# بلس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بلس

البلس، محركة: من لا خير عنده، أو هو الذي عنده إبلاس وشر. البلس: ثمر كالتين يكثر باليمن، قاله الجوهري، قيل: هو التين نفسه إذا أدرك، والواحدة بلسة. البلس، بضمتين، وفي التكملة مضبوط بالتحريك: جبل أحمر ضخم ببلاد محارب بن خصفة. البلس: العدس المأكول، كما جاء في حديث عطاء حين سأله عنه ابن جريج، وفي حديث آخر:  من أحب أن يرق قلبه فليدمن أكل البلس  هكذا الرواية، ومن المحدثين من ضبطه بالتحريك، وعنى به التين، كالبلسن، كقنفذ، والنون زائدة كزيادتها في ضيفن ورعشن، وقد ذكره الجوهري في النون، وهو وهم، كما نبه عليه الصاغاني. البلس، ككتف: المبلس الساكت على ما في نفسه من الحزن أو الخوف. البلاس، كسحاب: المسح، ج: بلس، بضمتين، وبائعه بلاس، كشداد، قال أبو عبيدة: ومما دخل في كلام العرب من كلام فارس المسح: تسميه العرب البلاس، بالباء المشبع، وأهل المدينة يسمون المسح بلاسا، وهو فارسي معرب. بلاس: ع بدمشق، قال حسان بن ثابت رضي الله عنه:
  لمن الدار أقفرت بمـعـان                      بين أعلى اليرموك فالحمان
  فالقريات من بلاس فـداريا                      فسكاء فالقصور الدوانـي بلاس أيضا: د، بين واسط والبصرة، كما في العباب. بلاسة، بهاء: ة، ببجيلة. والبلسان محركة: شجر صغار كشجر الحناء كثير الورق، يضرب إلى البياض، شبيه بالسذاب في الرائحة، لا ينبت إلا بعين شمس ظاهر القاهرة، وهي المطرية، قال شيخنا: وهذا غريب، بل المعروف المشهور أن أكثر وجوده ببلاد الحجاز بين الحرمين والينبع ويجلب منه لجميع الآفاق. قلت: وهذا الذي استغربه شيخنا قد صرح به غالب الأطباء والمتكلمين على العقاقير، ففي المحكم: ينبت بمصر، وله دهن، وفي المنهاج: بلسان: شجرة مصرية تنبت في موضع يقال له عين شمس فقط، نعم انقطع منه في أواخر القرن الثامن، واستنبت في وادي الحجاز، فكلام المصنف غير غريب. يتنافس في دهنها: كذا في سائر النسخ، وصوابه في دهنه، قال الليث: ولحبه دهن حار يتنافس فيه، وقال صاحب المنهاج: دهنه أقوى من حبه، وحبه أقوى من عوده، وأجود عوده الأملس الأسمر الحاد الطيب الرائحة حار يابس في الثانية، وحبه أسخن منه يسيرا، وعوده يفتح السدد، وينفع من عرق النسا والدوار والصداع، ويجلو غشاوة العين، وينفع الربو، وضيق النفس وينفع رطوبة الأرحام بخورا، وينفع العقم، ويقاوم السموم ونهش الأفاعي. والمبلاس: الناقة المحكمة الضبعة، عن الفراء. وأبلس الرجل من رحمة الله: يئس. في حجته: انقطع. وقيل: أبلس، إذا دهش وتحير، قاله ابن عرفة، منه اشتقاق إبليس لعنه الله؛ لأنه يئس من رحمة الله وندم، وكان اسمه من قبل عزازيل، أو هو أعجمي معرفة، ولذا لم يصرف، قاله أبو إسحاق. قلت: ولذا قيل: إنه لا يصح أن يشتق إبليس وإن وافق معنى أبلس لفظا ومعنى، وقد تبع المصنف الجوهري في اشتقاقه، فغلطوه، فليتنبه لذلك. وقال أبو بكر: الإبلاس معناه في اللغة: القنوط وقطع الرجاء من رحمة الله تعالى، وقال غيره الإبلاس: الانكسار والحزن، يقال: أبلس فلان، إذا سكت غما وحزنا، قال العجاج:
  يا صاح هل تعرف رسما مكرسا                      قال نعم أعـرفـه وأبـلـسـا

  أبلست الناقة إبلاسا، إذا لم ترغ من شدة الضبعة، فهي مبلاس. قال اللحياني: ما ذقت علوسا ولا بلوسا، أي شيئا، كذا في اللسان، وسيأتي في ع-ل-س زيادة إيضاح لذلك، وأن الجوهري ضبطه ولا لؤوسا، وغيره قال: ألوسا. وبولس، بضم الباء وفتح اللام: سجن بجهنم أعاذنا الله تعالى منها برحمته وكرمه، هكذا جاء في الحديث مسمى:  يحشر المتكبرون يوم القيامة أمثال الذر حتى يدخلوا سجنا في جهنم يقال له بولس  . وبالس، كصاحب: د، بشط الفرات بين حلب والرقة بينه وبين الفرات أربعة أميال، سميت فيما يذكر ببالس بن الردم بن اليقن بن سام بن نوح، وقربه جسر مليح اتخذ في زمن عثمان رضي الله تعالى عنه، ولما توجه مسلمة بن عبد الملك غازيا للروم من نحو الثغور الجزرية عسكر ببالس، فأتاه أهلها وأهل القرى المنسوبة إليها، فسألوه جميعا أن يحفر لهم نهرا من الفرات يسقي أراضيهم على أن يجعلوا له الثلث من غلالهم بعد عشر السلطان، فحفر النهر المعروف بنهر مسلمة، ووفوا له بالشرط، ورم سور المدينة واحكمه، فلما مات مسلمة صارت بالس وقراها لورثته، فلم تزل في أيديهم حتى جاءت الدولة العباسية، فانتزعت منهم، فكانت للمأمون وذريته، قال ابن غسان الكوراني:
  آمن الله بـالـمـبـارك مـي                      حوف مصر إلى دمشق فبالس ومنه أبو العباس أحمد بن إبراهيم بن محمد بن بكر البالسي المحدث، وأبو المجد معد بن كثير بن علي البالسي الفقيه الأديب، تفقه على أبي بكر الشاشي، وأبو علي الحسن بن عبد الله بن منصور بن حبيب الأنطاكي، يعرف بالبالسي، وأبو الحسن إسماعيل بن أحمد بن أيوب البالسي الخيزراني، وجماعة غيرهم، ومن المتأخرين: النجم محمد بن عقيل بن محمد بن الحسن البالسي، من كبار أئمة الشافعية، وحفيده أبو الحسن محمد بن علي بن محمد، سمع على جده، وأبو الفرج بن عبد الهادي، وهو من شيوخ الحافظ بن حجر، توفي سنة 804 بمصر، والجمال عبد الرحيم بن محمد بن محمود البالسي سبط ابن الملقن، وغيرهما. ومما يستدرك عليه: أبلس الرجل: قطع به، عن ثعلب. وأبلس: سكت فلم يرد جوابا. والبلس بضمتين: غرائر كبار من مسوح يجعل فيها التبن، ويشهر عليها من ينكل به، وينادى عليه، ومن دعائهم: أرانيك الله على البلس. والبلسان: نوع من الطيور يقال لها الزراير، وقد جاء ذكره في حديث أصحاب الفيل، وفسره عباد بن موسى هكذا. وبلس، بالضم وفتح اللام: إحدى قرى بالس التي كانت لمسلمة بن عبد الملك، ثم كانت لورثته فيما بعد. وبلوس، كصبور: قرية بمصر من المنوفية. وبلاس، ككتاب: اسم رجل، كذا في معارف ابن قتيبة، إليه ينسب بلاس آباد، وقد ذكره المصنف رحمه الله استطرادا في س-ب-ط فانظره.

### Türkçe

**البلس**، harekeli: yanında hayır bulunmayan kimse; yahut o, yanında **إبلاس** ve şer bulunan kimsedir. **البلس**: Yemen’de çok bulunan, incir gibi bir meyve; bunu el-Cevherî söylemiştir. Denildi: o, olgunlaştığı zaman incirin kendisidir; tekili **بلسة**’dir. **البلس**، iki ötre ile; ve **التكملة**’de hareke ile ضبط edilmiştir: Muhârib b. Hasafe diyarında büyük kırmızı bir dağdır. **البلس**: yenilen mercimek; İbn Cüreyc’in onu Atâ’ya sorduğu hadiste geldiği gibi. Ve başka bir hadiste: “Kalbinin yumuşamasını seven kimse **البلس** yemeyi sürdürsün.” rivayet böyledir. Muhaddislerden onu hareke ile ضبط eden vardır; onunla inciri kastetmiştir; **البلسن** gibi, **قنفذ** vezninde; **النون** ise **ضيفن** ve **رعشن**’deki ziyadeliği gibi زائدedir. El-Cevherî onu **النون**’da zikretmiştir; bu bir vehimdir; es-Sağânî buna dikkat çektiği gibi. **البلس**، **كتف** gibi: içindeki hüzün yahut korkudan dolayı susan **المبلس**. **البلاس**، **سحاب** gibi: **المسح** (keçe); çoğulu: **بلس** (iki ötre ile). Satıcısı da **بلاس**’tır, **شداد** gibi. Ebû Ubeyde dedi: Arapların sözlerine Fars sözünden giren şeylerdendir **المسح**: Araplar ona, b’si işbâ’lı olarak **البلاس** derler; Medineliler **المسح**’a **بلاسا** derler; o, Arapçalaştırılmış Farsçadır. **بلاس**: Şam’da bir yer; Hassân b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Kimin evidir, Ma‘ân’da ıssız kalmış,
  Yermûk’un yukarısı ile Hımân arasında?
  Sonra Kuryât, **بلاس**’tan Dâriyâ’ya,
  Sonra Sekkâ’ya, sonra yakın kasırlara.

**بلاس** ayrıca: **د**; **العباب**’da olduğu üzere Vâsıt ile Basra arasında. **بلاسة**، hâ ile: **ة**; Becîle’de. Ve **البلسان** harekeli: kına ağacı gibi küçük bir ağaç; yaprağı çok, beyazlığa çalar; kokuda **السذاب**’a benzer; Kahire’nin dışındaki Ayn Şems’te—o da el-Matariyye’dir—ancak orada biter. Şeyhimiz dedi: Bu gariptir; bilakis bilinen meşhur olan, onun en çok varlığının Hicaz diyarında, iki Harem ile Yenbu‘ arasında olması ve ondan bütün ufuklara getirilmesidir. Dedim: Şeyhimizin garipsediği bu hususu, hekimlerin ve ilaçlar üzerine konuşanların çoğu açıkça söylemiştir. Nitekim **المحكم**’de: Mısır’da biter ve onun yağı vardır. **المنهاج**’da: **بلسان**: Mısır’a ait bir ağaç; yalnız “Ayn Şems” denilen bir yerde biter. Evet, sekizinci yüzyılın sonlarında ondan kesildi; Hicaz vadisinde yetiştirildi; böylece musannifin sözü garip değildir. Onun yağında yarışılır: diğer bütün nüshalarda böyledir; doğrusu “onun yağında”dır. el-Leys dedi: Tanesinin sıcak bir yağı vardır; onda yarışılır. **المنهاج** sahibı dedi: Yağı tanesinden daha kuvvetlidir; tanesi odunundan daha kuvvetlidir. Odununun en iyisi, düz, esmer, keskin, güzel kokulu olandır; ikinci derecede sıcak ve kurudur. Tanesi ondan biraz daha sıcaktır. Odunu tıkanıklıkları açar; siyatikten, baş dönmesinden ve baş ağrısından fayda verir; göz perdesini giderir; astıma ve nefes darlığına fayda verir; rahimlerin rutubetine buhur olarak fayda verir; kısırlığa fayda verir; zehirlere ve yılanların ısırmasına karşı koyar. **المبلاس**: sağlam yanları olan dişi deve; el-Ferrâ’dan. Adam **أبلس** etti, Allah’ın rahmetinden: ümitsiz oldu. Haccında: kesildi. Denildi: **أبلس**; şaşırıp hayrete düştüğü zaman; bunu İbn Arafe söylemiştir. Ondan **إبليس**’in (Allah ona lanet etsin) اشتقاقı: çünkü Allah’ın rahmetinden ümitsiz oldu ve pişman oldu. Önceden adı **عزازيل** idi. Yahut o, marife bir a‘cemîdir; bu yüzden tenvin almaz; bunu Ebû İshâk söyledi. Dedim: Bu yüzden denildi ki: **إبليس**’in اشتقاق edilmesi sahih değildir; her ne kadar **أبلس**’in lafzına ve manasına lafız ve mana bakımından uygun düşse de. Musannif onun اشتقاقında el-Cevherî’ye tâbi oldu; onu hatalı saydılar; buna dikkat edilsin. Ebû Bekir dedi: **الإبلاس**’ın manası dilde: Allah Teâlâ’nın rahmetinden ümitsizlik ve ümit kesmektir. Başkası dedi: **الإبلاس**: kırılma ve hüzündür. Denir: falan **أبلس** etti; keder ve hüzünden sustuğu zaman. el-Acçâc dedi ki:
  Ey arkadaş, sağlamlaştırılmış bir iz bilir misin?
  Dedi: Evet, onu bilirim ve **أبلس** ederim.

Dişi deve **أبلست** etti, **إبلاسا**: yanların şiddetinden dolayı böğürmediği zaman; o halde o **مبلاس**’tır. el-Lihyânî dedi: “Ne **علوسا** tattım ne **بلوسا**”; yani bir şey; **اللسان**’da böyledir. Bunun daha fazla açıklaması **ع-ل-س**’te gelecektir; ve el-Cevherî onu “ne **لؤوسا**” diye ضبط etmiştir; başkası “**ألوسا**” dedi. Ve **بولس**، b’nin ötreli, lâm’ın fethalı olmasıyla: cehennemde bir zindan; Allah Teâlâ bizi rahmeti ve keremiyle ondan korusun. Hadiste isimlendirilmiş olarak böyle geldi: “Kibirlenenler kıyamet günü zerreler misali haşrolunur; ta ki cehennemde **بولس** denilen bir zindana girinceye kadar.” **بالس**، **صاحب** gibi: **د**; Fırat kıyısında, Halep ile Rakka arasında; onunla Fırat arasında dört mil vardır. Rivayet edildiğine göre **بالس** b. er-Radm b. el-Yaqın b. Sâm b. Nûh ile isimlendirilmiştir. Yakınında, Osman (Allah Teâlâ ondan razı olsun) zamanında yapılmış güzel bir köprü vardır. Mesleme b. Abdülmelik, Cezîre sınırları tarafından Rumlara gazaya yöneldiğinde **بالس**’ta konakladı. Şehrin halkı ve ona nispet edilen köylerin halkı ona geldi; hepsi birlikte, Fırat’tan kendilerine bir nehir kazmasını, arazilerini sulamasını istediler; sultanın öşründen sonra mahsullerinin üçte birini ona vermek şartıyla. **نهر مسلمة** diye bilinen nehri kazdı; şartı yerine getirdiler. Şehrin surunu onardı ve sağlamlaştırdı. Mesleme ölünce **بالس** ve köyleri varislerine geçti; Abbâsî devleti gelinceye kadar onların ellerinde kaldı; sonra onlardan çekip aldı; Me’mûn’un ve zürriyetinin oldu. İbn Gassân el-Kûrânî dedi ki:
  Allah, mübarek suyu emniyete alsın,
  Mısır’ın havfından Şam’a, sonra **بالس**’a.

Ondan: muhaddis Ebû’l-Abbâs Ahmed b. İbrâhîm b. Muhammed b. Bekr el-**بالسي**; fakih edip Ebû’l-Mecd Ma‘d b. Kesîr b. Alî el-**بالسي**—Ebû Bekir eş-Şâşî’ye fıkıh okudu—; Ebû Alî el-Hasen b. Abdullâh b. Mansûr b. Habîb el-Antâkî, el-**بالسي** diye bilinir; Ebû’l-Hasen İsmâîl b. Ahmed b. Eyyûb el-**بالسي** el-Hayzerânî; ve başkaları. Müteahhirlerden: Şâfiîlerin büyük imamlarından en-Necm Muhammed b. Akîl b. Muhammed b. el-Hasen el-**بالسي**; ve onun torunu Ebû’l-Hasen Muhammed b. Alî b. Muhammed—dedesinden semâ‘ etti—; Ebû’l-Ferec b. Abdülhâdî—o, Hâfız İbn Hacer’in şeyhlerindendir—; 804 yılında Mısır’da vefat etti; ve İbnü’l-Mulakkın’ın torunu el-Cemâl Abdürrahîm b. Muhammed b. Mahmûd el-**بالسي**; ve başkaları. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: adam **أبلس** etti: onunla işi kesildi; Sa‘leb’den. Ve **أبلس**: sustu da cevap vermedi. Ve **البلس** iki ötre ile: keçe çuvallardan büyük torbalar; içine saman konur; onunla, kendisine ceza verilecek kimse teşhir edilir ve onun üzerine nida edilir. Dualarındandır: “Allah seni **البلس** üzerinde göstersin.” Ve **البلسان**: **الزراير** denilen kuşlardan bir tür; Fil Ashabı hadîsinde zikri gelmiştir; Abbâd b. Mûsâ onu böyle tefsir etmiştir. Ve **بلس**، ötre ile ve lâm’ın fethasıyla: Mesleme b. Abdülmelik’e ait olan, sonra daha sonra varislerine geçen **بالس** köylerinden biri. Ve **بلوس**، **صبور** gibi: Mısır’da Menûfiyye’den bir köy. Ve **بلاس**، **كتاب** gibi: bir adam adı; İbn Kuteybe’nin **معارف**’inde böyledir. Ona nispetle **بلاس آباد** nispet edilir. Musannif (Allah ona rahmet etsin) onu **س-ب-ط**’ta istitrâden zikretmiştir; ona bak.
