) [Yine bk. madde **بيض**.] Ayrıca **هُوَ أَعَزَّ مِنْ بَيْضَةِ البَلَدِ** (mecaz:) [O, kumda yumurtladığı devekuşu yumurtasından daha azizdir]; çünkü devekuşu kanatlarını onun üzerine yayar ve onun üzerine oturur. (A, madde **فرخ**’ta.) [Daha fazlası madde

**بيض**
**بيض** …] ― -b2- Bir evin yahut meskenin izi, işareti, yahut kalıntısı, (T, S, M, K, [K’de iki yerde zikredilmiş, fakat bunların ikincisinde CK’de düşürülmüştür,]) : (TA:) ve bedende kalan bir iz: (A'Obeyd, T:) çoğulu **أَبْلَادٌ**. (S, A'Obeyd, M, K.) ― -b3- Bir şeyin aslı, yahut unsuru, (**عُنْصُر,**) . (Th, M, K.) ― -b4- Sonraki paragrafın üç yerinde de bk.: ― -b5- ve **بُلْدَةٌ**’ye bk.

**بَلْدَةٌ**
**بَلْدَةٌ** …: **بَلَدٌ**’e bk., üç yerde. Şöyle dersin: **اـِنْ لَمْ تَفْعَلْ كَذَا فَهِىَ بَلْدَةٌ بَيْنِى وَ بَيْنِكَ** (mecaz:) Eğer sen böyle yapmazsan, benimle senin aranda bir ayrılık [sebebi] olacaktır; (M, * A, TA;) yani seni benden uzaklaştıracağım; öyle ki bir ülke yahut bölge bizi birbirimizden ayıracaktır. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca, içinde yol bulunamayan bir çöl, yahut susuz çöl: ve her geniş arazi parçası. (T, L.) [Bundan dolayı,] **لَقِيتُهُ بِبَلْدَةِ اـِصْمَتِ** Onu, yanında hiç kimse bulunmayan bir çöl yahut ıssız yerde buldum, yahut onunla karşılaştım. (M.) [Bk. ayrıca madde **صمت**.] ― -b3- Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **البَلْدَةُ** Ay’ın menzillerinden biri, (M, K,) [yani yirmi birinci menzil,] göğün bir parçası, (K,) yıldız içermeyen, (M, K,) yahut yalnız küçük yıldızlar içeren, (T, * M,) **نَعَائِم** ile **سَعْد الذَّابِح** arasında: (M, K:) bazen ay ondan sapar ve menzil olarak **قِلَادَة**’yi alır: o [görünüşe göre **القلادة**, K’ye göre; fakat TA’ya göre **البلدة**,] yay benzeri altı yıldızdan oluşur, (K,) Yay burcunda (**القَوْس**): (T:) yahut **البلدة**, Ay’ın menzillerinden biridir; Yay burcunun (**القوس**) altı yıldızından oluşur; güneşin yılın en kısa gününde girdiği (şey): (S:) [bk. madde **نزل**’de **مَنَازِلُ القَمَر**: K’de ayrıca ↓ **البَلَدُ**’ün Ay’ın bir menzili olduğu da söylenmiştir; fakat bu, **البَلْدَةُ** kelimesinin kazara düşürülmesinden doğan bir hata gibi görünür; gerçi **البَلَدُ**, **نعائم**’den sonraki menzil için uygun bir ad gibi görünür:] IF der ki: **البَلْدَةُ**, bir yıldız yahut yıldız kümesi (**نَجْمٌ**)dir; Aslan’ın **بَلْدَة**’si, yani göğsü olduğu söylenir; Yay burcunda bu adla anılan menzili kastetmez: El-Hareeree onu bu ifadeyi kullanması sebebiyle ayıplar, [Aslan’ın **بلدة**’si,] fakat İbn-Dhafr bunun dilde geçtiğine cevap verir. (TA.) ― -b4- **بَلْدَةٌ** ayrıca yeryüzü, yahut yer mânâsına gelir. (S.) ― -b5- Ayrıca (S, M, L, TA, [K’de ↓ **بَلَد**, **البَلْدَةُ** kelimesinin kazara düşürülmesiyle,]) iki köprücük kemiği arasındaki çukur ve onun çevresindeki kısım: yahut onun ortası, yani o çukurun: (M, K:) yahut bir atın göğsünün **زَوُر** denilen kısmının **فَلَك**’lerinin (altı adettir) üçte biri: yahut **رَحَى الزَّوْرِ** denilen kısım: (M:) yahut [M’ye göre böyle; fakat K’ye göre “ve,”] devenin, (M, A,) yahut deve ayağı gibi ayağı olanın ve tek toynaklı hayvanın, (M,) ve insanın göğsü, eşanlamlısı **صَدْر**, (S, M, A, K,): (A:) ve atın göğsünün iki çıkıntılı et parçasının hemen altındaki, kollara kadar uzanan kısım. (M, L.) Dhu-rRummeh şöyle der:
أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فَوْقَ بَلْدَةٍ
 O (dişi deve) çöktürüldü ve göğsünü bir [arazi parçası] üzerine attı. (S, M.) Ve şöyle dersin: **فُلَانٌ وَاسِعُ البَلْدَةِ** Falanca göğüste geniştir. (S.) ― -b6- Ayrıca (mecaz:) elin ayası. (M, A, TA. [K’de, **البَلْدَةُ** kelimesinin kazara düşürülmesiyle, bu mânâ ↓ **بَلَدٌ**’a verilmiştir.]) Şöyle dersin: **ضَرَبَ بَلْدَتَهُ عَلَى بَلْدَتِهِ** (mecaz:) O, elinin ayasını göğsüne vurdu. (A.) -A2- **بُلْدَةٌ**’ye de bk., iki yerde: -A3- ve **بَلَادَةٌ**’ye bk.

**بُلْدَةٌ**
**بُلْدَةٌ** … (S, M, L, K) ve ↓ **بَلْدَةٌ** (S, M, L) ve ↓ **بَلَدٌ** [ki **بَلِدَ**’in mastarıdır] (S, K) Kaşların arasındaki boşluğun kıldan açıklığı: (S, L, K:) yani **بُلْجَةٌ**: yahut **بُلْجَةٌ**’den daha fazla: yahut kaşların bitişik olmaması: (M:) yahut ↓ ikincisi kaşların arasındaki boşluğu ifade eder. (M.) ― -b2- Ve birincisi, yüzün şekli, görünüşü, siması, yahut çehre çizgileri. (K.) -A2- **بَلَادَةٌ**’ye de bk.

**البَلَدِيَّةُ**
**البَلَدِيَّةُ** …: **بَلَدٌ**’e bk.

**بَلِيدٌ**
**بَلِيدٌ** (S, M, K) ve ↓ **أَبْلَدٌ** (M, K) Ahmak, donuk, anlayıştan yoksun; (S, Msb;) atıl; canlılıktan yoksun; işlerin görülmesinde nüfuz edici, keskin, güçlü, yahut etkili olmayan: (T, M, K: *) [yumuşak, zayıf, cılız; dayanıklılıktan yahut sabırdan yoksun:] **جَلِيدٌ**’in zıddı. (K.) ― -b2- Ayrıca birincisi, koşuda öne geçenlerin gerisinde kalan bir at: (T, TA:) ve (TA) hareket ettirilmekle çevik, canlı, yahut şen kılınamayan bir deve. (M, K, TA.) ― -b3- **مَبْلُودٌ**’a da bk.

**بَلادَةٌ**
**بَلادَةٌ** … [(**بَلُدَ**’ın) bir mastarı olup isim olarak kullanılır] (S, M, A) ve ↓ **بُلْدَةٌ** ve ↓ **بَلْدَةٌ** (M, TA) Ahmaklık, donukluk, anlayışsızlık, (S, A,) yahut işlerin görülmesinde nüfuz edişten, keskinlikten, güçten, yahut etkililikten yoksunluk. (M, TA.)

**بَالِدٌ**
**بَالِدٌ** … **بَلَد**’de [yani ülke, yahut şehir, vb.], (Msb,) yahut bir yerde kalan, duran, ikamet eden, yahut mesken tutan. (S, Msb.) ― -b2- **تَالِدٌ بَالِدٌ** Sürekli; kesilmeyen, eksilmeyen, yahut geçip gitmeyen: birinci kelime eski mânâsına gelir; ikincisi ise [denilir ki] taklitî ardıl (kelime)dir. (TA.)

**أَبْلَدٌ**
**أَبْلَدٌ** ذ Kaşlarının arasında kıldan açık bir boşluk bulunan adam: yahut kaşları bitişik olmayan: yani **أَبْلَجُ**. (S, M.) -A2- [Daha, ve en, ahmak, donuk, anlayıştan yoksun, yahut işlerin görülmesinde nüfuz edişten, keskinlikten, güçten, yahut etkililikten yoksun: bk. **بَلُدَ**.] Şöyle dersin: **أَبْلَدُ مِنْ ثَوْرٍ** [Bir boğadan daha ahmak, vb.]. (A.) ― -b2- **بَلِيدٌ**’e de bk. ― -b3- Büyük, (S, K,) iri, kaba, yahut kalın yapılı, (M,) bir adam. (S, M, K.)

**مُبْلِدٌ**
**مُبْلِدٌ**, (K,) yahut **مُبْلَدٌ**, (T,) Eski; bir suluk yahut havuz hakkında kullanılır. (T, K.) Bir şairin, bir suluk yahut havuzu tasvir eden sözünde böyledir:
وَ مُبْلَدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بِمَهْلَكَةٍ
**مُلْبِدَ**’dan yer değiştirme ile yapılmıştır; bu [aslında] yere yapışan mânâsına gelir: (IAar, T, TA:) yahut o **مُبْلَد**’dır, (TA,) yahut **مُبْلِد**’dir, (T,) ve mânâsı: terk edilmiş, yıpranmış ve artık kullanılmaz; öyle ki harap olmaya yüz tutar. (T, TA.)

**مَبْلُودٌ**
**مَبْلُودٌ** … Şaşkına dönmüş, yahut bocalamış, ve doğru yolunu göremez: [edilgen ism-i fâil; fakat] ona karşılık gelen bir fiil yoktur: (M, TA:) yahut budala; akıldan eksik, yahut yoksun; yahut ondan mahrum: (Esh-Sheybânee, M, K:) yahut yolculuğunu sürdüremeyen yahut takip edemeyen; imkânları kendisini yüzüstü bırakmış, yahut onu taşıyan devesi yorgunluktan onunla birlikte durmuş, yahut çökmüş yahut helâk olmuş, yahut ona bir olay isabet etmiş de hareket edemez olmuş: (As, M:) bu mânâların hepsi şaşkınlık yahut bocalamaya döner: (M, L:) yahut hayâsı, yahut aklı, onu terk etmiş kimse; bunun gibi ↓ **بَلِيدٌ** de. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَلَدَ
بَلَدَ I ,  U ( n. ac. بُلُوْد 27 )
a.  [ Bi ], Dwelt, resided in, inhabited.

بَلِدَ
بَلِدَ A ( n. ac. بَلَد 4 بَلُدَ U ( n. ac. بَلَاْدَة 22t )
a.  Was stupid, dull, inert. - II, Lay down, sank down; was weary, languid.

b.  Naturalized.

بَاْلَدَ
بَاْلَدَ III ,
a.  Fenced with.

أَبْلَدَ
أَبْلَدَ IV ,
a.  Was at a standstill; was stupid, dull.

تَبَلَّدَ
تَبَلَّدَ V ,
a.  Emigrated to, settled in, colonized; became naturalized.

b.  Conquered.

c.  Was languid, slow.

d.  Was perplexed, dumb-founded, at his wit's end.

بَلْدَة
بَلْدَة 1t , ( pl. بُلْدَاْن 35 ),
a.  Town, city.

بَلَد
بَلَد 4 , ( pl. بِلَاْد 23 ,  بُلْدَاْن 35 ),
a.  see 1t .

b.  Country, region, land; province.

c.  ( pl. أَبْلَاْد 38 ), Earth, dust; grave; cemetery.

بَلَدِيّ
بَلَدِيّ 4yi ,
a.  Native, indigenous; domestic.

b.  Citizen, townsman; urban.

أَبْلَدُ
أَبْلَدُ 14 ,
a.  see 25 .

بَلَاْدَة
بَلَاْدَة 22t ,
a.  Stupidity, dullness, inertness, apathy.

بَلِيْد
بَلِيْد 25 ,
a.  Stupid, dull, inert, apathetic; lout, bore.

بَِلُّوْر
بَِلُّوْر P. ,
a.  Beryl; crystal.

b.  ( yi ), Crystalline, crystal.

بُوْلَاد
بُوْلَاد
a.  Steel.

b.  Razor.

##### Türkçe

**بَلَدَ**
**بَلَدَ** I , U ( n. ac. **بُلُوْد** 27 )
a.  [ Bi ], İçinde ikamet etti, içinde oturdu, içinde meskûn oldu.

**بَلِدَ**
**بَلِدَ** A ( n. ac. **بَلَد** 4 **بَلُدَ** U ( n. ac. **بَلَاْدَة** 22t )
a.  Aptal oldu, donuk oldu, atıl oldu. - II, Yere uzandı, çöktü; yorgun oldu, bitkin oldu.

b.  Vatandaşlığa alındı.

**بَاْلَدَ**
**بَاْلَدَ** III ,
a.  İle çit çekti.

**أَبْلَدَ**
**أَبْلَدَ** IV ,
a.  Durakladı; aptal oldu, donuk oldu.

**تَبَلَّدَ**
**تَبَلَّدَ** V ,
a.  -e göç etti, -de yerleşti, kolonileşti; vatandaşlığa geçti.

b.  Fethetti.

c.  Bitkin oldu, yavaş oldu.

d.  Şaşkına döndü, afalladı, aklı tükendi.

**بَلْدَة**
**بَلْدَة** 1t , ( pl. **بُلْدَاْن** 35 ),
a.  Kasaba, şehir.

**بَلَد**
**بَلَد** 4 , ( pl. **بِلَاْد** 23 ,  **بُلْدَاْن** 35 ),
a.  bkz. 1t .

b.  Ülke, bölge, toprak; eyalet.

c.  ( pl. **أَبْلَاْد** 38 ), Yer, toprak; kabir; mezarlık.

**بَلَدِيّ**
**بَلَدِيّ** 4yi ,
a.  Yerli, yerleşik; yerli (memleket) malı.

b.  Vatandaş, şehirli; kentsel.

**أَبْلَدُ**
**أَبْلَدُ** 14 ,
a.  bkz. 25 .

**بَلَاْدَة**
**بَلَاْدَة** 22t ,
a.  Aptallık, donukluk, atıllık, kayıtsızlık.

**بَلِيْد**
**بَلِيْد** 25 ,
a.  Aptal, donuk, atıl, kayıtsız; kaba saba kimse, sıkıcı kimse.

**بَِلُّوْر**
**بَِلُّوْر** P. ,
a.  Beril; kristal.

b.  ( yi ), Kristalimsi, kristal.

**بُوْلَاد**
**بُوْلَاد**
a.  Çelik.

b.  Ustura.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بلد
بَلَدَ - يَبْلُدُ - بَلَد - بِلاد - بَلْدَة
بَلَدَ - يَبْلُدُ + كائن + في مكان أو أمر: لزمه وأقام فيه ولم يتحول إلى غيره
بَلَدَ - يَبْلُدُ + كائن + في مكان: لزمه وأقام فيه ولم يتحول إلى غيره: سكنه على سبيل الإقامة الدائمة والموطن الأصلي
بَلَدَ - يَبْلُدُ + كائن + في أمر: لزمه وأقام فيه ولم يتحول إلى غيره: تبلد ذهنه: ثبت فكره ورأيه على أمر واحد فلا يقدر على التحول عنه إلى أمر آخر: وهو كناية عن ضعف الفكر والعقل وضيق الأفق
بَلَد: على وزن " فـَعـَل اسم فعل من " بَلَدَ - يَبْلُدُ ": اسم مكان منه: المكان الذي يلزمه المرء للإقامة الدائمة: الأرض التي تقام عليها القرى والمدن
بِلاد: جمع "بَلَد "
بَلْدَة : على وزن " فـَعـْلـَة": اسم فعل للمرة من " بَلَدَ - يَبْلُدُ ":اسم مكان منه: أرض محدودة مقصودة  أصغر من " بلد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإقامة الطويلة في موقع واحد"، وهي:
وَطَنَ - يَطِنُ، قَرَى - يَقْرِي، بَلَدَ - يَبْلُدُ، مَدَنَ - يَمْدُنُ، ثَوَى - يَثْوِي، قَامَ - يَقِيْمُ
البلد
بلد آمن  	﴿وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا وارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر قال ومن كفر فأمتعه قليلا ثم أضطره إلى عذاب النار وبئس المصير(126)﴾ البقرة ﴿وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا البلد آمنا واجنبني وبني أن نعبد الأصنام(35)﴾ ابراهيم
 	﴿وهذا البلد الأمين (3)﴾ التين
بلد حرمه الله بلد حل فيه  	﴿إنما أمرت أن أعبد رب هذه البلدة الذي حرمها وله كل شيء وأمرت أن أكون من المسلمين(91)﴾ النمل ﴿لا أقسم بهذا البلد(1) وأنت حل بهذا البلد(2)﴾ البلد
هذا البلد	﴿لا أقسم بهذا البلد(1)﴾ البلد ﴿وأنت حل بهذا البلد(2)﴾ البلد
بلد ميت  	﴿والله الذي أرسل الرياح فتثير سحابا فسقناه إلى بلد ميت فأحيينا به الأرض بعد موتها كذلك النشور(9)﴾ فاطر ﴿وهو الذي يرسل الرياح بشرا بين يدي رحمته حتى إذا أقلت سحابا ثقالا سقناه لبلد ميت فأنزلنا به الماء فأخرجنا به من كل الثمرات كذلك نخرج الموتى لعلكم تذكرون (57)﴾ الأعراف
بلد طيب  	﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ الأعراف ﴿لقد كان لسبإ في مسكنهم آية جنتان عن يمين وشمال كلوا من رزق ربكم واشكروا له بلدة طيبة ورب غفور(15)﴾ سبأ
بلد خبيث	﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ الأعراف
بلدة
بلدة ميتة  ﴿لنحيي به بلدة ميتا ونسقيه مما خلقنا أنعاما وأناسي كثيرا(49)﴾ الفرقان ﴿رزقا للعباد وأحيينا به بلدة ميتا كذلك الخروج(11)﴾ ق
	﴿والذي نزل من السماء ماء بقدر فأنشرنا به بلدة ميتا كذلك تخرجون(11)﴾ الزخرف ﴿رزقا للعباد وأحيينا به بلدة ميتا كذلك الخروج(11)﴾ ق
بلدة طيبة  	﴿لقد كان لسبإ في مسكنهم آية جنتان عن يمين وشمال كلوا من رزق ربكم واشكروا له بلدة طيبة ورب غفور(15)﴾ سبأ ﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ الأعراف
بلد بعيد  	﴿وتحمل أثقالكم إلى بلد لم تكونوا بالغيه إلا بشق الأنفس إن ربكم لرءوف رحيم(7)﴾ النحل
البلاد
التفلب في البلاد  ﴿ما يجادل في آيات الله إلا الذين كفروا فلا يغررك تقلبهم في البلاد(4)﴾ غافر ﴿لا يغرنك تقلب الذين كفروا في البلاد(196)﴾ آل عمران ﴿وكم أهلكنا قبلهم من قرن هم أشد منهم بطشا فنقبوا في البلاد هل من محيص(36)﴾ ق
 	﴿الذين طغوا في البلاد(11)﴾ الفجر
 	﴿التي لم يخلق مثلها في البلاد(8)﴾ الفجر
مختار الصحاح
● [بلد] ب ل د: البَلَدُ و البَلْدةُ بمعنى والجمع بِلادٌ و بُلْدانٌ و البَلادَةُ بالفتح ضد الذكاء وبابه ظرف فهو بليد
الراغب
بلد
البلد المكان المحيط المحود المتأثر باجتماع قطانه وإقامتهم فيه، وجمعه: بلاد وبلدان، قال عز وجل: }لا أقسم بهذا البلد﴿[البلد/1]، قيل: يعني به مكة (وهذا قول ابن عباس فيما أخرجه عنه ابن جرير: 30/193 وابن أبي حاتم). قال تعالى:﴾بلدة طيبة﴿[سبأ/15]،﴾فأنشرنا به بلدة ميتا﴿[الزخرف/11]، وقال عز وجل:﴾سقناه إلى بلد ميت﴿[الأعراف/57]،﴾رب اجعل هذا بلدا آمنا﴿[البقرة/126]، يعني: مكة وتخصيص ذلك في أحد الموضعين وتنكيره في الموضع الآخر له موضع غير هذا الكلام (قال الإسكافي: (قوله تعالى في البقرة:﴾رب اجعل هذا بلدا آمنا﴿، وفي سورة إبراهيم:﴾رب اجعل هذا البلد آمنا{. قال: الجواب أن يقال: الدعوة الأولى وقعت ولم يكن المكان قد جعل بلدا، فكأنه قال: اجعل هذا الوادي بلدا آمنا، والدعوة الثانية وقعت وقد جعل بلدا، فكأنه قال: اجعل هذا المكان الذي صيرته كما أردت ومصرته كما سألت ذا أمن على من أوى إليه). انتهى مختصرا. راجع درة التنزيل للإسكافي ص 29؛ وفتح الرحمن للأنصاري ص 39؛ وملاك التأويل 1/90) وسميت المفازة بلدا لكونها موطن الوحشيات، والمقبرة بلدا لكونها موطنا للأموات، والبلدة منزل من منازل القمر، والبلدة: البلجة ما بين الحاجبين تشبيها بالبلد لتمددها، وسميت الكركرة بلدة لذلك، وربما استعير ذلك لصدر الإنسان (يقال: فلان واسع البلدة، أي: واسع الصدر)، ولاعتبار الأثر قيل: بجلده بلد، أي: أثر، وجمعه: أبلاد، قال الشاعر:
- 66 - وفي النحور كلوم ذات أبلا
(هذا عجز بيت للقطامي، وصدره:
ليست تجرح فرارا ظهورهم
وهو في اللسان (بلد)، وديوانه ص 12؛ والمشوف المعلم 1/117؛ والبصائر 2/273؛ وإصلاح المنطق ص 410)
وأبلد الرجل: صار ذا بلد، نحو: أنجد وأتهم (راجع: مادة (ألف) ). وبلد: لزم البلد.
ولما كان اللازم لموطنه كثيرا ما يتحير إذا حصل في غير موطنه قيل للمتحير: بلد في أمره وأبلد وتبلد، قال الشاعر:
- 67 - لا بد للمحزون أن يتبلدا (البيت يروى:
ألا لا تلمه اليوم أن ييتبلدا *** فقد غلب المحزون أن يتجلدا
وهي في اللسان: (بلد) ؛ ويروى:
لا بد للمصدور من أن يسعلا
وهو في اللسان: (صدر) 4/45 والبيت للأحوص؛ وهو في الأغاني 13/153؛ وديوانه ص 98)
ولكثرة وجود البلادة فيمن كان جلف البدن قيل: رجل أبلد، عبارة عن عظيم الخلق، وقوله تعالى: }والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا{ [الأعراف/58]، كنايتان عن النفوس الطاهرة والنجسة فيما قيل (وهذا مروي عن ابن عباس وقتادة. راجع الدر المنثور 3/478).
ملخص اللسان
1.     بَلَدَ بالمكانِ: أَقام، يَبْلُدُ بُلُوداً اتخذه بَلَداً ولزمه
2.     أَبْلَدَهُ إِياه: أَلزمه.
3.     بَلَدْتُ بالمكان أَبْلُدُ بُلوداً  وأَبَدْتُ به آبُدُ أُبُوداً: أَقمت به.
4.     البَلْدَةُ والبَلَدُ: كل موضع أَو قطعة مستحيزة، عامرة كانت أَو  غير عامرة.
5.     وبَلدُ الشيءِ: عُنْصُرهُ؛
6.     البلد من الأَرض: ما كان مأْوى الحيوان وإِن لم يكن فيه بناء،
7.     والبُلدانٌ: اسم يقع على الُكوَر.
8.     البَلَدُ جنسُ المكان كالعراق والشام.
9.      والبَلدةُ: الجزءُ المخصصُ منه  كالبصرة ودمَشق.
10.                        والبلدُ: مكةُ تفخيماً لها كالنجم للثريا،
11.                        والبَلَدُ والبَلْدةُ: الترابُ.
12.                         والبلَدُ: ما لم يُحفَر من الأَرض ولم  يوقد فيه؛
13.                        وأَبْلَدَ: لَصِق  بالأَرض.
14.                        بَلُدَ بَلادَةً فهو بليد، وهو  استكانة وخضوع؛
15.                         وتَبَلَّدَ أَي تردّد متحيراً.
16.                        وبَلَّدَ الرجلُ إِذا لم يتجه لشيء.
17.                        وبَلَّدَ إِذا نَكَّسَ في العمل  وضَعُف حتى في الجَرْيِ والبُلْدَةُ والبَلْدَةُ والبَلادَةُ: ضِدُّ النَّفاذِ والذَّكاءِ  والمَضاءِ في الأُمور.
18.                        ورجلٌ بليدٌ إِذا لم يكن ذكيّاً،
19.                        وتَبَلَّدَ: تكلف البَلادَةَ؛
20.                         والتَّبَلُّدُ: نقيضُ التَّجَلد،
21.                        ؛ البَلَدُ الأَثَرُ  بالجسد،
22.                        والبَلَدُ: الأَثر،
23.                          ما إِن تَبَيَّنُه في جُدَّةِ البَلَد  وبيضةُ البلَدِ: الذي لا نظير له في المدح والذم.
24.                        وبَيْضَةُ البلد:  التُّومَةُ تتركها النعامةُ في الأُدْحِيِّ أَو القَيِّ من الأَرض؛
25.                        والبَلْدَةُ:  الأَرضُ،
26.                         والبَلَدُ: المقبرة،
27.                         والبَلَدُ:  هو نفس القبر؛
28.                        والبَلَدُ: الدارُ،
29.                        فهي لهم تالِدَةٌ بالِدَةٌ بالِدَةٌ؛ يعني الخلافة  لأَولاده؛
30.                         المُبْلِدُ الحوضُ القديمُ ههنا؛
31.                        حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم  يُستعمل فتداعى،
32.                        والمُبالَدَةُ:  المبالَطَةُ بالسيوف والعِصِيِّ إِذا تجالدوا بها.
33.                        وبَلِدوا وبَلَّدوا: لَزِموا الأَرضَ يقاتلون عليها
34.                        وبَلَّدَ تَبْليداً: ضرب بنفسه الأَرض.
35.                        والبَلْدَةُ: بَلْدةُ النحر،
36.                        أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فوق بَلْدَةٍ،  قليلٍ بها الأَصواتُ إِلاَّ بُغامُها
37.                        بالبَلْدَةِ  الأُولى ما يقع على الأَرض من صدرها،
38.                        والبَلْدَةُ الصدرُ
39.                        فلانٌ واسعُ البلدة أَي  واسع الصدر؛
40.                        وبَلْدَةُ الفَرَسِ: مُنْقَطَعُ  الفَهْدَتين من أَسافِلِهما إِلى عَضُده؛
41.                        وهي بلدةُ بيني وبينك:  يعني الفراق.
42.                        ولقيته بِبَلْدةِ إِصْمِتَ، وهي القَفْرُ التي لا أَحدَ بها؛
43.                        والأَبْلَدُ من الرجال: الذي ليس بمقرون.
44.                        والبَلْدةُ والبُلدةُ: ما بين  الحاجبين.
45.                        والبُلْدةُ: فوق الفُلْجَةِ،
46.                         والبُلْدةُ: قَدْرُ البُلْجَةِ،
47.                        البَلْدَةُ والبُلْدةُ نَقاوةُ ما بين الحاجبين؛
48.                        البَلدةُ والبُلدةُ  أَن يكون الحاجبان غير مقرونين.
49.                        ورجل أَبْلَدُ بَيِّنُ البَلَدِ أَي  أَبْلَجُ وهو الذي ليس بمقرون،
50.                        تَبَلَّدَ الصبحُ كَتَبَلَّج
51.                        . وتَبَلَّدتِ الرَّوْضةُ:  نَوَّرَتْ.
52.                          والبَلْدةُ: راحةُ الكف.
53.                        والبَلْدةُ: من منازل القمر بين النعائم  وسَعْدِ الذابح خَلاءٌ إِلا من كواكبَ صغارٍ،
54.                        البَلْدَةُ في السماء موضعٌ لا نجوم فيه ليست فيه كواكبُ عظامٌ،
55.                        مِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها  اعتادها: أَعاد النظر إِليها مرةً بعد أُخرى لِدُروسها حتى عرفها.
56.                        وبَلِدَ جِلْدُه: صارت فيه أَبْلادٌ.
57.                        وأَبْلَدَ وَتَبَلَّدَ: لحقته حَيْرَةٌ.
58.                        والمَبْلُودُ: المتحيرُ لا فِعلَ له؛
59.                        والتَّبَلُّدُ: التصفيقُ.
60.                        والتَّبَلُّدُ: التلهف؛
61.                        وتَبَلَّد الرجلُ تَبَلُّداً إِذا نزل ببلد ليس به أَحدٌ يُلَهِّفُ  نفسه.
62.                        والمُتَبَلِّد: الساقط إِلى الأَرض؛
63.                         والبَليدُ من الإِبل: الذي لا ينشّطه تحريك.
64.                         وأَبْلَدَ الرجلُ: صارت دوابه بليدةً؛
65.                        وفرس بَليدٌ إِذا تأَخر عن  الخيل السوابق،
66.                        وبَلَّدَ السحابُ: لم يمطر.
67.                         وبَلَّدَ  الإِنسانُ: لم يَجُدْ.
68.                       ورجلٌ أَبْلَدُ:  غليظ الخَلْقِ.
لسان العرب
● - بلد: البَلْدَةُ والبَلَدُ: كل موضع أَو قطعة مستحيزة، عامرة كانت أَو  غير عامرة. الأَزهري: البلد كل موضع مستحيز من الأَرض، عامر أَو غير عامر،  خال أَو مسكون، فهو بلد والطائفة منها بَلْدَةٌ.  وفي الحديث: أَعوذ بك من ساكن البَلَدِ؛ البلد من الأَرض: ما كان مأْوى  الحيوان وإِن لم يكن فيه بناء، وأَراد بساكنه الجنّ لأَنهم سكان الأَرض،  والجمع بلاد وبُلْدانٌ؛ والبُلدانٌ: اسم يقع على الُكوَر. قال بعضهم:  البَلَدُ جنسُ المكان كالعراق والشام. والبَلدةُ: الجزءُ المخصصُ منه  كالبصرة ودمَشق. والبلدُ: مكةُ تفخيماً لها كالنجم للثريا، والعودُ للمَنْدَل.  والبَلَدُ والبَلْدةُ: الترابُ. والبلَدُ: ما لم يُحفَر من الأَرض ولم  يوقد فيه؛ قال الراعي:  ومُوقِد النارِ قد بادتْ حمامتُه،  ما إِن تَبَيَّنُه في جُدَّةِ البَلَد  وبيضةُ البلَدِ: الذي لا نظير له في المدح والذم. وبَيْضَةُ البلد:  التُّومَةُ تتركها النعامةُ في الأُدْحِيِّ أَو القَيِّ من الأَرض؛ ويقال  لها: البَلَدِيَّةُ وذاتُ البلدِ. وفي المثل: أَذلُّ من بَيْضةِ البلدِ،  والبلدُ أُدْحِيُّ النعام؛ معناه أَذلُّ من بَيْضةِ البلدِ، والبلدُ  أُدْحِيُّ النعام؛ معناه أَذلُّ من بيضة النعام التي تتركها. والبَلْدَةُ:  الأَرضُ، يقال: هذه بَلدتُنا كما يقال بَحْرَتُنا. والبَلَدُ: المقبرة، وقيل:  هو نفس القبر؛ قال عديّ بن زيد:  مِنْ أُناسٍ كنتُ أَرجو نَفْعَهُمْ،  أَصبحوا قد خَمَدُوا تَحْتَ البَلَدْ  والجمع كالجمع. والبَلَدُ: الدارُ، يمَانيةٌ. قال سيبويه: هذه الدارُ  نعمت البلدُ، فأَنَّثَ حيث كان الدار؛ كما قال الشاعر أَنشده سيبويه:  هَلْ تَعْرِفُ الدارَ يُعَفِّيها المُورْ؟  الدَّجْنُ يَوْماً والسحابُ المَهْمُورْ،  لكلِّ ريحٍ فيه ذَيلٌ مَسْفُورْ  وبَلدُ الشيءِ: عُنْصُرهُ؛ عن ثعلب.  وبَلَدَ بالمكانِ: أَقام، يَبْلُدُ بُلُوداً اتخذه بَلَداً ولزمه.  وأَبْلَدَهُ إِياه: أَلزمه. أَبو زيد: بَلَدْتُ بالمكان أَبْلُدُ بُلوداً  وأَبَدْتُ به آبُدُ أُبُوداً: أَقمت به.  وفي الحديث: فهي لهم تالِدَةٌ بالِدَةٌ بالِدَةٌ؛ يعني الخلافة  لأَولاده؛ يقال للشيء الدائم الذي لا يزول: تالِدٌ بالِدٌ، فالتالِدُ القديمُ،  والبالِدُ إِتباعٌ له؛ وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي يصف حوضاً:  ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بِمَهْلَكَةٍ،  جاوزْتُهُ بِعَلاةِ الخَلْقِ، عِلْيانِ  قال: المُبْلِدُ الحوضُ القديمُ ههنا؛ قال: وأَراد مُلْبِد فَقَلَبَ،  وهو اللاصق بالأَرض. ومنه قول عليّ، رضوان الله عليه، لرجلين جاءَا  يسأَلانه: أَلْبِدَا بالأَرض حتى تفهما. وقال غيره: حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم  يُستعمل فتداعى، وقد أَبْلَدَ إِبْلاَداً؛ وقال الفرزدقُ يصف إِبلاً سقاها في  حوض داثر:  قَطَعْتُ لأُلْخِيِهنَّ أَعْضادَ مُبْلِدٍ،  يَنِشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جَوانِبُهْ  أَراد: بذي الدلو المحيل الماء الذي قد تغير في الدلو. والمُبالَدَةُ:  المبالَطَةُ بالسيوف والعِصِيِّ إِذا تجالدوا بها.  وبَلِدوا وبَلَّدوا: لَزِموا الأَرضَ يقاتلون عليها؛ ويقال: اشْتُقَّ من  بِلاد الأَرض. وبَلَّدَ تَبْليداً: ضرب بنفسه الأَرض. وأَبْلَدَ: لَصِق  بالأَرض.  والبَلْدَةُ: بَلْدةُ النحر، وهي ثُغرةُ النحر وما حولها، وقيل: وسطها،  وقيل: هي الفَلْكةُ الثالثةُ من فَلْكِ زَوْرِ الفرس وهي ستة؛ وقيل: هو  رحى الزَّوْرِ، وقيل: هو الصدر من الخُفِّ والحافر، قال ذو الرمة:  أُنِيخَتْ فَأَلْقَتْ بَلْدَةً فوق بَلْدَةٍ،  قليلٍ بها الأَصواتُ إِلاَّ بُغامُها  يقول: بركت الناقة وأَلقت صدرَها على الأَرض، وأَراد بالبَلْدَةِ  الأُولى ما يقع على الأَرض من صدرها، وبالثانية الفلاة التي أَناخ ناقَته فيها،  وقوله إِلا بغامها صفة للأَصوات على حدّ قوله تعالى: لو كان فيهما آلهةٌ  إِلا اللَّهُ؛ أَي غير الله. والبُغامُ: صوتُ الناقة، وأَصله للظبي  فاستعاره للناقة. الصحاح: والبَلْدَةُ الصدرُ؛ يقال: فلانٌ واسعُ البلدة أَي  واسع الصدر؛ وأَنشد بيتَ ذي الرمة. وبَلْدَةُ الفَرَسِ: مُنْقَطَعُ  الفَهْدَتين من أَسافِلِهما إِلى عَضُده؛ قال النابغةُ الجعدي:  في مِرْفَقَيْهِ تَقارُبٌ، وله  بَلْدَةُ نَحْرٍ كجَبْأَةِ الخَزَمِ  ويُرْوَى بِرْكَةُ زَوْرٍ، وهو مذكور في موضعه. وهي بلدةُ بيني وبينك:  يعني الفراق. ولقيته بِبَلْدةِ إِصْمِتَ، وهي القَفْرُ التي لا أَحدَ بها؛  وإِعراب إِصْمِتَ مذكور في موضعه.  والأَبْلَدُ من الرجال: الذي ليس بمقرون. والبَلْدةُ والبُلدةُ: ما بين  الحاجبين. والبُلْدةُ: فوق الفُلْجَةِ، وقيل: قَدْرُ البُلْجَةِ، وقيل:  البَلْدَةُ والبُلْدةُ نَقاوةُ ما بين الحاجبين؛ وقيل: البَلدةُ والبُلدةُ  أَن يكون الحاجبان غير مقرونين. ورجل أَبْلَدُ بَيِّنُ البَلَدِ أَي  أَبْلَجُ وهو الذي ليس بمقرون، وقد بَلِدَ بَلَداً.  وحكى الفارسي: تَبَلَّدَ الصبحُ كَتَبَلَّج. وتَبَلَّدتِ الرَّوْضةُ:  نَوَّرَتْ.  والبَلْدةُ: راحةُ الكف. والبَلْدةُ: من منازل القمر بين النعائم  وسَعْدِ الذابح خَلاءٌ إِلا من كواكبَ صغارٍ، وقيل: لا نَجومَ فيها البتةَ؛  التهذيبُ: البَلْدَةُ في السماء موضعٌ لا نجوم فيه ليست فيه كواكبُ عظامٌ،  يكون عَلَماً وهو آخر البروج، سميت بَلدةً، وهي من بُرْج القَوْس؛  الصحاحُ: البَلدةُ من منازل القمر، وهي ستة أَنجم من القوس تنزلها الشمسُ في  أَقصر يوم في السنة.  والبَلَدُ: الأَثر، والجمعُ أَبلادٌ؛ قال القطامي:  ليست تُجَرَّحُ، فُرَّاراً، ظُهورهُمُ،  وفي النُّحورِ كُلومٌ ذاتُ أَبلادِ  وقال ابن الرقاع:  عَرَفَ الدِّيارَ تَوَهُّماً فاعْتادَها،  مِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها  اعتادها: أَعاد النظر إِليها مرةً بعد أُخرى لِدُروسها حتى عرفها. وشمل:  عمّ؛ ومما يُستحسن من هذه القصيدة قولُه في صفة أَعلى قَرْنِ ولَدِ  الظبية:  تُزْجِي أَغَنَّ، كَأَنَّ إِبْرَةَ رَوْقِهِ  قَلَمٌ، أَصابَ مِن الدَّواةِ مِدادَها  وبَلِدَ جِلْدُه: صارت فيه أَبْلادٌ. أَبو عبيد: البَلَدُ الأَثَرُ  بالجسد، وجمعه أَبْلادُ.  والبُلْدَةُ والبَلْدَةُ والبَلادَةُ: ضِدُّ النَّفاذِ والذَّكاءِ  والمَضاءِ في الأُمور. ورجلٌ بليدٌ إِذا لم يكن ذكيّاً، وقد بَلُدَ، بالضم،  فهو بليد. وتَبَلَّدَ: تكلف البَلادَةَ؛ وقول أَبي زُبيد:  مِن حَمِيمٍ يُنْسِي الحَياءَ جَلِيدَ الـ  ـقَوْمِ، حتى تَراه كالمَبْلودِ  قال: المَبْلودُ الذي ذهب حياؤه أَو عقلُه، وهو البَليدُ، يقال للرجل  يُصاب في حَمِيمه فيجزع لموته وتنسيه مصيبتُه الحياءَ حتى تراه كالذاهب  العقل. والتَّبَلُّدُ: نقيضُ التَّجَلد، بَلُدَ بَلادَةً فهو بليد، وهو  استكانة وخضوع؛ قال الشاعر:  أَلا لا تَلُمْهُ اليومَ أَنْ يَتَبَلَّدا،  فقد غُلِبَ المَحْزونُ أَنْ يَتَجَلَّدا  وتَبَلَّدَ أَي تردّد متحيراً. وأَبْلَدَ وَتَبَلَّدَ: لحقته حَيْرَةٌ.  والمَبْلُودُ: المتحيرُ لا فِعلَ له؛ وقال الشيباني: هو المعتوه؛ قال  الأَصمعي: هو المُنْقَطَعُ به، وكل هذا راجع إِلى الحَيْرَة، وأَنشد بيت  أَبي زبيد «حتى تراه كالمبلود» والمُتَبَلِّدُ: الذي يَتَرَدَّدُ متحيراً؛  وأَنشد للبيد:  عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهاءِ صَعائِدٍ،  سَبْعاً تُواماً، كامِلاً أَيَّامُها  وقيل للمتحير: مُتَبَلِّدٌ لأَنه شبه بالذي يتحير في فلاة من الأَرض لا  يهتدي فيها، وهي البَلْدَةُ. وكل بلد واسع: بَلْدَةٌ، قال الأَعشى يذكر  الفلاة:  وبَلْدَةٍ مِثْلِ ظَهْرِ التُّرْسِ مُوحِشَةٍ،  للجِنِّ، بِالليلِ في حافاتِها، شُعَلُ  وبَلَّدَ الرجلُ إِذا لم يتجه لشيء. وبَلَّدَ إِذا نَكَّسَ في العمل  وضَعُف حتى في الجَرْيِ؛ قال الشاعر:  جَرَى طَلَقاً حتى إِذا قُلْتُ سابِقٌ،  تَدارَكَهُ أَعْرَاقُ سُوءٍ فَبَلَّدَا  والتَّبَلُّدُ: التصفيقُ. والتَّبَلُّدُ: التلهف؛ قال عديّ بن زيد:  سأَكْسِبُ مالاً، أَو تَقُومَ نَوائِحٌ  عليَّ بِلَيْلٍ، مُبْدِياتِ التَّبَلُّدِ  وتَبَلَّد الرجلُ تَبَلُّداً إِذا نزل ببلد ليس به أَحدٌ يُلَهِّفُ  نفسه. والمُتَبَلِّد: الساقط إِلى الأَرض؛ قال الراعي:  ولِلدَّارِ فِيها مِنْ حَمُولَةِ أَهلِها  عَقِيرٌ، ولِلْبَاكي بها المُتَبلِّدِ  وكله من البَلادة. والبَليدُ من الإِبل: الذي لا ينشّطه تحريك.  وأَبْلَدَ الرجلُ: صارت دوابه بليدةً؛ وقيل: أَبْلَدَ الرجلُ: صارت دوابه بليدةً،  وقيل: أَبْلَدَ إِذا كانت دابته بَليدَةً. وفرس بَليدٌ إِذا تأَخر عن  الخيل السوابق، وقد بَلُدَ بَلادَةً. وبَلَّدَ السحابُ: لم يمطر. وبَلَّدَ  الإِنسانُ: لم يَجُدْ. وبَلَّدَ الفَرَسُ: لم يَسْبِق. ورجلٌ أَبْلَدُ:  غليظ الخَلْقِ. ويقال للجبال إِذا تقاصرت في رأْي العين لظلمة الليل: قد  بَلَّدَتْ؛ ومنه قول الشاعر:  إِذا لم يُنازِعْ جاهِلُ القومِ ذَا النُّهَى  وبَلَّدَتِ الأَعْلامُ بالليلِ كالأَكَمْ  والبَلَنْدَى: العَريضُ. والبَلَنْدَى والمَلَنْدَى: الكثير لحم  الجنبين. والمُبْلَنْدى من الجمال الصلب الشديد: وبَلْدٌ: اسمُ موضع؛ قال الراعي  يصف صقراً:  إِذا ما انْجَلَتْ عنه غَدَاةُ صُبَابَةٍ،  رأَى، وهو في بَلْدٍ، خَرانِقَ مُنْشِدِ  (* قوله «غداة صبابة» كذا في نسخة المؤلف برفع غداة مضافة إلى صبابة،  بضم الصاد المهملة. وكذا هو في شرح القاموس بالصاد مهملة من غير ضبط، وقد  خطر بالبال أنه غداة ضبابة بنصب غداة بالغين المعجمة على الظرفية ورفع  ضبابة بالضاد المعجمة فاعل انجلت).  وفي الحديث ذكرُ بُلَيْدٍ؛ هو بضم الباء وفتح اللام، قرية لآل عليّ بواد  قريب من يَنْبُع.  بند: البَنْدُ: العَلمُ الكبير معروف، فارسي معرّب؛ قال الشاعر:  وأَسيافُنَا، تحتَ البُنُودِ، الصَّواعِقُ  وفي حديث أَشراط الساعةِ: أَنْ تَغْزو الرومُ فتسير بثمانين بَنْداً؛  البَنْدُ: العَلمُ الكبير، وجمعه بُنُود وليس له جمعُ أَدْنى عَدَدٍ.  والبَنْدُ: كل عَلَم من الأَعلام. وفي المحكم: من أَعلام الروم يكون للقائد،  يكون تحت كل عَلَمٍ عشرة آلاف رجل أَو أَقل أَو أَكثر. وقال الهجيميّ:  البَنْدُ عَلَمُ الفُرْسانِ؛ وأَنشد للمفضل:  جاؤُوا يَجُرُّون البُنُودَ جَرَّا  قال النضر: سمي العلم الضخم واللواءُ الضخمُ البَنْدَ.  والبَنْدُ: الذي يُسكِر من الماء؛ قال أَبو صخر:  وإِنَّ مَعاجي لِلخِيامِ، ومَوْقِفي  بِرابِيةِ البَنْدَينِ، بالٍ ثُمَامُها  يعني بيوتاً أُلقي عليها ثُمامٌ وشجر ينبت. الليث: البَنْدُ حِيَلٌ  مستعملة؛ يقال: فلان كثير البُنود أَي كثير الحيل. والبَنْدُ: بَيْذَقٌ  مُنْعَقِدٌ بِفِزْزانٍ.
مقاييس اللغة:
بلد الباء واللام والدال أصلٌ واحد يتقارب فُروعُه عند النَّظر في قياسه. والأصل الصدْر، ويقال وَضَعَت النّاقةُ بَلْدَتَها بالأرض، إذا بَرَكَت؛ قال ذو الرُّمّة:
أُنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ
قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
ويقال تبَلَّد الرَّجُل إذا وضَعَ يَدَهُ على صَدْرِه عند تَحيُّرِه في الأمر. وَالأبْلد الذي ليس بمقْرُونِ الجاجبَينِ، يقال لما بين جاجبيه بُلْدَة، وهو من هذا الأصل؛ لأنَّ ذلك يشبه الأرض البلدة. وَالبَلْدة: النَّجم، يقولون هو بَلْدَة الأسد، أي صدره، وَالبَلَد: صدْرُ القُرى؛ فأمّا قول ابن الرِّقاع:
مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها
فهو من هذا، وقالوا: بَلِ البلدُ الأثَر، وجمعه أبلاد، والقولُ الأولُ أقْيَس. ويقال بَلَّد الرّجُل بالأرض، إذا لَزِق بها، قال:
إذا لم يُنازِعْ جاهِلَ القومِ ذُو النُّهى
وَبَلّدَتِ الأعلامُ باللَّيلِ كالأَكَمْ
يقول: كأنَّها لَزِقَتْ بالأرض. وقال رجلٌ من تميمٍ يصِفُ حَوضاً:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمَهْلَكَةٍ
جاوزْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيَانِ
يذكر حوضاً لاصقاً بالأرض. ويقال أبْلَدَ الرَّجُلُ إبلاداً، مثل تبلّد سواء. وَالمبَالدة بالسُّيوف مثل المُبَالطة، وقال بعضهم: اشتقّ من الأوّل، كأنهم لزِموا الأرضَ فقاتلوا عليها؛ وَالبالد قياساً المقيم بالبَلَد.
القاموس المحيط:
البلد والبلدةُ مَكَّةُ، شَرَّفَها الله تعالى، وكُلُّ قِطْعَةٍ من الأرضِ مُسْتَحِيزَةٍ عامِرَةٍ أو غامِرَةٍ، والتُّرابُ. والبَلَدُ القَبْرُ، والمَقْبَرَةُ، والدارُ، والْأَثَرُ، وأُدْحِيُّ النَّعامِ، ومَدِينَةٌ بالجَزيرَةِ، وبِفارِسَ،
وة بِبَغْدادَ، وجَبَلٌ بِحِمَى ضَرِيَّةَ، والْأَثَرُ، ج: أبْلادٌ، والصَّدْرُ، وراحَةُ اليَدِ، ومَنْزِلٌ لِلقَمَرِ، وهَنَةٌ من رَصاصٍ مُدَحْرَجَةٌ يَقيسُ بها المَلاَّحُ الماءَ، والأرضُ، ونَقاوةُ ما بينَ الحاجِبَيْنِ، كالبُلْدَةِ، بالضم، بَلِدَ كفَرِحَ، وعُنْصُرُ الشيءِ، وما لم يُحْفَر من الْأَرْضِ، ولم يُوْقَدْ فيه، وثُغْرَةُ النَّحْرِ، وما حَوْلها، أو وَسَطُها، وجِنْسُ المَكانِ، كالعراقِ والشَّامِ. والبَلْدَةُ: الجُزْءُ المُخَصَّصُ، كالبَصْرَةِ ودِمَشْقَ، ود بالْأَنْدَلُسِ، منه: سَعيدُ بنُ محمدٍ البَلْدِيُّ، من شُيوخِ المُعْتَزِلَة، ورُقْعَةٌ من السَّماءِ لا كَوْكَبَ بها بينَ النَّعائِم وسَعْدٍ الذَّابحِ، يَنْزِلُها القَمَرُ، ورُبَّما عَدَلَ فَنَزلَ بالقِلادَة، وهي سِتَّةُ كواكِبَ مُسْتَدِيرَةٌ، تُشْبِهُ القَوْسَ. وبَلَدَ بالمَكانِ بُلوداً: أقامَ ولَزِمَهُ، أو اتَّخَذَهُ بَلَداً. وأبْلَدَهُ إيَّاهُ: ألْزَمَهُ. والمُبالَدَةُ: المُبالَطَةُ بالسُّيوفِ والعِصِيِّ. وبَلِدُوا، كفَرِحوا وخَرَجُوا: لَزِموا الأرضَ يُقاتِلونَ عليها. والتَّبَلُّدُ: ضِدُّ التَجَلُّدِ، بَلُدَ، ككَرُمَ وفَرِحَ، فهو بَليدٌ، وأبْلَدُ، و: التَّصْفيقُ، والتَّحَيُّرُ، والتَّلَهُّفُ، والسُّقُوطُ إلى الأرضِ، والتَّسَلُّطُ على بَلَدِ الغَيرِ، والنُّزُولُ بِبَلَدٍ ما به أحدٌ، وتَقْليبُ الكَفَّيْن. والمَبْلودُ: المَعْتُوهُ. وبَلَّدَ تَبْلِيداً: لم يَتَّجِهْ لشيءٍ، وبَخِلَ، ولم يَجُدْ، وضَرَبَ بِنَفْسِهِ الأرضَ، والسَّحابَةُ: لم تُمْطِرْ، والفَرَسُ: لم يَسْبِقْ. والْأَبْلَد: العظيمُ الخَلْقِ. والبَلَنْدَى: العَريضُ.
والمُبْلَنْدِي: الجَمَلُ الصُّلْبُ، والكثيرُ اللَّحْمِ. والبَليدُ: لا يُنَشِّطُهُ تَحريكٌ. وأبْلَدُوا: صارَتْ دَوابُّهُمْ كذلكَ، ولَصِقُوا بالأرضِ. والمُبْلِدُ، كمُحْسِنٍ: الحَوْضُ القديمُ. وبُلْدَةُ الوَجْهِ، بالضم: هَيْئَتُه. وبَلَدُودٌ، كقَرَبوسٍ: ع بنَواحِي المَدينةِ. والبُلْدُ، بالضم: حَصاةُ القَسْم من ذَهَبٍ أو فِضَّةٍ أو رَصاصٍ.
تاج العروس:
بلد
البَلَدُ محرّكةً مأْخوذٌ من قَوله تعالى : " لا أُقسِمُ بهذَا البَلَد " والبَلْدَة بفتح فسكون مأْخوذ من قوله تعالى " ربَّ هذِهِ البَلْدَةِ الذي حَرَّمها " كِلاهما عَلمٌ على مكّة شَرَّفَها اللّهُ تعالى تفخيماً لها كالنَّجم للثُّريّا والعُود للمَندَل . وقال التوربشتيّ في شرْح المَصابيح بأَنّها هي البَلْدة الجامعة للخَير المستحِقّة أَنّ تسمَّى بهذا الاسم دونَ غيرها لتفوُّقها على على سائر مُسمَّياتِ أَجناسِها تَفوُّقَ الكعبةِ في تَسميتها بالبَيت على سائر مُسمَّياته حتى كأَنّها هي المَحلّ المُستحقّ للإِقامة دونَ غيرَها من قولهم بَلَدَ بالمَكَان إِذا أَقامَ به . والبَلَد والبَلْدة : كُلُّ مَوضِع أَو قِطْعَةٍ من الأَرضِ مُستحِيزَةٍ من استحازَ بالحاءِ المهملة والزاي عامِرَةٍ أَو غامِرةٍ خاليةٍ أَو مسكونةٍ . والبَلَدُ والبَلْدةُ : التُّرَابُ . والذي نَقلَه الخَفَاجيُّ عن غير واحد في العناية أَثناءَ الأَعرافِ أَنَّ البلدَ الأَرضُ مطلقاً واستعمالُهُ بمعنَى القَرْيَةِ عُرْفٌ طارىء . انتهى . وفي النهاية : وفي الحديث أَعوذُ بكَ من ساكِنِي البَلَد قال : البلَد من الأَرض : ما كان مأْوَى الحَيوانِ وإِنْ لم يكنْ فيه بناءٌ . وأَراد بساكِنيه الجِنَّ . والجمعُ بِلادٌ وَبُلْدانٌ . والبَلَد : القَبْر نفْسُه . قال عَدِيّ ابن زَيد :
مِن أُناسٍ كنْتُ أَرجُو نَفْعَهمْ ... أَصبحُوا قد خَمَدُوا تَحْتَ البَلَدْ ويقال البَلَد : المَقْبَرَة والجمْع كالجمع . والبَلَد : الدّارُ يمانية . قال سيبويه : هذه الدارُ نِعْمَتِ البَلدُ فأَنَّث حيث كان الدار كما قال الشاعر أَنشده سيبويه
" هل تَعرِف الدّارَ يُعَفِّيها المُورْ
" الدَّجْنُ يوماً والسَّحَابُ المهمورْ
" لكلِّ رِيحٍ فيه ذَيْلٌ مَسفورْ والبَلَد : الأَثَرُ من الدّار . وفي المثَل أَذَلٌّ مِن بَيضةِ البَلَد وأَعزُّ من بيضة البلد . البَلَد : أُدْحِيُّ النَّعَامِ بضمّ الهمزة وسكون الدّال وكسر الحاءِ المهملتين معناه أَذَلُّ من بيضَةِ النَّعامِ الَتي تَتركها في الفَلاة فلا تَرجع إِليها . قال الراعي :
تأْبَى قُضَاعَةُ أَنْ تَعرِفْ لكُمْ نَسباً ... وابنَا نِزارٍ فأَنتمْ بَيضةُ البَلَدِ وجَوَّز أَبو عُبَيْدٍ في قولهم : كان فُلانٌ بَيضَة البلدِ أَن يُرَادَ به المدْح . وزَعَم البكريُّ أَنّه قد يُضْرَب هذا مثَلاً للمنفرد عن أَهْله وأُسرته . والبَلَد : اسمُ مَدينة بالجزيرة على سبعةِ فَراسخَ من المَوْصل وقد تُشدّد لامُه وهو أَوّل دِيَارِ رَبِيعَةَ بشاطىء دِجلَة ومدينة بفارِسَ . والبَلَد : ة ببغدادَ نقله الصاغانيّ والبَلَد : جَبَلٌ بحِمَى ضَرِيَّةَ بينه وبينَ مُنْشِدٍ مسيرة شَهْر وقد تُسكَّن لامُه . والبَلَد : الأَثر في الجَسَد . وج أَبْلاَدٌ . قال القُطاميّ :
ليستْ تُجَرَّحُ فُرّاراً ظُهُورُهمُ ... وفي النُّحور كُلومٌ ذات أَبْلادِ وقال ابن الرِّقاع :
عَرَفَ الدّيَارَ تَوهُّماً فاعتَادهَا ... من بَعْدِ ما شَمِلَ البِلَى أَبْلادَهَا اعتادَهَا أَعَادَ النَّظَرَ إِليهَا مَرَّةً بعد أُخرَى لدُرُوسها حتَّى عَرفَهَا . وممّا يُستَحْسَن من هذه القصيدَة قولُه في صِفَة أَعلَى قَرْنِ وَلَدِ الظَّبْيَة :
تُزْجِي أَغنَّ كأَنَّ إِبرَةَ رَوْقِه ... قَلَمٌ أَصَابَ من الدَّواةِ مِدَادَها وبَلَدَ جِلْدُهُ : صارت فيه أَبْلادٌ . والبَلْدَة : بَلْدَةُ النَّحْرِ وقيل هو الصَّدْرُ من الخُفِّ والحافِر . قال ذو الرُّمَّة :
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدةً فَوقَ بَلْدَةِ ... قَليلٍ بها الأَصواتُ إِلاّ بُغَامُها
يقول : أَلقَتْ صَدْرَهَا على الأَرض قال شيخنا : وأَورَدَهُ بعضُ أَهْل البديع شاهداً على الجِنَاس التّامّ . وفي الّلسان : أَراد بالبلدة الأُولى ما يَقع على الأَرض من صَدْرِهَا وبالثانيةِ الفَلاَةَ الّتي أَنَاخَ ناقَتَه فيها . ومن المجاز : ضَرَبَ بَلْدَتَه على بَلْدَتِه البَلْدَة الأُولى رَاحَةُ اليَدِ والثانية الصَّدرُ . والبَلْدَة : منْزِلٌ للقَمَر وهي سِتَّة أَنْجمٍ من القَوس تَنزِلها الشَّمسُ في أَقصرِ يومٍ في السَّنَة . والبَلْدة : هَنَةٌ من رَصَاصٍ مُدَحْرَجَة يَقِيس بها الملاَّحُ الماءَ . والبَلْدَة الأَرْضُ . يقال : هذه بلْدَتنا كما يقال بَحْرَتنا . والبَلْدَة : ما بينَ الحاجِبَين كالبُلْدةِ بالضّمّ . وقيل البُلْدَة فَوق الفُلْجَةِ وقيل : قَدْرُ البُلْجةِ . وقد بَلِدَ الرَّجلُ كفَرِحَ بَلَداً وهو أَبْلَدُ بِّينُ البَلَدِ أَي أَبلَجُ وهو الذي ليس بمقونِ الحاجِبَيْن . والبَلَد : عُنْصُرُ الشَّيْءٍ عن ثعلب . والبَلَد : مالم يُحْفَرْ من الأَرضِ ولم يُوقَدْ فيه . قال الراعي :
ومُوقِد النّارِ قد بادَتْ حَمَامتُه ... ما إِن تَبَيَّنهُ في جُدَّةِ البَلَدِ وبَلْدَة النَّحر هي ثُغْزَة النَّحْرِ وما حَوْلَهَا أَو وَسَطُهَا وقيل هي الفَلْكَة الثالثة من فَلْك زَوْر الفَرِسِ وهي سِتَّة وقيل هو رَحَى الزَّوْرِ . والبَلَد : اسمٌ يَقعُ على الكُوَرِ . وقال بعضُهم : البَلَدُ جِنْسُ المَكَانِ كالعِرَاقِ والشَّامِ والبَلْدَة : الجُزءُ المُخصَّص منه كالبَصْرَة ودِمشْق وقد قيل إِنها إِطلاقات مُوَلَّدة . والبَلْدَة : د من عَمَل قَبْرَةَ بالأَندَلُسِ منه سعيد بن محمّد بن سَيِّد أَبيه بن مسعود البَلْدِيُّ كَثير الجِهَادِ والرِّباط وهو على ما قالَهُ الذهبيّ من شُيوخِ المُعتزِلة تُوفِّيَ سنة 397 سمعَ بمكّةَ أَبا بكرٍ محمّدَ بنَ الحُسين الآجُرّيّ . والبَلْدَة : رُفْعَةٌ من السَّمَاءِ لا كوكَبَ بها البَتَّةَ وقيل إِلاّ كَواكِب صِغَار بَيْنَ النَّعائمِ وبين سَعْدٍ الذّابحِ وهي آخرُ البرُوجِ يَنْزِلُها القَمَرُ وقد سَبقَ ذلك أَيضاً فهو تَكرارٌ كما كرّرَ الأَثر ومثْل هذا في مادّة واحدة مَعِيبٌ ورُبمَا عَدَلَ القَمَرُ عنها فَنزَلَ بالقِلاَدَةِ وهي أَي البَلْدَة سِتّةُ كواكِبَ مستديرةٌ تُشبِه القَوْسَ وهي من بُرْجِ القَوْس وقد أَودَعْنَا تَفصيل ذلك في مَواضِعه . وفي حاشية الصّحاح : وأَمّا ابن فارس فقال : والبَلْدَة نَجْمٌ يقولون هي بَلْدَة الأَسَدِ أَي صَدْرُه . فإِنْ صَحَّ ذلك فهو كلامٌ جَيِّدٌ ولم يُرِدِ البَلْدة المنزِلَ الّذي في بُرْج القَوسِ . وقد عابَه الحَريريُّ في الدُّرّة وغيره في إِيراد مثْل هذا التركيب وأَجاب عنه ابن ظفر بِوروده في الكلام كما هو مبيَّن في مَحلّه . وبَلَدَ بالمَكَانِ كنَصَرَ يَبلُد بُلوداً بالضّمّ فهو بالد : أَقَامَ به ولَزِمه كأَبلَد عن أَبي زيدٍ أَو بَلَدَ به إِذا اتَّخَذَه بَلَداً ولَزِمَه . وأَبْلَدَه إِيّاهُ : أَلزَمَه وفي بعض النُّسخ : أَبلَدَه اللّهُ : أَلزَمه والأَولَى الصّوَاب والمُبَالَدَة : المُبَالَطَة بالسُّيوفِ والعِصِيّ إِذا تَجالدوا بها . وبَلِدُوا كَفَرِحُوا وخَرَجُوا وَيقال الثانية بالتشديد : لَزِمُوا الأَرضَ يُقَاتِلُون عَلَيْهَا ويقال اشتُقَّ من بلاد الأَرْضِ . والتَّبَلُّدُ : ضِدُّ التَّجلُّدِ وهو استكانَةٌ وخُضوعٌ . قال :
أَلاَ لاَ تَلُمْه اليَومَ أَنْ يَتَبلَّدَا ... فقد غُلِبَ المحزونُ أَنْ يتَجَلَّدَا بَلُدَ ككَرُم بَلادةً وبَلِدَ مثل فَرِحَ بَلَداً فهو بَلِيدٌ إِذا لم يَكُن ذَكيّاً . والبُلْدَة والبَلْدَة والبَلاَدة ضِدُّ النَّفَاذِ والذَّكَاءِ والمَضَاءِ في الأُمور . وهو أَبْلَدُ من ثَوْرٍ من ذلك . والتَّبَلُّد : التَّصْفِيق بالكَفّ . والتَّلُّبد : التَّحَيُّر وقد تَلَّدَ إِذا تَردَّدَ مُتحِّيراً . وأَنشد للبيد :
عَلِهَتْ تَبلَّدُ في نِهاءِ صُعائدٍ ... سضبْعاً تُؤَاماً كاملاً أَيَّامُهَا
وفي اللِّسَان : قيلَ للمُمحِّيرِ مُتبلِّد لأَنَّه شُبِّه بالَّذي يَتَحَيَّر في فلاَةٍ من الأَرض لا يَهتدِي فيها . ومن المَجاز : التَّبَلُّد : التَّلهُّفُ كذا في الأَساس واللسان . قال عَدِيُّ ابن زَيد :
سأَكْسِب مالاً أَو تَقُومَ نَوَائحٌ ... عَليَّ بِلَيْلٍ مُبدِيَاتِ التَّبلُّدِ والتَّبلُّد : السُّقوطُ إِلى الأَرضِ من ضَعْف . قال الرّاعي :
وللدّار فيها من حَمُولةِ أَهْلِهَا ... عَقِيرٌ وللباكِي بها المُتَبلِّدِ والتَّبَلُّد التَّسلُّط على بَلَدِ الغَيْرِ . والتَّبلُّد : النُّزولُ ببَلَدٍ ما به أَحدٌ يُلهِّف نَفْسَه وكلُّه من البَلادَة . والتَّبَلُّد : تَقْلِيبُ الكَفَّيْنِ قيل هو التَّصفيق . وأَبْلَدَ وتَبلَّدَ : لَحِقتْه حَيْرَةٌ . والمَبْلُودُ : المُتحيِّر لا فِعْلَ له . وقال الشَّيْبَانيّ : هو المَعتوه . قال الأَصمعيُّ : هو المنقطَعُ به وكلّ هذا راجعٌ للحَيْرَة . وأَنشدَ بيت أَبي زُبيد :
من حَمِيمٍ يُنسِي الحياءَ جَلِيدَ ال ... قَوْمِ حتَّى تَراه كالمَبلودِ وقيل : المَبلود : الّذي ذَهَبَ حَيَاؤُه أَو عَقلُه وهو البَليد . وبَلَّدَ الرَّجلُ تَبلِيداً إِذا لم يَتَّجِهْ لشءْءٍ . وبَلَّدَ الإِنسانُ إِذا بَخِلَ ولم يَجُدْ . وبَلَّدَ الرَّجُل : لحِقَتْهُ حَيْرَةٌ وضَرَبَ بنفْسِهِ الأَرضَ إِعياءً . وبَلَّدَت السَّحابةُ : لم تُمْطِرْ . وبلَّدَ الفَرَسُ : لم يَسْبِقْ وفَرسٌ بَلِيدٌ إِذا تأَخّرَ عن الخَيْل السَّوابقِ وقد بَلُدَ بَلادةً . والأَبْلَدُ : الرَّجلُ العَظِيمُ الخَلْق الغَليظُهُ . والبَلَنْدَي : العَرِيض . والمُبْلَنْدِي : الجَمَلُ الصُّلْبُ الشَّديدُ . والبَلَنْدَي والمُبْلَنْدِي : الكَثيرُ اللَّحْمِ أَي لَحْم الجَنْبَيْن والبَلِيدُ من الإِبل : الَّذي لا يُنَشِّطه تَحريكٌ . وعن أَبي زيد : أَبلدُوا إِذا صارَتْ دَوَابُّهم كَذلِكَ أَي بَليدةً لا تَسبِق . وقيل : أَبلدَ إِذا كانت دابَّتُه بليدة . وأَبلَدُوا : لَصِقُوا بالأَرض استِكانةً . وأَنشد ابنُ الأَعرابيّ قولَ شاعرٍ يَصف حَوضاً :
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بِمَهْلَكَةِ ... جَاوَزْتُهُ بِعَلاَةِ الخَلْقِ عِلْيَانِ هكذا رواه الجوهريّ قال : المُبْلِدُ كمُحسِن : الحَوْضُ القَدِيمُ هنا . قال : أَراد : مُلْبد فقَلب وهو اللاَّصق بالأَرض . وقال غيره : حوضٌ مُبْلَد بفتْح اللاّم : تُرِك ودَرَسَ ولمْ يُستَعْمَل فتَدَاعَى . وقد أَبلَدَه الدّهْرُ إِبلاداً . وبُلْدَة الوَجْهِ بالضّمّ : هَيْئتُه وصُورتُه نقلَه الصاغانيّ . وبَلَدُودُ كقَرَبوسٍ : ع بنَواحِي المدينةِ نقَله الصّاغانيّ . والبُلْد بالضّمّ فالسكون : حَصَاةُ القَسْمِ بفتْح فسكون وهي بُنْدقة مِن ذَهَبٍ أَو فِضّة أَو رَصاص وإِلاّ فهي المَقْلَة قاله أَبو عَمرٍو . ومما يستدرك عليه : يقال للشَّيْءِ الدائم الّذي لا يَزُول : تالِدٌ باللِدٌ . فالتَّالِدُ القديم والبالد إِتباعٌ له . وأَبلَدَ : لصِقَ بالأَرض . وبَلْدةُ الفَرسِ : مُنقَطَعُ الفَهدتَين من أَسافِلها إِلى عَضُدِها . ومن المَجاز : إِنْ لم تفعل كذا فهي بَلْدَةٌ بيني وبينَك يُريد القَطيعةَ والفِرَاقَ أَي أُباعِدُك حتّى تَفصِلَ بيننا بَلْدَةٌ من البِلاد . ولَقِيتُه ببَلْدَةِ إِصْمِتَ وهي القَفْر لا أَحدَ به . وقد تقدّم في صمت . وتَبلَّدَ : تَكلَّف البَلادَةَ . والبَلْدَة : الفَلاَةُ . قال الأَعشي :
وبَلْدَةٍ مثْلِ ظَهْرِ التُّرْسِ مُوحِشةٍ ... للجِنِّ باللِّيلِ في حافَلتِها شُعَلُ وبَلَّدُ الرَّجلُ : نُكِسَ في العَمَلِ وضَعُفَ حتَّى في الجَرْي . قال الشاعر :
جَرَى طَلَقاً حتّى إِذا قُلْتُ سابقٌ ... تَدَاركَه أَعْراقُ سَوْءٍ فَبَلَّدَا والحِرْبَاءُ ابنُ بَلْدَتِهِ للزُومِه الأَرْضَ . وفي الأَساس : من المَجاز : تَبلَّدت البِلادُ : تقاصَرَت في رَأْي العيْنِ من ظُلْمةِ اللَّيْل . وعبارة اللسان : ويُقال للجِبَال إِذا تَقَاصَرَت في رَأْي العيْنِ لظُلْمَةِ اللَّيْل : قد بَلَّدَتْ . ومنه قول الشاعر :
" إِذا لمْ يُنَازِعْ جَاهِلُ القَومِ ذا النُّهَىوبَلَّدَت الأَعلامُ باللَّيْل كالأَكَمْ
وَبَلَدُودُ : قَريةٌ من قُرَى أَلبِيرةَ منها أَبو عِمْرانَ موسى بن أَحمد الشاعر ذّكّره أَبو الخطّاب بن حَزْم والبالِدِيَّة : قَرْيَةٌ لبني غُبَر بينها وبينَ حَجْرٍ لَيلتانِ . وبَلَدُ بنُ سِنْجَار المُقْرىء الضّرير مَحرّكة حَدّثَ عن المبارَك بن عليّ الحاوِي . وبَلْد : اسمُ مَوضع قال الرّاعي يَصِف صَقْراً :
إِذا ما انْجلَتْ عنه غَدَاةَ صُبَابةٍ ... رَأَى وهو في بَلْدٍ خَرَائِقَ مُنْشِدِ وفي الحديث ذكر بُلَيْد بصيغة التَّصغير : قَرْيَة لآلِ عليّ بوَادٍ قريب من يَنْبع . وفي معجم البكريّ : أَنّهَا لآل سَعِيدِ بنِ عَنْبَسَة بنِ سعيد بن العاص . وبُلَيْدَة قَريةٌ من نَواحِي الأندلس وقَرْية بمصرَ وبَلْدَةٌ مَدينةٌ بساحِلِ بَحْرِ الشَّام قريبٌ من جَبَلة من فتوح عُبَادة بن الصّامت ثم خَرِبتْ فأَنشأَ مُعاويةُ جَبَلَةَ .

##### Türkçe

**بلد**
**بَلَدَ - يَبْلُدُ - بَلَد - بِلاد - بَلْدَة**
**بَلَدَ - يَبْلُدُ** + canlı + bir yerde veya bir işte: ona bağlandı ve onda ikamet etti ve ondan başkasına dönüşmedi.
**بَلَدَ - يَبْلُدُ** + canlı + bir yerde: ona bağlandı ve onda ikamet etti ve ondan başkasına dönüşmedi: onu sürekli ikamet ve aslî yurt yolu üzere mesken edindi.
**بَلَدَ - يَبْلُدُ** + canlı + bir işte: ona bağlandı ve onda ikamet etti ve ondan başkasına dönüşmedi: **تبلد ذهنه**: fikri ve görüşü tek bir iş üzerinde sabit kaldı; ondan başka bir işe dönüşmeye güç yetiremez: ve bu, düşüncenin ve aklın zayıflığına ve ufkun darlığına kinayedir.
**بَلَد**: “**فـَعـَل**” vezninde; **بَلَدَ - يَبْلُدُ**’dan fiil ismi: ondan yer ismi: kişinin sürekli ikamet için bağlandığı yer: köylerin ve şehirlerin üzerine kurulduğu toprak.
**بِلاد**: “**بَلَد**”ın çoğulu.
**بَلْدَة**: “**فـَعـْلـَة**” vezninde; **بَلَدَ - يَبْلُدُ**’dan bir defalık için fiil ismi: ondan yer ismi: sınırları belirli, kastedilen bir toprak; “**بَلَد**”dan daha küçük.

Ve lafız, “tek bir mevkide uzun ikamet” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَطَنَ - يَطِنُ، قَرَى - يَقْرِي، بَلَدَ - يَبْلُدُ، مَدَنَ - يَمْدُنُ، ثَوَى - يَثْوِي، قَامَ - يَقِيْمُ**

**البلد**
Güvenli belde  	﴿“Ve İbrahim dedi ki: Rabbim, burayı güvenli bir belde kıl ve halkını meyvelerden rızıklandır; onlardan Allah’a ve âhiret gününe iman edenleri.” Dedi ki: “Ve kim inkâr ederse, onu az bir süre faydalandırırım; sonra onu ateş azabına mecbur ederim; ne kötü dönüş yeridir.” (126)﴾ **البقرة** ﴿“Ve İbrahim dedi ki: Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl ve beni ve oğullarımı putlara kulluk etmekten uzak tut.” (35)﴾ **ابراهيم**
 	﴿“Ve bu güvenli beldeye (3)”﴾ **التين**
Allah’ın haram kıldığı belde; içinde helâl bulunduğu belde  	﴿“Ben ancak, bu beldenin Rabbine kulluk etmekle emrolundum; onu haram kıldı; her şey O’nundur; ve Müslümanlardan olmam emrolundu.” (91)﴾ **النمل** ﴿“Hayır; bu beldeye yemin ederim (1) ve sen bu beldede helâl bulunansın (2)”﴾ **البلد**
Bu belde	﴿“Hayır; bu beldeye yemin ederim (1)”﴾ **البلد** ﴿“ve sen bu beldede helâl bulunansın (2)”﴾ **البلد**
Ölü belde  	﴿“Ve Allah, rüzgârları gönderendir; bulutu kaldırır; onu ölü bir beldeye sevk ettik; onunla yeri ölümünden sonra dirilttik; işte diriliş böyledir.” (9)﴾ **فاطر** ﴿“Ve O, rahmetinin önünde müjdeleyici olarak rüzgârları gönderendir; nihayet ağır bulutlar yüklendiğinde onu ölü bir beldeye sevk ettik; onunla su indirdik; onunla her türlü meyvelerden çıkardık; işte ölüleri böyle çıkarırız; umulur ki hatırlarsınız.” (57)﴾ **الأعراف**
İyi belde  	﴿“Ve iyi belde, bitkisini Rabb’inin izniyle çıkarır; kötü olan ise ancak güçlükle çıkarır; âyetleri şükreden bir kavim için böyle çevirip dururuz.” (58)﴾ **الأعراف** ﴿“Sebe’ için meskenlerinde bir âyet vardı: sağdan ve soldan iki bahçe; Rabb’inizin rızkından yiyin ve O’na şükredin; iyi bir belde ve bağışlayan bir Rab.” (15)﴾ **سبأ**
Kötü belde	﴿“Ve iyi belde, bitkisini Rabb’inin izniyle çıkarır; kötü olan ise ancak güçlükle çıkarır; âyetleri şükreden bir kavim için böyle çevirip dururuz.” (58)﴾ **الأعراف**

**بلدة**
Ölü belde  ﴿“Onunla ölü bir beldeyi diriltelim ve onunla yarattıklarımızdan hayvanları ve birçok insanı sulayalım diye.” (49)﴾ **الفرقان** ﴿“Kullara rızık olarak; onunla ölü bir beldeyi dirilttik; çıkış böyledir.” (11)﴾ **ق**
	﴿“Ve O, gökten ölçü ile su indirendir; onunla ölü bir beldeyi yaydık; işte böyle çıkarılırsınız.” (11)﴾ **الزخرف** ﴿“Kullara rızık olarak; onunla ölü bir beldeyi dirilttik; çıkış böyledir.” (11)﴾ **ق**
İyi belde  	﴿“Sebe’ için meskenlerinde bir âyet vardı: sağdan ve soldan iki bahçe; Rabb’inizin rızkından yiyin ve O’na şükredin; iyi bir belde ve bağışlayan bir Rab.” (15)﴾ **سبأ** ﴿“Ve iyi belde, bitkisini Rabb’inin izniyle çıkarır; kötü olan ise ancak güçlükle çıkarır; âyetleri şükreden bir kavim için böyle çevirip dururuz.” (58)﴾ **الأعراف**
Uzak belde  	﴿“Ve yüklerinizi, ancak canların meşakkatiyle varabileceğiniz bir beldeye taşır; şüphesiz Rabbiniz elbette çok şefkatli, çok merhametlidir.” (7)﴾ **النحل**

**البلاد**
Beldelerde dolaşma  ﴿“Allah’ın âyetleri hakkında ancak inkâr edenler mücadele eder; onların beldelerde dolaşması seni aldatmasın.” (4)﴾ **غافر** ﴿“İnkâr edenlerin beldelerde dolaşması seni aldatmasın.” (196)﴾ **آل عمران** ﴿“Ve onlardan önce nice nesilleri helâk ettik; onlar kuvvette bunlardan daha şiddetliydiler; beldelerde delik deşik ettiler; kaçış var mı?” (36)﴾ **ق**
 	﴿“Beldelerde azgınlık edenler (11)”﴾ **الفجر**
 	﴿“Beldelerde benzeri yaratılmamış olan (8)”﴾ **الفجر**

**مختار الصحاح**
● [**بلد**] ب ل د: **البَلَدُ** ve **البَلْدةُ** anlamca (aynıdır); çoğulu **بِلادٌ** ve **بُلْدانٌ**; ve **البَلادَةُ** (fetha ile) zekânın zıddıdır; babı **ظرف**’tır; o hâlde o **بليد**’dir.

**الراغب**
**بلد**
**البلد**: sakinlerinin toplanması ve orada ikamet etmeleriyle etkilenmiş, kuşatıcı, sınırlandırılmış yer; çoğulu: **بلاد** ve **بلدان**. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿“Hayır; bu beldeye yemin ederim”﴾ [**البلد**/1]; denildi ki: bununla Mekke kastedilir (bu, İbn Abbas’ın, İbn Cerîr’in ondan çıkardığı rivayetteki sözüdür: 30/193 ve İbn Ebî Hâtim). Allah Teâlâ dedi: ﴿“iyi bir belde”﴾ [**سبأ**/15], ﴿“onunla ölü bir beldeyi yaydık”﴾ [**الزخرف**/11], ve Aziz ve celil dedi: ﴿“onu ölü bir beldeye sevk ettik”﴾ [**الأعراف**/57], ﴿“Rabbim, burayı güvenli bir belde kıl”﴾ [**البقرة**/126], yani: Mekke; ve iki yerden birinde tahsis edilmesi ve diğerinde nekre kılınmasının, bu sözün dışında bir yeri vardır (İskâfî dedi ki: (Allah Teâlâ’nın Bakara’da sözü: ﴿“Rabbim, burayı güvenli bir belde kıl”﴾, ve İbrahim sûresinde: ﴿“Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl”﴾. Dedi ki: cevap şudur: birinci dua vuku buldu ve mekân henüz belde kılınmamıştı; sanki şöyle dedi: bu vadiyi güvenli bir belde kıl; ikinci dua vuku buldu ve belde kılınmıştı; sanki şöyle dedi: istediğin gibi çevirdiğin ve dilediğim gibi şehirleştirdiğin bu mekânı, ona sığınan için güven sahibi kıl). Kısaltılmış olarak bitti. İskâfî’nin **درة التنزيل**’ine bk. s. 29; Ensârî’nin **فتح الرحمن**’ına bk. s. 39; ve **ملاك التأويل** 1/90) Ve çöl, vahşîlerin yurdu olması sebebiyle **بلدا** diye adlandırıldı; mezarlık, ölülerin yurdu olması sebebiyle **بلدا** diye adlandırıldı; ve **البلدة** ayın menzillerinden bir menzildir; ve **البلدة**: iki kaş arasındaki açıklık (**البلجة**)dır; genişlemesi sebebiyle beldeye benzetilerek; ve **الكركرة** bunun için **بلدة** diye adlandırıldı; ve bazen bu, insanın göğsü için ödünç alınır (denir ki: falan geniş **البلدة** sahibidir; yani: geniş göğüslüdür); ve eser dikkate alınarak denildi ki: onun derisinde **بلد** vardır; yani: iz; çoğulu: **أبلاد**; şair dedi ki:
- 66 - Boyunlarda **أبلا** sahibi yaralar vardır
(Bu, Kutâmî’nin bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
“Kaçarak sırtlarını yaralamazlar”
ve **اللسان**’da (**بلد**)dedir; divanı s. 12; **المشوف المعلم** 1/117; **البصائر** 2/273; **إصلاح المنطق** s. 410)
Ve **أبلد** adam: **بلد** sahibi oldu; tıpkı: **أنجد** ve **أتهم** gibi (bk. madde (**ألف**)). Ve **بلد**: beldeye bağlandı.
Ve kişi yurduna bağlı olan, çoğu kez yurdundan başka bir yerde bulunduğunda şaşırdığı için, şaşırana “işinde **بلد** oldu” ve **أبلد** ve **تبلد** denildi; şair dedi ki:
- 67 - Mahzun için mutlaka **يتبلدا** olması gerekir
(Beyit şöyle rivayet edilir:
“Dikkat et, bugün onu **ييتبلدا** diye kınama; çünkü mahzun, **يتجلدا** olmaya galip gelmiştir”
ve **اللسان**’da: (**بلد**)dedir; ve şöyle rivayet edilir:
“Göğsü dertli olana mutlaka öksürmek gerekir”
ve **اللسان**’da: (**صدر**) 4/45; beyit Ahvas’ındır; ve **الأغاني** 13/153; divanı s. 98)
Ve **البلادة**’nın, bedeni kaba olan kimsede çok bulunması sebebiyle “**رجل أبلد**” denildi; büyük yaratılışlı olana ibare olarak; ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿“Ve iyi belde, bitkisini Rabb’inin izniyle çıkarır; kötü olan ise ancak güçlükle çıkarır”﴾ [**الأعراف**/58], denildiği üzere temiz ve pis nefisler hakkında iki kinayedir (bu, İbn Abbas ve Katâde’den rivayet edilmiştir. **الدر المنثور** 3/478’e bk.).

**ملخص اللسان**
1. **بَلَدَ** mekânda: ikamet etti; **يَبْلُدُ** **بُلُوداً**: onu **بَلَداً** edindi ve ona bağlandı.
2. **أَبْلَدَهُ إِياه**: onu ona bağladı.
3. **بَلَدْتُ** mekânda **أَبْلُدُ بُلوداً** ve **أَبَدْتُ** onda **آبُدُ أُبُوداً**: onda ikamet ettim.
4. **البَلْدَةُ** ve **البَلَدُ**: her yer yahut sınırları ayrılmış her parça; mamur olsun yahut mamur olmasın.
5. Ve bir şeyin **بَلدُ**’u: onun unsuru.
6. Yerden **البلد**: içinde bina olmasa da hayvanın barınağı olan şey.
7. Ve **البُلدانٌ**: **الُكوَر** üzerine kullanılan bir isimdir.
8. **البَلَدُ**: Irak ve Şam gibi mekân cinsidir.
9. Ve **البَلدةُ**: ondan tahsis edilmiş parçadır; Basra ve Dımaşk gibi.
10. Ve **البلدُ**: onu yüceltmek için Mekke’dir; tıpkı Süreyya için yıldız gibi.
11. Ve **البَلَدُ** ve **البَلْدةُ**: topraktır.
12. Ve **البلَدُ**: yerden kazılmamış olan ve içinde ateş yakılmamış olan şeydir.
13. Ve **أَبْلَدَ**: yere yapıştı.
14. **بَلُدَ بَلادَةً**; o hâlde o **بليد**’dir; ve bu, boyun eğme ve alçalmadır.
15. Ve **تَبَلَّدَ**: yani şaşkın olarak gidip geldi.
16. Ve adam **بَلَّدَ**: bir şeye yönelmediğinde.
17. Ve **بَلَّدَ**: işte geri kaldığında ve zayıfladığında; koşmada bile; ve **البُلْدَةُ** ve **البَلْدَةُ** ve **البَلادَةُ**: işlerde nüfuzun, zekânın ve ilerleyişin zıddıdır.
18. Ve **رجلٌ بليدٌ**: zeki olmadığında.
19. Ve **تَبَلَّدَ**: **البَلادَة**’yı zorla üstlendi.
20. Ve **التَّبَلُّدُ**: **التَّجَلد**’in zıddıdır.
21. **البَلَدُ**: bedendeki izdir.
22. Ve **البَلَدُ**: izdir.
23. “**ما إِن تَبَيَّنُه في جُدَّةِ البَلَد**” ve **بيضةُ البلَدِ**: övgü ve yergide benzeri olmayan şeydir.
24. Ve **بَيْضَةُ البلد**: devekuşunun **الأُدْحِيِّ**de yahut yerin sert kısmında bıraktığı yumurtadır.
25. Ve **البَلْدَةُ**: yerdir.
26. Ve **البَلَدُ**: mezarlıktır.
27. Ve **البَلَدُ**: kabrin kendisidir.
28. Ve **البَلَدُ**: evdir.
29. “O, onlar için **تالِدَةٌ بالِدَةٌ بالِدَةٌ**’dir”; yani hilafet, onun oğullarınadır.
30. **المُبْلِدُ**: buradaki eski havuzdur.
31. Kullanılmadan bırakılmış, kullanılmamış, çökmüş bir **حوضٌ مُبْلِدٌ**.
32. **المُبالَدَةُ**: kılıçlar ve sopalarla, onlarla çarpıştıklarında birbirine vurmadır.
33. **بَلِدوا** ve **بَلَّدوا**: yere bağlandılar; onun üzerinde savaşırlar.
34. **بَلَّدَ تَبْليداً**: kendisiyle yere vurdu.
35. Ve **البَلْدَةُ**: boğazın **بَلْدةُ النحر**’ıdır.
36. “Çöktürüldü de bir **بَلْدَةً** üstüne bir **بَلْدَةٍ** bıraktı; seslerin az olduğu, yalnız böğürtüsünün bulunduğu”
37. Birinci **بالبَلْدَةِ**: göğsünden yere düşen şeydir.
38. Ve **البَلْدَةُ**: göğüstür.
39. “Falan **واسعُ البلدة**’dir”; yani geniş göğüslüdür.
40. Ve atın **بَلْدَةُ الفَرَسِ**’i: iki **الفَهْدَتين**in altlarından omzuna kadar olan kesik yeridir.
41. “O, benimle senin aranda bir **بلدة**’dir”; yani ayrılıktır.
42. “Onu **بِبَلْدةِ إِصْمِتَ**’te gördüm”; o, içinde kimsenin bulunmadığı çöldür.
43. Erkeklerden **الأَبْلَدُ**: kaşları bitişik olmayan kimsedir.
44. Ve **البَلْدةُ** ve **البُلدةُ**: iki kaş arasıdır.
45. Ve **البُلْدةُ**: **الفُلْجَة**’nin üstündedir.
46. Ve **البُلْدةُ**: **البُلْجَة** miktarıncadır.
47. **البَلْدَةُ** ve **البُلْدةُ**: iki kaş arasının saflığıdır.
48. **البَلدةُ** ve **البُلدةُ**: iki kaşın bitişik olmamasıdır.
49. “**رجل أَبْلَدُ بَيِّنُ البَلَدِ**”; yani **أَبْلَجُ**; o, kaşları bitişik olmayan kimsedir.
50. **تَبَلَّدَ الصبحُ**: **كَتَبَلَّج**.
51. Ve **تَبَلَّدتِ الرَّوْضةُ**: çiçek açtı.
52. Ve **البَلْدةُ**: avuç içidir.
53. Ve **البَلْدةُ**: ayın menzillerindendir; **النعائم** ile **سَعْدِ الذابح** arasında, küçük yıldızlar dışında boşluktur.
54. Gökte **البَلْدَةُ**: içinde büyük yıldızlar bulunmayan, yıldız olmayan bir yerdir.
55. “**مِنْ بَعْدِ ما شَمِلَ البِلى أَبْلادَها**”: **اعتادها**: silinmeleri sebebiyle onu tanıyıncaya kadar ona tekrar tekrar baktı.
56. **بَلِدَ جِلْدُه**: onda **أَبْلادٌ** oldu.
57. **أَبْلَدَ** ve **تَبَلَّدَ**: ona şaşkınlık erişti.
58. **المَبْلُودُ**: şaşkın, fiili olmayan.
59. **التَّبَلُّدُ**: alkışlamadır.
60. **التَّبَلُّدُ**: iç yanmasıdır.
61. Adam **تَبَلَّدَ** **تَبَلُّداً**: içinde kimsenin bulunmadığı bir beldeye indiğinde, kendini iç yanmasına düşürdüğünde.
62. **المُتَبَلِّد**: yere düşen.
63. Develerden **البَليدُ**: hareket ettirme onu canlandırmayan.
64. **أَبْلَدَ** adam: binekleri **بليدةً** oldu.
65. **فرس بَليدٌ**: önde giden atlardan geri kaldığında.
66. **بَلَّدَ السحابُ**: yağmur yağdırmadı.
67. **بَلَّدَ الإِنسانُ**: cömertlik etmedi.
68. **رجلٌ أَبْلَدُ**: kaba yaratılışlıdır.
