# بلس (ب-ل-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Belas kıl keçesi demektir

- Harfler: ب - ل - س
- Kur'an'da: 16 geçiş · 16 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [إِبْلِيسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/siga/%D8%A5%D9%90%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8E.md) | إِفْعِيلَ | İblis | 8 | 8 | [2:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/2:34.md) |
| [مُبْلِسُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/siga/%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلُونَ | Ümidi kesenler | 3 | 3 | [6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/6:44.md) |
| [يَاإِبْلِيسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A5%D9%90%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8F.md) | يَاإِفْعِيلُ | Ey İblis | 2 | 2 | [15:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/15:32.md) |
| [إِبْلِيسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/siga/%D8%A5%D9%90%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A%D8%B3%D9%8F.md) | إِفْعِيلُ | İblis | 1 | 1 | [34:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/34:20.md) |
| [لَمُبْلِسِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/siga/%D9%84%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | لَمُفْعِلِينَ | Ümidi kesenler | 1 | 1 | [30:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/30:49.md) |
| [يُبْلِسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%90%D8%B3%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Ümidi keser | 1 | 1 | [30:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/30:12.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (70 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 8 ortak ayet · G² 48 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
2. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 36 · Edim dibalı deri demektir
3. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
4. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
5. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Bab kapı demektir
6. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Feth, kapının açılması demektir
7. [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fetr (te) Baş parmak ile işaret parmağı arasındaki mesafe…
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Kevn, tepe demektir
9. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Yaşlı adamdır
10. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
11. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Döllenmiş yumurta
12. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
13. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sûr
14. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
15. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
17. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ordu demektir
18. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beraber
19. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zerre toz demektir
20. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çadırın kurulduğu yer demektir
21. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bedr dolunay demektir
22. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
23. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
24. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
25. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
26. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Cürame hurma döküntüsü demektir
27. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
28. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
29. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bes besese dağınık taşlar demektir
30. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
31. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sicim bağıdır
32. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
33. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · El ve kol demektir
34. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yumruk demektir
35. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
36. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
37. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
38. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
39. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Bahçe demektir
40. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Veli arka demektir
41. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır
42. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
43. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
44. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Önce
45. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
46. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بلس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [يئس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md), [قنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7.md), [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md), [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir keder, baskı veya delilsizlik karşısında nutku tutulup ümitsizce susma, donup kalma ve hareket kabiliyetini yitirme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap, hesap anı veya hakikatle yüzleşme esnasında suçluların içine düştüğü mutlak çaresizlik, şaşkınlık ve ümitsizlik hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kibre kapılarak rahmetten kovulan ve hayırdan büsbütün ümidini kesen varoluşsal kopuş (İblis) ve bu kopuşun doğurduğu psikolojik çöküntü |
| Kritik Hata Riski | Kökü ve ondan türeyen «İblis» ismini yalnızca metafizik bir özel isim veya basit bir «üzüntü» olarak görüp; ontolojik hayret, delilsizlikten doğan mutlak sessizlik ve ümitsizlikten donakalma boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بل | Islaklık, temas, akma, gevşeme, bir durumdan diğerine süzülme ve yayılma; [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) (yerleşikleşme/donuklaşma), [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md) (içe çekip yutma), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) (son sınıra ulaşma) ve [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) (aşınma/yıpranma/denenme) köklerinde olduğu gibi bir sınırın veya durumun içine girip orada erime veya yoğunlaşma hareketi | س | Çekirdeğin taşıdığı süzülme ve gevşeme anlamına س harfinin tutunma, sürtünme ve keskinleşme niteliği eklenerek; durumun akıp gitmesi engellenmiş, hareket bir noktada tıkanarak derin bir sessizliğe, içe kapanmaya, hayret ve ümitsizlik içinde donup kalmaya dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Varlığın veya durumun bir sınır, mahfaz veya iç uzay içine hapsolmasını, durumun kendi içine kapanmasını temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen bir yönlendirmeyi, sevk edici gücü veya durumun kaçınılmaz bir sınıra doğru itilmesini simgeler. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir noktada saplanıp kalmayı, sürtünmeyi, takılmayı ve direncin kırılarak hareketsiz kalışını ifade eder. |
| بلس | İçsel bir baskı altına girip sevk edildiği sınırda takılıp donakalma | Bireyin iç dünyasında (ب) karşılaştığı ezici bir sevk ve baskı karşısında (ل) çaresizce takılıp kalması, ileri veya geri gidemeyerek susması ve ümidini keserek donuklaşması (س) hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin aşırı çiftleşme arzusu ve şehvet baskısı yüzünden böğürmeyi bırakıp sesini kesmesi ve öylece donup kalması (أبلست الناقة); ayrıca delili tükenen veya ağır bir yük altında kalarak ne cevap vereceğini bilemeyip nutku tutulan kimsenin suskunluğu. Farsçadan ödünçlenen kaba dokunmuş kıl çuval veya keçe (البَلاس) anlamı da somut kapanma bağlamında erken dönemde yerleşmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Ahmer’in beytinde derin keder ve şaşkınlıktan dili tutulmuş kişi anlamında geçer: عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد / يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc’ın babası el-Accâc’ın şiirinde delili kesilip cevap veremeyen kişinin susması anlamında kullanılmıştır: قالَ: نَعَمْ أَعْرِفُهُ، وأَبْلَسا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بلس kökü, klasik sözlükbilimcilerin çoğunluğunca tek bir anlamsal köke (ye’s, nutkun tutulması, hayırdan ümidin kesilmesi) irca edilir. Kökün türevi olan «İblîs» kelimesinin etimolojisi konusunda filologlar iki ana çizgiye ayrılır. Birinci yaklaşım kelimenin saf Arapça olduğunu, hayırdan büsbütün ümidini kesmesi ve rahmetten tardedilmesi sebebiyle (أُبْلِسَ من رحمة الله) «if‘îl» vezninde türetildiğini savunur. İkinci yaklaşım ise kelimenin Grekçe «diabolos» (iftira atan, arayı bozan) kelimesinden Süryanice kanalıyla Arapçaya geçmiş bir ödünçleme olduğunu öne sürer; gayr-ı munsarif oluşu da alemiyet ve ucme illetlerine bağlanır. Bununla birlikte, Sami dillerinde kökün somut yansımaları (kaba örtü, çuval, yas ve keder giysisi olan keçe) mevcuttur; nitekim İbranicede «balas» (incir toplamak/yarmak) kökü ile Süryanice «blas» formları fonetik yakınlık gösterse de, Kur’an’daki kullanımın kavramsal ekseni tamamen içsel çöküntü, apışıp kalma ve ümitsizlik semantiği üzerine kuruludur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أبلس fiilinden türeyen sessizlik, ümitsizlik ve donakalma hali | Arap dilinin kendi iç kuralları içinde delilsiz kalıp susan, hayırdan ümidi kesilen kişi için kullanılan somut bedensel ve psikolojik tasvirdir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice keder, kaba örtü veya incirle ilgili kullanımlar | Kaba çuval (belâs) ve keder semantiği Sami havzasında temas halinde gelişmiştir; «İblis» lafzının bu kökle anlamsal meczedilişi güçlü bir iç Arapça tasarruftur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe «diabolos» (διάβολος) kelimesiyle fonetik ve kavramsal kesişme | «İblis» isminin yabancı menşeli olduğunu savunan dilciler bu kelimeyi Grekçe kökene bağlar; ancak kökün fiil ve sıfat formları (mublisûn) saf Sami ve Arap morfolojisine aittir. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Arthur Jeffery.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بلس | Anlamlı | Ümitsizliğe düşmek, nutku tutulmak | Şaşkınlık ve delilsizlik sebebiyle çaresizce donup kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%84.md) | Anlamlı | Yasaklamak, hapsetmek, şiddet göstermek | Bir şeyi rehin tutmak, helak ve cezaya teslim etmek, asık suratlı olmak | Kur'an'da geçer; baskı ve sınırlandırma yönüyle yakın ilişkilidir |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Anlamlı | Giymek, örtmek, karıştırmak | Bir nesneyi veya gerçeği başka bir şeyle örterek görünmez kılmak | Kur'an'da geçer; hakikatin perdelenmesi yönüyle irtibatlıdır |
| [لسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D8%A8.md) | Anlamlı | Sokmak, ısırmak, yalamak | Zehirli böceğin sokması, acının bedene aniden sirayet etmesi | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Salıvermek, uzatmak, yol | Yağmurun veya elbisenin aşağı sarkması, üzerinde yürünmeye açık açık yol | Kur'an'da geçer; serbest akış ve yol imgesidir |
| [سلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Çekip almak, soymak, yoksun bırakmak | Bir şeyin üzerindeki örtüyü veya hakkı zorla çekip almak | Kur'an'da geçer; varlığın imkândan yoksun bırakılması yönüyle hedef kökle zıttır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بلس | Merkez | Çaresizlikten donakalma ve ümidi kesme | Beklenmedik bir baskı, azap veya delilsizlik karşısında nutku tutularak büsbütün sessizleşme | Hem içsel tükenişi hem dışsal donukluğu ve suskunluğu aynı anda ifade eder |
| [يئس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) | Komşu | Ümidin kesilmesi | Bir şeyin gerçekleşme ihtimalinden zihnen ve kalben tamamen vazgeçme | بلس kökündeki dehşet, şaşkınlık ve nutkun tutulması boyutunu her zaman içermez; yalın ümitsizliktir |
| [قنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7.md) | Komşu | İleri derecede ye's ve karamsarlık | Ümitsizliğin dışa vuran, insanı hareketsiz bırakan şiddetli hüzün ve bezginlik boyutu | Kederin ağırlığına odaklanır; بلس kökündeki gibi delilsiz kalıp susma şartı yoktur |
| [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) | Komşu | Suskunluk | Bilerek veya iradi olarak söz söylemeyi terk etme | بلس kökündeki suskunluk iradi değil, şok ve çaresizlik sonucu dilin tutulmasıdır |
| [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) | Zıt | Ümit ve beklenti | Hayırlı bir neticeyi arzu ve ümitle bekleyerek geleceğe yönelme | بلس kökündeki mutlak tıkanma ve ye'sin tam karşıtıdır; hareketi ve güveni doğurur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بلس | أبلس / يئس وسكت من شدة الحيرة | Beklenmedik bir felaket veya hüccetsizlik karşısında ümidini kesip donakalmak | Kesin |
| Latince | Desperare, obmutescere | Ümidini kesmek, dili tutulup susmak | Desperare yalnızca ümitsizliği verirken, obmutescere sessizlik yönünü karşılar; kökün iki boyutunu tek sözcük karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | Despair, dumbfounded, despondent | Ümitsizliğe düşmek, şaşkınlıktan dili tutulmak | Dumbfounded şaşkınlık ve donakalmayı, despondent ise derin ümitsizliği karşılar; Kur'an'daki iki boyutu birlikte taşırlar | Güçlü |
| Almanca | Verzweifeln, verstummen | Çaresizce ümitsizliğe düşmek, nutku tutulmak | Verzweifeln varoluşsal ye'si, verstummen ise şok karşısındaki suskunluğu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Être consterné, désespérer | Dehşete kapılıp donakalmak, ümitsizliğe düşmek | Consterné kelimesi tam olarak zihnin felç olması ve nutkun tutulması durumunu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| إبليس (İsm-i has) | Kibri yüzünden ilahi emre karşı gelen ve rahmetten ümidini kesen varlık | Âdem’e secde emrine karşı direniş ve şeytanın ontolojik adı bağlamında (örnek: Bakara [2:34](https://lisan.digital/tr/ayet/2:34.md), İsrâ [17:61](https://lisan.digital/tr/ayet/17:61.md), Tâhâ [20:116](https://lisan.digital/tr/ayet/20:116.md), Sâd [38:74](https://lisan.digital/tr/ayet/38:74.md)) |
| مبلسون / مبلسين (İsm-i fâil) | Beklenmedik azap karşısında nutku tutulan, apışıp kalan ve ümidini kesen suçlular | Ansızın gelen ilahi azap, kıyamet ve cehennem azabı bağlamında (örnek: En'âm [6:44](https://lisan.digital/tr/ayet/6:44.md), Mü'minûn [23:77](https://lisan.digital/tr/ayet/23:77.md), Zuhruf [43:75](https://lisan.digital/tr/ayet/43:75.md)) |
| يبلس (Muzâri fiil) | Kıyamet koptuğunda günahkârların şaşkınlıktan susması ve ümidini yitirmesi | Kıyametin kopuş anındaki dehşet ve suçluların savunusuz kalması bağlamında (örnek: Rûm [30:12](https://lisan.digital/tr/ayet/30:12.md)) |
| مبلسين (Yağmur öncesi durum) | Kuraklık ve çaresizlik sebebiyle ümitsizliğe düşen kimseler | Rahmet yağmuru inmeden önceki psikolojik çaresizlik ve kuraklık bağlamında (örnek: Rûm [30:49](https://lisan.digital/tr/ayet/30:49.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın mahiyeti, isyanı, hür irade ve ye's kavramı | İblis’in meleklerden mi yoksa cinlerden mi olduğu ve ilahi rahmetten mutlak ümitsizliğin küfür sayılıp sayılmayacağı tartışması | Rahmetten ebediyen kovulma, kibir sonucu donuklaşan küfür hali |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve ye's halinin beyana etkisi | Ağır şok, tehdit veya ölüm anındaki donakalma (iblas) halinin ikrar ve irade beyanlarına hukuki geçerlilik kazandırıp kazandırmayacağı | İradeyi felç eden suskunluk ve şaşkınlık durumu |
| Tefsir | Kıyamet sahneleri ve azap psikolojisi | Mücrimlerin hüccetlerinin kesilmesi, söyleyecek hiçbir mazeret bulamayarak sessizliğe gömülmeleri | Ani felaket karşısında bütün savunma mekanizmalarının çökmesi |
| Hadis | Şeytanın hileleri ve ye'se düşmenin nehyi | Kulun günahta ısrar ederek Allah’ın rahmetinden iblas haline (ümitsizliğe) girmesinin yasaklanması | Tevbe kapısının kapanması zannından doğan manevi felç |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Rahmet-gazap dengesi | Varoluşsal ümitsizlik ve kibir | Kulun ilahi rahmetle bağını koparıp kendi dar benliğinde donup kalması | İblisleşme, kulun bağışlanma ve tekâmül ümidini yitirerek isyanda kilitlenmesidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikat karşısındaki tutum | Delilsizlik ve zihni felç | Bâtıl iddianın kesin delil (bürhan) karşısında susması | Hakikatin kesin delili karşısında bâtıl fikir hiçbir argüman üretemez ve donakalır. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet krizi | Meşruiyetin tükenmesi ve halkın apatiye girmesi | Zulmün ani çöküşü veya zalimlerin hesap anında nutkunun tutulması | Zorba iktidarlar nihai hesap anında hiçbir gerekçe ileri süremeyerek mefluç olurlar. | Güçlü |
| İktisadi | Kriz ve iflas ortamı | Donuklaşma, likidite krizi ve güven tükenişi | Piyasanın tıkanması ve ekonomik aktörlerin ümitsizliğe kapılarak faaliyetlerini durdurması | Güvenin yok olduğu noktada iktisadi sistemdeki akış durur; aktörler geleceğe dair ümidi keserek donar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropinin maksimuma ulaşması veya sistemin mutlak sıfır noktasında donması (termodinamik durağanlık) | Sisteme dışarıdan enerji akışının kesilmesiyle tüm moleküler hareketin durması, dinamizmin sıfırlanarak durumun kilitlenmesi halidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katatoni, bilişsel kilitlenme veya derin apati (psikolojik şok) | Aşırı travmatik bir uyaran karşısında bireyin kaçma veya savaşma mekanizmasını yitirerek tepkisizleşmesi, nutkunun tutulması ve donup kalmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca şeytanın özel ismi (İblis) olarak algılamak veya ayetlerdeki مبلسون ifadesini sıradan bir «üzüntü» ya da «can sıkıntısı» derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; hakikatin apaçık ortaya çıkması karşısında mazeretsiz kalmayı, ani baskınla gelen ilahi adalet karşısında tüm hareket imkânlarının tükenişini ve kişinin kendi cürmü içinde donup kalarak susmasını kapsayan çok katmanlı bir bilişsel ve varoluşsal çöküşü anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde suçluların içine düştüğü durumun dehşeti kavranamaz; İblis’in varoluşsal trajedisi ile mücrimlerin kıyametteki psikolojik felci arasındaki doğrudan kavramsal bağ koparılır ve hesap gününün sarsıcı adaleti sıradanlaştırılır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, Kur'an'ın ontolojik çatışma merkezinde yer alan İblis şahsiyeti ile cehenneme sürüklenen inkârcıların ortak psikolojisini aydınlatır. İnsanın ilahi rahmetle irtibatı koptuğunda kibrin nasıl nihai bir donukluğa ve çaresizliğe dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem ile İblis kıssasının anlatıldığı ayetlerde, ansızın gelen azapla yok edilen geçmiş kavimlerin son anlarını bildiren uyarılarda ve kıyamet günü günahkârların hesap sırasındaki suskunluğunu tasvir eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İblis kelimesinin salt harici ve anlaşılmaz bir mitolojik figür olmadığını; bizzat rahmetten ümidi kesme, kibre saplanıp donakalma ve mazeretsiz kalma halinin ontolojik adı olduğunu fark ettirir. Ayrıca cehennem azabının sadece fiziksel değil, aynı zamanda korkunç bir bilişsel şok ve suskunluk olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ezici bir baskı, keder veya delilsizlik karşısında nutku tutularak donakalmak, devenin aşırı istekten böğürmeyi kesip susması gibi ses ve hareket yetisini bütünüyle yitirmek.
- Soyut anlam: İlahi hakikat ve hesap karşısında bâtılın tüm gerekçelerinin sıfırlanması, kişinin içine düştüğü telafisiz çaresizlik yüzünden hayırdan ve rahmetten ümidini büsbütün keserek kilitlenmesi.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal kopuşun nihai noktası; enerjisi ve meşruiyeti sıfırlanmış bir sistemin tepki veremez hale gelip çökmesi, ontolojik ve psikolojik kilitlenme.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{\Delta t \to 0} \left[ \Psi(t + \Delta t) \cdot \left(1 - \Theta\left(\frac{R}{A}\right)\right) \right] = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Psi(t)$ bireyin veya sistemin dinamik irade ve hareket kapasitesini, $R$ sistemin sığındığı mazeret ve gerekçe rezervini, $A$ ise ansızın çarpan mutlak ilahi hüküm veya azap şiddetini temsil eder. $\Theta$ basamak fonksiyonu olup, mazeret ve delil oranının sıfıra yaklaşmasıyla ($R \to 0$) sistemin hayatta kalma ve tepki verme potansiyeli aniden çöker; sonuç sıfır düzeyinde bir suskunluk, hareket kabiliyetinin yitimi ve mutlak donakalma hali olan $S(t) = 0$ (iblas) durumudur.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/2:34.md) — إِبْلِيسَ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Hani meleklere: Adem’e secde edin demiştik de onlar hemen secde edivermişlerdi. Sadece şeytan kaçınmış, büyüklük taslamış ve kafirlerden olmuştu.

### [En'am 6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/6:44.md) — مُبْلِسُونَ

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilen o şeyler yüzünden sevinince; onları, ansızın yakaladık ve bütün ümitlerinden mahrum kaldılar.

### [Araf 7:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/7:11.md) — إِبْلِيسَ

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; sizi yarattık, sonra size şekil verdik, sonra da meleklere dedik ki: Adem’e secde edin. Hemen secde ettiler. Ancak İblis müstesna. O, secde edenlerden olmadı.

### [Hicr 15:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/15:31.md) — إِبْلِيسَ

إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Ancak İblis secde edenlerle beraber olmaktan çekinerek dayattı.

### [Hicr 15:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/15:32.md) — يَاإِبْلِيسُ

قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Ey İblis, sen neden secde edenlerle beraber değildin?

### [İsra 17:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/17:61.md) — إِبْلِيسَ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا

Meal (IK): Hani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. Onlar secde etmilerdi. Sadece İblis müstesna. Ve demişti ki: Çamurdan yaratmış olduğuna mı secde edeceğim?

### [Kehf 18:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/18:50.md) — إِبْلِيسَ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا

Meal (IK): Hani meleklere; Adem’e secde edin, demiştik de İblis’ten başka hepsi secde etmişti. O ise, cinnlerden olduğu için Rabbının emrinden dışarı çıkmıştı. Şimdi siz, beni bırakıp da size düşman olan, onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bedeldir bu.

### [Taha 20:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/20:116.md) — إِبْلِيسَ

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى

Meal (IK): Hani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. İblis’ten başka hepsi secde etmiş, o ise dayatmıştı.

### [Müminun 23:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/23:77.md) — مُبْلِسُونَ

حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Sonunda onlara şiddetli bir azab kapısı açtığımızda şaşkına dönüp ümitsiz kalıverdiler

### [Şuara 26:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/26:95.md) — إِبْلِيسَ

وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ

Meal (IK): İblis’in askerleri de topluca.

### [Rum 30:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/30:12.md) — يُبْلِسُ

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): Kıyametin kopacağı gün, suçlular susacaklardır.

### [Rum 30:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/30:49.md) — لَمُبْلِسِينَ

وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ

Meal (IK): Halbuki daha önceden kendilerine yağmur indirilmesinden kesin olarak ümitlerini kesmişlerdi.

### [Sebe 34:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/34:20.md) — إِبْلِيسُ

وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkarmış ve mü’minlerden bir topluluk hariç ona tabi olmuşlardır.

### [Sad 38:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/38:74.md) — إِبْلِيسَ

إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Yalnız İblis, büyüklük tasladı ve kafirlerden oldu.

### [Sad 38:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/38:75.md) — يَاإِبْلِيسُ

قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Ey İblis, iki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Böbürlendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?

### [Zuhruf 43:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/ayet/43:75.md) — مُبْلِسُونَ

لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Azablarına ara verilmeyecek ve orada tamamen ümitsiz kalacaklardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Belas kıl keçesi demektir.
Ağzı geniş çuval demektir. “Fuls” dirhemin küçük birimine denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين واللام والباء معهما
س ل ب، ل س ب، ب ل س، ل ب س، س ب ل، ب س ل مستعملات
سلب:
كلُّ لِباسٍ على الإنسانِ سَلَبٌ، وسَلَبَ يَسُلُبُ: أخَذَ سَلَبَه، والسَّلَبُ: ما يُسْلَبُ به، والجميع الأسلاب.
والسَّلوب من النّوق: التي يؤخَذُ ولدها، وجمعه سَلائب.
وقيل: هي الناقة إذا أَلْقَت ولَدَها لغير تَمامٍ وجمعه سُلُبٌ، وأَسْلَبَتْ: فَعَلَت ذلك ويقال للشّاء أَسْلَبَتْ.
ويقال: السُّلُبُ: الطِّوال، وفَرَسٌ سَلِبُ القَوائِم وبعير مثلُه والسَّليبُ: الشجرةُ أُخِذَتُ أغصانُها ووَرَقُها.
وامرأة مُسَلِّبٌ: سَلَّبَت على زوجها أو غيره أي مُحِدٌّ.
وفَرَسٌ سَلبُ القوائِمِ: خَفيفُ نقلِها. ورجل سَلْبُ اليَدَيُنِ بالطعْنِ: خفيفُهما.
وثَورٌ سَلْبُ القَرْن بالطعْن أي خفيفُه.
وشَجَر السَّلَب يكون فيه اللِّيف الأبيض، الواحدة سَلَبَةٌ، هُذَليّة.
والسَّلَبُ: ليف المُقل وهو المَسَدُ.
لسب:
لَسَبَته الحَيّةُ تلسِبُه لَسْباً.
وجَوْزٌ لَسِبٌ لَصِبٌ نقيض الفَرِك.
ولَسِبتُ السَّمْنَ ألْسَبُهُ لَسْباً لَعِقتُه.
بلس:
المُبْلِسُ: الكئيبُ الحزين المُتَنَدِّم.
وسُمِّي إِبليسَ لأنَّه أُبِلسَ من الخَيْر أي أُوِيسَ، وقيل: لُعِن.
والمُبلِسُ: البائِسُ.
والبَلَسانُ: شَجَرٌ حَبُّه يجعَل في الدَّواءِ، ولحَبِّه دُهْنٌ يُتنافَس فيه.
لبس:
اللِّباسُ: ما وارَيْتَ به جَسَدَك، ولباسُ التَّقّوى: الحَياءُ، ولَبِسَ يَلْبَس.
واللَّبْسُ: خَلط الأمور بعضِها ببعضٍ إذا التَبَسَتْ.
واللَّبُوسُ: الدِّرْع، وكلُّ ما تَحَصَّنْتَ به، قال:
البَسْ لكلِّ حالةٍ لَبُوسَها
وثوبٌ ومُلاءةٌ لَيسٌ، وجمعه لُبُسٌ لأنه مفعول.
واللِّبسةُ: ضَرَبٌ من الثياب، ولَبِسَ لُبْساً ولُبسَةً واحدةً.
واللَّبَسةُ: بقلةٌ.
سبل:
المُسْبِلُ: اسم خامِس سِهامِ القِداح.
والسبيل: يذكَّر ويؤنَّث، وجمعه سُبُل.
والسابلةُ: المختلفةُ في الطُّرُقات للحوائج، وجمعه سوابِلُ.
وسبيلٌ سابلٌ كقولهم: شِعْرٌ شاعِرٌ.
والسَّبَلةُ: ما على الشَّفةِ العُليا من الشَّعر تَجمَعُ الشاربَيْنِ وما بينَهما، وامرأة سَبْلاء: لها هناك شَعْرٌ. وسَبَلَتِ المرأة: نَبَتَتْ سَبَلَتُها.
والسَّبَلُ: المَطَرُ.
والسَبُّولة: سُنْبلةُ الذُّرَةِ والأَرُزّ. وأَسْبَلَ الزَّرعُ أي سَنبَلَ.
والفَرَسُ أَسبَلَ ذَنَبَه، والمرأةُ اسبَلَتْ ذَيلَها.
ورجل مِسبال: عادتُه إِسبالُ ثِيابه أي إرساله.
وطريق مَسْبُول أي مَسْلوكٌ.
وسَبَّلْتُ مالاً في سبيل اللهِ أي وَقَفْتُه.
والسِّبال جمع السابِل.
وسبلل بَلدةٌ.
بسل:
بَسَلَ يبسُلُ بُسُولاً فهو باسِلٌ، وهو عُبُوسة الشجاعة والغَضَب، أسَدٌ باسلٌ. واستَبسَلَ الرّجُلُ إذا وطَّنَ نفسَه عليه واسْتَيْقن به.
وأَبْسَلَ نفسَه للموتِ: وَطَّنَها عليهت واستَيقَنَ به.
والانسانُ يُبسِلُ بعملِه إِبسالاً أي يخذُل ويُوكَل إليه، ويُبسِلُ: يُسلِمُ.
والبَسْلُ: المُحَرَّم الذي لا تُتَأوَّلُ حُرْمتُه، قال:
سوادٌ دَجُوجيٌّ وبَسلُ مُحَرَّم
والبَسْلُ: الحَلالُ، قال:
دمي إنْ أُسيغَتْ هذه، لكُمُ بَسْلُ
وبَسَلْتُ الراقي: أعطيتُه بُسْلَتَه، وهو ما يُعْطَى على رُقْيتِه، وابتَسَلَ الراقي: أخَذَ على رُقيَتِه.
وإذا دَعَا الرجلُ على صاحبه يقول: قَطَعَ اللهُ مَطاكَ، فيقول الآخرُ: بَسْلاً أي آمين وانشد:
لا خابَ من نَفْعِكَ من رَجاكا
بَسلا وعادَى اللهُ من عاداكا

##### Türkçe

باب **السين** و**اللام** و**الباء** معهما
**س ل ب**، **ل س ب**، **ب ل س**، **ل ب س**، **س ب ل**، **ب س ل** kullanımdadırlar.

**سلب**:
İnsanın üzerinde olan her **لِباس** bir **سَلَب**’dır; ve **سَلَبَ يَسُلُبُ**: onun **سَلَب**’ını aldı. Ve **السَّلَبُ**: onunla soyulan şeydir; hepsi **الأسلاب**’dır.
Develerden **السَّلوب**: yavrusu alınan (dişi deve)dir; çoğulu **سَلائب**’dir.
Ve denildi ki: o, tamam olmadan yavrusunu atan dişi devedir; çoğulu **سُلُبٌ**’dur. Ve **أَسْلَبَتْ**: bunu yaptı; ve koyun için de **أَسْلَبَتْ** denir.
Ve denilir: **السُّلُبُ**: uzunlar (uzun boylular)dır. Ve **فَرَسٌ سَلِبُ القَوائِم** ve onun gibi bir deve; ve **السَّليبُ**: dalları ve yaprakları alınmış ağaçtır.
Ve **امرأة مُسَلِّبٌ**: kocası veya başkası üzerine **سَلَّبَت**; yani yas tutan (kadın).
Ve **فَرَسٌ سَلبُ القوائِمِ**: onların (ayaklarının) hareketi hafiftir. Ve **رجل سَلْبُ اليَدَيُنِ بالطعْنِ**: ikisi (elleri) hafiftir.
Ve **ثَورٌ سَلْبُ القَرْن بالطعْن**: yani onun (boynuzunun) hafifidir.
Ve **شَجَر السَّلَب** içinde beyaz lif bulunur; bir tanesi **سَلَبَةٌ**’dir; Hüzeylî (lehçesi).
Ve **السَّلَبُ**: **المُقل**’ün lifi; o da **المَسَدُ**’dur.

**لسب**:
**لَسَبَته** yılan onu **تلسِبُه** **لَسْباً** (ısırdı/soktu).
Ve **جَوْزٌ لَسِبٌ لَصِبٌ**: **الفَرِك**’in zıddıdır.
Ve **لَسِبتُ السَّمْنَ ألْسَبُهُ لَسْباً**: onu yaladım.

**بلس**:
**المُبْلِسُ**: kederli, hüzünlü, pişman.
Ve ona **إِبليسَ** adı verildi; çünkü hayırdan **أُبِلسَ** edildi; yani ümitsiz bırakıldı; ve denildi ki: lânetlendi.
Ve **المُبلِسُ**: yoksul.
Ve **البَلَسانُ**: tanesi ilaca konulan bir ağaçtır; ve tanesinin bir yağı vardır, onda rekabet edilir.

**لبس**:
**اللِّباسُ**: bedenini onunla örttüğün şeydir; ve **لباسُ التَّقّوى**: hayâdır. Ve **لَبِسَ يَلْبَس**.
Ve **اللَّبْسُ**: işler birbirine karıştığında, şeyleri birbirine karıştırmaktır.
Ve **اللَّبُوسُ**: zırhtır; ve kendisiyle korunduğun her şeydir. Dedi ki:
البَسْ لكلِّ حالةٍ لَبُوسَها
Ve **ثوبٌ** ve **مُلاءةٌ لَيسٌ**; çoğulu **لُبُسٌ**’tur; çünkü o mef‘ûldür.
Ve **اللِّبسةُ**: elbiselerden bir türdür; ve **لَبِسَ** bir **لُبْساً** ve bir **لُبسَةً** (bir defa) giydi.
Ve **اللَّبَسةُ**: bir ot (sebze)dir.

**سبل**:
**المُسْبِلُ**: **القِداح** oklarının (fal oklarının) beşinci okunun adıdır.
Ve **السبيل** müzekker de gelir müennes de; çoğulu **سُبُل**’dür.
Ve **السابلةُ**: ihtiyaçlar için yollarda gidip gelenlerdir; çoğulu **سوابِلُ**’dir.
Ve **سبيلٌ سابلٌ**; onların “**شِعْرٌ شاعِرٌ**” demeleri gibi.
Ve **السَّبَلةُ**: üst dudak üzerindeki, iki bıyığı ve aralarındakini toplayan kıldır. Ve **امرأة سَبْلاء**: orada kılı vardır. Ve **سَبَلَتِ المرأة**: onun **سَبَلَتُها** bitti.
Ve **السَّبَلُ**: yağmurdur.
Ve **السَبُّولة**: mısırın ve pirincin başağıdır. Ve **أَسْبَلَ الزَّرعُ**: yani başak verdi.
Ve at kuyruğunu **أَسبَلَ** etti; ve kadın eteğini **اسبَلَتْ** etti.
Ve **رجل مِسبال**: âdeti elbiselerini **إِسبالُ** etmektir; yani salıvermesidir.
Ve **طريق مَسْبُول**: yani yürünmüş (kullanılmış)tır.
Ve **سَبَّلْتُ مالاً في سبيل اللهِ**: yani onu vakfettim.
Ve **السِّبال**: **السابِل**’in çoğuludur.
Ve **وسبلل** bir beldedir.

**بسل**:
**بَسَلَ يبسُلُ بُسُولاً**; o **باسِلٌ**’dir; o, yiğitliğin ve öfkenin asıklığıdır; **أسَدٌ باسلٌ**. Ve **استَبسَلَ الرّجُلُ**: kendini ona alıştırdığı ve ona kesin kanaat getirdiği zaman.
Ve **أَبْسَلَ نفسَه للموتِ**: onu buna alıştırdı ve ona kesin kanaat getirdi.
Ve insan ameliyle **يُبسِلُ** **إِبسالاً**: yani yüzüstü bırakılır ve ona havale edilir; ve **يُبسِلُ**: teslim eder.
Ve **البَسْلُ**: hürmeti te’vil edilmeyen haramdır. Dedi ki:
سوادٌ دَجُوجيٌّ وبَسلُ مُحَرَّم
Ve **البَسْلُ**: helâldir. Dedi ki:
دمي إنْ أُسيغَتْ هذه، لكُمُ بَسْلُ
Ve **بَسَلْتُ الراقي**: ona **بُسْلَتَه** verdim; o, rukyesi karşılığında verilen şeydir. Ve **ابتَسَلَ الراقي**: rukyesi karşılığında aldı.
Ve adam arkadaşına beddua ettiğinde “**قَطَعَ اللهُ مَطاكَ**” der; öteki “**بَسْلاً**” der; yani âmin. Ve şu beyit okundu:
لا خابَ من نَفْعِكَ من رَجاكا
بَسلا وعادَى اللهُ من عاداكا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَبْلَسَ من رحمة الله، أي يَئِسَ. ومنه سمِّي إبْليسُ، وكان اسمه عَزازِيلُ. والإِبْلاسُ أيضاً: الانكسار والحزن. يقال: أَبْلَسَ فلانٌ، إذا سكتَ غمَّاً. وأَبْلَسَتِ الناقة، إذا لم تَرْغُ من شدّة الضَبَعَةِ، فهي مِبْلاسٌ. والبَلَسُ بالتحريك: شيء يشبِه التين يكثر باليمن. وأهلُ المدينة يسمون المِسْحَ بَلاساً، وهو فارسيّ معرّب. ومن دعائهم: أرانيك الله على البُلُسِ بالضم، وهي غرائر كبارٌ من مسوحٍ يُجعل فيها التين، ويُشَهَّرُ عليها مَنْ يُنَكَّلُ به وينادى عليه.

##### Türkçe

**أَبْلَسَ** Allah’ın rahmetinden; yani ümitsizliğe düştü. Ondan dolayı **إبْليسُ** adlandırıldı; onun adı **عَزازِيلُ** idi. **الإِبْلاسُ** da: kırılma ve hüzün(=keder). Denir ki: **أَبْلَسَ** falan kimse; kederden sustuğu zaman. Ve **أَبْلَسَتِ** dişi deve; **الضَبَعَةِ** şiddetinden böğürmediği zaman; o hâlde o, **مِبْلاسٌ**tır. Ve **البَلَسُ** (harekeli olarak): incire benzeyen bir şey; Yemen’de çok olur. Ve Medine halkı **المِسْحَ**a **بَلاساً** der; o, Arapçalaştırılmış Farsçadır. Ve dualarından: “Allah seni **البُلُسِ** (ضم ile) üzerinde göstersin”; o, içine incir konulan **مسوحٍ**dan büyük torbalardır; ve onun üzerinde, kendisiyle ibret verilecek kimse teşhir edilir ve ona seslenilerek ilan edilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ل ب
سلب ، سبل ، لسب ، لبس ، بلس ، بسل .
سلب : قال الليث : السَّلَب : ما يُسْلَب به والجميعُ الأَسْلاب ، وكلُّ شيء على
الإنسان من اللباس فهو سَلَب ، والفعل سَلَبْتُه أسلُبه سلَباً : إذا أخذتَ سَلَبه . قال : والسَّلوب من النوق الَّتي ترمِي بوَلدِها . وقد أسلبتْ ناقتكُم ، وهي سَلوب : إذا ألقتْ ولدَها قبل أن يتمّ ، والجميعُ السلاَّئب .
اللّحياني : امرأةٌ سَلُوب وسَليبٌ : وهي الّتي يموت زوجُها أو حميمُها فتسَلَّب عليه .
وقال أبو زَيْد : يقال للرّجل ما لي أراكَ مُسْلَباً : وذلك إذا لم يَألَفْ أحداً ولا يَسكُن إليه ، وإنما شُبّه بالوحش ، يقال : إنّه لوحشيّ مُسْلَب ، أي : لا يألَف ولا تنكسر نفسُه .
وفي حديث ابنِ عمَر : أن سعيدَ بنَ جُبير دخل عليه وهو متوسِّد مرْفَقَة أَدَمٍ حَشْوها لِيفٌ أو سَلَب .
قال أبو عُبيد : سألتُ عن السَّلَب فقيل : ليْس بلِيف المُقْل ، ولكنّه شجرٌ معروف باليَمَن يُعمل منه الحبال وهو أجْفَى من ليفِ المُقْل وأصلَبُ .
وأَنشَد شمِر في السَّلَب :
فَظلَّ يَنزعِ منها الجِلْد ضَاحِية
كما يُنَشْنِشُ كَفُّ الفاتِل السَّلَبا
قال : يُنشنِش أي يُحرِّك .
قال شمر : والسَّلَبُ : قِشْرٌ من قُشور الشجر يُعمَل منه السِّلال ، يقال لِسوقه سوقُ السَّلاّيين ، وهي بمكةَ معروفة .
وقال الليث : السَّلَب : لِيف المُقْل ، وهو أبيَض .
قلتُ : غَلِط اللّيث فيه ، وشجرةٌ سُلُبٌ : إذا تَناثَر ورَقُها ؛ قال ذو الرمّة :
أو هَيْشَرٌ سُلُب
قال شمِر : هَيْشَرٌ سُلُبٌ : لا قِشْرَ عليه . ويقال : اسْلبْ هذه القَصَبة ، أي : قَشِّرها ، وسَلَبُ القصبَةِ والشَّجَرة قِشْرها . وسَلَبُ الذبيحة : إهابُها ورأسُها وأكارِعُها وبطنُها . وسَلبُ الرجل : ثيابُه .
وقال رؤبة :
يَراعُ سَيْر كاليَراعِ الأَسْلَب
اليَراعُ : القَصَب ، والأَسْلابُ : الّتي قد قُشِرت ، وواحد الأسلاب سَلَب وسَلِيب .
أبو عبيد : السُّلُب : الثِّياب السُّود التي تَلبَسها النّساء في المآتم ، واحدُها سِلاَب ، وقال لَبيد :
يَخْمشْ حُرَّ أوجُهٍ صِحاح
في السُّلُب السُّود وفي الأَمْساح
وامرأةٌ مسلِّبٌ : إذا كانت مُحِدَّاً تَلبَس الثّياب السُّودَ للحِداد .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : السَّلِبُ : الطويل . وقال الليث : فرسٌ سَلِبُ القوائِم : خفيفُ نَقْلِها . ورجُل سَلِب اليَدَين بالطَّعن والضَّرب : خفيفُهما . وثورٌ سَلبُ الطَّعْنِ بالقَرْنِ .
وقال غيره : فرسٌ سَلِبُ القوائم ، أي : طويلُها ، وهذا صحيحٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّلْبة : الجُرْدَة ، يقال : ما أَحسَن سُلْبتَها وجُرْدَتها . ويقال للسَّطر من النَّخل : أُسْلوب ، وكلُّ طريقٍ ممتدَ فهو أُسْلوب . قال : والأسلوبُ : الوجهُ والطّريق والمذهب ، يقال : أنتُم في أُسْلوبِ شَرّ ، ويجمع أَساليب .
وأَنشَد شمِر :
أُنوفُهمْ مِلْفَخْرِ في أُسْلُوبِ
أراد من الفَخْر ، فحَذَف النون .
أخبرنا ابن منيع قال : حدثنا محمد بن بكار بن الريان ، قال : حدثنا محمد بن طلحة عن الحكم بن عيينة عن عبد الله بن شداد بن الهاد عن أسماء بنت عميس أنها قالت : لما أصيب جعفر أمرني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( تسَلبي ثلاثاً ثم اصنعي ما شئت ) تسلّبي ، أي : البسي ثياب الحداد السود .
سبل : قال ابن السِّكّيت وغيرُه : السَّبيل الطّريق يؤنَّثان ويذكَّران ، قال الله تعالى : ( وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرُّشْدِ لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ) ( الأعراف : 46 ) ، وقال : ( قُلْ هَاذِهِ سَبِيلِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( يوسف : 108 ) ، وجمعُ السَّبيل سُبُل . وابنُ السبيل : المسافرُ الَّذي انقُطِع به وهو يريد الرجوعَ إلى بلدِه ولا يَجد ما يَتبلّغُ به ، فلَهُ في الصَّدَقات نصيب . وقولُ الله : ( وَفِى سَبِيلِ اللَّهِ ) ( التوبة : 60 ) ، أريدَ به الّذي يريد الغَزْوَ ولا يَجِد ما يُبلِّغه مَغْزاه فيُعطَى مِن سَهْمه .
وكلُّ سَبِيل أُريدَ به الله جلَّ وعزّ وفيه بِرٌّ فهو داخلٌ في سبيل الله . وإذا حَبَس الرجلُ عُقْدةً له وسَبّل ثمَرَها أو غَلتَها فإنّه يُسلَك بما سَبَّل سُبُل الخير ، يُعْطَى منه ابنُ السّبيل والفقيرُ والمجاهدُ وغيرُهم .
وقال الشافعيّ : سَهْمُ سبيلِ الله في آيَة الصَّدَقات يُعطَى منه من أراد الغَزْوَ مِن أهل الصَّدقة فقيراً كان أو غنيّاً . قال : وابنُ السَّبيل عندي : ابنُ السَّبيل من أهل الصَّدَقة الّذي يُريد بلداً غير بلدِه لأمر يلزمه . قال : ويُعطى الغازي الحَمولة والسّلاح والنفقةَ والكسوة . ويُعطى ابنُ السبيل قدر ما يبلّغه البلد الذي يريده في نفَقَته وحَمُولتَه .
وقال اللّحياني : المُسْبِل من قِداح المَيْسر : السادسُ وفيه ستّة فُروض ، وله غُنْم ستّة أَنصِباء إن فاز ، وعليه غُرْم ستّة أنصباء إن لم يَفُزْ ، وجمعُه المسَابِل .
وحدثنا السعدي قال : حدثنا إبراهيم بن هانىء ، قال : حدثنا عفان قال : حدثنا شعبة قال : أخبرني علي بن مدرك قال : سمعت أبا زرعة بن عمرو بن جرير يحدّث عن خرشة قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وآله : ( ثلاثة لا يكلمهم الله ولا ينظر إليهم
يوم القيامة ، ولا يزكيهم ) ، قال : قلت : ومن هم خابوا وخسِروا ؟ فأعادها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ثلاث مرات : المُسبل والمَنَّان والمُنفِّق سلعته بالحلف الكاذب .
قال ابن الأعرابي : المسبلُ : الذي يطوّل ثوبه ويرسله إلى الأرض ونحو ذلك .
قال النضر رواية أبي دواد .
قال الفراء في قوله : ( فَضَلُّواْ فَلاَ يَسْتَطِيعْونَ سَبِيلاً ) ( الإسراء : 48 ) ، قال : لا يستطيعون في أمرك حيلة .
وقوله عز وجل : ( لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ ) ( آل عمران : 75 ) ، كان أهل الكتاب إذا بايعهم المسلمون قال بعضهم لبعض : ليس للأميين يعني للعرب حُرمة أهل ديننا ، وأموالهم حِلٌّ لنا .
وقال الليث : السَّبُولة : هي سُنْبُلة الذُّرَة والأَرُزّ ونحوه : إذا مالت .
ويقال : قد أَسْبَلَ الذرعُ إذا سَنْبَل . والفرسُ يُسْبِل ذَنَبه ، والمرأةُ تُسْبِل ذَيْلَها .
قال : والسَّبَلَةُ : ما على الشَّفَة العُلْيا من الشَّعر بجمع الشارِبَين وما بينهما . والمرأةُ إذا كان لها هُناك شعر قيل : امرأةٌ سَبْلاء ، والسَّبَلُ : المطرُ المُسبِل .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : السَّبَلُ : أطرافُ السُّنْبُل .
ويقال : أَسبَلَ فلانٌ ثيابَه : إذا طوَّلها وأرسلَها إلى الأرض .
وأَسبَلَت السحابة : إذا أَرْخَتْ عَثانينَها إلى الأرض .
قال اللّيث : يقال : سَبَلٌ سابِلٌ ، كقولك : شِعْر شاعر ؛ اشتَقّوا له اسماً فاعلاً .
وفي الحديث : ( إنه وافر السَّبَلة ) .
قال أبو منصور : يعني الشعرات التي تحت اللَّحْي الأسفل .
والسَّبلةُ عند العرب : مقدَّم اللحية ، وما أسبل منها على الصدر .
يقال للرجل إذا كان كذلك : رجل أسْبَلُ ومسَبَّل .
والسابلةُ : المختلفةُ في الطُّرُقات في حوائِجهم والجميع السَّوابل .
وقال غيرُه : السَّبلةُ : مقدَّم اللِّحْية ، ورجُلٌ مُسَبَّلٌ : إذا كان طويلَ اللِّحية ، وقد سُبِّل تَسْبيلاً كأنه أُعْطِيَ سَبَلةً طويلة .
ويقال : جاء فلانٌ وقد نشرَ سَبَلَته : إذا جاء يتوعَّد ، وقال الشَّمّاخ :
وجاءَتْ سُلَيْمٌ قَضَّها بقَضيضها
تُنَشِّرُ حَوْلِي بالبقيعِ سِبَالَها
ويقال للأعداء : هم صُهْبُ السِّبال ، ومنه قولُه :
فظِلالُ السُّيوفِ شَيَّبْنَ رأْسي
واعتناقِي في القوْمِ صُهْبَ السِّبالِ
وقال أبو زيد : السَّبلة : ما ظَهَر من مقدَّم اللِّحية بعد العارِضين . والعُثْنُون : ما بَطَن .
قال : والسَّبلَة : المَنحر من البعير ، وهو التَّريبة ، وفيه ثُغْرة النَّحْر .
يقال : وجَأَ بشَفْرَته في سَبَلَتِها ، أي : مَنْحَرِها .
وإن بَعيرَك لحسَن السَّبلة : يريد رِقَّة خده .
قلتُ : وقد سمعتُ أعرابياً يقول : لَتَمَ بالتاء فلان في سَبلةِ بعيره : إذا نَحَره فطَعَن في نحرِه ؛ وكأنّها شَعَرات تكون في المَنْحر . وأسْبِيل : اسمُ بلد .
قال خَلَف الأَحمر :
لا أَرضَ إلاّ اسْبِيلْ
وكلُّ أرضٍ تَضْليلْ
وقال النَّمِر بنُ تَوْلَب :
بإسْبِيلَ ألقَتْ به أُمُّهُ
على رأسِ ذِي حُبُكٍ أَيْهمَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : السُّبْلةُ : المَطْرَةُ الواسعة .
وقال أبو زيد : السَّبل : المَطر بين السحاب والأَرض حين يَخْرُج من السحاب ولم يَصل إلى الأَرض . وقد أسبَلَتِ السماءُ إسْبالاً ، ومِثْل السَّبل العثانين ، واحدُها عُثْنون . ومَلأَ الإناءَ إلى سَبَلتِه ، أي : إلى رَأْسِه .
بسل : قال الله جلّ وعزّ : ( أُوْلَائِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ ) ( الأنعام : 70 ) .
قال الحسن : ( أُبْسِلُواْ ( أُسْلِمُوا بجرائرهم ، ) أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ ) ( الأنعام : 70 ) ؛ أي : تسلم للهلاك .
قال أبو منصور : أي لئلا تسلم نفس إلى العذاب بعملها . والمسْتَبْسِلُ : الذي يقع في مكروه ولا مخلص له منه ، فيستسلم موقناً لهلكه .
وأخبرَني المنذرِيُّ عن الأَسديّ عن الرِّياشي قال : حدّثنا أبو مَعْمَر ، عن عبدالوارث عن عمرو ، عن الحسن في قوله تعالى : ( أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ ) ( الأنعام : 70 ) قال : أُسلِموا .
قال : وأَنشدَنا الرِّياشيّ :
وإبْسالِي بَنِيَّ بغيرِ جُرْمٍ
بعَوْناه ولا بِدَمٍ مُراقِ
قال : وقال الشَّنْفَرَى :
هُنالِك لا أَرْجُو حَياةً تسرُّني
سَميرَ اللَّيالي مُبْسَلاً لجرَائري
أي : مُسلَماً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ في قوله : ( أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ ) ( الأنعام : 70 ) ، أي : تُحبَس في جهنّم .
وقال الفرّاء في قوله : ( أُوْلَائِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُواْ ) ( الأنعام : 70 ) ، أي : ارُتهِنوا ، ونحو ذلك قال الكَلْبيّ ، ورُوِي عنه أُهلِكوا . وقال مجاهد : فُضِحوا . وقال قَتادة : حُبِسوا .
وأخبرني المنذرِيّ عن أبي الهَيْثم أنّه قال : يقال : أَبْسَلْته بجَرِيرَتِه ، أي : أَسَلَمْتُه بها . قال : ويقال : جَزيْتُه بها . قال : وبسلْتُ الرّاقِيَ : أعطيتُه بُسْلَتَه ، وهي أجرتُه .
وأخبَرَني المنذريُّ عن المفضَّل بن سَلَمة أنَّه قال البَسْل من الأضداد . هو الحَرَام والحلال جميعاً ، وقال الأعشَى في الحَرام :
أجارَتَكُمْ بسْلٌ علينا مُخرَّمٌ
وجارَتُنا حِلٌّ لكمْ وحَلِيلُها
وقال ابن هَمّام في البسل بمعنى الحَلال :
أينفذ ما زِدْتُم وتُمحَى زِيادَتِي
دَمِي إن أجِيزَتْ هذه لكم بَسْلُ
وأخبرني ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : البَسْل : المُخَلَّى في هذا البيت .
وقال أبو طالب : البَسْلُ أيضاً في الكِفاية . والبَسْل أيضاً في الدُّعاء ، ويقال : بسْلاً له ، كما يقال : وَيْلاً له ، قال : وقال ثعلب : البَسل : اللَّحْيُ في المَلامِ ، رواه عن ابن الأعرابي .
ورَوَى أبو عمر عن ثَعْلب عن عمرو عن أبيه قال : البَسل : الحلال . والبَسلُ : الحرام . والبَسلُ : أخذُ الشيء قليلاً قليلاً ، والبَسلُ : عُصارة العُصْفُر والحِنّا ، والبَسلُ : الحَبْس .
وقال ابن هانىء : قال أبو مالك : البَسل يكون بمعنى حَلالٍ وبمعنَى حرام ، وبمعنى التَّوكيد في المَلام ، مِثْل قولِك تَبّاً .
قلتُ : سمعتُ أعرابيّاً يقول لابن له عَزَم عليه فقال له : عَسْلاً وبسْلاً ، أراد بذلك لَحْيَه ولَوْمَه .
وأخبَرَني المنذريُّ عن ابن الهيثم أنه قال : يقول الرَّجُل بسْلاً : إذا أراد أمِين في الاستجابة .
وقال الليث : بسل الرجلُ يَبْسل بسولاً فهو باسِل . وهي عُبوسَةُ الشّجاعة والغضب . وأَسَدٌ باسِلٌ . واستبسلَ الرجُل للموت : إذا وَطَّن نفسه عليه واستَيْقَنَ به . وابتَسل الرجُل : إذا أَخَذ على رُقْيته أَجْراً . قال : وإذا دعا الرجُل على صاحبه يقول : قَطَع الله مَطاكَ ، فيقول الآخَر : بسلاً بسلاً ، أي : آمين آمين ، وأَنشَد :
لا خابَ مِن نَفْعِك من رَجَاكَا
بَسْلاً وعادَى اللَّهُ مَن عاداكا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : ضَاف أعرابيٌّ قوماً فقال : ائتوني بكُسعٍ جَبِيزات وبَنسيلٍ من قَطَاميَ ناقس .
قال : والبسيلُ : الفَضْلة . والقَطَاميُّ : النَّبيذ .
قال : والناقس : الحامض . والكُسَع : الكِسَر . والجَبِيزَات : اليابسات .
وتَبَسَّل لي فلانٌ : إذا رأيتَه كَرِيهَ المَنظَر .
قال أبو ذؤيب :
وكنت ذنوب البئر لما تُبُسِّلت
أي : كرهت . ويجوز : لما تَبَسَّلت . وبَسّل فلان وجهه تبسيلاً : إذا كرّهه .
أبو عُبيد : البسالة : الشَّجاعة . والباسِلُ : الشديد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البسل : الشّدّة . والبسل : نَخْل الشيء في المُنخل . والبَسْل بمعنى الإيجاب .
وكان عمرُ يقول في آخِر دعائه : آمينَ وبَسْلاً ، معناه : يا رَبِّ إيجاباً .
وقال أبو عَمْرو : الحنظل المُبَسَّل : أن يُؤكَل وحدَه ، وهو يُحرِق الكَبِد ، وأَنشد :
بئسَ الطعامُ الحَنظَلُ المبَسَّلُ
تَيْجَعُ منه كَبِدي وأَكْسَلُ
بلس : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : البُلُس بضمّ الباء واللام العَدَس وهو البَلْسُ .
قال : والبَلَس : ثَمَرُ التِّين إذا أَدْرَك ، الواحدة بَلَسة .
قال : ويقال : اللّبنُ الذي يَسيل من خُضَر التِّين : النّسَل .
وقال أبو منصور : وكنت أَغفلت النسل في بابه فأتيته في هذا الباب .
أبو عُبيد عن أبي عُبَيدة قال : ومما دخل في كلام العَرَب من كلام فارس : المِسْحُ تُسَمِّيه البَلاَس بالباء المشبعة وجمعُه بُلُس .
قال غيره : يقال لبائعه : البَلاّس . وقال الفراء : المبلس : اليائس ، ولذلك قيل للذي يسكت عند انقطاع حجته ، ولا يكون عنده جواب : قد أَبْلَس ، وقال العَجّاج :
قال نَعَمْ أعرِفه وأبْلَسَا
أي : لم يُحْرِ إليَّ جواباً ، ونحو ذلك قال يونس وأبو عبيدة في المُبْلِس . وقيل : إنَّ إبليسَ سُمّيَ بهذا الاسم لأنّه لمّا أَوِيسَ مِن رَحمة الله أَبلَسَ إبلاساً .
وجاء في حديثٍ آخَرَ : ( من أحَبَّ أن يَرِقَّ قلبُه فليُدْمِن أكل البَلَس ) ، وهو التِّين ، إن كانت الرّواية بفتح الباء واللام ، وإن كانت الرّواية البُلْس فهو العَدَس .
وفي حديث عطاء : البُلْسنُ وهو العدس .
وقال اللّحياني : ما ذقتُ عَلوساً ولا بَلُوساً ، أي : ما أكلت شيئاً .
وقال الليث : مَلَسانٌ : شَجَرٌ يُجعَل حَبُّه في الدّواء ، قال : ولحَبّه دُهْن يُتَنافَس فيه .
قلتُ : بَلَسان : أَراه رُوميّاً .
وقال أبو بكر : الإبلاس : معناه في اللغة القنوط ، وقطع الرجاء من رحمة الله ، وأنشد :
وحضرتُ يوم خميس الأخماسْ
وفي الوجوه صفرةٌ وإبلاسْ
وقال : أبلس الرجلُ : إذا انقطع فلم تكن له حجة . وقال :
به هَدَى الله قوماً من ضلالتهم
وقد أُعِدّت لهم إذا أبلسوا سَقَرُ
لبس : قال الله جلّ وعزّ : ( وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ ) ( الأنعام : 9 ) ، يقال : لَبَسْتُ الأمرَ على القوم ألبِسه لَبْساً : إذا شَبهتَه عليهم وجعلتَه مُشكِلاً ، وكان رُؤَساء الكفّار يَلبِسُون على ضَعَفَتِهمْ في أمرِ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : هلاّ أنزِل إلينا مَلَك ؟ فقال الله تعالى : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً ) ( الأنعام : 8 ) ، فرأوا المَلَك رَجُلاً لكان يَلحَقهم فيه من اللَّبْس مِثْل ما لَحِق ضَعَفَتَهم منه .
وقال ابن السكّيت : اللَّبْس : اختلاط الأمر ، يقال في أمرهم لَبْس . قال : ويقال : كُشِفَ عن الهَوْدج لِبْسُه . قال : ولِبْس الكَعبة : ما عليها من اللِّباس ، وقال حُميدُ بن ثَور :
فلمّا كَشَفْن اللِّبْس عنه مَسَحْنَه
بأطرافِ طَفْلٍ زانَ غَيْلاً مُوَشَّمَا
يصف فرساً خدمته جواري الحي .
قال : ويقال : لبَسَت عليه الأمرَ فأنا أَلبِسه لَبْساً : إذا خَلَطْتَه عليه حتى لا يَعرفَ جِهتَه . ولبِسْت الثوبَ ألبَسه لُبْساً . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ ) ( الأنبياء : 80 ) ، قالوا : هي الدُّروع تُلبَس في الحَرْب . وثوبٌ لَبِيس : إذا أُكثِر لُبْسه . ومُلاءَةٌ لَبِيس بغير هاء .
وقال اللّيث : اللَّبَسة : بقْلة .
قلتُ : لا أَعْرِف اللَّبَسَة في البُقول ، ولم أَسمَع بها لغير اللّيث . واللِّبْسة : حالةٌ من حالات اللُّبْس ، ولبِستُ الثوبَ لَبْسةً واحدة ، ويقال : لبِستُ امرأةً ، أي : تمتّعت بها زَماناً ، ولَبِستُ قوماً ، أي : تملّيتُ بهم دَهْراً .
وقال الجَعْدِيّ :
لَبستُ أُناساً فأَفنَيْتُهمْ
وأفنَيْتُ بَعدَ أُناسٍ أُناسَا
ويقال : ألبست الشيء بالألف إذا غطيته . يقال : ألبست السماءُ السحابَ : إذا غَطَّتها . ويقال : الحرة الأرض التي لبستها حجارة سود . ولبِست الثوب لبساً . ولبَست عليه الأمر ألبِسه : إذا خلطته .
وقول الله جلّ وعزّ : ( جَعَلَ لَكُمُ الَّيْلَ لِبَاساً ) ( الفرقان : 47 ) ، أي : تَسكُنون فيه ، وهو مشتمِل عليكم . وقال في النساء : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ) ( البقرة : 187 ) ، قيل : المعنى : تُعانِقوهُنّ ويعانِقْنَكم . وقيل أيضاً : ( هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ ( ، أي : كلُّ فريق منكم يَسكُن إلى صاحبه ويُلابِسه . كما قال : ( وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا ) ( الأعراف : 189 ) ، والعَرَبُ تسمِّي المرأة لِباساً وإزاراً ، وقال الجَعْديّ يصف امرأةً :
إذا مَا الضَّجِيع ثَنَى عِطْفَهُ
تَثَنّتْ فكانتْ عليه لِباسَا
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ ) ( النحل : 112 ) ، جاعوا حتى أَكَلوا الوَبَر بالدّم ، وبلغ منهم الجُوع الحَال التي لا غايَة بعدَها ، فضُربَ اللِّباسُ لِمَا نالهم مَثَلاً لاشتماله على لابِسه .
وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : من أمثالهم : ( أَعرَضَ ثوبُ المُلْبِس ) ، ويقال : ثوبُ المُلْبَس .
ويقال : ثوب المَلْبَس ، ويقال : ثوب المُلْبس . يضرب هذا المثل لمن اتسعت قرفته ، أي : كثر من يتهمه فيما سرقه .
قال : والمُلْبِس : الّذي يُلبِسُك ويُحلِّك . والمِلْبَس : اللباس بعَيْنه ، كما يقال : إزار ومِئْزَر ، ولِحاف ومِلْحَف . ومن قال : المَلْبَس أراد ثوبَ اللُّبْس . كما قال :
وبَعدَ المَشيبِ طُول عُمْرٍ ومَلْبَسا
ورُوِي عن الأصمعيّ في تفسير هذا المثل قال : يقال ذلك للرّجل يقال له : ممّن أنت ؟ فيقول : مِن مُضَر ، أو من رَبيعة أو من اليمَن ، أي : عمَمْتَ ولَم تَخُصَّ .
وقال أبو زيد : يقال : إنّ في فلانٍ المَلْبَسا ، أي : ليس به كِبْر ، ويقال : كِبَر ، ويقال : ليس لفلانٍ لَبِيس ، أي : ليس له مِثل ، وقال أبو مالك : هو من المُلابَسة ، وهي المُخالَطة . قال : ويقال : لَبِسْتُ فلانة عُمْرِي ، أي : كانت معي شَبابي كلّه ، والتَبَس عليّ الأمرُ يَلتَبِس ، أي : اختَلَط ، وتَلبَّسَ حُبُّ فلانةَ بدَمي ولَحْمي ، أي : اختَلَط .
شَمِر : قال أبو عمرو : يقال للشيء إذا غطاه كله : ألبسه ، ولا يكون لبسه ، كقولهم : ألبسنا الليل . وألبس السماءَ السحابَ ، ولا يكون : لبِسْنا الليل . ولا لبس السماءُ السحابَ .
قال الشيخ : ويقال : هذه أرض ألبستها حجارة سود ، أي : غطتها . والدَّجْنُ : أن يُلبس الغيمُ السماء . وفي الحديث : ( فيأكل ما يتلبَّس بيده طعام ) ، أي : لا يَلزَق به لنظافة أكله .
وفي المَوْلد والمَبْعَث فجاء الملك فشقّ عن قلبه . قال : ( فخفت أن يكون قد التُبس بي ) ، أي : خولطت . من قولك : في رأيه لَبْسٌ ، أي : اختلاط . ويقال للمجنون : مخالَط .
لسب : الحرّاني عن ابن السكّيت أنه قال : لَسبَتْه العقربُ تَلْسِبُه لَسْباً : إذا لَسَعَتْه ، ويقال : لَسِبتُ العَسَل والسَّمْن أَلْسَبه لَسْباً : إذا لَعِقْته .
وقال الليث : لسَبته الحيّةُ لَسْباً ، وأكثرَ ما يُستعمَل في العقرب .

##### Türkçe

س ل ب
**سلب** ، **سبل** ، **لسب** ، **لبس** ، **بلس** ، **بسل** .

**سلب** : Leys dedi: **السَّلَب**: onunla soyulan şeydir; çoğulu **الأَسْلاب**’dır. İnsanın üzerindeki giyimden her şey **سَلَب**’dır. Fiil: **سَلَبْتُه أسلُبه سلَباً**: onun **سَلَب**’ini aldığın zaman. Dedi: Ve develerden, yavrusunu atan olana **السَّلوب** denir. “Deveniz **أسلبتْ** oldu; o **سَلوب**’dur” denir: tamam olmadan önce yavrusunu attığı zaman. Çoğulu **السلاَّئب**’dir.

El-Lihyânî: **امرأةٌ سَلُوب** ve **سَليبٌ**: kocası yahut yakını ölür de onun üzerine **تسَلَّب** eden (yas elbisesi giyen) kadındır.

Ebû Zeyd dedi: Erkeğe “Seni niçin **مُسْلَباً** görüyorum?” denir; bu, kimseye ünsiyet etmediği ve ona sükûn bulmadığı zamandır. Ancak vahşîye benzetilmiştir; “O vahşîdir, **مُسْلَب**’dır” denir; yani ünsiyet etmez ve nefsi yumuşamaz.

İbn Ömer hadîsinde: Saîd b. Cübeyr onun yanına girdi; o, içi lif yahut **سَلَب** ile doldurulmuş bir deri yastığa yaslanmıştı.

Ebû Ubeyd dedi: **السَّلَب** hakkında sordum; bana “**لِيف المُقْل** değildir; fakat Yemen’de bilinen bir ağaçtır; ondan ipler yapılır; **ليفِ المُقْل**’den daha kaba ve daha serttir” denildi.

Şemir **السَّلَب** hakkında şu beyti okudu:
فَظلَّ يَنزعِ منها الجِلْد ضَاحِية
كما يُنَشْنِشُ كَفُّ الفاتِل السَّلَبا

Dedi: **يُنشنِش** yani “hareket ettirir”.

Şemir dedi: **السَّلَبُ**: ağaç kabuklarından bir kabuktur; ondan sepetler yapılır. Saplarına “**سوقُ السَّلاّيين**” denir; Mekke’de bilinir.

Leys dedi: **السَّلَب**: **لِيف المُقْل**’dür; o beyazdır.

Ben dedim: Leys bunda yanılmıştır. **شجرةٌ سُلُبٌ**: yaprakları döküldüğü zaman. Zü’r-Rumme dedi:
أو هَيْشَرٌ سُلُب

Şemir dedi: **هَيْشَرٌ سُلُبٌ**: üzerinde kabuk olmayan. “Bu kamışı **اسْلبْ** et” denir; yani onu soy. Kamışın ve ağacın **سَلَبُ**’i: kabuğudur. Kesilmiş hayvanın **سَلَبُ**’i: derisi, başı, ayakları ve karnıdır. Erkeğin **سَلبُ**’i: elbiseleridir.

Rü’be dedi:
يَراعُ سَيْر كاليَراعِ الأَسْلَب

**اليَراعُ**: kamıştır. **الأَسْلابُ**: soyulmuş olanlardır. **الأسلاب**’ın teki **سَلَب** ve **سَلِيب**’dir.

Ebû Ubeyd: **السُّلُب**: kadınların matemlerde giydiği siyah elbiselerdir; teki **سِلاَب**’dır. Lebîd dedi:
يَخْمشْ حُرَّ أوجُهٍ صِحاح
في السُّلُب السُّود وفي الأَمْساح

**امرأةٌ مسلِّبٌ**: yas tutan olup yas için siyah elbiseler giydiği zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **السَّلِبُ**: uzun olandır. Leys dedi: **فرسٌ سَلِبُ القوائِم**: bacaklarının nakli hafif olandır. “Mızraklama ve vurma ile **رجُل سَلِب اليَدَين**”: ikisi hafif olandır. “Boynuzla vurma bakımından **ثورٌ سَلبُ الطَّعْنِ**.”

Başkası dedi: **فرسٌ سَلِبُ القوائم**: yani bacakları uzun; bu doğrudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّلْبة**: çıplaklık/kel yer (bitkisiz yer)dir. “Onun **سُلْبتَها**’sı ve **جُرْدَتها**’sı ne güzeldir” denir. Hurma ağacından bir sıraya **أُسْلوب** denir. Uzayıp giden her yol **أُسْلوب**’dur. Dedi: **الأسلوبُ**: yüz, yol ve mezheptir. “Siz **أُسْلوبِ شَرّ** içindesiniz” denir. Çoğulu **أَساليب**’dir.

Şemir şu beyti okudu:
أُنوفُهمْ مِلْفَخْرِ في أُسْلُوبِ

**الفَخْر**’dan (övgüden) demek istedi; **النون**’u hazfetti.

Bize İbn Menî‘ haber verdi; dedi: Bize Muhammed b. Bekkâr b. er-Rayyân tahdîs etti; dedi: Bize Muhammed b. Talha, el-Hakem b. Uyeyne’den, o da Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd’dan, o da Esmâ bint Umeys’ten: o dedi ki: Ca‘fer vurulunca Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) bana emretti; dedi ki: “( **تسَلبي** üç gün, sonra ne istersen yap )”. **تسلّبي**: yani yasın siyah elbiselerini giy.

**سبل** : İbnü’s-Sikkît ve başkası dedi: **السَّبيل** yol demektir; müennes de olur müzekker de. Allah Teâlâ dedi ki: ( **وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرُّشْدِ لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً** ) ( الأعراف : 46 ) ve dedi ki: ( **قُلْ هَاذِهِ سَبِيلِى** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ) ( يوسف : 108 ). **السَّبيل**’in çoğulu **سُبُل**’dür. **ابنُ السبيل**: memleketine dönmek isterken yolda kalmış, geçinip gideceği şeyi bulamayan yolcudur; sadakalarda onun için bir pay vardır. Allah’ın sözü: ( **وَفِى سَبِيلِ اللَّهِ** ) ( التوبة : 60 ): bununla, gazayı isteyen ve gazasına ulaştıracak şeyi bulamayan kimse kastedilmiştir; ona payından verilir.

Allah جلَّ وعزّ kastedilerek ve içinde bir iyilik bulunan her **سَبِيل** “Allah yolunda”nın içine girer. Adam bir malını bağlayıp (vakfedip) meyvesini yahut gelirini **سَبّل** ederse, **سَبَّل** ettiği şeyle hayır yollarına girilir; ondan **ابنُ السّبيل**’e, fakire, mücahide ve başkalarına verilir.

Şâfiî dedi: Sadakalar âyetindeki “Allah yolunun payı”ndan, sadaka ehli içinden gazayı isteyen kimseye verilir; fakir de olsa zengin de olsa. Dedi: Bana göre **ابنُ السَّبيل**: sadaka ehlinden olup, kendisini bağlayan bir iş için kendi beldesinden başka bir beldeyi isteyen **ابنُ السَّبيل**’dir. Dedi: Gaziye binek/taşıt, silah, nafaka ve giyecek verilir. **ابنُ السبيل**’e de, istediği beldeye ulaştıracak kadar nafakasında ve taşıtında verilir.

El-Lihyânî dedi: **المُسْبِل** meysir oklarından altıncısıdır; onda altı pay vardır. Kazanırsa altı hisse ganimet onundur; kazanmazsa altı hisse borç onun üzerinedir. Çoğulu **المسَابِل**’dir.

Bize es-Sa‘dî tahdîs etti; dedi: Bize İbrâhîm b. Hânî’ tahdîs etti; dedi: Bize Affân tahdîs etti; dedi: Bize Şu‘be tahdîs etti; dedi: Bana Ali b. Mudrik haber verdi; dedi: Ebû Zur‘a b. Amr b. Cerîr’i, Hurşe’den rivayet ederken işittim; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) ve âli dedi ki: “Üç kişi vardır ki Allah onlarla konuşmaz, onlara bakmaz kıyamet günü, ve onları temize çıkarmaz.” Dedim: “Kimdir onlar, hüsrana uğrayıp kaybedenler?” Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) onu üç kere tekrar etti: **المُسبل** ve **المَنَّان** ve yalan yeminle malını sürümleyen **المُنفِّق**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المسبلُ**: elbisesini uzatıp yere salan ve bunun benzeri şeyi yapan kimsedir.

En-Nadr, Ebû Dâvûd rivayetiyle.

Ferrâ, şu sözünde: ( **فَضَلُّواْ فَلاَ يَسْتَطِيعْونَ سَبِيلاً** ) ( الإسراء : 48 ): dedi ki: senin işinde bir çareye güç yetiremezler.

Azîz ve celîl olanın sözü: ( **لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ** ) ( آل عمران : 75 ): Ehl-i kitap, Müslümanlar onlarla alışveriş yaptığında, bazısı bazısına derdi ki: Ümmîlerin, yani Arapların, bizim din ehlinin hürmeti yoktur; malları bize helâldir.

Leys dedi: **السَّبُولة**: mısırın, pirincin ve benzerinin başağıdır; eğildiği zaman.

“Ekin **أَسْبَلَ** oldu” denir: başak verdiği zaman. At kuyruğunu **يُسْبِل** eder; kadın eteğini **تُسْبِل** eder.

Dedi: **السَّبَلَةُ**: üst dudak üzerindeki, iki bıyığın toplamı ve ikisi arasındaki şey olan kıldır. Kadının orada kılı olursa “**امرأةٌ سَبْلاء**” denir. **السَّبَلُ**: salan yağmurdur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّبَلُ**: başağın uçlarıdır.

“Falan elbiselerini **أَسبَلَ** etti” denir: uzatıp yere saldığı zaman.

Bulut **أَسبَلَت** etti: saçaklarını yere saldığı zaman.

Leys dedi: “**سَبَلٌ سابِلٌ**” denir; senin “**شِعْر شاعر**” demen gibi; ona bir ism-i fâil türettiler.

Hadîste: “( O, **وافر السَّبَلة**’dir )”.

Ebû Mansûr dedi: bununla, alt çenenin altındaki kıllar kastedilir.

Ve **السَّبلةُ** Araplar katında: sakalın önü ve ondan göğüs üzerine sarkan şeydir.

Erkek için, böyle olduğu vakit denir: **رجل أسْبَلُ** ve **مسَبَّل**.

Ve **السابلةُ**: yollar içinde ihtiyaçları için gidip gelenlerdir; hepsi **السَّوابل**’dir.

Ve başkası dedi: **السَّبلةُ**: sakalın önü; ve **رَجُلٌ مُسَبَّلٌ**: sakalı uzun olduğu vakit; ve **سُبِّل تَسْبيلاً** (yapıldı), sanki ona uzun bir **سَبَلةً** verilmiş gibi.

Ve denir: falan geldi, hâlbuki **نشرَ سَبَلَته**; tehdit ederek geldiği vakit. Ve **الشَّمّاخ** dedi:
وجاءَتْ سُلَيْمٌ قَضَّها بقَضيضها
تُنَشِّرُ حَوْلِي بالبقيعِ سِبَالَها

Ve düşmanlar için denir: onlar **صُهْبُ السِّبال**’dır; ve ondandır onun sözü:
فظِلالُ السُّيوفِ شَيَّبْنَ رأْسي
واعتناقِي في القوْمِ صُهْبَ السِّبالِ

Ve Ebû Zeyd dedi: **السَّبلة**: iki **العارِضين**’den sonra sakalın önünden görünen şeydir. Ve **العُثْنُون**: içte olan şeydir.

Dedi: ve **السَّبلَة**: devede boğazlama yeri; o da **التَّريبة**’dir; ve onda boğazlamanın yarığı (**ثُغْرة النَّحْر**) vardır.

Denir: bıçağının ağzıyla (**شَفْرَته**) onun **سَبَلَتِها**’sına vurdu; yani: onun boğazlama yerine (**مَنْحَرِها**).

Ve senin deven elbette güzel **السَّبلة**’lidir: yanağının inceliğini kasteder.

Dedim: bir bedevîyi işittim, şöyle diyordu: **لَتَمَ** (ت ile) falan, devesinin **سَبلةِ**’sinde; onu boğazladığı ve boğazına sapladığı vakit; sanki boğazlama yerinde bulunan kıllarmış gibi. Ve **أسْبِيل**: bir beldenin adıdır.

**خَلَف الأَحمر** dedi:
لا أَرضَ إلاّ اسْبِيلْ
وكلُّ أرضٍ تَضْليلْ

Ve **النَّمِر بنُ تَوْلَب** dedi:
بإسْبِيلَ ألقَتْ به أُمُّهُ
على رأسِ ذِي حُبُكٍ أَيْهمَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّبْلةُ**: geniş yağmurluktur.

Ve Ebû Zeyd dedi: **السَّبل**: bulut ile yer arasındaki yağmur; buluttan çıktığı hâlde yere ulaşmadığı vakit. Ve gök **أسبَلَتِ** **إسْبالاً** (yağdırdı). Ve **السَّبل** gibisi **العثانين**’dir; onun teki **عُثْنون**’dur. Ve kabı **سَبَلتِه**’sine kadar doldurdu; yani: başına kadar.

**بسل**: Allah, aziz ve celil, dedi: ( **أُوْلَائِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ** ) (الأنعام: 70).

Hasan dedi: ( **أُبْسِلُواْ**: günahları sebebiyle **أُسْلِمُوا** (teslim edildiler), ) ( **أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ** ) (الأنعام: 70); yani: helâke teslim olur.

Ebû Mansûr dedi: yani, bir nefsin ameliyle azaba teslim edilmemesi için. Ve **المسْتَبْسِلُ**: hoşlanılmayan bir şeye düşen ve ondan kurtuluşu olmayan kimsedir; böylece helâkine yakîn ederek teslim olur.

Ve bana Münzirî, Esedî’den, o da Riyâşî’den haber verdi; dedi: Ebû Ma‘mer bize anlattı, Abdülvâris’ten, Amr’dan, Hasan’dan, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ** ) (الأنعام: 70); dedi: **أُسلِموا**.

Dedi: ve Riyâşî bize inşâd etti:
وإبْسالِي بَنِيَّ بغيرِ جُرْمٍ
بعَوْناه ولا بِدَمٍ مُراقِ

Dedi: ve **الشَّنْفَرَى** dedi:
هُنالِك لا أَرْجُو حَياةً تسرُّني
سَميرَ اللَّيالي مُبْسَلاً لجرَائري

Yani: **مُسلَماً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, onun sözü hakkında: ( **أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ** ) (الأنعام: 70); yani: cehennemde hapsedilir.

Ve Ferrâ, onun sözü hakkında dedi: ( **أُوْلَائِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُواْ** ) (الأنعام: 70); yani: rehin verildiler; buna benzerini Kelbî dedi; ve ondan “helâk edildiler” rivayet olundu. Ve Mücâhid dedi: rezil edildiler. Ve Katâde dedi: hapsedildiler.

Ve bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: denir: onu suçuyla **أَبْسَلْته**; yani: onunla onu **أَسَلَمْتُ**. Dedi: ve denir: onunla onu cezalandırdım (**جَزيْتُه**). Dedi: ve ben **الرّاقِيَ**’yi **بسلْتُ**: ona **بُسْلَتَه**’yi verdim; o da onun ücretidir.

Ve bana Münzirî, Mufaddal b. Seleme’den haber verdi ki o dedi: **البَسْل** zıt anlamlılardandır; o, hem haram hem helâldir. Ve A‘şâ haram hakkında dedi:
أجارَتَكُمْ بسْلٌ علينا مُخرَّمٌ
وجارَتُنا حِلٌّ لكمْ وحَلِيلُها

Ve İbn Hemmâm, **البسل** helâl mânasında iken dedi:
أينفذ ما زِدْتُم وتُمحَى زِيادَتِي
دَمِي إن أجِيزَتْ هذه لكم بَسْلُ

Ve bana Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **البَسْل**: bu beyitte “serbest bırakılmış olan” (**المُخَلَّى**)dır.

Ve Ebû Tâlib dedi: **البَسْلُ** ayrıca kifâyet içindedir. Ve **البَسْل** ayrıca duâ içindedir; ve denir: **بسْلاً له**; nasıl ki denir: **وَيْلاً له**. Dedi: ve Sa‘leb dedi: **البَسل**: kınamada azarlamadır (**اللَّحْيُ في المَلام**); onu İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.

Ve Ebû Ömer, Sa‘leb’den, Amr’dan, babasından rivayet etti; dedi: **البَسل**: helâldir. Ve **البَسلُ**: haramdır. Ve **البَسلُ**: bir şeyi azar azar almaktır. Ve **البَسلُ**: **العُصْفُر** ve **الحِنّا** özsuyudur. Ve **البَسلُ**: hapsetmedir.

Ve İbn Hânî’ dedi: Ebû Mâlik dedi: **البَسل** “helâl” mânasında olur ve “haram” mânasında olur; ve kınamada pekiştirme mânasında olur; senin “**تَبّاً**” sözün gibi.

Dedim: bir bedevîyi, kendisine azmettiği bir oğluna şöyle derken işittim; ona dedi: **عَسْلاً وبسْلاً**; bununla onu azarlamayı ve kınamayı kastetti.

Ve bana Münzirî, İbnü’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: adam **بسْلاً** der; icâbete “âmîn” istemek istediği vakit.

Ve Leys dedi: adam **بسل** eder; **يَبْسل** **بسولاً**; o hâlde o **باسِل**’dir. Ve o, yiğitlik ve öfkenin asıklığıdır (**عُبوسَةُ الشّجاعة والغضب**). Ve **أَسَدٌ باسِلٌ**. Ve adam ölüme karşı **استبسلَ**: nefsini ona alıştırdığı ve ona yakîn ettiği vakit. Ve adam **ابتَسل**: rukyesi üzerine ücret aldığı vakit. Dedi: ve adam, arkadaşına beddua ettiği vakit “**قَطَع الله مَطاكَ**” der; öteki de “**بسلاً بسلاً**” der; yani: “âmîn âmîn”. Ve inşâd etti:
لا خابَ مِن نَفْعِك من رَجَاكَا
بَسْلاً وعادَى اللَّهُ مَن عاداكا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: bir bedevî bir kavme misafir oldu; dedi: bana ekmek kırıntılarından (**كُسع**) kuru parçalar (**جَبِيزات**) ve ekşi **قَطَاميَ** şarabından (**بَنسيلٍ**) bir artık getiriniz.

Dedi: ve **البسيلُ**: artıktır (**الفَضْلة**). Ve **القَطَاميُّ**: nebîzdir. Dedi: ve **الناقس**: ekşidir. Ve **الكُسَع**: kırıntılardır (**الكِسَر**). Ve **الجَبِيزَات**: kurumuşlardır (**اليابسات**).

Ve falan bana **تَبَسَّل** etti: onu çirkin görünüşlü (**كَرِيهَ المَنظَر**) gördüğün vakit.

Ebû Züeyb dedi:
وكنت ذنوب البئر لما تُبُسِّلت
Yani: tiksindim (**كرهت**). Ve câizdir: “**لما تَبَسَّلت**”. Ve falan yüzünü **بَسّل** etti **تبسيلاً**: onu çirkinleştirdiği vakit.

Ebû Ubeyd: **البسالة**: yiğitliktir. Ve **الباسِلُ**: şiddetli olandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البسل**: şiddettir. Ve **البسل**: bir şeyi elekte (**المُنخل**) elemek. Ve **البَسْل** “vâcip kılma” (**الإيجاب**) mânasındadır.

Ve Ömer, duasının sonunda derdi: **آمينَ وبَسْلاً**; mânası: “ey Rabbim, icâbet olarak” (**إيجاباً**).

Ve Ebû Amr dedi: **الحنظل المُبَسَّل**: onun tek başına yenmesidir; ve o karaciğeri yakar (**يُحرِق الكَبِد**). Ve inşâd etti:
بئسَ الطعامُ الحَنظَلُ المبَسَّلُ
تَيْجَعُ منه كَبِدي وأَكْسَلُ

**بلس**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُلُس** (ب ve ل dammeli) mercimektir (**العَدَس**); o da **البَلْسُ**’tur.

Dedi: ve **البَلَس**: incirin meyvesidir; olgunlaştığı vakit; teki **بَلَسة**.

Dedi: ve denir: incirin yeşilinden akan süt: **النّسَل**.

Ve Ebû Mansûr dedi: ben **النسل**’i kendi bâbında gözden kaçırmıştım; sonra onu bu bâbda getirdim.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Arapların sözünde Fars sözünden giren şeylerdendir: **المِسْحُ**; ona **البَلاَس** (bâ’sı dolgun) derler; çoğulu **بُلُس**’tur.

Başkası dedi: satıcısına denir: **البَلاّس**. Ve Ferrâ dedi: **المبلس**: ümitsiz olandır (**اليائس**); bunun için, delilinin kesilmesi yanında susan ve onda cevap bulunmayan kimseye denildi: **قد أَبْلَس**.

Ve **العَجّاج** dedi:
“Dedi: Evet, onu bilirim ve **أَبْلَسَا**.”
Yani: Bana bir cevap döndürmedi; buna benzer şeyi **يونس** ve **أبو عبيدة** **المُبْلِس** hakkında söylediler. Ve denildi ki: **إبليس** bu adla adlandırıldı; çünkü Allah’ın rahmetinden ümidini kestiği vakit **أَبلَسَ** bir **إبلاساً** ile (yani) **أَبلَسَ** etti.

Başka bir hadiste geldi: “Kim kalbinin yumuşamasını severse **البَلَس** yemeyi sürdürsün”; o, incirdir; rivayet **الباء** ve **اللام**’ın fethiyle ise. Eğer rivayet **البُلْس** ise o, mercimektir.

**عطاء** hadîsinde: **البُلْسنُ**; o da mercimektir.

**اللّحياني** dedi: Ne **عَلوساً** tattım ne de **بَلُوساً**; yani: hiçbir şey yemedim.

**اللّيث** dedi: **مَلَسانٌ**: bir ağaçtır; tanesi ilaca konur. Dedi: Ve tanesinin, uğrunda rekabet edilen bir yağı vardır.

Ben dedim: **بَلَسان**: onu Rumî (kökenli) görüyorum.

**أبو بكر** dedi: **الإبلاس**: dildeki manası, ümitsizlik ve Allah’ın rahmetinden ümidi kesmektir. Ve şu beyti okudu:
“Ve beşlerin perşembe günü hazır bulundum,
Yüzlerde sarılık ve **إبلاسْ**.”

Ve dedi: Adam **أبلس** etti: delili kesildiği, artık onun için bir hüccet olmadığı zaman. Ve dedi:
“Allah, bir kavmi sapıklıklarından onunla hidayete erdirdi;
Ve onlar **أبلسوا** ettikleri zaman kendileri için **سَقَرُ** hazırlanmıştır.”

**لبس**: Allah, azîz ve celîl, dedi: “Ve elbette onlara, onların karıştırdıkları şeyi karıştırırdık” (**وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ**) (En‘âm: 9). Denir: Kavme işi **لَبَسْتُ** ederim; onu **ألبِسه** ederim, **لَبْساً** ile: onlara benzettiğin, onu müşkil kıldığın zaman. Kâfirlerin reisleri, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) işi hakkında zayıflarına karıştırırlardı; dediler ki: Bize bir melek indirilseydi ya? Bunun üzerine Allah Teâlâ dedi: “Eğer bir melek indirseydik” (**وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً**) (En‘âm: 8). Meleği bir adam (suretinde) görselerdi, onda onlara, zayıflarına ondan erişen **اللَّبْس**’in benzeri erişirdi.

**ابن السكّيت** dedi: **اللَّبْس**: işin karışmasıdır; onların işi hakkında **لَبْس** denir. Dedi: Ve denir: **الهَوْدج**’den onun **لِبْسُه**’u açığa çıkarıldı. Dedi: Ve **لِبْس الكَعبة**: onun üzerindeki elbisedir. Ve **حُميدُ بن ثَور** dedi:
“Onun üzerinden **اللِّبْس**’i açığa çıkarınca onu sildiler,
Benekli bir **غَيْل**’i süslemiş bir **طَفْل**’ün uçlarıyla.”

Mahallenin cariyelerinin hizmet ettiği bir atı vasfeder.

Dedi: Ve denir: Ona işi **لبَسَت** ettim; ben onu **أَلبِسه** ederim, **لَبْساً** ile: onu, yönünü bilmeyecek hale gelinceye kadar ona karıştırdığın zaman. Ve elbiseyi **لبِسْت** ederim; onu **ألبَسه** ederim, **لُبْساً** ile. Allah, azîz ve celîl, dedi: “Ve size bir **لَبُوسٍ** sanatı öğrettik” (**وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ**) (Enbiyâ: 80). Dediler ki: O, savaşta giyilen zırhlardır. Ve **ثوبٌ لَبِيس**: çok giyildiği zaman. Ve **مُلاءَةٌ لَبِيس** (ه’siz).

**اللّيث** dedi: **اللَّبَسة**: bir ottur.

Ben dedim: Otlar içinde **اللَّبَسَة**’yi bilmiyorum; **اللّيث**’ten başkası için onu işitmedim. Ve **اللِّبْسة**: **اللُّبْس** hallerinden bir haldir. Ve elbiseyi bir defa **لَبْسةً** ile giydim. Ve denir: Bir kadınla **لبِستُ** ettim; yani: onunla bir zaman faydalandım. Ve bir kavimle **لَبِستُ** ettim; yani: onlarla bir devir oyalanıp kaldım.

**الجَعْدِيّ** dedi:
“Bir insanları **لَبستُ** ettim de onları tükettim,
Ve insanlardan sonra insanları tükettim.”

Ve denir: Şeyi **ألبست** ettim (elif ile): onu örttüğün zaman. Denir: Gökyüzü bulutu **ألبست** etti: onu örttüğü zaman. Ve denir: **الحرة**: siyah taşların onu giydirdiği (kapladığı) yerdir. Ve elbiseyi **لبِست** ederim, **لبساً** ile. Ve ona işi **لبَست** ederim; onu **ألبِسه** ederim: onu karıştırdığın zaman.

Allah, azîz ve celîl, sözünde: “Sizin için geceyi bir elbise kıldı” (**جَعَلَ لَكُمُ الَّيْلَ لِبَاساً**) (Furkân: 47); yani: onda sükûn bulursunuz; o, sizi kuşatıcıdır. Ve kadınlar hakkında dedi: “Onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz” (**هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ**) (Bakara: 187). Denildi ki: Mana: onları kucaklarsınız, onlar da sizi kucaklar. Ve yine denildi ki: “Onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz”; yani: sizden her bir grup, arkadaşına sükûn bulur ve ona **يُلابِسه** eder. Nitekim dedi: “Ve ondan eşini kıldı ki ona sükûn bulsun” (**وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا**) (A‘râf: 189). Araplar kadına **لِباساً** ve **إزاراً** der. Ve **الجَعْديّ** bir kadını vasfederek dedi:
“Yatışan yanını büktüğü zaman,
Büküldü de onun üzerinde bir **لِباسَا** oldu.”

**أبو إسحاق**, Allah’ın azîz ve celîl sözünde: “Allah ona açlık ve korku elbisesini tattırdı” (**فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ**) (Nahl: 112) hakkında dedi: Aç kaldılar; öyle ki kanla birlikte yünü yediler. Açlık onlardan, ondan sonra artık bir gaye olmayan hale ulaştı. **اللِّباس**, onu giyenini kuşatması sebebiyle, onlara erişen şeye bir misal olarak vuruldu.

Bana **المنذريّ**, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi; dedi ki: Atasözlerindendir: “**أَعرَضَ ثوبُ المُلْبِس**”; ve “**ثوبُ المُلْبَس**” denir.

Ve denir: **ثوب المَلْبَس**; ve denir: **ثوب المُلْبس**. Bu mesel, kabuğu genişleyen kimse için vurulur; yani: çaldığı şey hakkında onu itham edenler çoğaldı.

Dedi: **المُلْبِس**: seni giydiren ve seni tıraş edendir. Ve **المِلْبَس**: bizzat elbisenin kendisidir; nitekim **إزار** ve **مِئْزَر**, **لِحاف** ve **مِلْحَف** denildiği gibi. “**المَلْبَس**” diyen, **ثوبَ اللُّبْس**’u kastetmiştir. Nitekim dedi:
“Ve ak saçtan sonra, uzun bir ömür ve bir **مَلْبَسا**.”

Ve bu meselin tefsirinde **الأصمعيّ**’den rivayet edildi; dedi: Bu, kendisine “Kimdensin?” denilen adama söylenir; o da “**مُضَر**’den” yahut “**رَبيعة**’den” yahut “**اليمَن**’den” der; yani: genelledin ve tahsis etmedin.

**أبو زيد** dedi: Denir: Şüphesiz falanda **المَلْبَسا** vardır; yani: onda kibir yoktur. Ve **كِبَر** denir. Ve denir: Falanın **لَبِيس**’i yoktur; yani: onun benzeri yoktur. **أبو مالك** dedi: O, **المُلابَسة**’dendir; o da **المُخالَطة**’dır. Dedi: Ve denir: Falancayı ömrümce **لَبِسْتُ** ettim; yani: bütün gençliğim boyunca benimleydi. Ve iş bana **التَبَس** etti; **يَلتَبِس**: yani: karıştı. Ve falancanın sevgisi kanıma ve etime **تَلبَّسَ** etti; yani: karıştı.

**شَمِر**: **أبو عمرو** dedi: Şeye, onu bütünüyle örttüğü zaman **ألبسه** denir; **لبسه** olmaz. Onların “Geceyi bize **ألبسنا** ettik” demeleri gibi. Ve “Gökyüzünü bulutla **ألبس** etti” (denir); “Geceyi **لبِسْنا** ettik” olmaz. Ve “Gökyüzü bulutu **لبس** etti” de olmaz.

Şeyh dedi: Ve denir: Bu, siyah taşların onu **ألبستها** ettiği bir arazidir; yani: onu örttü. Ve **الدَّجْنُ**: bulutun gökyüzünü **يُلبس** etmesidir. Hadiste: “Elinde yiyecek olarak **يتلبَّس** eden şeyi yer”; yani: yemeğinin temizliğinden dolayı ona yapışmaz.

Ve doğumda ve gönderilişte, melek geldi de kalbini yardı. Dedi: “Bana **التُبس** edilmiş olmasından korktum”; yani: karıştırıldım. Senin “Onun görüşünde **لَبْسٌ** vardır” sözünden; yani: karışıklık. Ve deliye: **مخالَط** denir.

**لسب**: **الحرّاني**, **ابن السكّيت**’ten, onun şöyle dediğini nakletti: Akrep onu **لَسبَتْه** eder; onu **تَلْسِبُه** eder, **لَسْباً** ile: onu soktuğu zaman. Ve denir: Balı ve sade yağı **لَسِبتُ** ederim; onu **أَلْسَبه** ederim, **لَسْباً** ile: onu yaladığın zaman.

**اللّيث** dedi: Yılan onu **لسَبته** etti, **لَسْباً** ile; en çok akrepte kullanılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء واللام وما يثلثهما في الثلاثي)
(بلم) الباء واللام والميم أصلان: أحدهما ورمٌ أو ما يشبهه، والثاني نَبْتٌ.
فالأوّل بَلَمٌ، وهو داءٌ يأخُذُ الناقةَ في حَلْقَة رَحِمِها. يقال أَبْلَمَتِ الناقةُ إذا أخَذَها ذلك. الفَرَّاء: أَبْلَمَتْ وبَلِمَتْ إذا ورِمَ حَياؤُها.
قال أبو عُبيدٍ: ومنه قولهم لا تُبَلِّمْ عليه أي لا تُقَبِّحْ. قال أبو حاتم: أَبلَمَتِ البَكْرَة إذا لم تَحْمِلْ قَطُّ؛ وهي مُبْلِمٌ، والاسم البَلَمَة.
قال يعقوب: أَبْلَمَ الرّجُل إذا وَرِمَتْ شفتاه، ورأَيت شفَتَيْه مُبْلَمَتينِ([1]). والإبلام أيضاً: السُّكوت، يقال أَبْلَمَ إذا سَكَتَ.
والأصل الثاني: الأبلم ضربٌ من الخُوصِ([2]). قال أبو عمرو: يقال إبلِم وأَبلَمٌ وأُبُلمٌ. ومنه المثَل: "المال بَيني وبينك شِقَّ الأُبْلُمَة" وقد تكسر وتفتح، أي نصفين؛ لأنّ الأبلمة إذا شقت طولاً انشقت نصفين من أولها إلى آخرها، ويرفع بعضهم فيقول: "المالُ بيني وبينك شِقُّ الأبلمة"، أي هو كذا.
(بله) الباء واللام والهاء أصلٌ واحد، وهو شبه الغَرَارة والغَفْلة. قال الخليل وغيره([3]): البَلَه ضَعْف العقل. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أكثَرُ أهلِ الجنَّة البُلْه" يريد الأَكياسَ في أمر الآخرة البُلْهَ في أمر الدنيا.
وقال الزّبرقانُ [بن] بَدْرٍ: "خيرُ أَولادِنا الأَبلَهُ العقُول" يُراد أنه لشدّة حيائهِ كالأَبله، وهو عَقُولٌ. ويقال شَبابٌ أبْلَهُ، لما فيه من الغَرَارة. وعَيْشُ الأبلهِ قليلُ الهُموم. قال رؤبة([4]):
* بَعْدَ غُدانِيِّ الشّبَابِ الأَبْلَهِ *
فأمّا قولهم: "بَلْهَ" فقد يجوز أن يكون شاذّاً، ومحتَمِلٌ على بُعْدٍ أنْ يردَّ إلى قياس الباب، بمعنى دَعْ. وهو الذي جاء في الحديث: "يقول الله تعالى: أَعدَدْتُ لعِبادِي الصّالحينَ مَا لا عَيْنٌ رَأَتْ ولا أُذُنٌ سَمِعَتْ، ولا خَطَرَ على قَلْبِ بَشَرٍ، بَلْهَ ما أَطْلَعْتُهُمْ عليه" ، أي دَعْ ما أطْلَعْتُهُم عليه، اُغفُلْ عنه.
(بلو/ي) الباء واللام والواو والياء، أصلان: أحدهما إخلاق([5]) الشيء، *والثاني نوعٌ من الاختبار، ويحمل عليه الإخبار أيضاً.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: بَلِيَ يَبْلى فهو بالٍ. والبِلَى مَصْدَرُه. وإذا فتح فهو البَلاَء، وقال قوم هو لُغةٌ. وأنشد:
وَالمرء يُبْليه بَلاَءَ السَّرْبالْ *** مَرُّ الليالي واختلافُ الأحوالْ([6])والبَلِيَّةُ: الدابّة التي كانت في الجاهلية تُشَدُّ عند قَبْرِ صاحبِها، وتشَدّ على رأسها وَلِيَّةٌ، فلا تُعْلَفُ ولا تُسْقى حتى تموت. قال أبو زُبيد:
كالبَلاَيا رُؤوسُها في الوَلايَا *** مانِحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخُدُودِ([7])
ومنها ما يُعقر عند القبر حتى تَمُوت. قال:
تَكُوسُ به العَقْرَى على قِصَدِ القَنَا *** كَكَوْسِ البَلاَيَا عُقِّرَتْ عِنْدَ مَقْبَرِ
ويقال منه بَلَّيْتُ البَلِيَّةُ. قال اليزيديّ: كانت العرب تَسْلَخُ راحلةَ الرّجُل بعد مَوته، ثم تحشوها ثُماماً ثم تتركُها على طَريقِه إلى النّادي. وكانوا يزعمون أنّها تُبْعَث معه، وأنَّ مَنْ لم يُفعل به ذلك حُشِر راجلاً.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال بَلَّى عليه السَّفَرُ وبَلاَّه. وأنشد:
قَلُوصان عَوْجَاوَانِ بَلَّى عليهما *** دُؤُوبُ السُّرى ثمَّ اقتحامُ الهواجرِ([8])يريد بَلاَّهُما.
قال الخليل: تقول ناقةٌ بِلْوُ سفرٍ، مثل نِضْو سفَر، أي قد أبْلاَها السَّفر. وبِلْيُ سَفَر، عن الكسائيّ.
وأمّا الأصل الآخَر فقولهم بُلِيَ الإنسانُ وابْتُلِيَ، وهذا من الامتحان، وهو الاختبار. وقال:
بُلِيتُ وفُِقدانُ الحبيبِ بَلِيَّةٌ *** وكم مِن كريمٍ يُبْتَلى ثم يَصبرُ
ويكونُ البَلاءُ في الخير والشرّ. والله تعالى يُبْلِي العَبْدَ بلاءً حسناً وبلاءً سيئاً، وهو يرجع إلى هذا؛ لأن بذلكَ يُختبَر في صَبْرِه وشُكْرِه.
وقال الجعديّ في البلاء أنّهُ الاختبار:
كَفَاني البَلاَءُ وإِنّي امرُؤٌ *** إذا ما تَبَيَّنْتُ لمَ أَرْتَبِ
قال ابنُ الأعرابيّ: هي البِلْوَة والبَلِيَّة والبَلْوَى. وقالوا في قول زهير:
* فأبلاَهُما خَيْرَ البلاءِ الذي يَبلُو([9]) *
معناه أعطاهُما خَيْرَ العطاءِ الذي يَبْلُو به عِبادَه.
قال الأحمر: يقول العرب: نَزَلَتْ بَلاءِ، على وزن حَذَامِ.
ومما يُحمَل على هذا الباب قولهم: أبليتُ فُلاناً عُذْراً، أي أعلمته وَبيَّنْتُه([10]) فيما بيني وبينه، فلا لَومَ عليَّ بَعْد.
قال أبو عُبيد: أَبلَيْتُه يميناً أي طيَّبْت نفسَه بها. قال أوس:
كأنَّ جديدَ الدار يُبْلِيكَ عنهُم *** نَقِيُّ اليَمِينِ بَعْدَ عَهدِكَ حَالفُ([11])
قال ابن الأعرابيّ: يُبْليك يُخْبِرك. يقول العرب: أَبْلِني كذا، أي أخبِرْني؛ فيقول الآخر: لا أُبْلِيْك. ومنه حديث أمِّ سَلَمة، حين ذَكَرَتْ قولَ النبي صلى الله عليه وآله وسلم: "إنَّ مِن أصحابي مَنْ لا يَرَاني بعد أَنْ أُفارِقَه" فسألها عُمَرُ: أَمِنْهُمْ أنا؟ فقالت: لا، ولن أُبْلِيَ أحداً بَعْدَك. أي لن أُخْبِرَ.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ابتليْتُه فأبلاني، أي استَخْبَرْتُه فأخبَرَني.
ذِكْر ما شذَّ عن هذين الأصلين: قال الخليل: تقول: الناس بذي بَلِيٍّ وذي بِلِيّ([12])، أي هم متفرّقون. قال أبو زيد: هم بذي بليانٍَ أيضاً([13])، وذلك إذا بَعُدَ بعضُهم [عن بعض] وكانوا طوائفَ مع غير إمامٍ يجمعُهم. ومنه حديث خالد لمّا عزَلَه عُمرُ عن الشام: "ذاك إذا كانَ النّاس بذي بَليّ، وذي بَلّى"([14]). وأنشد الكسائيّ في رجل يطيل النّوم:
يَنامُ ويذهب [الأَقوامُ] حتّى  *** يُقَالَ [أَتَوْا] عَلَى ذي بِلِّيَانِ([15])وأمّا بَلَى فليست من الباب بوجهٍ، والأصل فيها بَلْ.
وَبَلِيّ ابنُ عمرو بن الحاف بن قُضاعة، والنّسبة إليه بَلَوِيٌّ. والأَبْلاء: اسمُ بئر. قال الحارث:
فرياضُ القَطا فأودِيةُ الشُّر *** بُبِ فالشُّعبتانِ فالأَبْلاءُ([16])(بلت) الباء واللام والتاءُ أصلٌ واحد، وهو الانقطاع. وكأنّه من المقلوب عن بَتَل. يقول العرب: تكَلَّم حَتّى بَلِتَ([17]). قال الشّنفرَى:
* عَلَى أُمِّها وَإنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَِتِ([18]) *
فأمّا قولهم: مَهْرٌ مَضمونٌ مبلَّت، فهو في هذا* أيضاً؛ لأنّه مقطوعٌ قد فُرِغ منه. على أنّ في الكلمة شكّاً([19]). وأنشَدُوا:
* وما زُوِّجَتْ إلاّ بِمَهْرٍ مُبَلَّتِ([20]) *
ويقال إنّ البَليتَ كَلأ عامَين، وهو في هذا؛ لأنه يتقطّع ويتكَسَّر. قال:
رَعَيْنَ بَليتاً ساعةً ثم إنّنا *** قطَعْنا عليهنَّ الفِجاج الطوامِسَا([21])(بلج) الباء واللام والجيم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو وضوحُ الشّيء وإشراقُه. البَلَجُ الإشراق، ومنه انبلاج الصُّبح. قال:
* حتّى بدَتْ أعناقُ صُبْحٍ أبْلَجا([22]) *
ويقول العرب: "الحقُّ أُبْلَجُ والباطلُ لَجْلَجٌ". وقال:
ألم تَرَ أنَّ الحقَّ تلقاهُ أَبْلَجاً *** وأنَّك تلقَى باطِلَ القومِ لجْلَجا([23])ويقال للذي ليس بمقْرُونِ الحاجبين أبلج، وذلك الإشراقُ الذي بينهما بُلْجة. قال:
أبلَجُ بينَ حاجِبَيه نُورُه *** إذا تعدى رُفعَت مبتوره([24])(بلح) الباء واللام والحاء أصلٌ واحد، وهو فُتورٌ في الشيء وإعياءٌ وقِلَّةُ إحكام، وإليه ترجع فُروعُ الباب كلّه، فالبَلَح الخَلاَلُ، واحدته بَلَحة، وهو حَمْل النَّخل ما دام أخضَرَ صِغاراً كحِصْرِم العِنَب. قال أبو خيرة: ثَمَرَةُ السَّلَم تسمّى البَلَح ما دامت([25]) لم تَنْفتق، فإذا انفتَقَتْ فهي البَرَمَة. أبو عبيدة: أبْلَحَت النّخلة إذا أخرجَتْ بَلَحَها. قال أبو حاتم: يقال للثَّرى إذا يَبِس -وهو التّراب النّدِيّ- قد بَلَحَ بلُوحاً. وأنشد:
حَتّى إذا العودُ اشتهى الصَّبُوحا *** وبَلَحَ التُّرْبُ لـه بُلُوحا
ومن هذا البابِ بَلَحَ الرّجُلُ إذا انقَطَعَ من الإعياءِ فلم يَقْدِرْ على التحرُّك. قال الأعشى:
وإذا حُمّل ثِقْلاً بعضُهُمْ *** واشتَكَى الأوْصَالَ مِنه وبَلَحْ([26])وقال آخر([27]):
ألا بَلَحَتْ خَفَارَةُ آلِ لَأْيٍِ *** فلا شَاةً تَرُدُّ ولا بَعِيرا
قال الشيباني: يقال بَلَحَ إذا جَحَدَ. قال قُطرب: بَلَحَ الماءُ قلّ، وبَلَحَت الركيّة. قال:
مالَكَ لا تَجُمُّ يا مُضَبَّحُ *** قد كنتَ تَنْمِي والرَّكِيُّ بُلَّحُ
ويقال بَلَحَ الزَّنْدُ إذا لم يُورِ. قال العامريّ: يقال بَلَحَتْ عَلَيَّ راحلتي، إذا كَلَّتْ ولم تشايِعْني. ويقال بَلَحَ البَعيرُ وبَلَحَ الرّجلُ إذا لم يكن عنده شيء. قال:
مُعْترِفٌ للرُّزْءِ في مالِهِ *** إذا أكَبَّ البَرَمُ البالحُ
ومما شَذَّ عن الباب البُلَح، طائر، والبَلَحْلحة: القصعة لا قعر لها([28]).
(بلخ) الباء واللام والخاء أصلٌ واحد، وهو التكبُّر، يقال رجل أبْلَخُ. وتبلّخ: تكَبَّر.
(بلد) الباء واللام والدال أصلٌ واحد يتقارب فُروعُه عند([29]) النَّظر في قياسه، والأصل الصدْر. ويقال وضَعَت النّاقةُ بَلْدَتَها بالأرض، إذا بَرَكت. قال ذو الرُّمّة:
أنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ *** قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها([30])ويقال تبلَّد الرّجلُ، إذا وضَعَ يَدَهُ على صَدْره عند تَحيُّرِه في الأمر. والأبْلد الذي ليس بمقْرُونِ الحاجبَيْن، يقال لما بين حاجبيه بَُلْدَة. وهو من هذا الأصل؛ لأنّ ذلك يشبه الأرض البلدة. والبلدة: النَّجم، يقولون هو بَلْدة الأسد، أي صدره([31]). والبلد صدْرُ القُرى. فأمّا قول ابن الرِّقاع:
* مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها([32]) *
فهو من هذا. وقالوا: بَلِ البلدُ الأَثَر، وجمعه أبلاد. والقولُ الأولُ أقيَس. ويقال بَلّد الرّجُل بالأرض، إذا لَزِق بها. قال:
إذا لم يُنازِعْ جاهِل القومِ ذُو النُّهى *** وبَلّدَتِ الأعلامُ باللّيلِ كالأَكَمْ([33])يقول: كأنّها لزِقَتْ بالأرض. وقال رجلٌ من تميمٍ يصفُ حَوضاً:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بَمَهْلَكَةٍ *** جاورْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ([34])يذكر حوضاً لاصقاً بالأرض. ويقال أبْلَدَ الرَّجُلُ إبلاداً، مثل تبلّد سواء. والمبالدة بالسُّيوف مثل المُبَالطة. وقال بعضهم: اشتقّ من الأوّل، كأنهم لزِموا الأرضَ فقاتلوا عليها. والبالد قياساً للمقيم بالبَلَد.
(بلز) الباء واللام والزّاء* ليس بأصل، وفيه كُلَيمات، فالبِلِزُ المرأة القصيرة. ويقولون البَلأَز: القصير من الرِّجال([35]) والبَلأَزَةُ: الأكْل. وفي جميعِ ذلك نظرٌ.
(بلس) الباء واللام والسين أصلٌ واحد، وما بَعْدَه فلا معوَّلَ عليه.
فالأصلُ اليَأْسُ، يقال أبْلَسَ إذا يَئِسَ. قال الله تعالى:إذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ([36])} [المؤمنون 77]، قالوا: ومن ذلك اشتُقّ اسم إبْليس، كأنَّهُ يَئِسَ مِنْ رحمة الله.
ومن هذا الباب أبْلَسَ الرجُلُ سَكَت، ومنه أبْلَسَتِ النّاقة، وهي مِبْلاَسٌ، إذا لم تَرْغُ([37]) مِنْ شِدَّةِ الضَّبَعَة. فأما قولُ ابنِ أحمر:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد  *** يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
فيقال إنَّ البَلَسَ الواجم.
(بلص) الباء واللام والصاد، فيه كلماتٌ أكثرُ ظَنِّي أن لا مُعوَّلَ على مثلها، وهي مع ذلك تتقارب. يقولون بلَّصتِ الغنم إذا قلّت ألبانها، وتبلَّصت الغَنَمُ الأرضَ إذا لم تدَعْ فيها شيئاً إلاّ رَعَتْه.
وتبلّصتُ الشيءَ، إذا طلبْتَه في خَفاءٍ([38]). وفي ذلك عندي نَظَر.
(بلط) الباء واللام والطاء أصلٌ واحد، والأمر فيه قريبٌ من الذي قبلَه. قالوا: البَلاط كلُّ شيءٍ فرشْتَ به الدار مِن حَجَر وغيره. قال ابن مُقْبِل:
في مُشرِفٍ لِيطَ لَيّاقُ البلاط به *** كانت لِسَاسَتِه تُهْدَى قَرَابِينا
يقول: هي مَصْنَعَةٌ لنَصارَى يتعبَّدُون فيها، في مُشْرِفٍ ألْصِق. لَيَّاق أي لصَّاق يقال ما يَلِيق بك كذا، أي لا يَلْصَق. يذكر حُسْنَ المكانِ وأُنسَه بالقُرْبان والمصابيح. فإنْ كان هذا صحيحاً - على أنّ البلاط عندي دخيل - فمنه المُبالَطَة، وذلك أنْ يتضارب الرّجلانِ وهما بالبَلاط، ويكونا في تقارُبهما كالمتلاصِقَين.
وأَبْلَطَ الرّجُل افتَقَرَ فهو مُبْلِطٌ، وذلك من الأوّل، كأنّه افتقرَ حتى لَصِقَ بالبَلاط، مثل تَرِبَ إذا افتقَرَ حتى لَصِقَ بالتراب. فأمّا قولُ امرئ القيس:
* نزلتُ على عمرِو بن دَرْماءَ بُلْطَةً([39]) *
فيقال هي هَضْبَةٌ معروفة، ويقال بُلْطةً مفاجأةً. والأوّل أصحُّ.
(بلع) الباء واللام والعين أصلٌ واحد، وهو ازدراد الشيء. تقول: بلِعْتُ الشيءَ أبْلَعُه. والبالوع([40]) من هذا لأنه يَبْلَعُ الماء. وسَعْدُ بُلَعَ نجمٌ. والبُلَعُ السَّمّ في قامَة البَكْرَه([41]). والقياس واحدٌ، لأنّه يَبْلَعُ الخشبة التي تسلكه. فأمّا قولهم بَلَّعَ الشّيبُ في رأسه فقريبُ القياسِ من هذا؛ لأنّه إذا شَمِل رأسَه فكأنَّه قد بَلِعَه.
(بلغ) الباء واللام والغين أصلٌ واحد وهو الوُصول إلى الشيء. تقول بَلَغْتُ المكانَ، إذا وَصَلْتَ إليه. وقد تُسَمّى المُشارَفَةُ بُلوغاً بحقّ المقاربة. قال الله تعالى: ﴿فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [الطلاق 2]. ومن هذا الباب قولهم هو أَحْمَقُ بِلْغٌ وبَلْغٌ، أي إنّه مع حماقته يبلغ ما يريده. والبُلْغَة ما يُتَبَلَّغُ به من عَيْشٍ، كأنّه يُرادُ أنّه يبلُغُ رُتْبَةَ المُكْثِرِ إذا رَضِيَ وقَنَع، وكذلك البَلاغَة التي يُمْدَحُ بها الفَصِيحُ اللّسان، لأنّه يبلُغُ بها ما يريده، ولي في هذا بلاغٌ أي كِفاية. وقولهم بلَّغَ الفارسُ، يُرَادُ به أنّه يمدّ يدَه بعِنانِ فرَسِهِ، لِيَزيد في عَدْوِهِ. وقولهم تبلَّغَتِ القِلَّة بفلانٍ، إذا اشتدَّتْ، فلأنه تناهِيها به، وبلوغها الغاية.
(بلق) الباء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطّرد، وهو الفتح. يقال أبلَقَ البابَ وبلَقَهُ، إذا فتحه كلّه. قال:
* والحِصْنُ مُنْثَلِمٌ وَالبابُ مُنْبَلقُ([42]) *
والبَلَقُ الفُسْطاط، وهو من الباب. وقد يُسْتَبْعَدُ البَلَقُ في الألوان، وهو قريبٌ، وذلك أنّ البَهيم مشتَقٌّ من البابِ المُبْهَم، فإذا ابيضّ بعضُه فهو كالشيء يُفْتَحُ.
 ---------------------ـــ
([1]) في الأصل: "وأيت شفتيه مبلمتيه" صوابه من اللسان (14: 320).
([2]) هو خوص المقل.
([3]) في الأصل: "أو غيره".
([4]) ديوان رؤبة 165 والمجمل واللسان (بله). وقبله:
إما تريني خلق المموه  *** براق أصلاد الجبين الأجله
 ([5]) في الأصل:" إخلاف"، تحريف.
([6]) البيتان للعجاج في اللسان (18: 91). وقد نسبا إليه أيضاً في المجمل، وليسا في ديوانه.
([7]) البيت في اللسان (18: 92).
([8]) البيت لذي الرمة في ديوانه 298. وورد في اللسان (18: 92) بدون نسبة. وصواب روايته: "قلوصين عوجاوين" لأن قبله:
ستستبدلين العام إن عشت سالما *** إلى ذاك من إلف المخاض البهازر
 ([9]) صدره كما في الديوان 109 واللسان (بلا):
* جزى الله بالإحسان ما فعلا بكم *
([10]) أي بينت العذر. وفي اللسان: "أي بينت وجه العذر لأزيل عني اللوم".
([11]) كذا، وله وجه. وفي الديوان 14 واللسان (18: 93): "تقي اليمين" بالتاء. يقول: طمست معالم الدار واستوى وجه أرضها، فكأن ذلك الجديد يخبرك إخبار الحالف أنه ما حل بهذه الدار من قبل.
([12]) وفي لغتان أخريان، وهما: بلى، كحتى؛ وبلى، كإلا.
([13]) يقال بليان، بالتحريك، وبليان بكسرتين مع تشديد الياء. ويرى ابن جني أنه علم للبعد فهو غير مصروف. انظر اللسان (18: 94).
([14]) ليس يدرى التكرار، أهو من كلام خالد، أم من كلام الرواة لبيان اختلاف الرواية. والظاهر من مخالفة صاحب اللسان بين ضبط الكلمتين أنهما بيان للرواية.
([15]) ورد البيت في الأصل منقوصاً منه الكلمتان اللتان أثبتهما من اللسان (18: 94)، وروايته في اللسان: "تنام ويذهب" على الخطاب.
([16]) البيت من معلقته. انظر التبريزي 241.
([17]) يقال بلت من بابي نصر وتعب، وأبلت أيضاً.
([18]) صدره كما في المفضليات (1: 107) واللسان (2: 315):
* كأن لها في الأرض نسياً تقصه *
([19]) ذكر في المجمل أنها لغة حمير، وكذا كتب ابن منظور.
 ([20])أنشد هذا العجز في اللسان (2: 316).
([21]) في الأصل: "عليها الفجاح الطوامسا"، صوابه من المجمل.
 ([22])البيت للعجاج في ديوانه 9 واللسان (بلج).
 ([23])أنشده في الجمهرة (1: 212).
([24]) كذا ورد هذا البيت.
([25]) في الأصل: "ما دام".
 ([26])البيت في ديوانه 160. وعجزه في اللسان (3: 228). ورواية الديوان:
وإذا حمل عبئاً بعضهم *** فاشتكى الأوصال منه وأنح
 ([27]) هو بشر بن أبي خازم، كما في اللسان (3: 238).
([28]) ليست في اللسان ولا في المخصص في باب (القصاع). وفي القاموس: "والبلحلح القصعة لا قعر لها". وأورد اللسان في (زلح) والمخصص (5: 58): "الزلحلحة" بمعناها. وأنشد فيهما:
ثمت جاؤوا بقصاع ملس *** زلحلحات ظاهرات اليبس
  ([29])في الأصل: "عن".
([30]) البيت في ديوان ذي الرمة 638 واللسان (4: 63).
([31]) في اللسان والأزمنة والأمكنة (1: 194، 313) أنها موضع لا نجوم فيه. وذكر الجوهري أنها ستة أنجم من القوس.
([32]) صدره كما في اللسان (4: 64) والأغاني (1: 115، 118/8: 176، 177):
* عرف الديار توهماً فاعتادها *
([33]) البيت في اللسان (4: 65) بدون نسبة كما هنا.
([34]) وكذا جاءت روايته في اللسان (4: 63)، لكن في (19: 235): "ومتلف بين موماة" .
([35]) الذي في اللسان أن "البلز الرجل القصير". وأما "البلأز" فقد ذكره اسماً من أسماء الشيطان.
([36]) من الآية 77 في سورة المؤمنين. وفي الأصل: "فإذا" تحريف. أما التي فيها الفاء فهي الآية 44 من سورة الأنعام: {فإذا هم مبلسون بدون ذكر "فيه". وفي الآية 75 من الزخرف: {وهم فيه مبلسون.
([37]) لم ترغ، من الرغاء، وهو صوتها. وفي الأصل: "لم ترع" مع ضبط العين المهملة بالفتح، والصواب من المجمل واللسان والقاموس ، وهو ما يقتضيه الكلام.
([38]) لم يذكر اللسان في المادة شيئاً من هذه المعاني، وذكرت جميعها في القاموس.
([39]) ليس في ديوانه. وأنشده في اللسان (بلط) منسوباً إليه، وكذا في معجم البلدان (2: 271). وورد بدون نسبة في الجمهرة (1: 308). وفي "بلطة" تأويلات كثيرة ذكرها في اللسان. وعجز البيت كما في الجمهرة:
* فيا كرم ما جار ويا حسن ما محل *
          وفي اللسان: "فيا كرم ويا كرم"، وفي البلدان: "فيا حسن ويا كرم".
([40]) المذكور في المعاجم "البالوعة" و"البلوعة" و"البلاعة".
([41]) وكذا عبارة المجمل. وفي اللسان: " والبلعة سم البكرة وثقبها الذي في قامتها وجمعها بلع".
([42]) في اللسان (بلق) والمجمل: "فالحصن منثلم".
ـ

(باب من الرباعي آخر)
ومن هذا الباب ما يجيءُ على الرّباعي وهو من الثلاثي على ما ذكرناه، لكنّهم يزيدون فيه حرفاً لمعنىً يريدونه مِنْ مبالغةٍ، كما يفعلون ذلك في زُرْقُمٍ([1]) وَخَلْبَنٍ([2]). لكن هذه الزيادَة تقع أوّلاً وغيرَ أوّلٍ.
وَمن ذلك (البَحْظَلَة) قالوا: أَنْ يَقْفِزَ الرَّجُل قَفَزَانَ اليَربوع. فالباءُ زائدةٌ([3]) قال الخليل: الحاظل الذي يمشي في شِقِّه. يقال مَرَّ بنا يَحْظَلُ ظالِعاً.
ومن ذلك (البِرْشاع) الذي لا فُؤاد لـه. فالرّاء زائدة، وإنما هو من الباء والشين والعين، وقد فُسِّرَ.
ومن ذلك (البَرْغَثَة)([4]) فالراءُ فيه زائدة وإنما الأصل الباء والغين والثاء. والأبغث من طير الماء كلون الرَّماد. فالبَرْغَثَةُ لونٌ شبيهٌ بالطُّحْلة ومنه البُرْغُوث.
ومن ذلك (البَرْجَمَةُ) غِلَظُ الكلام: فالراء زائدةٌ، وإنَّما الأصل البَجْم. قال ابنُ دريد: بَجَم الرّجُل يَبْجَم بُجُوماً، إذا سكَتَ من عِيٍّ أو هيْبَةٍ، فهو باجِمٌ.
(فأما النّبَهْرَجُ) فليست عربيّةٌ صحيحة، فلذلك لم يُطْلَبْ لها قياس. والبَهْرَج الرَّدِيّ. ويقال أرضٌ بَهْرَجٌ، إذا لم يكن لها مَن يحميها. وبَهْرَجَ الشّيءَ إذا أخَذَ به على غير الطريق. وإن كان فيه شاهدُ شعر([5]) فهو كما يقولون "السّمَرَّج"([6]). وليس بشَيْء.
ومما فيه حرف زائد (البَرْزَخ) الحائل بين الشيئين، كأنّ بينهما بَرَازاً * أي متَّسَعاً من الأرض، ثم صار كلُّ حائلٍ بَرْزَحاً. فالخاء زائدة لما قد ذكرنا.
ومن هذا الباب (البِرْدِس([7])) الرّجُل الخبيث. والباءُ زائدة، وإنما هو من الرَّدْسِ، وذاك أن تقتحم الأمور، مثل المِرْداس، وهي الصخرة. وقد فُسِّر في بابه.
ومن ذلك (بلذَمَ([8])) إذا فَرِقَ فسَكَتَ. والباءُ زائدة، وإنّما هو من لَذِمَ، إذا لَزِمَ بمكانه فَرَِقاً لا يتحرَّك.
ومن ذلك (بِرْقِعُ) اسم سَمَاءِ([9]) الدّنيا. فالباءُ زائدة والأصل الرّاء والقاف والعين؛ لأنَّ كلَّ سماءٍ رقيعٌ، والسّماواتُ أرقِعَةٌ.
ومن ذلك (بَرْعَمَ) النَّبْتُ إذا استدارَتْ رُؤوسُه. الأصل بَرَع إذا طال. ومن ذلك (البَرْكَلَةُ([10])) وهو مشْيُ الإنسان في الماء والطين، فالباءُ زائدةٌ، وإنما هو من تَرَكَّلَ إذا ضَرَبَ بإحدى رجليه فأدخلها في الأرض عند الحفْر. قال الأخطل:
ربَتْ وَرَبَا في حَجْرِها ابن مَدِينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِهِ يترَكَّلُ([11])ومن ذلك قولهم (بَلْسَمَ) الرّجُل كَرَّه وجهَه. فالميم فيه زائدة، وإنما هو من المُبْلِس، وهو الكئيب الحزين المتندِّم. قال
* وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاَسْ([12]) *
ومن ذلك الناقة (البَلْعَكُ) وهي المسترخيَة اللَّحم. واللام زائدةٌ، وهو البَعْك وهو التجمُّع. وقد ذُكِر.
ومن ذلك (البَلْقَع) الذي لا شيءَ به. فاللام زائدة، وهو من باب الباء والقاف والعين.
ومن ذلك (تَبَعثرَتْ نَفْسِي([13])) فالعين ([14]) زائدة، وإنما هو في الباء والثّاء والراء. وقد مرّ تفسيره.
 --------------ـــــ
([1]) الزرقم، بضم الزاي والقاف: الشديد الزرقة، كما في مادة (زرق) من المعاجم.
([2]) الخلبن، بفتح الخاء والباء: الخرقاء، كما في مادة (خلب) من المعاجم. يقال خلباء وخلبن بمعنى.
([3]) جعلت المعاجم الباء أصلية، فذكرت الكلمة في (بحظل) ولم تذكرها في (حظل). وكذلك سائر ما سيذكره جعلت المعاجم حروفه أصولاً.
([4]) في الأصل: "البرغث"، تحريف.
([5]) من شواهده قول العجاج في ديوانه 10 واللسان (بهرج):
* وكان ما اهتض الجحاف بهرجا *
([6]) يريد أن الشاهد لا يدل على أن الكلمة أصل في العربية، بل هي معربة، كما أن "السمرج" معربة، ومعناها استخراج الخراج في ثلاث مرات. وقد جاء فيها قول العجاج في ديوانه 8 واللسان (سمرج):
* يوم خراج يخرج السمرجا *
([7]) يقال بردس، كزبرج، وبرديس بزيادة ياء.
([8]) يقال بالدال والذال جميعاً، كما في المجمل.
([9]) في الأصل: "أسماء"، وللصواب الذي أثبت في المجمل.
([10]) لم تذكر في اللسان والقاموس، وذكرها ابن دريد في الجمهرة (3: 309) ومعها "الكربلة" بمعناها. وهذه الأخيرة وردت في اللسان والقاموس.
([11]) البيت في ديوانه 5 واللسان (دين، مدن، ركل)، وفي الأصل: "على مسحابة"، صوابه في (دين) والمراجع السابقة.
([12]) قبله، كما في اللسان (بلس): * وحضرت يوم خميس الأخماس *
([13]) يقال بالعين وبالغين أيضاً.
([14]) في الأصل: "فالباء"، وسائر الكلام يقتضي ما أثبت. وفي المجمل: "وتبغثرت نفسي غثت".

ـ (الباب الثالث من الرباعي الذي وضع وضعاً)
(البَُهْصَُلَة): المرأة القصيرة، وحمار بُهْصُلٌ([1]) قصير. والبُخْنُق: البُرْقُع القصير، وقال الفرّاء: البُخْنُق([2]) خِرْقَةٌ تَلْبَسُها المرأة تَقِي بها الخِمارَ الدُّهْنَ. البَلْعَثُ: السَّيِّئ الخُلُق([3]). البَهْكَثَة([4]): السُّرعة. البَحْزَج: وَلَدُ البَقَرة. وكذلك البَُرْغَُز. بَرْذَنَ الرّجُل: ثَقُل. البرازِق: الجماعات. البُرْزُلُ([5]): الضخم. ناقة بِرْعِس([6]): غزيرة. بَرْشَط اللّحْمَ: شَرْشَرَهُ([7]). بَرْشَمَ([8]) الرّجُلُ إذا وَجَمَ وأظهْرَ الحُزْن. وبَرْهَمَ، إذا أدامَ النظرَ. قال:
* ونَظَراً هَوْنَ الهُوَيْنَى بَرْهَما([9]) *
البَرْقَطَةُ: خَطْوٌ متقارب. والله أعلَمُ بالصّواب.
 (تمّ كتاب الباء)
 --------------ـــ
([1]) هذه بضم الياء والصاد، والتي لحقتها الهاء تقال بضمهما وفتحهما.
([2]) بوزن جندب وعصفر.
([3]) لم يرد لها رسم في اللسان. وفي القاموس: "البلعثة الرخاوة في غلظ جسم وسمن، والغليظة المسترخية، وهي بلعث".
([4]) في الأصل: "البهكنة" بالنون في آخرها، والصواب بالثاء.
([5]) في الأصل: "البرزك" صوابه باللام، كما في اللسان والقاموس والجمهرة (3: 305). قال ابن دريد: "وليس بثبت"، وكذا في اللسان.
([6]) بكسر الباء والعين، ويقال برعيس، بزيادة ياء.
([7]) لم تذكر في اللسان، وذكرت في القاموس. والشرشرة: التقطيع. وفي الأصل: "شرشر".
([8]) في الأصل: "برسم"، صوابه بالشين المعجمة.
([9]) البيت للعجاج في اللسان (14: 314) وليس في أرجوزته التي على هذا الروي. ويروى: "دون الهوينا".

كتاب التاء:
ـ

##### Türkçe

(**باب الباء واللام وما يثلثهما في الثلاثي**)
(**بلم**) **الباء** ve **اللام** ve **الميم** iki asıldır: birincisi bir şişlik yahut ona benzeyen şey, ikincisi bitkidir.
Birincisi: **بَلَمٌ**; o, dişi deveyi rahminin halkasında tutan bir hastalıktır. “Dişi deve **أَبْلَمَتْ**” denir; o şey onu tuttuğu zaman. **الفَرَّاء**: “**أَبْلَمَتْ** ve **بَلِمَتْ**” (denir), hayâsı şiştiği zaman.
**أبو عُبيد** dedi: Ondandır onların sözü: “**لا تُبَلِّمْ عليه**” yani “çirkinleştirme”. **أبو حاتم** dedi: **البَكْرَة** (genç dişi deve) **أَبلَمَتْ** (denir) hiç hamile kalmadığı zaman; o **مُبْلِمٌ**’dir; isim **البَلَمَة**’dir.
**يعقوب** dedi: Adam **أَبْلَمَ** (denir) dudakları şiştiği zaman; ve ben onun iki dudağını **مُبْلَمَتينِ** gördüm. **الإبلام** da: susmaktır; “**أَبْلَمَ**” denir, sustuğu zaman.
İkinci asıl: **الأبلم** **الخُوصِ**’tan bir türdür. **أبو عمرو** dedi: “**إبلِم** ve **أَبلَمٌ** ve **أُبُلمٌ**” denir. Ondandır mesel: “**المال بَيني وبينك شِقَّ الأُبْلُمَة**”; ve kırılır ve açılır (okunur), yani iki yarı; çünkü **الأبلمة** boyuna yarıldığı zaman, başından sonuna kadar iki yarı olarak yarılır. Bazıları ref‘ eder de şöyle der: “**المالُ بيني وبينك شِقُّ الأبلمة**”, yani o böyledir.

(**بله**) **الباء** ve **اللام** ve **الهاء** tek bir asıldır; o da **الغَرَارة** ve **الغَفْلة** benzeridir. **الخليل** ve başkaları dedi: **البَلَه** aklın zayıflığıdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**أكثَرُ أهلِ الجنَّة البُلْه**”; âhiret işinde kurnazları, dünya işinde **البُلْهَ** olanları kasteder.
Ve **الزّبرقانُ [بن] بَدْرٍ** dedi: “**خيرُ أَولادِنا الأَبلَهُ العقُول**”; murad, hayâsının şiddetinden **الأَبله** gibi olmasıdır; hâlbuki o **عَقُولٌ**’dür. Ve “**شَبابٌ أبْلَهُ**” denir; onda bulunan **الغَرَارة** sebebiyle. Ve **الأبله**’in yaşayışı az kaygılıdır. **رؤبة** dedi:
* **بَعْدَ غُدانِيِّ الشّبَابِ الأَبْلَهِ** *
Ama onların sözü: “**بَلْهَ**” ise, şâz olması câizdir; ve uzakça bir ihtimalle, kapının kıyasına döndürülmesi muhtemeldir; “bırak” mânâsında. Ve o, hadiste gelen şeydir: “Allah تعالى der: ‘Salih kullarıma, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir beşer kalbine gelmeyen şeyi hazırladım; **بَلْهَ** onlara bildirdiğim şeyi’ ”; yani onlara bildirdiğim şeyi bırak; ondan gafil ol.

(**بلو/ي**) **الباء** ve **اللام** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: birincisi şeyin yıpranması; ikincisi bir tür imtihandır; haber verme de ona taşınır.
Birincisine gelince, **الخليل** dedi: **بَلِيَ** **يَبْلى**; o **بالٍ**’dir. **البِلَى** onun masdarıdır. Açıldığı zaman **البَلاَء** olur; bir kavim “o bir lügattir” dedi. Ve şu beyit okundu:
وَالمرء يُبْليه بَلاَءَ السَّرْبالْ *** مَرُّ الليالي واختلافُ الأحوالْ
Ve **البَلِيَّةُ**: câhiliyede sahibinin kabri yanında bağlanan binek hayvandır; başına **وَلِيَّةٌ** bağlanır; yemlenmez ve sulanmaz, ölünceye kadar. **أبو زُبيد** dedi:
كالبَلاَيا رُؤوسُها في الوَلايَا *** مانِحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخُدُودِ
Ve ondan: kabir yanında boğazlanır da ölünceye kadar (bırakılır). Dedi:
تَكُوسُ به العَقْرَى على قِصَدِ القَنَا *** كَكَوْسِ البَلاَيَا عُقِّرَتْ عِنْدَ مَقْبَرِ
Ve ondan “**بَلَّيْتُ البَلِيَّةُ**” denir. **اليزيديّ** dedi: Araplar adamın binitini ölümünden sonra yüzerlerdi; sonra onu **ثُماماً** ile doldururlardı; sonra onu, meclise giden yolunun üzerinde bırakırlardı. Ve onunla birlikte diriltileceğini iddia ederlerdi; ve kendisine bu yapılmayanın yaya olarak haşredileceğini (söylerlerdi).
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**بَلَّى عليه السَّفَرُ** ve **بَلاَّه**” denir. Ve şu beyit okundu:
قَلُوصان عَوْجَاوَانِ بَلَّى عليهما *** دُؤُوبُ السُّرى ثمَّ اقتحامُ الهواجرِ
Muradı: **بَلاَّهُما**.
**الخليل** dedi: “**ناقةٌ بِلْوُ سفرٍ**” dersin; **نِضْو سفَر** gibi; yani sefer onu yıpratmıştır. Ve **الكسائيّ**’den: **بِلْيُ سَفَر**.
İkinci asla gelince: onların sözü “**بُلِيَ** insan ve **ابْتُلِيَ**”; bu, imtihandandır; o, sınamadır. Ve dedi:
بُلِيتُ وفُِقدانُ الحبيبِ بَلِيَّةٌ *** وكم مِن كريمٍ يُبْتَلى ثم يَصبرُ
Ve **البَلاء** hayırda da şerde de olur. Allah تعالى kulu güzel bir **بلاء** ile ve kötü bir **بلاء** ile **يُبْلِي**; ve bu buna döner; çünkü bununla sabrında ve şükründe sınanır.
**الجعديّ** **البلاء** hakkında, onun sınama olduğunu (söyleyerek) dedi:
كَفَاني البَلاَءُ وإِنّي امرُؤٌ *** إذا ما تَبَيَّنْتُ لمَ أَرْتَبِ
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: O, **البِلْوَة** ve **البَلِيَّة** ve **البَلْوَى**’dır. Ve **زهير**’in sözü hakkında dediler:
* **فأبلاَهُما خَيْرَ البلاءِ الذي يَبلُو** *
Mânâsı: Kullarını onunla sınadığı en hayırlı bağışı onlara verdi.
**الأحمر** dedi: Araplar “**نَزَلَتْ بَلاءِ**” der; **حَذَامِ** vezninde.
Ve bu bâba taşınan şeylerdendir: “**أبليتُ فُلاناً عُذْراً**” yani aramda onunla, onu bildirdim ve açıkladım; artık sonra bana kınama yoktur.
**أبو عُبيد** dedi: “**أَبلَيْتُه يميناً**” yani onun nefsini onunla hoş ettim. **أوس** dedi:
كأنَّ جديدَ الدار يُبْلِيكَ عنهُم *** نَقِيُّ اليَمِينِ بَعْدَ عَهدِكَ حَالفُ
**ابن الأعرابيّ** dedi: “**يُبْليك**” seni haber verir. Araplar “**أَبْلِني** şöyle” der; yani “bana haber ver”; öteki de “**لا أُبْلِيْك**” der. Ondandır **أمِّ سَلَمة** hadisi: Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم’in sözünü zikrettiği zaman: “Şüphesiz ashabımdan, ondan ayrıldıktan sonra beni görmeyecek olan vardır”; **عُمَر** ona sordu: “Onlardan ben miyim?” O dedi: “Hayır; ve senden sonra kimseyi **أُبْلِيَ** etmeyeceğim”; yani haber vermeyeceğim.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**ابتليْتُه فأبلاني**” denir; yani onu yokladım da bana haber verdi.
Bu iki asıldan şâz olanın zikri: **الخليل** dedi: “İnsanlar **بذي بَلِيٍّ** ve **بذي بِلِيّ**’dedir” dersin; yani onlar dağınıktırlar. **أبو زيد** dedi: “Onlar **بذي بليانٍ**’dedir” de (denir); bu, bazısı bazısından uzak olduğu ve onları toplayan bir imam olmaksızın taifeler halinde oldukları zamandır. Ondandır **خالد** hadisi; **عُمر** onu Şam’dan azlettiği vakit: “Bu, insanlar **بذي بَليّ** ve **ذي بَلّى** olduğu zamandır.” **الكسائيّ** uzun uyuyan bir adam hakkında şu beyiti okudu:
يَنامُ ويذهب [الأَقوامُ] حتّى  *** يُقَالَ [أَتَوْا] عَلَى ذي بِلِّيَانِ
Ama **بَلَى** hiçbir yönden bâbdan değildir; aslı **بَلْ**’dır.
Ve **وَبَلِيّ**: **قُضاعة**’dan **عمرو بن الحاف**’ın oğludur; ona nisbet **بَلَوِيٌّ**’dir. Ve **الأَبْلاء**: bir kuyunun adıdır. **الحارث** dedi:
فرياضُ القَطا فأودِيةُ الشُّر *** بُبِ فالشُّعبتانِ فالأَبْلاءُ

(**بلت**) **الباء** ve **اللام** ve **التاء** tek bir asıldır; o da kopmadır. Sanki **بَتَل**’den kalb edilmiştir. Araplar: “Konuştu, ta ki **بَلِتَ**” der. **الشّنفرَى** dedi:
* **عَلَى أُمِّها وَإنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَِتِ** *
Ama onların sözü: “**مَهْرٌ مَضمونٌ مبلَّت**” ise, bu da bundandır; çünkü o, kesilmiş, bitirilmiş olandır. Şu var ki kelimede bir şüphe vardır. Ve şu beyiti okudular:
* **وما زُوِّجَتْ إلاّ بِمَهْرٍ مُبَلَّتِ** *
Ve denir ki **البَليتَ** iki yılın otudur; bu da bundandır; çünkü o parçalanır ve kırılır. Dedi:
رَعَيْنَ بَليتاً ساعةً ثم إنّنا *** قطَعْنا عليهنَّ الفِجاج الطوامِسَا

(**بلج**) **الباء** ve **اللام** ve **الجيم** ölçülü tek bir asıldır; o, şeyin açıklığı ve parıltısıdır. **البَلَجُ** parıltıdır; ondandır sabahın yarılması. Dedi:
* **حتّى بدَتْ أعناقُ صُبْحٍ أبْلَجا** *
Ve Araplar: “**الحقُّ أُبْلَجُ والباطلُ لَجْلَجٌ**” der. Ve dedi:
ألم تَرَ أنَّ الحقَّ تلقاهُ أَبْلَجاً *** وأنَّك تلقَى باطِلَ القومِ لجْلَجا
Ve iki kaşı bitişik olmayan kimseye **أبلج** denir; iki kaş arasındaki o parıltı **بُلْجة**’dir. Dedi:
أبلَجُ بينَ حاجِبَيه نُورُه *** إذا تعدى رُفعَت مبتوره

(**بلح**) **الباء** ve **اللام** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, şeyde gevşeklik, yorgunluk ve sağlamlığın azlığıdır; bâbın bütün dalları ona döner. **البَلَح**: **الخَلاَلُ**’dır; tekili **بَلَحة**’dır; o, hurma ağacının yüküdür; yeşil kaldığı müddetçe, küçük olarak, üzümün koruğu gibi. **أبو خيرة** dedi: **السَّلَم**’in meyvesine, yarılmadığı müddetçe **البَلَح** denir; yarıldığı zaman o **البَرَمَة**’dir. **أبو عبيدة**: Hurma ağacı **أبْلَحَتْ** (denir) **بَلَحَها**’sını çıkardığı zaman. **أبو حاتم** dedi: **الثَّرى** (nemli toprak) kuruduğu zaman “**بَلَحَ** **بلُوحاً**” denir. Ve şu beyit okundu:
حَتّى إذا العودُ اشتهى الصَّبُوحا *** وبَلَحَ التُّرْبُ لـه بُلُوحا
Ve bu bâbdandır: Adam **بَلَحَ** (denir) yorgunluktan kesildiği, hareket etmeye güç yetiremediği zaman. **الأعشى** dedi:
وإذا حُمّل ثِقْلاً بعضُهُمْ *** واشتَكَى الأوْصَالَ مِنه وبَلَحْ
Ve bir başkası dedi:
ألا بَلَحَتْ خَفَارَةُ آلِ لَأْيٍِ *** فلا شَاةً تَرُدُّ ولا بَعِيرا
**الشيباني** dedi: **بَلَحَ** denir, inkâr ettiği zaman. **قُطرب** dedi: **بَلَحَ الماءُ** azaldı; ve kuyu **بَلَحَتْ**. Dedi:
مالَكَ لا تَجُمُّ يا مُضَبَّحُ *** قد كنتَ تَنْمِي والرَّكِيُّ بُلَّحُ
Ve **بَلَحَ الزَّنْدُ** denir, kıvılcım çıkarmadığı zaman. **العامريّ** dedi: “Binitim bana **بَلَحَتْ**” denir; yorulduğu ve bana eşlik etmediği zaman. Ve **بَلَحَ البَعيرُ** ve **بَلَحَ الرّجلُ** denir; yanında hiçbir şey olmadığı zaman. Dedi:
مُعْترِفٌ للرُّزْءِ في مالِهِ *** إذا أكَبَّ البَرَمُ البالحُ
Ve bâbdan şâz olanlardandır: **البُلَح** bir kuştur; ve **البَلَحْلحة** dibi olmayan çanaktır.

(**بلخ**) **الباء** ve **اللام** ve **الخاء** tek bir asıldır; o, kibirdir. “Adam **أبْلَخُ**” denir. Ve **تبلّخ**: kibirlendi.

(**بلد**) **الباء** ve **اللام** ve **الدال** tek bir asıldır; dalları, kıyasına bakıldığında birbirine yaklaşır; asıl **الصدْر**’dür. Ve “Dişi deve **بَلْدَتَها**’sını yere koydu” denir; çöktüğü zaman. **ذو الرُّمّة** dedi:
أنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ *** قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve “Adam **تبلَّد**” denir; işte şaşkınlığı sırasında elini göğsüne koyduğu zaman. Ve iki kaşı bitişik olmayan kimse **الأبْلد**’dir; iki kaşı arasına **بَُلْدَة** denir. Bu da bu asıldandır; çünkü o, **الأرض البلدة**’ye benzer. Ve **البلدة**: yıldızdır; “o, **بَلْدة الأسد**’dir” derler; yani onun göğsü. Ve **البلد** köylerin göğsüdür. Ama **ابن الرِّقاع**’ın sözü:
* **مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها** *
Bu da bundandır. Ve “**بَلِ البلدُ الأَثَر**” dediler; çoğulu **أبلاد**’dır. Birinci söz daha kıyaslıdır. Ve “Adam yerde **بَلّد**” denir; ona yapıştığı zaman. Dedi:
إذا لم يُنازِعْ جاهِل القومِ ذُو النُّهى *** وبَلّدَتِ الأعلامُ باللّيلِ كالأَكَمْ
Der ki: sanki yere yapıştılar. Ve Temîm’den bir adam, bir havuzu vasfederek dedi:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بَمَهْلَكَةٍ *** جاورْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ
Yere yapışık bir havuzu zikreder. Ve “Adam **أبْلَدَ** **إبلاداً**” denir; **تبلّد** gibi aynıdır. Ve kılıçlarla **المبالدة**, **المُبَالطة** gibidir. Bazıları dedi: Birinciden türetilmiştir; sanki yere yapıştılar da onun üzerinde savaştılar. Ve **البالد**, **البَلَد**’de ikamet eden için kıyasen.

(**بلز**) **الباء** ve **اللام** ve **الزّاء** asıl değildir; onda birkaç kelime vardır. **البِلِزُ** kısa kadındır. Ve “**البَلأَز**” derler: erkeklerden kısa olan. Ve **البَلأَزَةُ**: yemektir. Bütün bunlarda bir bakış vardır.

(**بلس**) **الباء** ve **اللام** ve **السين** tek bir asıldır; ondan sonrası güvenilecek değildir.
Asıl: ümitsizliktir; “**أبْلَسَ**” denir, ümitsiz olduğu zaman. Allah تعالى buyurdu: **إذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ** [المؤمنون 77]; dediler: Bundan **إبْليس** ismi türetilmiştir; sanki Allah’ın rahmetinden ümitsiz olmuştur.
Ve bu bâbdandır: Adam **أبْلَسَ** sustu. Ve ondandır: dişi deve **أبْلَسَتْ**; o **مِبْلاَسٌ**’tır; şiddetli **الضَّبَعَة** sebebiyle **تَرْغُ** etmediği zaman. Ama **ابنِ أحمر**’ın sözü:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد  *** يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
Denir ki: **البَلَسَ** **الواجم**’dir.

(**بلص**) **الباء** ve **اللام** ve **الصاد**; onda kelimeler vardır; zannımca benzerlerine güvenilecek değildir; bununla beraber birbirine yaklaşırlar. “Koyunlar **بلَّصت**” derler; sütleri azaldığı zaman. Ve “Koyunlar yeri **تبلَّصت**” (derler); onda hiçbir şey bırakmayıp ancak onu otladıkları zaman.
Ve “Şeyi **تبلّصتُ**” (derim); onu gizlice aradığım zaman. Bunda, bence bir bakış vardır.

(**بلط**) **الباء** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir asıldır; iş, ondan önceki şeye yakındır. Dediler: **البَلاط** evde taş ve başkasıyla döşediğin her şeydir. **ابن مُقْبِل** dedi:
في مُشرِفٍ لِيطَ لَيّاقُ البلاط به *** كانت لِسَاسَتِه تُهْدَى قَرَابِينا
Der ki: O, içinde ibadet eden Hristiyanlara ait bir yapıdır; yapışık bir yüksek yerdedir. **لَيَّاق** yani yapışkan; “Sana şu yakışmaz” denir; yani sana yapışmaz. Mekânın güzelliğini ve kurbanlar ve kandillerle ünsiyetini zikreder. Eğer bu doğru ise—ki **البلاط** bence dâhildir—ondan **المُبالَطَة** gelir; o da iki adamın, **البَلاط** üzerinde iken birbirini dövmesidir; yakınlıklarında sanki yapışık iki kişi gibi olurlar.
Ve “Adam **أَبْلَطَ**” (denir) fakirleşti; o **مُبْلِطٌ**’tir. Bu, birincidendir; sanki fakirleşti de **البَلاط**’a yapıştı; **تَرِبَ** gibi: fakirleşti de toprağa yapıştı. Ama **امرئ القيس**’in sözü:
* **نزلتُ على عمرِو بن دَرْماءَ بُلْطَةً** *
Denir ki o, bilinen bir tepedir; ve “**بُلْطةً**” ansızın (mânâsına) da denir. Birincisi daha sahihdir.

(**بلع**) **الباء** ve **اللام** ve **العين** tek bir asıldır; o, şeyi yutmaktır. “Şeyi **بلِعْتُ**; onu **أبْلَعُه**” dersin. **والبالوع** bundandır; çünkü suyu yutar. Ve **سَعْدُ بُلَعَ** bir yıldızdır. Ve **البُلَعُ**: **البَكْرَه**’nin **قامَة**’sındaki zehirdir. Kıyas tektir; çünkü o, içinden geçirilen tahtayı yutar. Ama onların sözü: “Ak saç onun başında **بَلَّعَ**” ise, bunun kıyası buna yakındır; çünkü başını kapladığı zaman sanki onu yutmuştur.

(**بلغ**) **الباء** ve **اللام** ve **الغين** tek bir asıldır; o, şeye ulaşmaktır. “Mekâna **بَلَغْتُ**” dersin; ona ulaştığın zaman. Yaklaşma hakkı sebebiyle, yakın olma da **بُلوغاً** diye adlandırılabilir. Allah تعالى buyurdu: ﴿فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [الطلاق 2]. Ve bu bâbdandır onların sözü: “O, **أَحْمَقُ بِلْغٌ** ve **بَلْغٌ**’dur”; yani ahmaklığıyla beraber istediğine ulaşır. Ve **البُلْغَة**: yaşayıştan kendisiyle geçinilen şeydir; sanki murad, razı olup kanaat ederse çokluğun mertebesine ulaşmasıdır. Ve fasih dilin övüldüğü **البَلاغَة** de böyledir; çünkü onunla istediğine ulaşır. “Bende bunda bir **بلاغٌ** var” yani bir yeterlik. Ve onların sözü: “Süvari **بلَّغَ**”; murad, atının dizginine elini uzatmasıdır; koşusunu artırmak için. Ve “Azlık falanla **تبلَّغَتْ**” denir; şiddetlendiği zaman; çünkü onunla nihayetine varması ve gayeye ulaşmasıdır.

(**بلق**) **الباء** ve **اللام** ve **القاف** ölçülü, düzenli tek bir asıldır; o, açmadır. “Kapıyı **أبلَقَ** ve **بلَقَهُ**” denir; onu bütünüyle açtığı zaman. Dedi:
* **والحِصْنُ مُنْثَلِمٌ وَالبابُ مُنْبَلقُ** *
Ve **البَلَقُ**: çadırdır; o da bâbdandır. Renklerdeki **البَلَقُ** uzak görülebilir; o yakındır: çünkü **البَهيم** kapalı kapıdan türetilmiştir; onun bir kısmı beyazladığı zaman, sanki açılan bir şey gibidir.

---------------------ـــ

(**باب من الرباعي آخر**)
Bu bâbdandır: dörtlü üzere gelen şey; o, anlattığımız üzere üçlüdendir; fakat onlar, istedikleri bir mânâ için—mübalağadan—ona bir harf artırırlar; bunu **زُرْقُمٍ** ve **خَلْبَنٍ**’de yaptıkları gibi. Lakin bu artırma, başta da başta olmayan yerde de vâki olur.
Bunlardandır (**البَحْظَلَة**): “Adamın, **اليَربوع**’un sıçrayışı gibi sıçraması” dediler. **الباءُ** ziyadedir. **الخليل** dedi: **الحاظل** yan tarafı üzerinde yürüyendir. “Bize, topallayarak **يَحْظَلُ** hâlde geçti” denir.
Bunlardandır (**البِرْشاع**): kalbi olmayan kimse. **الرّاء** ziyadedir; aslında **الباء** ve **الشين** ve **العين**’dendir; ve tefsir edilmiştir.
Bunlardandır (**البَرْغَثَة**): içindeki **الرّاءُ** ziyadedir; asıl **الباء** ve **الغين** ve **الثاء**’dır. **الأبغث** su kuşlarından, kül rengi gibidir. Öyleyse **البَرْغَثَةُ** **الطُّحْلة**’ye benzer bir renktir; ondandır **البُرْغُوث**.
Bunlardandır (**البَرْجَمَةُ**): sözün kalınlığı; **الرّاء** ziyadedir; asıl **البَجْم**’dir. **ابنُ دريد** dedi: Adam **بَجَم** **يَبْجَم** **بُجُوماً** (denir); acizlikten yahut heybetten sustuğu zaman; o **باجِمٌ**’dir.
Ama (**النّبَهْرَجُ**) sahih Arapça değildir; bu yüzden ona kıyas aranmadı. **البَهْرَج** kötü olandır. Ve “**أرضٌ بَهْرَجٌ**” denir; onu koruyan kimse olmadığı zaman. Ve “Şeyi **بَهْرَجَ**” (denir); onu yolun dışında ele aldığı zaman. Eğer onda bir şiir şahidi varsa, onların “**السّمَرَّج**” dedikleri gibidir. Bir şey değildir.
İçinde زائد harf bulunanlardandır (**البَرْزَخ**): iki şey arasındaki engel; sanki ikisinin arasında **بَرَازاً** yani yerden bir genişlik varmış gibi; sonra her engel **بَرْزَحاً** oldu. **الخاء** ziyadedir; anlattığımız sebep için.
Ve bu bâbdandır (**البِرْدِس**) kötü adam. **الباءُ** ziyadedir; aslı **الرَّدْسِ**’dendir; o da işlere dalmaktır; **المِرْداس** gibi; o da kayadır. Bâbında tefsir edilmiştir.
Bunlardandır (**بلذَمَ**): korktu da sustuğu zaman. **الباءُ** ziyadedir; aslı **لَذِمَ**’dendir; yerinde yapışıp kaldığı zaman; korkudan hareket etmez.
Bunlardandır (**بِرْقِعُ**): dünya göğünün adıdır. **الباءُ** ziyadedir; asıl **الرّاء** ve **القاف** ve **العين**’dir; çünkü her gök **رقيعٌ**’dir; gökler **أرقِعَةٌ**’dir.
Bunlardandır (**بَرْعَمَ**): bitki, başları yuvarlandığı zaman. Asıl **بَرَع**’dır; uzadığı zaman. Ve bunlardandır (**البَرْكَلَةُ**): insanın suda ve çamurda yürümesidir; **الباءُ** ziyadedir; aslı **تَرَكَّلَ**’dendir; bir ayağıyla vurup onu kazarken yere soktuğu zaman. **الأخطل** dedi:
ربَتْ وَرَبَا في حَجْرِها ابن مَدِينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِهِ يترَكَّلُ
Ve bunlardandır onların sözü (**بَلْسَمَ**): adam yüzünü buruşturdu. İçindeki **الميم** ziyadedir; aslı **المُبْلِس**’dendir; o, kederli, hüzünlü, pişman olandır. Dedi:
* **وفي الوُجوهِ صُفْرَةٌ وإبْلاَسْ** *
Ve bunlardandır dişi deve (**البَلْعَكُ**): eti sarkık olan. **اللام** ziyadedir; o, **البَعْك**’tır; o da toplanmadır. Zikredilmiştir.
Ve bunlardandır (**البَلْقَع**): kendisinde hiçbir şey olmayan. **اللام** ziyadedir; o, **الباء** ve **القاف** ve **العين** bâbındandır.
Ve bunlardandır onların sözü (**تَبَعثرَتْ نَفْسِي**): **العين** ziyadedir; aslı **الباء** ve **الثّاء** ve **الراء**’dadır. Tefsiri geçti.

ـ (Dört harflinin, vaz‘an konulmuş olanının üçüncü bâbı)

**(البَُهْصَُلَة)**: kısa kadın; ve **بُهْصُلٌ** eşek: kısa. Ve **البُخْنُق**: kısa **البُرْقُع**; ve el-Ferrâ dedi ki: **البُخْنُق**([2]) bir bez parçasıdır; kadın onu giyer, onunla **الخِمار**’ı yağdan korur. **البَلْعَثُ**: kötü huylu([3]). **البَهْكَثَة**([4]): sürat. **البَحْزَج**: ineğin yavrusu. Ve yine **البَُرْغَُز**. **بَرْذَنَ** adam: ağırlaştı. **البرازِق**: topluluklar. **البُرْزُلُ**([5]): iri. **بِرْعِس** deve: bol (sütlü). **بَرْشَط** eti: onu **شَرْشَرَهُ**([7]) (parça parça etti). **بَرْشَمَ**([8]) adam, **وَجَمَ** ettiği ve hüznü ortaya koyduğu zaman. Ve **بَرْهَمَ**, bakışı sürdürdüğü zaman. Dedi ki:

* Ve bakış (olarak), yavaşın yavaşı (tarzında) **بَرْهَما**([9]) *

**البَرْقَطَةُ**: birbirine yakın adım. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

(ب harfi kitabı tamamlandı)
--------------ـــ
([1]) Bu, **الياء** ve **الصاد**’ın dammesi iledir; ona **الهاء**’nın bitiştiği (şekil) ise ikisinin de dammesiyle ve ikisinin de fethasıyla söylenir.
([2]) **جندب** ve **عصفر** vezninde.
([3]) **اللسان**’da onun için bir yazım gelmemiştir. **القاموس**’ta: “**البلعثة**: kalınlık ve semizlik içinde gevşeklik; ve gevşek kalın (kadın); o **بلعث**’tır.”
([4]) Asılda: sonunda **النون** ile “**البهكنة**”; doğrusu **الثاء** iledir.
([5]) Asılda: “**البرزك**”; doğrusu **اللام** iledir; **اللسان** ve **القاموس** ve **الجمهرة**’de (3: 305) olduğu gibi. İbn Düreyd dedi ki: “Sâbit değildir”; **اللسان**’da da böyledir.
([6]) **الباء** ve **العين**’in kesresi iledir; ve **برعيس** denir, **ياء** ziyadesiyle.
([7]) **اللسان**’da zikredilmedi; **القاموس**’ta zikredildi. Ve **الشرشرة**: parçalama. Asılda: “**شرشر**”.
([8]) Asılda: “**برسم**”; doğrusu **الشين** (mu‘ceme) iledir.
([9]) Beyit, **اللسان**’da (14: 314) el-‘Accâc’ındır; ve bu kafiye üzere olan urcûzesinde değildir. Ve “**دون الهوينا**” diye rivayet edilir.

ت harfi kitabı:
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الإبلاس: الحزن المعترض من شدة البأس، يقال: أبلس، ومنه اشتق إبليس فيما قيل. قال عز وجل: ﴿ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون﴾ [الروم/12]، وقال تعالى: ﴿أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون﴾ [الأنعام/44]، وقال تعالى: ﴿وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين﴾ [الروم/49].
ولما كان المبلس كثيرا ما يلزم السكوت وينسى ما يعنيه قيل: أبلس فلان: إذا سكت وإذا انقطعت حجته، وأبلست الناقة فهي مبلاس: إذا لم ترع من شدة الضبعة. وأما البلاس: للمسح، ففارسي معرب (قال أبو عبيدة: ومما دخل في كلام العرب من كلام فارس: المسح، تسميه العرب البلاس، وهو فارسي معرب.
ومن دعائهم: أرانيك الله على البلس، وهي غرائر كبار من مسوح يجعل فيها التين).

##### Türkçe

- **الإبلاس**: şiddetli sıkıntının şiddetinden dolayı arız olan hüzündür; denir ki: **أبلس**; ve ondan, denildiğine göre, **إبليس** türetilmiştir. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون﴾ [الروم/12]; ve yüce şöyle dedi: ﴿أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون﴾ [الأنعام/44]; ve yüce şöyle dedi: ﴿وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين﴾ [الروم/49].
Ve **المبلس** çoğu kez susmayı gerekli kıldığından ve kendisini ilgilendiren şeyi unuttuğundan: “**أبلس** falan” denildi: sustuğu zaman ve delili kesildiği zaman. Ve “**أبلست** deve, o da **مبلاس**tır”: **الضبعة**nın şiddetinden otlamadığı zaman. Ama **البلاس**: silme içindir; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. (Ebû Ubeyde dedi ki: Arapların sözüne Fars sözünden giren şeylerdendir: **المسح**; Araplar ona **البلاس** adını verir; o, Arapçalaştırılmış Farsçadır.
Ve onların dualarındandır: “**أرانيك الله على البلس**”; o, **مسوح**tan olan büyük torbalardır; içine incir konulur.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ل س
ناقة مبلاس‏:‏ لا ترغو من شدة الضبعة وقد أبلست‏.‏
ومنه‏:‏ أبلس فلان فهو مبلس إذا سكت من يأس ‏"‏ وهم فيه مبلسون ‏"‏‏.‏
وتقول‏:‏ حب البلس أنساني حب البلسان وهو التين‏.‏

##### Türkçe

ب ل س
**ناقة مبلاس**: şiddetli **الضبعة**’den dolayı böğürmeyen dişi deve; ve **أبلست**.

Ve ondan: **أبلس** falan kimse; o hâlde o **مبلس**tir; eğer ümitsizlikten sustuysa: “ve onlar onda **مبلسون**dur”.

Ve dersin: **حب البلس** sevgisi bana **حب البلسان** sevgisini unutturdu; o da incirdir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَبْلَسَ الرجلُ: قُطِعَ به؛ عن ثعلب. وأَبْلَس: سكت. وأَبْلَسَ من رحمة اللَّه أَي يَئِسَ ونَدِمَ، ومنه سمي إبليس وكان اسمه عزازيلَ. وفي التنزيل العزيز: يومئذ يُبْلِسُ المجرمون. وإِبليس، لعنة اللَّه: مشتق منه لأَنه أُبْلِسَ من رحمة اللَّه أَي أُويِسَ. وقال أَبو إِسحق: لم يصرف لأَنه أَعجمي معرفة.
والبَلاسُ: المِسْحُ، والجمع بُلُسٌ. قال أَبو عبيدَة: ومما دخل في كلام العرب من كلام فارس المِسْحُ تسميه العرب البَلاسَ، بالباء المشبع، وأَهل المدينة يسمون المِسْحَ بَلاساً، وهو فارسي معرب، ومن دعائهم: أَرانِيك اللَّهُ على البَلَسِ، وهي غَرائِرُ كِبارٌ من مُسُوح يجعل فيها التَّين ويُشَهَّرُ عليها من يُنَكِّلُ به وينادى عليه، ويقال لبائعه: البَلاَّسُ. والمُبْلِسُ: اليائسُ، ولذلك قيل للذي يسكت عند انقطاع حجته ولا يكون عنده جواب: قد أَبْلَسَ؛ وقال العجاج:
قال: نَعَمْ أَعْرِفُه، وأَبْلَسا
أَي لم يُحِرْ إِليَّ جواباً. ونحو ذلك قيل في المُبلِس، وقيل: إِن إِبليس سمي بهذا الاسم لأَنه لما أُويِسَ من رحمة اللَّه أَبْلَسَ يأَساً. وفي الحديث. فتأَشَّبَ أَصحابُه حوله وأَبْلَسُوا حتى ما أَوضحوا بضاحِكة؛ أَبلسوا أَي سكتوا. والمُبْلِسُ: الساكت من الحزن أَو الخوف. والإِبْلاسُ: الحَيْرة؛ ومنه الحديث:
أَلم تر الجِنَّ وإِبلاسَها
أَي تَحَيُّرَها ودَهَشَها. وقال أَبو بكر: الإِبْلاسُ معناه في اللغة القُنُوط وقَطْعُ الرجاء من رحمة اللَّه تعالى؛ وأَنشد:
وحَضَرَتْ يومَ خَمِيسٍ الأَخْماسْ،
وفي الوجوهِ صُفْرَةٌ وإِبْلاسْ
ويقال: أَبْلَسَ الرجلُ إِذا انقطع فلم تكن له حجة؛ وقال: به هَدَى اللَّهُ قوماً من ضلالَتِهِمْ،
وقد أُعِدَّتْ لهم إِذ أَبْلَسُوا سَقَرُ
والإِبْلاسُ: الانكسار والحزن. يقال: أَبْلَسَ فلان إِذا سكت غمّاً؛ قال العجاج:
يا صاحِ هل تَعْرِفُ رَسْماً مُكْرَسا؟
قال: نعم أَعْرِفُه، وأَُبْلَسا
والمُكْرَسُ: الذي صار فيه الكِرْسُ، وهو الأَبوال والأَبعار. وأَبْلَسَتِ الناقة إِذا لم تَرْغُ من شدة الضَّبْعَة، فهي مِبْلاس. والبَلَسُ: التِّينُ، وقيل: البَلَسُ ثمر التين إذا أَدرك، الواحدة بَلَسَةٌ. وفي الحديث: من أَحب أَن يَرِقَّ قلبه فلْيُدْمِنْ أَكل البَلَس، وهو التين، إِن كانت الرواية بفتح الباء واللام، وإِن كانت البُلُسَ فهو العَدَسُ، وفي حديث عطاء: البُلُس هو العدس، وفي حديث ابن جُرَيْج قال: سأَلت عطاء عن صدقة الحَبِّ، فقال: فيه كُلِّه الصدقةُ، فذكر الذُّرَةَ والدُّخْنَ والبُلُس والجُلْجُلانَ؛ قال: وقد يقال فيه البُلْسُنُ، بزيادة النون. الجوهري: والبَلَس، بالتحريك، شيء يشبه التين يكثر باليمن. والبُلُس، بضم الباء واللام: العدس، وهو البُلْسُن.
والبَلَسانُ: شجر لحبه دُهْن. التهذيب في الثلاثي: بَلَسانٌ شجر يجعل حبه في الدواء، قال: ولحبه دهن حار يتنافس فيه. قال الأَزهري: بَلَسان أُراه روميّاً. وفي حديث ابن عباس، رضي اللَّه عنهما: بعث اللَّه الطير على أَصحاب الفيل كالبَلَسان؛ قال عَبَّاد بن موسى: أَظنها الزَّرازيرَ. والبَلَسانُ: شجر كثير الورق ينبت بمصر، وله دهن معروف. اللحياني: ما ذُقْتُ عَلوساً ولا بَلُوساً أَي ما أَكلت شيئاً.

##### Türkçe

**أَبْلَسَ** adam: onunla kesildi; Saʿleb’den. Ve **أَبْلَسَ**: sustu. Ve **أَبْلَسَ** Allah’ın rahmetinden, yani ümitsizliğe düştü ve pişman oldu; ondan dolayı **إبليس** adlandırıldı; adı **عزازيلَ** idi. Ve aziz tenzilde: “O gün suçlular **يُبْلِسُ**.” Ve **إِبليس** (Allah’ın laneti onun üzerine): ondan türemiştir; çünkü Allah’ın rahmetinden **أُبْلِسَ** edildi, yani ümitsizliğe düşürüldü. Ebû İshak dedi: Marife yabancı (aʿcemî) olduğu için tenvin aldırılmadı.

Ve **البَلاسُ**: **المِسْحُ** (çuval bezi); çoğulu **بُلُسٌ**. Ebû Ubeyde dedi: Fars sözünden Arapların sözüne giren şeylerdendir; **المِسْحُ**’a Araplar **البَلاسَ** der, bā’ı işbâlı (dolu) olarak; Medineliler **المِسْحَ**’a **بَلاساً** derler; o, Arapçalaştırılmış Farsçadır. Dualarındandır: “Allah seni **البَلَسِ** üzerinde bana göstersin”; o, **مُسُوح**’tan yapılan, içine incir konulan büyük **غَرائِرُ**’dir; onunla ibret olsun diye cezalandırılan kimse teşhir edilir ve ona seslenilir; satıcısına da **البَلاَّسُ** denir. Ve **المُبْلِسُ**: ümitsiz olan; bundan dolayı, delili kesilip de yanında cevap bulunmayan ve sustuğu zaman denildi: “**أَبْلَسَ**.” el-ʿAccâc dedi:
قال: نَعَمْ أَعْرِفُه، وأَبْلَسا
Yani: bana bir cevap geri döndürmedi. Bunun benzeri **المُبلِس** hakkında da söylendi. Ve denildi ki: **إِبليس** bu adla adlandırıldı; çünkü Allah’ın rahmetinden ümitsizliğe düşürüldüğü zaman, ümitsizlikle **أَبْلَسَ** etti (sustu/ümitsizliğe düştü).

Hadiste: “Derken ashabı onun etrafında toplandı ve **أَبْلَسُوا** ettiler; öyle ki bir gülüşle bile açığa vurmadılar”; **أَبلسوا** yani sustular. Ve **المُبْلِسُ**: hüzünden yahut korkudan susan.

Ve **الإِبْلاسُ**: şaşkınlık; ondan hadiste:
أَلم تر الجِنَّ وإِبلاسَها
Yani: onun şaşkınlığını ve dehşetini. Ebû Bekir dedi: **الإِبْلاسُ**’ın dildeki manası, Allah Teâlâ’nın rahmetinden ümitsizliğe düşmek ve ümidi kesmektir. Ve şu beyit okundu:
وحَضَرَتْ يومَ خَمِيسٍ الأَخْماسْ،
وفي الوجوهِ صُفْرَةٌ وإِبْلاسْ
Ve denilir: Adam **أَبْلَسَ** etti; delili kesildiği zaman, artık onun için bir hüccet olmadığında. Ve dedi:
به هَدَى اللَّهُ قوماً من ضلالَتِهِمْ،
وقد أُعِدَّتْ لهم إِذ أَبْلَسُوا سَقَرُ

Ve **الإِبْلاسُ**: kırılma ve hüzün. Denilir: Falan **أَبْلَسَ** etti; kederden sustuğu zaman. el-ʿAccâc dedi:
يا صاحِ هل تَعْرِفُ رَسْماً مُكْرَسا؟
قال: نعم أَعْرِفُه، وأَُبْلَسا
Ve **المُكْرَسُ**: içinde **الكِرْسُ** olan; o da idrarlar ve dışkılardır.

Ve dişi deve **أَبْلَسَتِ**; **الضَّبْعَة**’nin şiddetinden böğürmediği zaman; o hâlde o **مِبْلاس**tır.

Ve **البَلَسُ**: incir; ve denildi: **البَلَسُ** incirin olgunlaştığı zamanki meyvesidir; teki **بَلَسَةٌ**. Hadiste: “Kalbinin yumuşamasını seven kimse **البَلَس** yemeyi sürdürsün”; o, incirdir; rivayet bā’ ve lâm’ın fethasıyla ise. Eğer **البُلُسَ** ise o, mercimektir. Atâ hadîsinde: **البُلُس** mercimektir. İbn Cüreyc hadîsinde dedi: Atâ’ya tane sadakası hakkında sordum; dedi ki: onun hepsinde sadaka vardır; sonra **الذُّرَةَ**’yi, **الدُّخْنَ**’ı, **البُلُس**’u ve **الجُلْجُلانَ**’ı zikretti. Dedi ki: Ona **البُلْسُنُ** da denilir; nûn ziyadesiyle. el-Cevherî: Ve **البَلَس** (harekeli olarak): Yemen’de çok bulunan, incire benzeyen bir şeydir. Ve **البُلُس** (bā’ ve lâm’ın zammıyla): mercimektir; o da **البُلْسُن**’dur.

Ve **البَلَسانُ**: tohumu için yağı olan bir ağaç. “Tehzîb”de üçlü babda: **بَلَسانٌ** bir ağaçtır; tohumu ilaca konur; dedi ki: ve tohumu için sıcak bir yağ vardır; onda yarışılır. el-Ezherî dedi: **بَلَسان**’ı ben onu Rumî sanıyorum. İbn Abbâs hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: “Allah, fil ashabının üzerine **كالبَلَسان** gibi kuşlar gönderdi.” Abbâd b. Mûsâ dedi: Ben onun **الزَّرازيرَ** olduğunu sanıyorum.

Ve **البَلَسانُ**: yaprağı çok olan bir ağaç; Mısır’da biter; onun bilinen bir yağı vardır. el-Lihyânî: “Ne **عَلوساً** tattım ne de **بَلُوساً**”; yani hiçbir şey yemedim.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ل س * * أبْلَسَ * من رحمة الله أي يئس ومنه سمي * إبليسُ * وكان اسمه عزازيل و * الإبْلاسُ * أيضا الانكسار والحزن يقال * أبْلَسَ * فلان إذا سكت غما

##### Türkçe

* ب ل س * * **أبْلَسَ** * Allah’ın rahmetinden; yani ümitsizliğe düştü. Ondan dolayı * **إبليسُ** * adlandırıldı; onun adı Azâzîl idi. Ve * **الإبْلاسُ** * da: kırılma ve hüzündür. Denir ki: * **أبْلَسَ** * falan kimse; kederden sustuğu zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البلس، محركة: من لا خير عنده، أو هو الذي عنده إبلاس وشر. البلس: ثمر كالتين يكثر باليمن، قاله الجوهري، قيل: هو التين نفسه إذا أدرك، والواحدة بلسة. البلس، بضمتين، وفي التكملة مضبوط بالتحريك: جبل أحمر ضخم ببلاد محارب بن خصفة. البلس: العدس المأكول، كما جاء في حديث عطاء حين سأله عنه ابن جريج، وفي حديث آخر:  من أحب أن يرق قلبه فليدمن أكل البلس  هكذا الرواية، ومن المحدثين من ضبطه بالتحريك، وعنى به التين، كالبلسن، كقنفذ، والنون زائدة كزيادتها في ضيفن ورعشن، وقد ذكره الجوهري في النون، وهو وهم، كما نبه عليه الصاغاني. البلس، ككتف: المبلس الساكت على ما في نفسه من الحزن أو الخوف. البلاس، كسحاب: المسح، ج: بلس، بضمتين، وبائعه بلاس، كشداد، قال أبو عبيدة: ومما دخل في كلام العرب من كلام فارس المسح: تسميه العرب البلاس، بالباء المشبع، وأهل المدينة يسمون المسح بلاسا، وهو فارسي معرب. بلاس: ع بدمشق، قال حسان بن ثابت رضي الله عنه:
  لمن الدار أقفرت بمـعـان                      بين أعلى اليرموك فالحمان
  فالقريات من بلاس فـداريا                      فسكاء فالقصور الدوانـي بلاس أيضا: د، بين واسط والبصرة، كما في العباب. بلاسة، بهاء: ة، ببجيلة. والبلسان محركة: شجر صغار كشجر الحناء كثير الورق، يضرب إلى البياض، شبيه بالسذاب في الرائحة، لا ينبت إلا بعين شمس ظاهر القاهرة، وهي المطرية، قال شيخنا: وهذا غريب، بل المعروف المشهور أن أكثر وجوده ببلاد الحجاز بين الحرمين والينبع ويجلب منه لجميع الآفاق. قلت: وهذا الذي استغربه شيخنا قد صرح به غالب الأطباء والمتكلمين على العقاقير، ففي المحكم: ينبت بمصر، وله دهن، وفي المنهاج: بلسان: شجرة مصرية تنبت في موضع يقال له عين شمس فقط، نعم انقطع منه في أواخر القرن الثامن، واستنبت في وادي الحجاز، فكلام المصنف غير غريب. يتنافس في دهنها: كذا في سائر النسخ، وصوابه في دهنه، قال الليث: ولحبه دهن حار يتنافس فيه، وقال صاحب المنهاج: دهنه أقوى من حبه، وحبه أقوى من عوده، وأجود عوده الأملس الأسمر الحاد الطيب الرائحة حار يابس في الثانية، وحبه أسخن منه يسيرا، وعوده يفتح السدد، وينفع من عرق النسا والدوار والصداع، ويجلو غشاوة العين، وينفع الربو، وضيق النفس وينفع رطوبة الأرحام بخورا، وينفع العقم، ويقاوم السموم ونهش الأفاعي. والمبلاس: الناقة المحكمة الضبعة، عن الفراء. وأبلس الرجل من رحمة الله: يئس. في حجته: انقطع. وقيل: أبلس، إذا دهش وتحير، قاله ابن عرفة، منه اشتقاق إبليس لعنه الله؛ لأنه يئس من رحمة الله وندم، وكان اسمه من قبل عزازيل، أو هو أعجمي معرفة، ولذا لم يصرف، قاله أبو إسحاق. قلت: ولذا قيل: إنه لا يصح أن يشتق إبليس وإن وافق معنى أبلس لفظا ومعنى، وقد تبع المصنف الجوهري في اشتقاقه، فغلطوه، فليتنبه لذلك. وقال أبو بكر: الإبلاس معناه في اللغة: القنوط وقطع الرجاء من رحمة الله تعالى، وقال غيره الإبلاس: الانكسار والحزن، يقال: أبلس فلان، إذا سكت غما وحزنا، قال العجاج:
  يا صاح هل تعرف رسما مكرسا                      قال نعم أعـرفـه وأبـلـسـا

  أبلست الناقة إبلاسا، إذا لم ترغ من شدة الضبعة، فهي مبلاس. قال اللحياني: ما ذقت علوسا ولا بلوسا، أي شيئا، كذا في اللسان، وسيأتي في ع-ل-س زيادة إيضاح لذلك، وأن الجوهري ضبطه ولا لؤوسا، وغيره قال: ألوسا. وبولس، بضم الباء وفتح اللام: سجن بجهنم أعاذنا الله تعالى منها برحمته وكرمه، هكذا جاء في الحديث مسمى:  يحشر المتكبرون يوم القيامة أمثال الذر حتى يدخلوا سجنا في جهنم يقال له بولس  . وبالس، كصاحب: د، بشط الفرات بين حلب والرقة بينه وبين الفرات أربعة أميال، سميت فيما يذكر ببالس بن الردم بن اليقن بن سام بن نوح، وقربه جسر مليح اتخذ في زمن عثمان رضي الله تعالى عنه، ولما توجه مسلمة بن عبد الملك غازيا للروم من نحو الثغور الجزرية عسكر ببالس، فأتاه أهلها وأهل القرى المنسوبة إليها، فسألوه جميعا أن يحفر لهم نهرا من الفرات يسقي أراضيهم على أن يجعلوا له الثلث من غلالهم بعد عشر السلطان، فحفر النهر المعروف بنهر مسلمة، ووفوا له بالشرط، ورم سور المدينة واحكمه، فلما مات مسلمة صارت بالس وقراها لورثته، فلم تزل في أيديهم حتى جاءت الدولة العباسية، فانتزعت منهم، فكانت للمأمون وذريته، قال ابن غسان الكوراني:
  آمن الله بـالـمـبـارك مـي                      حوف مصر إلى دمشق فبالس ومنه أبو العباس أحمد بن إبراهيم بن محمد بن بكر البالسي المحدث، وأبو المجد معد بن كثير بن علي البالسي الفقيه الأديب، تفقه على أبي بكر الشاشي، وأبو علي الحسن بن عبد الله بن منصور بن حبيب الأنطاكي، يعرف بالبالسي، وأبو الحسن إسماعيل بن أحمد بن أيوب البالسي الخيزراني، وجماعة غيرهم، ومن المتأخرين: النجم محمد بن عقيل بن محمد بن الحسن البالسي، من كبار أئمة الشافعية، وحفيده أبو الحسن محمد بن علي بن محمد، سمع على جده، وأبو الفرج بن عبد الهادي، وهو من شيوخ الحافظ بن حجر، توفي سنة 804 بمصر، والجمال عبد الرحيم بن محمد بن محمود البالسي سبط ابن الملقن، وغيرهما. ومما يستدرك عليه: أبلس الرجل: قطع به، عن ثعلب. وأبلس: سكت فلم يرد جوابا. والبلس بضمتين: غرائر كبار من مسوح يجعل فيها التبن، ويشهر عليها من ينكل به، وينادى عليه، ومن دعائهم: أرانيك الله على البلس. والبلسان: نوع من الطيور يقال لها الزراير، وقد جاء ذكره في حديث أصحاب الفيل، وفسره عباد بن موسى هكذا. وبلس، بالضم وفتح اللام: إحدى قرى بالس التي كانت لمسلمة بن عبد الملك، ثم كانت لورثته فيما بعد. وبلوس، كصبور: قرية بمصر من المنوفية. وبلاس، ككتاب: اسم رجل، كذا في معارف ابن قتيبة، إليه ينسب بلاس آباد، وقد ذكره المصنف رحمه الله استطرادا في س-ب-ط فانظره.

##### Türkçe

**البلس**، harekeli: yanında hayır bulunmayan kimse; yahut o, yanında **إبلاس** ve şer bulunan kimsedir. **البلس**: Yemen’de çok bulunan, incir gibi bir meyve; bunu el-Cevherî söylemiştir. Denildi: o, olgunlaştığı zaman incirin kendisidir; tekili **بلسة**’dir. **البلس**، iki ötre ile; ve **التكملة**’de hareke ile ضبط edilmiştir: Muhârib b. Hasafe diyarında büyük kırmızı bir dağdır. **البلس**: yenilen mercimek; İbn Cüreyc’in onu Atâ’ya sorduğu hadiste geldiği gibi. Ve başka bir hadiste: “Kalbinin yumuşamasını seven kimse **البلس** yemeyi sürdürsün.” rivayet böyledir. Muhaddislerden onu hareke ile ضبط eden vardır; onunla inciri kastetmiştir; **البلسن** gibi, **قنفذ** vezninde; **النون** ise **ضيفن** ve **رعشن**’deki ziyadeliği gibi زائدedir. El-Cevherî onu **النون**’da zikretmiştir; bu bir vehimdir; es-Sağânî buna dikkat çektiği gibi. **البلس**، **كتف** gibi: içindeki hüzün yahut korkudan dolayı susan **المبلس**. **البلاس**، **سحاب** gibi: **المسح** (keçe); çoğulu: **بلس** (iki ötre ile). Satıcısı da **بلاس**’tır, **شداد** gibi. Ebû Ubeyde dedi: Arapların sözlerine Fars sözünden giren şeylerdendir **المسح**: Araplar ona, b’si işbâ’lı olarak **البلاس** derler; Medineliler **المسح**’a **بلاسا** derler; o, Arapçalaştırılmış Farsçadır. **بلاس**: Şam’da bir yer; Hassân b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Kimin evidir, Ma‘ân’da ıssız kalmış,
  Yermûk’un yukarısı ile Hımân arasında?
  Sonra Kuryât, **بلاس**’tan Dâriyâ’ya,
  Sonra Sekkâ’ya, sonra yakın kasırlara.

**بلاس** ayrıca: **د**; **العباب**’da olduğu üzere Vâsıt ile Basra arasında. **بلاسة**، hâ ile: **ة**; Becîle’de. Ve **البلسان** harekeli: kına ağacı gibi küçük bir ağaç; yaprağı çok, beyazlığa çalar; kokuda **السذاب**’a benzer; Kahire’nin dışındaki Ayn Şems’te—o da el-Matariyye’dir—ancak orada biter. Şeyhimiz dedi: Bu gariptir; bilakis bilinen meşhur olan, onun en çok varlığının Hicaz diyarında, iki Harem ile Yenbu‘ arasında olması ve ondan bütün ufuklara getirilmesidir. Dedim: Şeyhimizin garipsediği bu hususu, hekimlerin ve ilaçlar üzerine konuşanların çoğu açıkça söylemiştir. Nitekim **المحكم**’de: Mısır’da biter ve onun yağı vardır. **المنهاج**’da: **بلسان**: Mısır’a ait bir ağaç; yalnız “Ayn Şems” denilen bir yerde biter. Evet, sekizinci yüzyılın sonlarında ondan kesildi; Hicaz vadisinde yetiştirildi; böylece musannifin sözü garip değildir. Onun yağında yarışılır: diğer bütün nüshalarda böyledir; doğrusu “onun yağında”dır. el-Leys dedi: Tanesinin sıcak bir yağı vardır; onda yarışılır. **المنهاج** sahibı dedi: Yağı tanesinden daha kuvvetlidir; tanesi odunundan daha kuvvetlidir. Odununun en iyisi, düz, esmer, keskin, güzel kokulu olandır; ikinci derecede sıcak ve kurudur. Tanesi ondan biraz daha sıcaktır. Odunu tıkanıklıkları açar; siyatikten, baş dönmesinden ve baş ağrısından fayda verir; göz perdesini giderir; astıma ve nefes darlığına fayda verir; rahimlerin rutubetine buhur olarak fayda verir; kısırlığa fayda verir; zehirlere ve yılanların ısırmasına karşı koyar. **المبلاس**: sağlam yanları olan dişi deve; el-Ferrâ’dan. Adam **أبلس** etti, Allah’ın rahmetinden: ümitsiz oldu. Haccında: kesildi. Denildi: **أبلس**; şaşırıp hayrete düştüğü zaman; bunu İbn Arafe söylemiştir. Ondan **إبليس**’in (Allah ona lanet etsin) اشتقاقı: çünkü Allah’ın rahmetinden ümitsiz oldu ve pişman oldu. Önceden adı **عزازيل** idi. Yahut o, marife bir a‘cemîdir; bu yüzden tenvin almaz; bunu Ebû İshâk söyledi. Dedim: Bu yüzden denildi ki: **إبليس**’in اشتقاق edilmesi sahih değildir; her ne kadar **أبلس**’in lafzına ve manasına lafız ve mana bakımından uygun düşse de. Musannif onun اشتقاقında el-Cevherî’ye tâbi oldu; onu hatalı saydılar; buna dikkat edilsin. Ebû Bekir dedi: **الإبلاس**’ın manası dilde: Allah Teâlâ’nın rahmetinden ümitsizlik ve ümit kesmektir. Başkası dedi: **الإبلاس**: kırılma ve hüzündür. Denir: falan **أبلس** etti; keder ve hüzünden sustuğu zaman. el-Acçâc dedi ki:
  Ey arkadaş, sağlamlaştırılmış bir iz bilir misin?
  Dedi: Evet, onu bilirim ve **أبلس** ederim.

Dişi deve **أبلست** etti, **إبلاسا**: yanların şiddetinden dolayı böğürmediği zaman; o halde o **مبلاس**’tır. el-Lihyânî dedi: “Ne **علوسا** tattım ne **بلوسا**”; yani bir şey; **اللسان**’da böyledir. Bunun daha fazla açıklaması **ع-ل-س**’te gelecektir; ve el-Cevherî onu “ne **لؤوسا**” diye ضبط etmiştir; başkası “**ألوسا**” dedi. Ve **بولس**، b’nin ötreli, lâm’ın fethalı olmasıyla: cehennemde bir zindan; Allah Teâlâ bizi rahmeti ve keremiyle ondan korusun. Hadiste isimlendirilmiş olarak böyle geldi: “Kibirlenenler kıyamet günü zerreler misali haşrolunur; ta ki cehennemde **بولس** denilen bir zindana girinceye kadar.” **بالس**، **صاحب** gibi: **د**; Fırat kıyısında, Halep ile Rakka arasında; onunla Fırat arasında dört mil vardır. Rivayet edildiğine göre **بالس** b. er-Radm b. el-Yaqın b. Sâm b. Nûh ile isimlendirilmiştir. Yakınında, Osman (Allah Teâlâ ondan razı olsun) zamanında yapılmış güzel bir köprü vardır. Mesleme b. Abdülmelik, Cezîre sınırları tarafından Rumlara gazaya yöneldiğinde **بالس**’ta konakladı. Şehrin halkı ve ona nispet edilen köylerin halkı ona geldi; hepsi birlikte, Fırat’tan kendilerine bir nehir kazmasını, arazilerini sulamasını istediler; sultanın öşründen sonra mahsullerinin üçte birini ona vermek şartıyla. **نهر مسلمة** diye bilinen nehri kazdı; şartı yerine getirdiler. Şehrin surunu onardı ve sağlamlaştırdı. Mesleme ölünce **بالس** ve köyleri varislerine geçti; Abbâsî devleti gelinceye kadar onların ellerinde kaldı; sonra onlardan çekip aldı; Me’mûn’un ve zürriyetinin oldu. İbn Gassân el-Kûrânî dedi ki:
  Allah, mübarek suyu emniyete alsın,
  Mısır’ın havfından Şam’a, sonra **بالس**’a.

Ondan: muhaddis Ebû’l-Abbâs Ahmed b. İbrâhîm b. Muhammed b. Bekr el-**بالسي**; fakih edip Ebû’l-Mecd Ma‘d b. Kesîr b. Alî el-**بالسي**—Ebû Bekir eş-Şâşî’ye fıkıh okudu—; Ebû Alî el-Hasen b. Abdullâh b. Mansûr b. Habîb el-Antâkî, el-**بالسي** diye bilinir; Ebû’l-Hasen İsmâîl b. Ahmed b. Eyyûb el-**بالسي** el-Hayzerânî; ve başkaları. Müteahhirlerden: Şâfiîlerin büyük imamlarından en-Necm Muhammed b. Akîl b. Muhammed b. el-Hasen el-**بالسي**; ve onun torunu Ebû’l-Hasen Muhammed b. Alî b. Muhammed—dedesinden semâ‘ etti—; Ebû’l-Ferec b. Abdülhâdî—o, Hâfız İbn Hacer’in şeyhlerindendir—; 804 yılında Mısır’da vefat etti; ve İbnü’l-Mulakkın’ın torunu el-Cemâl Abdürrahîm b. Muhammed b. Mahmûd el-**بالسي**; ve başkaları. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: adam **أبلس** etti: onunla işi kesildi; Sa‘leb’den. Ve **أبلس**: sustu da cevap vermedi. Ve **البلس** iki ötre ile: keçe çuvallardan büyük torbalar; içine saman konur; onunla, kendisine ceza verilecek kimse teşhir edilir ve onun üzerine nida edilir. Dualarındandır: “Allah seni **البلس** üzerinde göstersin.” Ve **البلسان**: **الزراير** denilen kuşlardan bir tür; Fil Ashabı hadîsinde zikri gelmiştir; Abbâd b. Mûsâ onu böyle tefsir etmiştir. Ve **بلس**، ötre ile ve lâm’ın fethasıyla: Mesleme b. Abdülmelik’e ait olan, sonra daha sonra varislerine geçen **بالس** köylerinden biri. Ve **بلوس**، **صبور** gibi: Mısır’da Menûfiyye’den bir köy. Ve **بلاس**، **كتاب** gibi: bir adam adı; İbn Kuteybe’nin **معارف**’inde böyledir. Ona nispetle **بلاس آباد** nispet edilir. Musannif (Allah ona rahmet etsin) onu **س-ب-ط**’ta istitrâden zikretmiştir; ona bak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ابلس
4 ابلس ابلس , (inf. n. اـِبْلَاسٌ, S, &c.,) He despaired, (A boo-Bekr, S, M, Msb, K,) or gave up hope, (A boo-Bekr, TA,) مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ of the mercy of God. (A boo-Bekr, S, TA.) ― -b2- He became broken [in spirit], and mournful. (S, TA.) ― -b3- He was, or became, silent, (S, M, A, Msb,) returning no reply, or answer, (TA,) by reason of grief, (S,) or of despair. (A.) ― -b4- He was, or became, confounded or perplexed, and unable to see his right course. (Ibn-'Arafeh, K.) ― -b5- He was, or became, cut short, or stopped, (K, TA,) فِى حُجَّتِهِ [in his argument, or plea]. (TA.) ― -b6- He became unable to prosecute his journey: or was prevented from attaining his wish: syn. قُطِعَ بِهِ. (Th, M, TA.) ― -b7- He repented; or grieved for what he had done. (M.) -A2- He caused a person to despair. (Har p. 138.)

بَلِسٌ
بَلِسٌ بلس Despairing, (مُبْلِسٌ,) and silent respecting what is in his mind, (K, TA,) by reason of grief or fear. (TA.)

بَلَاسٌ
بَلَاسٌ بلاس , (S, Msb, K,) like سَلَامٌ, (Msb,) and سَحَابٌ, (K,) [in a copy of the M written بِلَاسٌ,] A [garment, or piece of stuff, of the kind called] مِسْح [i. e. of hair-cloth]: (S, M, Msb, K:) used in this sense by the people of El-Medeeneh: (S:) a Persian word; (AO, S, Msb;) originally بَلَاسٌ, without ال: (TA:) arabicized: (S, Msb:) also called by the Arabs پَلَاس, with the ب termed مُشَبَّع: (TA:) pl. بُلُسٌ. (M, Msb, K.) [The pl.] بُلُسٌ is also applied to Large sacks of مُسُوح [i. e. hair-cloths], in which figs are put, [or, more probably, in which straw is put, for التِّين, which I find in two copies of the S and in the TA, can hardly be doubted to be a mistranscription of التِّبْن], and upon which is paraded he who is made a public example that others may take warning from him, and the subject of a proclamation [acquainting the spectators with his offence]: whence the imprecation, أَرَانِيكَ اللّٰهُ عَلَىالبُلُسِ [May God show me thee upon the large haircloth-sacks]. (S, TA.)

بَلَسَانٌ
بَلَسَانٌ بلسان لسان [The balsam-tree; or the species that produces the balsam of Mekkeh; i. e., the amyris opobalsamum;] a certain kind of tree, (M,) or shrub, resembling the حِنَّآء, (K,) having many leaves, inclining to white, in odour resembling the سَذَاب [or rue], (TA,) the berry of which has an unguent, (Lth, M, TA,) which is hot, (Lth, TA,) and its unguent is in great request: (Lth, K, TA:) its unguent [opobalsamum] is more potent than its berry [carpobalsamum], and its berry is more so than its wood [xylobalsamum] : the best of its wood is the smooth, tawny-coloured, pungent and sweet in odour: it is hot and dry in the second degree; and its berry is a little hotter than it: its wood opens stoppages of the nose, and is good for the sciatica and vertigo and headache, and clears cloudiness of the eye, and is good for asthma and oppression of the breath, and for flaccidity of the womb, used by fumigation; it is also beneficial in cases of barrenness, and counteracts poisons and the bite of vipers: (the Minhلj, TA:) it is said in the K and in the Minhلj, and by most of the physicians and those who treat of drugs, that it grows only at 'Eyn-Shems, in the neighbourhood of El-Kلhireh, the place called ElMatareeyeh; but MF observes that this is strange, as it is well known that it is mostly found in the district of El-Hijلz, between the Harameyn and El-Yembo' , whence it is conveyed to all countries: the truth, however, is, that it ceased to grow at ' Eyn-Shems in the latter part of the eighth century [of the Flight], and it was endeavoured [successfully] to be made to grow in El-Hijلz. (TA.) [See also De Sacy's “ Abd-allatif, ” p. 89.]

بَلَّاسٌ
بَلَّاسٌ بلاس One who sells what is termed بَلَاس. (K.)

اـِبْلِيسُ
اـِبْلِيسُ اـبليس ابليس [A name of Satan]; from أَبْلَسَ, (S, M, Msb, K,) in the first of the senses assigned to it above, (S, M, Msb,) accord. to some; (M, Msb, K;) his former name being عَزَازِيلُ : (S, TA:) or it is a foreign word, (Aboo-Is-hلk, M, Msb, K,) and for this reason, (Aboo-Is-hلk, M, Msb, TA,) and its being also determinate, (Aboo-Is-hلk, M, TA,) or a proper name, (Msb,) it is imperfectly decl.; (Aboo-Is-hلk, M, &c.;) for if it were an Arabic word, it would be perfectly decl., like اـِجْفِيلٌ and اـِخْرِيطٌ. (Msb.)

##### Türkçe

ابلس
4 **اَبْلَسَ** **اِبْلَاسٌ** (inf. n. **اِبْلَاسٌ**, S, &c.,) O ümitsizliğe düştü, (Aboo-Bekr, S, M, Msb, K,) yahut ümidi kesti, (Aboo-Bekr, TA,) **مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ** Allah’ın rahmetinden. (Aboo-Bekr, S, TA.) ― -b2- O, kırılmış [ruhen] ve kederli oldu. (S, TA.) ― -b3- O, sustu yahut susar oldu, (S, M, A, Msb,) hiçbir karşılık yahut cevap döndürmeyerek, (TA,) keder sebebiyle, (S,) yahut ümitsizlik sebebiyle. (A.) ― -b4- O, şaşkın yahut mütehayyir oldu ve doğru yolunu göremez oldu. (Ibn-'Arafeh, K.) ― -b5- O, kısa kesildi yahut durduruldu, (K, TA,) **فِى حُجَّتِهِ** [hüccetinde, yahut delilinde]. (TA.) ― -b6- O, yolculuğunu sürdürmeye güç yetiremez oldu: yahut arzusuna erişmekten alıkonuldu: eş anlamlısı **قُطِعَ بِهِ**. (Th, M, TA.) ― -b7- O, tevbe etti; yahut yaptığı şeye üzüldü. (M.) -A2- O, bir kimseyi ümitsizliğe düşürdü. (Har p. 138.)

**بَلِسٌ**
**بَلِسٌ** **بلس** Ümitsiz, (**مُبْلِسٌ,**) ve zihninde olan şey hakkında suskun, (K, TA,) keder yahut korku sebebiyle. (TA.)

**بَلَاسٌ**
**بَلَاسٌ** **بلاس**, (S, Msb, K,) **سَلَامٌ** gibi, (Msb,) ve **سَحَابٌ** gibi, (K,) [M’nin bir nüshasında **بِلَاسٌ** yazılmıştır,] **مِسْح** denilen türden bir [elbise yahut kumaş parçası;] yani kıl dokumasından: (S, M, Msb, K:) bu mânada Medine halkı tarafından kullanılır: (S:) Farsça bir kelimedir; (AO, S, Msb;) aslında **بَلَاسٌ**, **ال** olmaksızın: (TA:) Arapçalaştırılmıştır: (S, Msb:) Araplar tarafından ayrıca **پَلَاس** diye de adlandırılır; **ب**’si **مُشَبَّع** diye isimlendirilmiş olarak: (TA:) çoğulu **بُلُسٌ**. (M, Msb, K.) [Çoğul] **بُلُسٌ** ayrıca, içine incir konulan **مُسُوح** [yani kıl dokumaları]ndan büyük çuvallara da uygulanır, [yahut daha muhtemel olarak, içine saman konulan; zira S’nin iki nüshasında ve TA’da bulduğum **التِّين**’in, **التِّبْن**’in yanlış yazımı olduğundan neredeyse şüphe edilemez], ve üzerinde, başkaları ondan ibret alsın diye ibret-i âlem kılınan ve bir ilânın konusu olan kimse dolaştırılır [seyircilere onun suçunu bildiren bir ilân]: buradan beddua: **أَرَانِيكَ اللّٰهُ عَلَىالبُلُسِ** [Allah seni bana büyük kıl-dokuma çuvalları üzerinde göstersin]. (S, TA.)

**بَلَسَانٌ**
**بَلَسَانٌ** **بلسان** **لسان** [Balsam ağacı; yahut Mekke balsamını veren tür; yani amyris opobalsamum;] belli bir ağaç türü, (M,) yahut çalı, **حِنَّآء**’a benzeyen, (K,) çok yapraklı, beyaza meyleden, kokuda **سَذَاب**’a [yahut sedefotuna] benzeyen, (TA,) tanesinin bir merhemi olan, (Lth, M, TA,) ki sıcak olan, (Lth, TA,) ve merhemi çok rağbet görendir: (Lth, K, TA:) onun merhemi [opobalsamum] tanesinden [carpobalsamum] daha kuvvetlidir, ve tanesi de odunundan [xylobalsamum] daha kuvvetlidir: odununun en iyisi, düzgün, sarımtırak renkli, yakıcı ve kokuda tatlı olandır: ikinci derecede sıcak ve kurudur; ve tanesi ondan biraz daha sıcaktır: odunu burnun tıkanıklıklarını açar, ve siyatik ve baş dönmesi ve baş ağrısı için iyidir, ve gözün bulanıklığını giderir, ve astım ve nefes darlığı için iyidir, ve rahmin gevşekliği için, tütsüleme yoluyla kullanıldığında: ayrıca kısırlık hallerinde faydalıdır, ve zehirleri ve engereklerin ısırmasını etkisiz kılar: (Minhلj, TA:) K’da ve Minhلj’de, ve tabiplerin ve ilaçlardan bahsedenlerin çoğuna göre, yalnızca 'Eyn-Shems’te, El-Kلhireh civarında, ElMatareeyeh denilen yerde biter denilmiştir; fakat MF bunun garip olduğunu kaydeder; zira onun çoğunlukla El-Hijلz bölgesinde, Harameyn ile El-Yembo' arasında bulunduğu, oradan da bütün ülkelere taşındığı iyi bilinir: ancak hakikat şudur ki, hicrî sekizinci yüzyılın son kısmında 'Eyn-Shems’te bitmesi kesildi, ve El-Hijلz’de bitirilmesi için çaba gösterildi [başarıyla]. (TA.) [Ayrıca De Sacy’nin “ Abd-allatif, ” s. 89’una bak.]

**بَلَّاسٌ**
**بَلَّاسٌ** **بلاس** **بَلَاس** denilen şeyi satan kimse. (K.)

**اِبْلِيسُ**
**اِبْلِيسُ** **اِبْلِيسُ** **ابليس** [Şeytanın bir adı]; **أَبْلَسَ**’dan, (S, M, Msb, K,) yukarıda ona verilen mânaların birincisinde, (S, M, Msb,) bazılarına göre; (M, Msb, K;) önceki adı **عَزَازِيلُ** olmak üzere: (S, TA:) yahut yabancı bir kelimedir, (Aboo-Is-hلk, M, Msb, K,) ve bu sebeple, (Aboo-Is-hلk, M, Msb, TA,) ve ayrıca belirli oluşu sebebiyle, (Aboo-Is-hلk, M, TA,) yahut özel isim oluşu sebebiyle, (Msb,) eksik i‘râblıdır; (Aboo-Is-hلk, M, &c.;) zira eğer Arapça bir kelime olsaydı, **اِجْفِيلٌ** ve **اِخْرِيطٌ** gibi tam i‘râblı olurdu. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَلَسَ
بَلَسَ
a.  Was discouraged, mournful, despondent, disheartened.

أَبْلَسَ
أَبْلَسَ IV ,
a.  Was broken-spirited.

b.  [ Min ], Despaired of.

c.  Caused to despair.

بُلُس
بُلُس 10 ,
a.  Lentils.

بَلَاْس
بَلَاْس 22 ,  P. ,
a.  Sackcloth.

b.  Horsecloth.

اِبْلِيْس
اِبْلِيْس 39 , ( pl. أَبَاْلِسَة 37t ,  أَبَاْلِيْسُ 69 ),
a.  Satan, devil, demon, fiend.

##### Türkçe

بَلَسَ
بَلَسَ
a. Cesareti kırıldı, kederli, ümitsiz, yüreği kırık oldu.

أَبْلَسَ
أَبْلَسَ IV ,
a. Ruhu kırılmış oldu.

b. [ Min ], -den ümidini kesti.

c. Ümitsizliğe düşürdü.

بُلُس
بُلُس 10 ,
a. Mercimek.

بَلَاْس
بَلَاْس 22 , P. ,
a. Çul.

b. At örtüsü.

اِبْلِيْس
اِبْلِيْس 39 , ( çoğ. أَبَاْلِسَة 37t , أَبَاْلِيْسُ 69 ),
a. Şeytan, iblis, demon, ifrit.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بلس
بَلَسَ - يَبْلُسُ - إِبْليْس - أَبْلَسَ - يُبْلِسُ - مُبْلِس
بَلَسَ - يَبْلُسُ + كائن + من شيء أوأمر: يصاب بالدهشة والوجوم لخيبة أمله منه: ييأس وينقطع أمله ورجاؤه من أمر أو شيء فيكتئب بشدة ويصاب بالذهول والحيرة ولا يدري ماذا يفعل فيسكت ولا ينطق ببنت شفة
إِبْليْس: على وزن"إفعيل" اسم فاعل  مبالغة " بَلَسَ - يَبْلُسُ " أو" أبْلَسَ - يُبْلِسُ ": خائب الرجا: من لا يتوقع حصول خير له في المستقبل أبداً
أَبْلَسَ - يُبْلِسُ: على وزن "أفعل"من " بَلَسَ - يَبْلُسُ ":جعل آخرأو جعل نفسه  " تَبْلُسُ ":جعل نفسه تذهل ولا تدري ما تفعل ليأسها من توقع حصول خير لها في المستقبل
مُبْلِس: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَبْلَسَ - يُبْلِسُ ": المذهول الذي لا يدري ما يفعل لخيبة أمله وانقطاع رجائه من حصول خير له في المستقبل
مُبْلِسون: جمع " مُبْلِس"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" الشعور باليأس والقنوط وفقد الأمل"، وهي:
بَلَسَ - يَبْلُسُ، وَالَ - يَوِيْلُ - وَيْل، يَئِسَ - يَيْئَسُ، ويكأن، قَنَطَ - يَقْنَطُ، مَجُسَ - يَمْجُسُ
بَلس - يُبْلِسُ
	﴿ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون(12)﴾الروم
مُبْلِسون
﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾الأنعام ﴿حتى إذا فتحنا عليهم بابا ذا عذاب شديد إذا هم فيه مبلسون(77)﴾المؤمنون ﴿وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين(49)﴾الروم ﴿لا يفتر عنهم وهم فيه مبلسون(75)﴾الزخرف
إبليس
﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى واستكبر وكان من الكافرين (34)﴾ البقرة ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى(116)﴾طه
	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى واستكبر وكان من الكافرين (34)﴾ البقرة ﴿إلا إبليس استكبر وكان من الكافرين(74)﴾ص
	﴿ولقد خلقناكم ثم صورناكم ثم قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس لم يكن من الساجدين (11)﴾الأعراف ﴿إلا إبليس أبى أن يكون مع الساجدين (31)﴾ الحجر
	﴿قال ياإبليس ما لك ألا تكون مع الساجدين (32)﴾الحجر ﴿قال ياإبليس ما منعك أن تسجد لما خلقت بيدي أاستكبرت أم كنت من العالين(75)﴾ ص
	﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس قال أأسجد لمن خلقت طينا (61)﴾ الاسراء ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50)﴾الكهف
	﴿وجنود إبليس أجمعون(95)﴾الشعراء
	﴿ولقد صدق عليهم إبليس ظنه فاتبعوه إلا فريقا من المؤمنين(20)﴾ سبأ

تصنيف حسب الموضوع
إبليس ابليس من الجن خلقه من نار ابليس له ذرية له قبيل له جنود يرون البشر من حيث لا يرونهم له قرار أن يفسق له قرار أن يأبى له قرار أن يتكبر له القدرة على إغواء البشر عبر الوسوسة وعندها صار مسمى إبليس بالشيطان الوسوسة: إيحاء أفكار خارجية إلى الشخص تظهر كأنها حديث داخلي بين الإنسان ونفسه الشجرة المحرمة فيها شيء يجعل آدم وزوجه لا يباليان إذا نزعا لباسهما وظهرت سوآتهما ( مسكر - مخدر - منبه ؟ ) ينبغي لحصول أثر لوسوسة إبليس  وذريته وقبيله وجنوده على البشر أن يكون الشخص غاوياً أي أن تكون نفسه تطلب الغواية أي الشهوة والذة                 ليس له سلطان على عباد الله إلا الغاوين منهم   بني آدم مكرم على إبليس                     إبليس له جنود  ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50)﴾ الكهف ﴿ولقد خلقناكم ثم صورناكم ثم قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس لم يكن من الساجدين (11) قال ما منعك ألا تسجد إذ أمرتك قال أنا خير منه خلقتني من نار وخلقته من طين (12) قال فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها فاخرج إنك من الصاغرين (13) قال أنظرني إلى يوم يبعثون (14) قال إنك من المنظرين (15) قال فبما أغويتني لأقعدن لهم صراطك المستقيم (16) ثم لآتينهم من بين أيديهم ومن خلفهم وعن أيمانهم وعن شمائلهم ولا تجد أكثرهم شاكرين (17) قال اخرج منها مذءوما مدحورا لمن تبعك منهم لأملأن جهنم منكم أجمعين (18) وياآدم اسكن أنت وزوجك الجنة فكلا من حيث شئتما ولا تقربا هذه الشجرة فتكونا من الظالمين(19) فوسوس لهما الشيطان ليبدي لهما ما ووري عنهما من سوآتهما وقال ما نهاكما ربكما عن هذه الشجرة إلا أن تكونا ملكين أو تكونا من الخالدين (20) وقاسمهما إني لكما لمن الناصحين (21) فدلاهما بغرور فلما ذاقا الشجرة بدت لهما سوآتهما وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة وناداهما ربهما ألم أنهكما عن تلكما الشجرة وأقل لكما إن الشيطان لكما عدو مبين(22) قالا ربنا ظلمنا أنفسنا وإن لم تغفر لنا وترحمنا لنكونن من الخاسرين (23)﴾ ﴿يابني آدم قد أنزلنا عليكم لباسا يواري سوآتكم وريشا ولباس التقوى ذلك خير ذلك من آيات الله لعلهم يذكرون(26) يابني آدم لا يفتننكم الشيطان كما أخرج أبويكم من الجنة ينزع عنهما لباسهما ليريهما سوآتهما إنه يراكم هو وقبيله من حيث لا ترونهم إنا جعلنا الشياطين أولياء للذين لا يؤمنون (27)﴾ الإعراف ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى واستكبر وكان من الكافرين(34) وقلنا ياآدم اسكن أنت وزوجك الجنة وكلا منها رغدا حيث شئتما ولا تقربا هذه الشجرة فتكونا من الظالمين(35) فأزلهما الشيطان عنها فأخرجهما مما كانا فيه وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(36) فتلقى آدم من ربه كلمات فتاب عليه إنه هو التواب الرحيم(37)﴾ البقرة ﴿إذ قال ربك للملائكة إني خالق بشرا من طين (71) فإذا سويته ونفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين (72) فسجد الملائكة كلهم أجمعون (73) إلا إبليس استكبر وكان من الكافرين (74) قال ياإبليس ما منعك أن تسجد لما خلقت بيدي أاستكبرت أم كنت من العالين (75) قال أنا خير منه خلقتني من نار وخلقته من طين (76) قال فاخرج منها فإنك رجيم(77) وإن عليك لعنتي إلى يوم الدين(78)قال رب فأنظرني إلى يوم يبعثون (79) قال فإنك من المنظرين (80) إلى يوم الوقت المعلوم (81) قال فبعزتك لأغوينهم أجمعين (82) إلا عبادك منهم المخلصين (83) قال فالحق والحق أقول (84) لأملأن جهنم منك وممن تبعك منهم أجمعين(85)﴾ ص ﴿وإذ قال ربك للملائكة إني خالق بشرا من صلصال من حمإ مسنون (28) فإذا سويته ونفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين (29) فسجد الملائكة كلهم أجمعون (30) إلا إبليس أبى أن يكون مع الساجدين (31) قال ياإبليس ما لك ألا تكون مع الساجدين (32) قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصال من حمإ مسنون (33) قال فاخرج منها فإنك رجيم (34) وإن عليك اللعنة إلى يوم الدين (35) قال رب فأنظرني إلى يوم يبعثون (36) قال فإنك من المنظرين (37) إلى يوم الوقت المعلوم (38) قال رب بما أغويتني لأزينن لهم في الأرض ولأغوينهم أجمعين (39) إلا عبادك منهم المخلصين (40) قال هذا صراط علي مستقيم (41) إن عبادي ليس لك عليهم سلطان إلا من اتبعك من الغاوين (42) وإن جهنم لموعدهم أجمعين (43) لها سبعة أبواب لكل باب منهم جزء مقسوم(44)﴾ الحجر ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس قال أأسجد لمن خلقت طينا (61) قال أرأيتك هذا الذي كرمت علي لئن أخرتني إلى يوم القيامة لأحتنكن ذريته إلا قليلا(62) قال اذهب فمن تبعك منهم فإن جهنم جزاؤكم جزاء موفورا(63)واستفزز من استطعت منهم بصوتك وأجلب عليهم بخيلك ورجلك وشاركهم في الأموال والأولاد وعدهم وما يعدهم الشيطان إلا غرورا(64) إن عبادي ليس لك عليهم سلطان وكفى بربك وكيلا(65)﴾ الإسراء ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس أبى (116)  فقلنا ياآدم إن هذا عدو لك ولزوجك فلا يخرجنكما من الجنة فتشقى (117) إن لك ألا تجوع فيها ولا تعرى (118) وأنك لا تظمأ فيها ولا تضحى (119) فوسوس إليه الشيطان قال ياآدم هل أدلك على شجرة الخلد وملك لا يبلى (120) فأكلا منها فبدت لهما سوآتهما وطفقا يخصفان عليهما من ورق الجنة وعصى آدم ربه فغوى (121)﴾ طه ﴿وبرزت الجحيم للغاوين (91) وقيل لهم أين ما كنتم تعبدون (92) من دون الله هل ينصرونكم أو ينتصرون (93) فكبكبوا فيها هم والغاوون(94) وجنود إبليس أجمعون (95) قالوا وهم فيها يختصمون (96) تالله إن كنا لفي ضلال مبين(97) إذ نسويكم برب العالمين (98) وما أضلنا إلا المجرمون (99)﴾  الشعرااء ﴿ولقد صدق عليهم إبليس ظنه فاتبعوه إلا فريقا من المؤمنين (20)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [بلس] ب ل س: أبْلَسَ من رحمة الله أي يئس ومنه سمي إبليسُ وكان اسمه عزازيل و الإبْلاسُ أيضا الانكسار والحزن يقال أبْلَسَ فلان إذا سكت غما
الراغب
بلس
- الإبلاس: الحزن المعترض من شدة البأس، يقال: أبلس، ومنه اشتق إبليس فيما قيل. قال عز وجل: }ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون﴿[الروم/12]، وقال تعالى:﴾أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون﴿[الأنعام/44]، وقال تعالى:﴾وإن كانوا من قبل أن ينزل عليهم من قبله لمبلسين{ [الروم/49].
ولما كان المبلس كثيرا ما يلزم السكوت وينسى ما يعنيه قيل: أبلس فلان: إذا سكت وإذا انقطعت حجته، وأبلست الناقة فهي مبلاس: إذا لم ترع من شدة الضبعة. وأما البلاس: للمسح، ففارسي معرب (قال أبو عبيدة: ومما دخل في كلام العرب من كلام فارس: المسح، تسميه العرب البلاس، وهو فارسي معرب.
ومن دعائهم: أرانيك الله على البلس، وهي غرائر كبار من مسوح يجعل فيها التين).
ملخص اللسان
وجوه اللفظ:  القُنُوط وقَطْعُ الرجاء من رحمة اللَّه تعالى؛ يَئِسَ ونَدِمَ - قُطِعَ به - الساكت من الحزن أَو الخوف. لم يُحِرْ إِليَّ جواباً. ، سكت - تَحَيُّرَها ودَهَشَها. الحَيْرة؛.
1.     أَبْلَسَ الرجلُ: قُطِعَ به؛
2.     وأَبْلَس: سكت.
3.     وأَبْلَسَ من  رحمة اللَّه أَي يَئِسَ ونَدِمَ، ومنه سمي إبليس وكان اسمه عزازيلَ.
4.     وإِبليس، لعنة اللَّه:
5.     والمُبْلِسُ: اليائسُ،
6.     وأَبْلَسا  أَي لم يُحِرْ إِليَّ جواباً.
7.      إِن  إِبليس سمي بهذا الاسم لأَنه لما أُويِسَ من رحمة اللَّه أَبْلَسَ يأَساً.
8.     والمُبْلِسُ: الساكت من الحزن أَو الخوف.
9.      والإِبْلاسُ: الحَيْرة؛
10.                        أَلم تر الجِنَّ وإِبلاسَها  أَي تَحَيُّرَها ودَهَشَها.
11.                         الإِبْلاسُ معناه في اللغة  القُنُوط وقَطْعُ الرجاء من رحمة اللَّه تعالى؛
12.                        أَبْلَسَ الرجلُ إِذا انقطع فلم تكن له حجة
13.                        والإِبْلاسُ: الانكسار والحزن.
14.                         أَبْلَسَ فلان إِذا سكت غمّاً؛
15.                        وأَبْلَسَتِ الناقة إِذا لم تَرْغُ من شدة الضَّبْعَة،
16.                        والبَلاسُ: المِسْحُ،
17.                        أَرانِيك  اللَّهُ على البَلَسِ، وهي غَرائِرُ كِبارٌ من مُسُوح يجعل فيها التَّين  ويُشَهَّرُ عليها من يُنَكِّلُ به وينادى عليه،
18.                        والبَلَسُ: التِّينُ،
19.                         البَلَسُ ثمر التين إذا أَدرك،
20.                        البُلُسَ :  العَدَسُ،
21.                        والبَلَس ، شيء يشبه التين يكثر باليمن.
22.                       والبَلَسانُ: شجر كثير الورق ينبت بمصر، وله دهن معروف.
لسان العرب
● - بلس: أَبْلَسَ الرجلُ: قُطِعَ به؛ عن ثعلب. وأَبْلَس: سكت. وأَبْلَسَ من  رحمة اللَّه أَي يَئِسَ ونَدِمَ، ومنه سمي إبليس وكان اسمه عزازيلَ. وفي  التنزيل العزيز: يومئذ يُبْلِسُ المجرمون. وإِبليس، لعنة اللَّه: مشتق  منه لأَنه أُبْلِسَ من رحمة اللَّه أَي أُويِسَ. وقال أَبو إِسحق: لم يصرف  لأَنه أَعجمي معرفة.  والبَلاسُ: المِسْحُ، والجمع بُلُسٌ. قال أَبو عبيدَة: ومما دخل في كلام  العرب من كلام فارس المِسْحُ تسميه العرب البَلاسَ، بالباء المشبع،  وأَهل المدينة يسمون المِسْحَ بَلاساً، وهو فارسي معرب، ومن دعائهم: أَرانِيك  اللَّهُ على البَلَسِ، وهي غَرائِرُ كِبارٌ من مُسُوح يجعل فيها التَّين  ويُشَهَّرُ عليها من يُنَكِّلُ به وينادى عليه، ويقال لبائعه:  البَلاَّسُ. والمُبْلِسُ: اليائسُ، ولذلك قيل للذي يسكت عند انقطاع حجته ولا يكون  عنده جواب: قد أَبْلَسَ؛ وقال العجاج:  قال: نَعَمْ أَعْرِفُه، وأَبْلَسا  أَي لم يُحِرْ إِليَّ جواباً. ونحو ذلك قيل في المُبلِس، وقيل: إِن  إِبليس سمي بهذا الاسم لأَنه لما أُويِسَ من رحمة اللَّه أَبْلَسَ يأَساً.  وفي الحديث. فتأَشَّبَ أَصحابُه حوله وأَبْلَسُوا حتى ما أَوضحوا بضاحِكة؛  أَبلسوا أَي سكتوا. والمُبْلِسُ: الساكت من الحزن أَو الخوف.  والإِبْلاسُ: الحَيْرة؛ ومنه الحديث:  أَلم تر الجِنَّ وإِبلاسَها  أَي تَحَيُّرَها ودَهَشَها. وقال أَبو بكر: الإِبْلاسُ معناه في اللغة  القُنُوط وقَطْعُ الرجاء من رحمة اللَّه تعالى؛ وأَنشد:  وحَضَرَتْ يومَ خَمِيسٍ الأَخْماسْ،  وفي الوجوهِ صُفْرَةٌ وإِبْلاسْ  ويقال: أَبْلَسَ الرجلُ إِذا انقطع فلم تكن له حجة؛ وقال:  به هَدَى اللَّهُ قوماً من ضلالَتِهِمْ،  وقد أُعِدَّتْ لهم إِذ أَبْلَسُوا سَقَرُ  والإِبْلاسُ: الانكسار والحزن. يقال: أَبْلَسَ فلان إِذا سكت غمّاً؛ قال  العجاج:  يا صاحِ هل تَعْرِفُ رَسْماً مُكْرَسا؟  قال: نعم أَعْرِفُه، وأَُبْلَسا  والمُكْرَسُ: الذي صار فيه الكِرْسُ، وهو الأَبوال والأَبعار.  وأَبْلَسَتِ الناقة إِذا لم تَرْغُ من شدة الضَّبْعَة، فهي مِبْلاس.  والبَلَسُ: التِّينُ، وقيل: البَلَسُ ثمر التين إذا أَدرك، الواحدة  بَلَسَةٌ. وفي الحديث: من أَحب أَن يَرِقَّ قلبه فلْيُدْمِنْ أَكل البَلَس،  وهو التين، إِن كانت الرواية بفتح الباء واللام، وإِن كانت البُلُسَ فهو  العَدَسُ، وفي حديث عطاء: البُلُس هو العدس، وفي حديث ابن جُرَيْج قال:  سأَلت عطاء عن صدقة الحَبِّ، فقال: فيه كُلِّه الصدقةُ، فذكر الذُّرَةَ  والدُّخْنَ والبُلُس والجُلْجُلانَ؛ قال: وقد يقال فيه البُلْسُنُ، بزيادة  النون. الجوهري: والبَلَس، بالتحريك، شيء يشبه التين يكثر باليمن.  والبُلُس، بضم الباء واللام: العدس، وهو البُلْسُن.  والبَلَسانُ: شجر لحبه دُهْن. التهذيب في الثلاثي: بَلَسانٌ شجر يجعل  حبه في الدواء، قال: ولحبه دهن حار يتنافس فيه. قال الأَزهري: بَلَسان  أُراه روميّاً. وفي حديث ابن عباس، رضي اللَّه عنهما: بعث اللَّه الطير على  أَصحاب الفيل كالبَلَسان؛ قال عَبَّاد بن موسى: أَظنها الزَّرازيرَ.  والبَلَسانُ: شجر كثير الورق ينبت بمصر، وله دهن معروف. اللحياني: ما ذُقْتُ  عَلوساً ولا بَلُوساً أَي ما أَكلت شيئاً.
مقاييس اللغة:
بلس الباء واللام والسين أصلٌ واحد، وما بَعْدَه فلا معوَّلَ عليه. فالأصلُ اليَأْسُ، يقال أَبْلَسَ إذا يَئِسَ، قال الله تعالىٹ: ﴿إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ﴾ (المؤمنون77)؛ قالوا: ومن ذلك اشتُقّ اسم إبْلِيس، كأَنَّهُ يَئِسَ مِنْ رحمة الله.
ومن هذا الباب أبْلَسَ الرّجُلُ: سَكَت، ومنه أبْلَسَتِ النّاقة، وهي مِبْلاَسٌ، إذا لم تَرْغُ مِنْ شِدَّةِ الضَّبَعَة. فأما قولُ ابنِ أحمر:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد
يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
فيقال إنَّ البَلَس الواجم.
القاموس المحيط:
البَلَسُ، محركةً من لا خير عندَهُ، أو عندَهُ إبْلاسٌ وشَرٌّ، وثَمَرٌ كالتِّينِ، والتِّينُ نَفْسُهُ، وبضمتين جبلٌ أَحْمَرُ ببلادِ مُحَارِبٍَ، والعَدَسُ المَأْكُولُ، كالبُلْسُنِ. وككتِفٍ المُبْلِسُ الساكِتُ على ما في نفسِهِ. وكسَحاب المِسْحُ ج بُلُسٌ، وبائِعُهُ بَلاَّسٌ، وع بِدِمَشْقَ، ود بينَ واسِطَ والبَصْرَةِ، وبهاء ة ببَجِيلَةَ. والبَلَسَانُ شَجَرٌ صِغارٌ كشَجَرِ الحنَّاء، لا يَنْبُتُ إلاَّ بِعَيْنِ شَمْسٍ ظاهِرَ القاهِرَةِ، يُتَنَافَس في دُهْنِهَا. والمِبْلاَسُ الناقَةُ المُحْكَمَةُ الضَّبَعَةِ. وأبْلَسَ يَئِسَ، وتَحَيَّرَ، ومنه إبليسُ أو هو أعْجَمِيٌّ، الناقةُ لم تَرْغُ من شِدَّةِ الضَّبَعَةِ. وما ذُقْتُ عَلُوساً ولا بَلُوساً شيئاً. وبُولَسُ، بضم الباء وفتح اللام سِجْنٌ بِجَهَنَّمَ، أعاذَنَا اللّهُ تعالى منها. وبالِسُ، كصاحِبٍ د بِشطِّ الفُرَاتِ، منه أحمدُ بن بَكْرٍ المُحدِّثُ، وجماعَةٌ.
بُلْبَيْسُ، كغُرْنَيْقٍ، وقد يُفتَحُ أوله د بِمصْرَ.
تاج العروس:
بلس
البَلَسُ مُحرَّكةً : مَن لا خَيْرَ عندَه أو هو الذي عندَه إبْلاسٌ وشَرٌّ . البَلَس : ثَمَرٌ كالتِّين يَكْثُرُ باليمن قاله الجَوْهَرِيّ قيل : هو التِّينُ نَفْسُه إذا أَدْرَك والواحدةُ بَلَسَةٌ . البُلُس بضمَّتَيْن وفي التكملة مضبوطٌ بالتحريك : جبلٌ أَحْمَرُ ضَخْمٌ ببلادِ مُحارِب بن خَصَفَةَ . البُلُس : العَدَسُ المأكولُ كما جاء في حديثِ عَطاءٍ حين سَأَلَه عنه ابنُ جُرَيْجٍ وفي حديثٍ آخِر : " من أَحَبَّ أنْ يَرِقَّ قَلْبُه فليُدْمِنْ أَكْلَ البُلُس " هكذا الروايةُ ومن المُحدِّثين من ضَبَطَه بالتحريك وعنى به التِّينَ كالبُلْسُن كقُنْفُذٍ والنون زائدةٌ كزيادَتِها في ضَيْفَن ورَعْشَنٍ وقد ذَكَرَه الجَوْهَرِيّ في النون وهو وَهَمٌ كما نَبَّهَ عليه الصَّاغانِيّ . البَلِس ككَتِفٍ : المُبْلِسُ الساكتُ على ما في نَفْسِه من الحُزنِ أو الخوف . البَلاَس كَسَحَابٍ : المِسْحُ ج : بُلُسٌ بضمَّتَيْن وبائعُه بَلاّسٌ كشَدّادٍ قال أبو عُبَيْدة : وممّا دَخَلَ في كلام العرب من كلام فارِس المِسْحُ : تُسمِّيه العربُ البَلاَس بالباءِ المُشْبَعِ وأهلُ المدينةِ يُسمُّونَ المِسْحَ بَلاَساً وهو فارسيٌّ مُعرَّبٌ . بَلاَس : ع بدمشق قال حَسّانُ بنُ ثابتَ رَضِيَ اللهُ عنه :
لمَنِ الدارُ أَقْفَرَتْ بمَعانِ ... بَيْنَ أَعْلَى اليَرْموكِ فالحِمّانِ
فالقُرَيّاتِ من بَلاَسَ فدارَيّا ... فسَكّاءَ فالقُصورِ الدَّواني بَلاَسُ أيضاً : د بين واسِطَ والبَصْرة كما في العُباب . بَلاَسَةُ بهاءٍ : ة ببَجِيلَة . والبَلَسان مُحرّكةً : شجَرٌ صِغارٌ كَشَجَرِ الحِنّاءِ كثيرُ الورَقِ يَضْرِبُ إلى البَياض شَبيهٌ بالسَّذابِ في الرائحة لا يَنْبُتُ إلاّ بعَينِ شَمسٍ ظاهِرَ القاهرة وهي المَطَرِيَّة قال شَيْخُنا : وهذا غريبٌ بل المعروف المشهورُ أنّ أَكْثَرَ وُجودِه ببلاد الحجاز بين الحرمَيْن واليَنبُع ويُجلَبُ منه لجميع الآفاق . قلت : وهذا الذي استغربَه شَيْخُنا قد صرَّحَ به غالبُ الأطبّاءِ والمُتكَلِّمينَ على العَقاقير ففي المُحكَم : يَنْبُتُ بمِصر وله دُهْنٌ وفي المنهاج : بَلَسان : شَجَرَةٌ مصريّة تَنْبُتُ في مَوْضِعٍ يقال له عينُ شَمسٍ فقط نعم انْقطعَ منه في أواخرِ القَرن الثامن واسْتُنبِتَ في وادي الحجاز فكلامُ المُصَنِّف غيرُ غريبٍ . يُتنافَسُ في دُهنِها : كذا في سائر النُّسَخ وصوابُه في دُهنِه قال الليث : ولحَبِّه دُهْنٌ حارٌّ يُتنافَسُ فيه وقال صاحبُ المِنهاج : دُهنُه أَقْوَى من حَبِّه وحَبُّه أقوى من عُودِه وأَجْوَدُ عُودِه الأملسُ الأسمرُ الحادُّ الطَّيِّبُ الرائحةِ حارٌّ يابِسٌ في الثانية وحَبُّه أَسْخَنُ منه يَسيراً وعُودُه يَفْتَحُ السَّدَدَ ويَنْفَعُ من عِرْقِ النَّسَا والدُّوَارِ والصُّداع ويَجلو غِشاوَةَ العَين ويَنفعُ الرَّبْوَ وضيق النَّفَس وينفعُ رُطوبةَ الأرْحامِ بَخُوراً وينفعُ العُقْمَ ويُقاوِمُ السُّمومَ ونَهشَ الأفاعي . والمِبْلاس : الناقةُ المُحكَمةُ الضَّبَعةِ عن الفَرّاء . وأَبْلَسَ الرجلُ من رَحْمَةِ الله : يَئِسَ . في حُجَّتِه : انْقطعَ . وقيل : أَبْلَسَ إذا دَهِشَ وَتَحَيَّرَ قاله ابنُ عَرَفَةَ منه اشتقاقُ إبْليس لَعَنَه اللهُ ؛ لأنّه يَئِسَ من رحمةِ الله ونَدِمَ وكان اسمُه من قَبْلُ عَزازِيلَ أو هو أعجمِيٌّ مَعْرِفةٌ ولذا لم يُصرَف قاله أبو إسحاق . قلتُ : ولذا قيل : إنّه لا يَصِحُّ أن يُشتَقَّ إبْليسُ وإنْ وافَقَ معنى أَبْلَس لَفْظَاً ومعنىً وقد تَبِعَ المُصَنِّف الجَوْهَرِيّ في اشتِقاقِه فغَلَّطوه فليُتَنَبَّه لذلك . وقال أبو بكرٍ : الإبْلاسُ معناه في اللُّغَة : القُنوطُ وقَطعُ الرجاءِ من رحمةِ اللهِ تعالى وقال غيرُه الإبْلاس : الانْكِسارُ والحُزن يقال : أَبْلَسَ فلانٌ إذا سَكَتَ غَمَّاً وحُزناً قال العَجّاج :
يا صاحِ هل تَعْرِفُ رَسْمَاً مُكْرَسا ... قال نَعَمْ أَعْرِفُه وأَبْلَسا
أَبْلَسَتْ الناقةُ إبْلاساً إذا لم تَرْغُ من شِدَّةِ الضَّبَعةِ فهي مِبْلاس . قال اللِّحْيانيُّ : ما ذُقتُ عَلُوساً ولا بَلُوساً أي شيئاً كذا في اللِّسان وسيأتي في علس زيادة إيضاح لذلك وأنّ الجَوْهَرِيّ ضَبَطَه ولا لَؤُوساً وغيرُه قال : أَلُوساً . وبُولَس بضمّ الباءِ وفتحِ اللام : سِجْنٌ بجهنَّمَ أعاذَنا اللهُ تعالى منها برحمتِه وكَرَمِه هكذا جاء في الحديث مُسمّىً : " يُحشَرُ المُتَكَبِّرونَ يومَ القيامةِ أَمْثَالَ الذَّرِّ حتى يُدخَلوا سِجْناً في جهنَّمَ يقال له بُولَسُ " . وبالِسُ كصاحبٍ : د بشَطِّ الفراتِ بين حَلَبَ والرّقَّةِ بينه وبين الفرات أربعةُ أَمْيَال سُمِّيت فيما يُذكَرُ ببالِسِ بنِ الردم بنِ اليَقَن بنِ سامِ بنِ نُوحٍ وقُربَه جِسرٌ مَليحٌ اتُّخِذَ في زمنِ عثمانَ رَضِيَ اللهُ تعالى عنه ولمّا توَجَّهَ مَسلمةُ بنُ عبدِ الملكِ غازياً للرُّومِ من نَحْوِ الثُّغورِ الجزريَّة عَسْكَرَ ببالِس فأتاهُ أَهْلُها وأهلُ القُرى المَنسوبةِ إليها فسألوه جميعاً أن يحفرَ لهم نَهْرَاً من الفرات يَسْقِي أراضيهم على أن يجعلوا له الثُّلْثَ من غِلالِهم بعد عُشْرِ السلطان فَحَفَر النهرَ المعروفَ بنَهرِ مَسْلَمةَ ووَفَّوْا له بالشَّرْط ورَمَّ سُورَ المدينةِ واَحْكَمَه فلمّا ماتَ مَسْلَمةُ صارتْ بالِسُ وقُراها لوَرثَتِه فلم تَزَلْ في أيديهم حتى جاءت الدولةُ العبّاسيّة فانتُزِعَتْ منهم فكانت للمأمونِ وذُرِّيَّته قال ابنُ غَسّان الكورانيّ :
آمَنَ اللهُ بالمُبارَكِ ميّ ... حوفَ مِصرٍ إلى دِمشقَ فبالِسْ ومنه أبو العبّاس أحمدُ بنُ إبراهيمَ بن مُحَمَّد بنِ بكر البالِسِيُّ المُحدِّث وأبو المَجدِ مَعد بن كثير بنِ عليٍّ البالِسِيُّ الفقيه الأديب تفقَّهَ على أبي بكرٍ الشاشِيِّ وأبو عليٍّ الحسَنُ بنُ عَبْد الله بن منصورِ بنِ حَبيبٍ الأنطاكيُّ يُعرَفُ بالبالِسِيِّ وأبو الحسَنِ إسماعيلُ بنُ أحمدَ بن أَيُّوبَ البالِسِي الخَيْزرانِيُّ وجماعةٌ غيرُهم ومن المُتأخِّرين : النَّجْمُ مُحَمَّد بن عَقيلِ بنِ مُحَمَّد بن الحسن البالِسِيِّ من كبارِ أئمّةِ الشافِعيَّة وحفيدُه أبو الحسن مُحَمَّد بنُ عليِّ بنِ محمد سَمِعَ على جدِّه وأبو الفَرَجِ بنُ عبد الهادي وهو من شيوخ الحافظِ بنِ حَجَرٍ توفِّيَ سنة 804 بمِصر والجَمَالُ عبدُ الرحيمِ بنُ مُحَمَّد بن محمودٍ البالِسِيُّ سِبْطُ ابنِ المُلَقِّن وغيرُهما . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : أَبْلَسَ الرجلُ : قُطِعَ به عن ثَعْلَبٍ . وأَبْلَسَ : سَكَتَ فلم يَرُدَّ جواباً . والبُلُس بضمَّتَيْن : غَرائرُ كِبارٌ من مُسوحٍ يُجعَلُ فيها التِّبْنُ ويُشَهَّرُ عليها من يُنَكَّلُ به ويُنادى عليه ومن دُعائِهم : أرانِيكَ اللهُ على البُلُس . والبَلَسان : نوعٌ من الطيورِ يقال لها الزَّراير وقد جاءَ ذِكرُه في حديثِ أصحابِ الفيل وفَسَّرَه عَبّادُ بنُ موسى هكذا . وبُلَس بالضَّمّ وفتحِ اللام : إحدى قُرى بالِسَ التي كانت لمَسلَمَةَ بنِ عبد الملك ثمّ كانت لوَرثَتِه فيما بعد . وبَلُوسُ كصَبُور : قريةٌ بمصر من المَنُوفيّة . وبِلاسٌ ككِتابٍ : اسمُ رجلٍ كذا في مَعارفِ ابنِ قُتَيْبةَ إليه يُنسَبُ بِلاسْ آباد وقد ذَكَرَه المُصَنِّف رَحِمَه اللهُ استِطراداً في سبط فانْظُرْه

_Türkçe çeviri henüz yok_
