# بلع (ب-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Akan suyun kaybolduğu kumluk yer, delik, boğaz

- Harfler: ب - ل - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ابْلَعِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%A8%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A.md) | افْعَلِي | Em | 1 | 1 | [11:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/ayet/11:44.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Suyu tut
2. [غيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Emer
3. [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Cûdi
4. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
5. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
6. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
7. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
8. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
9. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
10. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
11. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
12. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بلع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9.md), [سرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7.md), [رشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [مجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AC.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvı veya katı bir nesneyi çiğnemeden, dışarıda iz bırakmayacak biçimde içine çekip boğazdan veya yarıktan aşağı indirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade karşısında yerin tufan suyunu bütünüyle kendi bünyesine çekerek kaosu sonlandırması ve yüzeyi arındırması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın taşkın unsuru kendi derinliğine çekip etkisizleştirmesi; yok edici fazlalığın emilerek sisteme sükûnet kazandırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir beslenme veya mekanik bir su kaybı sayarak, yerin emri doğrudan muhatap alıp taşkınlığı massetmesindeki kozmik boyutu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بل | Islaklık, nem, nüfuz etme, suyun bir maddeye işleyerek yayılması ve içine geçmesi; [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md), [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md), [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) köklerinde de su, ulaşma, yayılma ve özümseme hareketi belirgindir. | ع | Boğaz (halk) harfi olan ع sesinin eklenmesiyle ıslaklığın ve suyun sadece yayılması değil, doğrudan bir kanaldan veya delikten derinliğe doğru bütünüyle içeri çekilmesi, yutulması ve dışarıdan görünmez kılınması anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir şeyin içeriye alınması, bir kabın veya sınırın içine dahil edilmesi hareketini sağlar. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketin belirli bir doğrultuda yönlendirilmesini, bir kanaldan hedefe doğru sevkini gösterir. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Bir derinlik, kaynak veya açıklık noktasından içe doğru açılan merkezi temsil eder. |
| بلع | İçeri alma, derinliğe yönlendirme ve açıklıktan geçirme | Nesnenin bir sınırın içine alınıp kanaldan geçirilerek derinliğe çekilmesi ve görünmez hale getirilmesi hareketini bütünler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir lokmayı veya suyu çiğnemeden boğazdan aşağı geçirmek; yağmur suyunun toplanıp yerin dibine akması için evin veya arazinin ortasına açılan üstü dar kuyu (bâlûa). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Rü’be bin el-Accâc bir beytinde kökü sözünü içine atan, konuşmayan ketum kimseyi nitelemek üzere şöyle kullanır: بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde بلع kökü fonetik ve semantik açıdan yüksek bir kararlılık gösterir ve Proto-Sami ortak miras katmanına aittir. Kök, Batı Sami ve Doğu Sami kollarında doğrudan yutmak, içine çekmek, massetmek ve mecazen yok etmek veya tüketmek anlam alanını korumuştur. İbranicede בָּלַع (bālaʿ) fiili bir şeyi çiğnemeden boğazdan geçirmek, toprağın bir şeyi bütünüyle yutması (örneğin yerin yarılıp isyankârları içine çekmesi) ve bütünüyle yok etmek anlamlarında kullanılır. Benzer şekilde Süryanice/Aramicede ܒܠܰܥ (blaʿ) kökü yutmak, massetmek, soğurmak ve bir sıvıyı içine çekmek manalarını taşır. Arapçada bu kök hem biyolojik bir eylem olan yutmayı hem de jeolojik ve mekânsal bir olgu olan suyun kuyuya, deliğe ya da toprağın yarıklarına çekilmesini (bâlûa) en somut haliyle muhafaza etmiştir. Kökün temel anlamsal ekseni, dışarıda ve yüzeyde bulunan bir nesnenin bir kanal aracılığıyla iç alana çekilerek yüzeyden silinmesidir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بل ikili çekirdeğinden türeme; بلع, [بلعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9%D9%85.md) | Islanma, nemlenme ve sıvının nüfuz etmesi anlamından bir açıklık veya boğaz yoluyla içeri çekilme anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בָּלַע (bālaʿ), Süryanice ܒܠܰܥ (blaʿ) | Yutmak, massetmek, yerin bir şeyi bütünüyle içine çekip yok etmesi ortak çekirdeğidir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak sıvı yutma kökleri | Bazı Doğu ve Berberi dillerinde sıvı tüketimi ve içeri çekme bildiren yansıma seslerle morfolojik yakınlıklar önerilmiştir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بلع | Anlamlı | Yutmak, içeri çekmek | Bir sıvıyı veya nesneyi boğazdan ya da bir delikten içeri geçirip yüzeyden yok etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [بعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84.md) | Anlamlı | Sahip olmak, koca, rab, yağmur suyuyla yetinen yüksek arazi | Kendi kendine yeten, üstün gelen, köküyle derin suyu çeken bitki veya mülkiyet sahibi. | Kur'an'da geçer; derinlikten su alma bağı kurulabilir. |
| [لبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiş, kullanım alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Oynamak, eğlenmek, salya akıtmak | Amacı dışsal olmayan eylem; ağızdan dışarı akan sıvı (lûâb) anlamıyla biyolojik temas taşır. | Kur'an'da geçer; sıvının içe değil dışa yönelmesiyle karşıtlık içerir. |
| [عبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Kalınlaşmak, dolgun olmak, beyaz taş | Bir varlığın dolgun, sert ve hacimli hale gelmesi. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| [علب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | İz bırakmak, çentik atmak, kap | Bir yüzeyi keserek işaretlemek veya nesneleri muhafaza eden kap yapmak. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بلع | Merkez | İçe alma, massetme | Maddenin bir delikten veya boğazdan çiğnenmeden, iz bırakmaksızın bütünüyle içeri çekilmesi. | Sıvı veya katının yüzeyden tamamen silinerek derinliğe aktarılmasıdır. |
| [جرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Boğazdan geçirme | Sıvının boğazdan yudum yudum, zorlanarak veya tadı hissedilerek geçirilmesidir. | بلع kökündeki doğrudan ve toptan içeri çekilme yerine aşamalı ve güçlükle yutmayı bildirir. |
| [سرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7.md) | Komşu | Hızlı yutma | Lokmanın boğazdan çok hızlı ve kayarak kolayca içeri düşmesidir. | Eylemin hız ve pürüzsüzlük vasfına odaklanır. |
| [رشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D9%81.md) | Komşu | Dudakla çekme | Sıvıyı dudak ucuyla ve azar azar emerek içeri almadır. | Toptan massetme değil, yüzeyden süzerek yavaşça çekmedir. |
| [مجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AC.md) | Zıt | Dışarı püskürtme | Ağza alınan bir sıvıyı veya nesneyi içeri almayıp dışarı fırlatmak, tükürmektir. | Massetmenin ve içine çekmenin tam zıddı olarak nesneyi bünyeden dışarı atmaktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بلع | Yutmak, massetmek | Bir nesneyi veya suyu bir kanal ya da yarıktan bütünüyle içeri çekip yüzeyden yok etmek. | Kesin |
| Latince | deglutire, absorbere | Yutmak, içine çekmek, emmek | "Deglutire" biyolojik yutmayı, "absorbere" ise sıvının bir kütle tarafından bütünüyle emilip yok edilmesini karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to swallow, to absorb, to engulf | Yutmak, massetmek, içine gömmek | "Swallow" boğaz hareketini, "absorb" gözenekli yapının sıvıyı çekmesini, "engulf" bütünüyle kuşatarak içine almayı verir. | Güçlü |
| Almanca | schlucken, verschlingen, aufsaugen | Yutmak, yutarak yok etmek, içine çekmek | "Schlucken" biyolojik eylemi, "aufsaugen" toprağın veya süngerin suyu içine çekişini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | avaler, engloutir, absorber | Yutmak, gömmek, emmek | "Engloutir" bir felaketin veya derinliğin bir şeyi bütünüyle yutmasını, "absorber" ise fiziksel massetmeyi ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ابْلَعِي (Emir sîgası) | Yerin üzerindeki suyu bütünüyle kendi derinliklerine çekmesi, massetmesi | Tufan hadisesinin ilahi bir fermanla nihayete erdirilmesi ve yerin suları yutması emri (Hûd [11:44](https://lisan.digital/tr/ayet/11:44.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tekvînî hitap ve cemâdâtın itaati | Yerin cansız bir varlık olarak ilahi emri idrak edip edemeyeceği, tekvînî emrin zorunlu sonucu olarak suyun çekilmesi. | Yaratılmışların ilahi kudret karşısında mutlak teslimiyeti ve emri derhal icra etmesi. |
| Fıkıh | Oruç ve necaset hükümleri | Boğazdan aşağı istemsizce veya kasten bir şeyin geçmesi (yutulması); necis suyun toprak tarafından emilip arınması. | Bir cismin ağız boşluğunu aşıp mideye inmesi veya pisliğin emilerek zemin üzerinde iz bırakmaması. |
| Tefsir | İstiâre-i mekniyye ve teşhis | Yerin canlı bir varlık gibi muhatap alınarak suyun ona yutturulması; belagatteki eşsiz tenasüp ve temsil. | Tufan kaosunun yerin derinliklerine hapsedilerek kozmik düzenin yeniden kurulması. |
| Hadis | Tövbe ve günahların örtülmesi | İyiliklerin kötülükleri, toprağın atıkları veya yerin suları yutması gibi bağlamlarda massetme tasviri. | Kötülüğün veya fazlalığın yok edilerek ortadan kaldırılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik nizam ve ilahi emir | Arındırıcı itaat | Kaosu sonlandırma | Yeryüzünün fermanı dinleyerek helak suyunu içine çekmesi, arınmanın ve tevhid nizamının yeniden inşasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hidrolojik ve jeolojik döngü | İnfiltrasyon ve emilim | Dengeleme | Suyun yüzey akışından yer altı akiferlerine sızması, yer kabuğunun fazla suyu depolama işlevidir. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve çatışma yönetimi | Krizin emilmesi | Tansiyonu düşürme | Devletin toplumsal öfkeyi, fitneyi veya taşkınlığı karşı saldırıyla değil, kurumsal kapasiteyle massedip soğurmasıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Likidite ve piyasa fazlası | Likidite absorbsiyonu | Enflasyonu önleme | Merkez bankasının piyasadaki aşırı para arzını veya atıl fazlalığı araçlarıyla geri çekip denge sağlamasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Drenaj, sönümleme ve absorbsiyon katsayısı | Bir dalganın, sıvının veya enerjinin girdiği ortam tarafından yansıtılmayıp bütünüyle iç yapıya çekilerek genliğinin sıfırlanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal absorpsiyon ve çatışma sönümleme | Toplumsal krizlerin ve taşkın taleplerin siyasal sistem tarafından bastırılmadan, bünyeye alınarak etkisiz hale getirilmesi. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece insanın yemek yemesi veya toprağın mekanik bir su çekme hadisesi olarak görüp ilahi hitabın muhatabı kılınan ontolojik boyutu yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün ilahi fermanı dinleyen, kaotik ve helak edici fazlalığı bir emirle bünyesine çekerek kozmik sükûneti yeniden kuran canlı ve itaatkâr yapısı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hûd [11:44](https://lisan.digital/tr/ayet/11:44.md) ayetindeki hitabı basit bir tabiat tasviri zannedip tekvînî emrin cemâdât üzerindeki mutlak tesirini ve belagatteki eşsiz teşhis inceliğini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an belagatinin zirve noktası kabul edilen Hûd [11:44](https://lisan.digital/tr/ayet/11:44.md) ayetinin kurucu fiilidir; cansız varlıkların ilahi hitaba boyun eğişini en somut ve çarpıcı eylemle resmeder. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Nûh kıssası, helak sahneleri ve tabiat unsurlarının ilahi iradeye mutlak inkıyadını bildiren kevnî ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tufanın rastgele bir jeolojik felaket veya tabiatın kontrolsüz bir patlaması olduğu algısını yıkar; suyun çıkışı gibi çekilişinin de doğrudan emirle olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvı veya katı bir nesnenin bir yarık, kuyu veya boğazdan içeri doğru çekilerek yüzeyden bütünüyle silinmesi ve görünmez kılınması.
- Soyut anlam: Taşkın, yıkıcı ve kaotik bir durumun bir merkez tarafından emilerek, sönümlenerek etkisiz hale getirilmesi ve sistemik sükûnetin sağlanması.
- Sistematik karşılık: Sistemin dışına taşan ve dengeyi bozan aşırı girdinin, alıcı taban tarafından massedilerek depolanması ve kaos potansiyelinin sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$S(t+1) = S(t) - \min(S(t), \, C \cdot u(t))$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ yüzeyde biriken taşkın madde veya su miktarını temsil eder. $C$ ortamın massetme kapasitesini, $u(t)$ ise massetme işlemini başlatan harici tekvînî emri gösterir. $C \cdot u(t)$ girdisiyle tetiklenen emilim fonksiyonu, yüzeydeki taşkın unsuru içeri çeker; sonuçta yüzeydeki fazlalık $S(t+1)$ seviyesinde sıfırlanarak kozmik ve fiziksel denge yeniden tesis edilir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/ayet/11:44.md) — ابْلَعِي

وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Denildi ki: Ey yer suyunu çek, Ey gök, sen de tut, su çekildi, iş de bitti. Gemi Cudi’ye oturdu. Zalimler güruhu Allah’ın rahmetinden uzak olsun, denildi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Akan suyun kaybolduğu kumluk yer, delik, boğaz. Masdar olarak yutmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين واللاّم والباء معهما
ع ل ب، ع ب ل، ل ع ب، ب ع ل،ب ل ع مستعملات
علب:
عَلِبَ النّباتُ يَعْلَبُ عَلَباً فهو عَلِبٌ. وهو الجاسي. واللحم يَعْلَبُ ويستَعْلَبُ إذا لم يكن رخصاً.
واسْتَعْلَبْتُ البقل، أي: وجدْتُه عَلِباً.
والعلبة الشيخ الكبير المهزول. والعُلْبُ: الضبُّّ الضّخْمُ المُسِنُّ.
والعِلْباءُ: عَصَبُ العُنُق، وهما عِلباوان، وهُنَّ عَلاَبيُّ.
ورمْح مُعَلَّبٌ، أي: مجلُوزٌ بعَصَبِ العِلْباء. والعُلْبَةُ من خشب كالقَدَح يُحْلَبُ فيها.
ويقال: عَلَّبْتُ السّيفَ بالعَلابيّ تَعْليباً، وهو سيف مُعَلَّبٌ ومَعْلوبٌ . قال:
وسيفُ الحارثِ المعْلوبُ أَرْدَى		حُصَيْناً في الجبابرةِ الرَّدِينـا
وبعير أَعْلَبُ، وقد عَلِبَ عَلَباً، وهو داء يأخذ في جانِبَيْ عنقه تُرِمُ منه الرَّقَبَةُ وتنحني، تقول: قد حزّ عِلباوَيْه، وعِلْبابَيْهِ وبالوا أجود.
والعِلابُ سمة في طول العُنُق، ربّما كان شبراً، ورُبّما كان أقصر.
وعَلَبْتُ الشيءَ أَعْلُبُهُ عَلْباً وعُلُوباً إذا أثّرت فيه. قال ابن الرَّقاع:
يتبعْنَ نـاجـية كـأنّ بِـدَفِّـهـا		من غَرْضِ نِسْعتها عُلُوبَ مواسم
عبل:
العَبْلُ: الضَّخم، عَبُلَ يَعْبُلُ عَبالةً. قال:
خبطناهـم بـكـلّ أزجّ لام		كمرضاخ النّوى عَبْلٍ وقاحِ
وحَبْلٌ أَعْبَلُ، وصخرة عَبْلاء، أي: بيضاء. وقد عَبِلَ عَبَلاً فهو أعبل. قال أبو كبير الهذليّ:
أخرجت منها سلقة مهزولة		عجفاء يَبْرُقُ نابُها كالأَعْبَلِ
أي: كحجرٍ أبيضَ صلب من حجارة المرو. والعَبَلُ: ثمر الأرطى، الواحدة بالهاء.
لعب:
لَعِبَ يَلْعَبُ لَعِباً ولَعْباً، فهو لاعبٌ لُعَبَةٌ، ومنه التَّلعُّب. ورجل تِلِعّابة - مشددة العين - أي: ذو تلعُّبٍ. ورجل لُعَبَة، أي: كثير اللَّعِبِ، ولُعْبَة، أي: يُلْعَبُ به كلُعْبَة الشّطْرَنْجِ ونحوها. قال الرّاجز:
العَبْ بها أو اعْطِني ألعب بها
إنك لا تُحْسِنُ تَلعاباً بها
والمَلْعَبُ حيث يُلْعَبُ. والمِلْعَبَةُ: ثوبٌ لا كُمَّ له، يلعب فيها الصّبيّ.
واللّعّاب من يكونُ حرفتُه اللَّعِب.. ولُعابُ الصّبيّ: ما سال من فيه، لَعَبَ يَلْعَبُ لَعْباً، ولعابُ الشّمس: السّراب. قال:
في صحن يهماء يهتَفُّ السّهامُ بها		في قَرْقَرٍ بلُعاب الشّمسِ مَضْروجِ
قال شجاع: المضروج من نعت القَرْقَر، يقول: هذا القرقر قد اكتسَى السّراب، وأعانه ذائب من شُعاع الشّمس، فقوّى السّراب. ولعاب الشّمس أيضاً: شعاعُها. قال:
حتى إذا ذاب لعابُ الشّمسِ
واعترف الرّاعي ليومٍ نجسِ
ومُلاعِبُ ظِلِّهِ: طائر بالبادية. ومُلاعِبا ظِلّيهِما، والثلاثة: ملاعباتُ ظِلالِهِنَّ. وتقول رأيت ثلاثة مُلاعِباتِ أظلالٍ لَهُنَّ، ولا تَقُلْ أظلالَهنّ، لأنّه يصيرُ معْرِفَةً.
قال شجاع: مُلاعِبُ ظلِّهِ عندنا: الخطّاف.
بعل:
البَعْلُ: الزّوجُ. يقال: بَعَلَ يَبْعَلُ بَعْلاً وبُعَولة فهو بَعْل مستبعل، وامرأة مستبعل، إذا كانت تحظَى عند زوجها، والرّجل يتعرّس لامرأته يطلب الحُظْوَة عندها. والمرأة تتبعّل لزوجها إذا كانت مطيعةً له.
والبَعْلُ: أرضٌ مرتفعة لا يُصيبُها مطر إلاّ مرّةً في السّنة. قال سلامة بن جندل:
إذا ما عَلَوْنا ظهرَ بَعْلٍ عَريضَةٍ		تَخالُ علينا قَيْضَ بَيْضٍ مُفلَّقِ.
ويقال: البَعْلُ من الأرضِ التي لا يَبْلُغُها الماءُ إنْ سيق إليها لارتفاعها.
ورجل بَعِلٌ، وقد بَعِل يَبْعَلُ بَعَلاً إذا كان يصير عند الحرب كالمبهوت من الفرق والدّهش. قال أعشى هَمْدان:
فجاهَدَ في فُرسانِهِ ورجالِهِ		وناهَضَ لم يَبْعَلْ ولم يتهيّب
وامرأة بَعْلَةٌ: لا تُحسنُ لبسَ الثّياب.
والبَعْلُ من النَّخل: ما شرب بعروقه من غير سقي سماء ولا غيرها. قال عبد الله بن رَواحة:
هنالك لا أبالي سقيَ نَخْل		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإِتاءُ
الإِتاء: الثّمرة. والبَعْلُ: الذّكر من النّخل، والنّاس يسمّونه: الفّحْل. قال النّابغة:
من الواردات الماء بالقاعِ تستقي		بأذنابِها قبلَ استقاءِ الحنـاجِـر
أراد بأذنابها: العروق.
والبَعْلُ: صَنَمٌ كان لقومِ إلياس. قال الله عزّ وجلّ: أتدعون بَعْلاً.
والتّباعُلُ والمُباعَلَةُ والبِعالُ: مُلاعَبة الرّجلِ أهلَه، تقول: باعَلَها مُباعَلة، وفي الحديث: أيّام شرب وبعالٍ.
بلع:
بَلِعَ الماءَ يَبْلَعُ بَلْعاً، أي شرب. وابتلعَ الطّعامَ، أي: لم يَمضغْهُ. والبُلَعَةُ من قامة البكرة سَمُّها وثَقْبُها، ويُجمعُ على بُلَع.
والبالوعةُ والبَلُّوعةُ: بئر يُضَيَّقُ رأسُها لماءِ المطر. والمَبلع: موضعُ الابتلاع من الحَلْق. قال:
تأمّلوا خَيْشومَه والمَبْلَعا
والبُلَعَةُ والزُّرَدَةُ: الإنسان الأكول. ورجل متبلّع إذا كان أكولاً.
وسَعْدُ بَلْعٌ: نجم يجعلونه معرفة.
ورجلٌ بَلْعٌ، أي: كأنّه يبتلِعُ الكلامَ. قال رؤبة:
بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ

##### Türkçe

باب **العين** ve **اللاّم** ve **الباء** onlarla birlikte
ع ل ب، ع ب ل، ل ع ب، ب ع ل،ب ل ع kullanılagelenlerdir

علب:
**عَلِبَ** bitki **يَعْلَبُ** **عَلَباً**; o hâlde o **عَلِبٌ**’dir. Ve o, katı/sert olandır. Ve et **يَعْلَبُ** ve **يستَعْلَبُ**; eğer ucuz olmazsa.
Ve **اسْتَعْلَبْتُ** sebzeyi; yani: onu **عَلِباً** buldum.
Ve **العلبة**: zayıflamış büyük yaşlı (ihtiyar)dır. Ve **العُلْبُ**: iri, yaşlı keler (ضبّ)dir.
Ve **العِلْباءُ**: boyun siniridir; ikisi **عِلباوان**’dır; ve onlar **عَلاَبيُّ**’dir.
Ve **ورمْح مُعَلَّبٌ**; yani: **عَصَبِ العِلْباء** ile bağlanmış/sarılmış. Ve **العُلْبَةُ**: kadeh gibi ağaçtan (kap); içinde sağılır.
Ve denir: **عَلَّبْتُ** kılıcı **بالعَلابيّ** ile **تَعْليباً**; ve o, **سيف مُعَلَّبٌ** ve **مَعْلوبٌ**’dur. Dedi ki:
وسيفُ الحارثِ المعْلوبُ أَرْدَى		حُصَيْناً في الجبابرةِ الرَّدِينـا
Ve **بعير أَعْلَبُ**; ve gerçekten **عَلِبَ عَلَباً**; ve o, boynunun iki yanında tutan bir hastalıktır; ondan boyun şişer ve eğilir; dersin ki: onun **عِلباوَيْه**’ini ve **عِلْبابَيْهِ**’ini kesti; ve **بالوا** daha iyidir.
Ve **العِلابُ** boynun uzunluğu boyunca bir damgadır; bazen bir karış olur, bazen daha kısa olur.
Ve **عَلَبْتُ** şeyi, onu **أَعْلُبُهُ** **عَلْباً** ve **عُلُوباً** (yaparım); onda iz bıraktığım zaman. İbn er-Rıḳāʿ dedi ki:
يتبعْنَ نـاجـية كـأنّ بِـدَفِّـهـا		من غَرْضِ نِسْعتها عُلُوبَ مواسم

عبل:
**العَبْلُ**: iri olan; **عَبُلَ يَعْبُلُ عَبالةً**. Dedi ki:
خبطناهـم بـكـلّ أزجّ لام		كمرضاخ النّوى عَبْلٍ وقاحِ
Ve **حَبْلٌ أَعْبَلُ**, ve **صخرة عَبْلاء**; yani: beyaz. Ve gerçekten **عَبِلَ عَبَلاً**; o hâlde o **أعبل**’dir. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
أخرجت منها سلقة مهزولة		عجفاء يَبْرُقُ نابُها كالأَعْبَلِ
Yani: merv taşlarından beyaz, sert bir taş gibi. Ve **العَبَلُ**: **الأرطى**’nın meyvesidir; tekili **الهاء** iledir.

لعب:
**لَعِبَ يَلْعَبُ لَعِباً ولَعْباً**; o hâlde o **لاعبٌ لُعَبَةٌ**’dir; ve ondan **التَّلعُّب** vardır. Ve **رجل تِلِعّابة** - **العين** şeddeli - yani: **تلعُّبٍ** sahibi. Ve **رجل لُعَبَة**; yani: çok **اللَّعِبِ** (oyun) eden. Ve **لُعْبَة**; yani: satranç oyuncağı ve benzerleri gibi kendisiyle oynanılan. Râciz dedi ki:
العَبْ بها أو اعْطِني ألعب بها
إنك لا تُحْسِنُ تَلعاباً بها
Ve **المَلْعَبُ**: oynanılan yer. Ve **المِلْعَبَةُ**: kolu olmayan bir elbise; çocuk onun içinde oynar.
Ve **اللّعّاب**: mesleği oyun olan kimsedir. Ve **لُعابُ الصّبيّ**: ağzından akan şeydir; **لَعَبَ يَلْعَبُ لَعْباً**. Ve **لعابُ الشّمس**: seraptır. Dedi ki:
في صحن يهماء يهتَفُّ السّهامُ بها		في قَرْقَرٍ بلُعاب الشّمسِ مَضْروجِ
Şücâʿ dedi ki: **المضروج** **القَرْقَر**’ın sıfatındandır; der ki: bu **القرقر** serapla örtünmüştür; ve güneş ışınından eriyen (bir şey) ona yardım etmiş, böylece serabı kuvvetlendirmiştir. Ve **لعاب الشّمس** ayrıca: onun ışınıdır. Dedi ki:
حتى إذا ذاب لعابُ الشّمسِ
واعترف الرّاعي ليومٍ نجسِ
Ve **مُلاعِبُ ظِلِّهِ**: çölde bir kuştur. Ve **مُلاعِبا ظِلّيهِما**; ve üçü: **ملاعباتُ ظِلالِهِنَّ**. Ve dersin: onların **أظلالٍ**’ı için üç **مُلاعِباتِ** gördüm; ve **أظلالَهنّ** deme; çünkü o, marife olur.
Şücâʿ dedi ki: bizde **مُلاعِبُ ظلِّهِ**: **الخطّاف**’tır.

بعل:
**البَعْلُ**: kocadır. Denir: **بَعَلَ يَبْعَلُ بَعْلاً وبُعَولة**; o hâlde o, **بَعْل مستبعل**’dir; ve **امرأة مستبعل** (vardır); eğer kocasının yanında gözde olursa. Ve erkek, karısına **يتعرّس** eder; onun yanında **الحُظْوَة** ister. Ve kadın, kocasına **تتبعّل** eder; eğer ona itaatkâr olursa.
Ve **البَعْلُ**: yılda ancak bir kere yağmur isabet eden yüksek bir arazidir. Selâme b. Cendel dedi ki:
إذا ما عَلَوْنا ظهرَ بَعْلٍ عَريضَةٍ		تَخالُ علينا قَيْضَ بَيْضٍ مُفلَّقِ.
Ve denir: **البَعْلُ** sudan, kendisine su sevk edilse bile yüksekliğinden dolayı suyun ulaşmadığı yerdir.
Ve **رجل بَعِلٌ**; ve gerçekten **بَعِل يَبْعَلُ بَعَلاً**; eğer savaşta korku ve şaşkınlıktan sersemlemiş gibi olursa. Aʿşâ Hemdân dedi ki:
فجاهَدَ في فُرسانِهِ ورجالِهِ		وناهَضَ لم يَبْعَلْ ولم يتهيّب
Ve **امرأة بَعْلَةٌ**: elbise giymeyi iyi becermez.
Ve hurmadan **البَعْلُ**: gökten sulama ve başkası olmaksızın kökleriyle içen (sulanan)dır. Abdullah b. Revâha dedi ki:
هنالك لا أبالي سقيَ نَخْل		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإِتاءُ
**الإِتاء**: meyvedir. Ve **البَعْلُ**: hurmanın erkeğidir; insanlar ona **الفّحْل** derler. Nâbiga dedi ki:
من الواردات الماء بالقاعِ تستقي		بأذنابِها قبلَ استقاءِ الحنـاجِـر
**بأذنابها** ile kastetti: köklerdir.
Ve **البَعْلُ**: İlyâs kavmi için olan bir puttur. Allah عزّ وجلّ dedi ki: **أتدعون بَعْلاً**.
Ve **التّباعُلُ** ve **المُباعَلَةُ** ve **البِعالُ**: erkeğin ailesiyle oynaşmasıdır; dersin: **باعَلَها مُباعَلة**. Ve hadiste: **أيّام شرب وبعالٍ**.

بلع:
**بَلِعَ** suyu **يَبْلَعُ بَلْعاً**; yani içti. Ve **ابتلعَ** yemeği; yani: onu çiğnemedi. Ve **البُلَعَةُ**: genç devenin boyundan onun **سَمُّها**’sı ve deliğidir; **بُلَع** üzerine cem edilir.
Ve **البالوعةُ** ve **البَلُّوعةُ**: yağmur suyu için başı daraltılan kuyudur. Ve **المَبلع**: boğazdan yutmanın yeri. Dedi ki:
تأمّلوا خَيْشومَه والمَبْلَعا
Ve **البُلَعَةُ** ve **الزُّرَدَةُ**: obur insandır. Ve **رجل متبلّع**: eğer obur olursa.
Ve **سَعْدُ بَلْعٌ**: onu marife yaptıkları bir yıldızdır.
Ve **رجلٌ بَلْعٌ**; yani: sanki sözü yutuyor gibidir. Rüʾbe dedi ki:
بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَلِعْتُ الشيءَ بالكسر وابْتَلَعْتُهُ بمعنى، وأَبْلَعْتُهُ غيري. وسَعْدُ بُلَعَ من منازل القَمَر. والبُلَعُ أيضاً: الثَقْبُ في قائمة البَكَرَةِ. وبَلَّعَ الشيبُ في رأسه تَبْليعاً أوَّلَ ما يظهر. والبالوعَةُ: ثَقْبٌ في وسط الدار. وكذلك البَلُّوعَةُ؛ والجمع البَلاليعُ.

##### Türkçe

**بَلِعْتُ** şeyi, kesre ile; ve **ابْتَلَعْتُهُ** (de) aynı anlamdadır; ve **أَبْلَعْتُهُ**: onu başkasına yutturdum. Ve **سَعْدُ بُلَعَ**, ayın menzillerindendir. Ve **البُلَعُ** da: makara ayağındaki deliktir. Ve **بَلَّعَ** ak saç, onun başında **تَبْليعاً** (olarak), ilk göründüğü (zamanda). Ve **البالوعَةُ**: evin ortasında bir deliktir. Ve yine **البَلُّوعَةُ**; çoğulu **البَلاليعُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين واللام مع الباء
علب ، عبل ، لعب ، بلع ، بعل : مستعملات .
علب : في الحديث : ( لقد فَتَحَ الفُتوحَ قوم ما كانت حِلْية سيوفهم الذهب والفضَّة ، إنما حِلْيتها العَلاَبي والآنُك ) . العلابي جمع العِلْباء ، وهو العَصَب ، وبه سمي الرجل عِلباء . وكانت العرب تشدّ بالعِلباء الرَطْبِ أجفان السيوف فتجِفّ عليها ، وتشُدّ الرماح إذا تصدَّعت بها . ومنه قول الشاعر :
ندعّسها بالسَمْهريّ المعلَّب
وقال القتيبي : بلغني أن العلابيّ : الرَصَاص ، ولست منه على يقين .
قلت : ما علمت أحداً قاله ، وليس بصحيح .
وقال شمر : قال المؤرّج : العِلاَب سمة في العِلباء . قال : والعَلْب تأثير كأثر العِلاب .
وقال شمر : أقرأني ابن الأعرابي لطُفَيل الغنويّ :
نهُوض بأشناق الديات وحَمْلِها
وثِقْل الذي يَجْنِي بمنكبه لَعْب
قال ابن الأعرابي : لَعْب أراد به : عَلْب وهو الأثر .
وقال أبو نصر : يقول : الأمر الذي يجني عليه وهو بمنكبه خفيف .
وفي حديث ابن عُمَر أنه رأى رجلاً بأنْفه أثرَ السجود فقال : لا تَعْلُب صورتك ، يقول : لا تؤثر فيها أثراً بشدّة انتحائك على أنفك في السجود . والعُلُوب : الآثار واحدها عَلْب يقال ذلك في أثر المِيسم وغيره . وقال ابن الرقاع يصف الركاب :
يتبعْن ناجية كأن بدَفّها
من غَرْض نسْعَتِها علوبَ مواسم
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : لحم عَلِب وعَلْب وهو الصُلْب . قال : والعِلْب من الناس : الذي لا يُطمع فيما عنده من كلمة ولا غيرها ، قال : والعِلْب من الأرض الغليظ الذي لو مطر دهْراً لم يُنبت خضراء . وكل موضع صُلْب خَشِن من الأرض فهو عِلْب .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : المعلوب : الطريق الذي يُعْلَب بجنبيه . ومثله الملحوب . والمعلوب : سيف كان للحارث بن ظالم . ويقال : إنه سمَّاه معلوباً لآثار كانت في مَتْنه : ويقال : سُمِّي معلوباً لأنه كان انحنى من كثرة ما ضَرَب به وفيه يقول :
أنا أبو ليلى وسيفي المعلوب
وقال ابن الأعرابي : العُلَب : جمع عُلْبة وهي الجَنبة والدَسْماء والسمراء . قال : والعِلْبة والجمع عِلَب أُبْنة غليظة من الشجر تتخذ منه المِقطرة . وقال الشاعر :
في رجله عِلبة خشناء من قَرْظ
قد تيَّمته فبالُ المرء متبول
وقال أبو زيد : العُلُوب : منابت السِدر ، الواحد عِلْب . قلت : والعُلْبة : جِلدة تؤخذ من جلد جَنْب البعير إذا سُلخ وهو فَطِير فتسوَّى مستديرة ثم تملأ رملاً سهلاً ، ثم بضمّ أطرافها وتُخلّ بخِلال ويوكَى عليها مقبوضة بحبل وتترك حتى تجِفّ وتيبَس ، ثم يُقطع رأسها وقد قامت قائمة لجفافها تُشبه قَصْعة مدوَّرة كأنها نُحِتت نَحْتاً أو خُرِطت خَرْطاً . ويعلّقها الراعي والراكب فيحلُب فيها ويشرب بها . وتجمع عُلَباً وعِلاباً . وللبدويّ فيها رِفق خفَّنها وأنها لا تنكسر إذا حرّكها البعير أو طاحت إلى الأرض . والعِلاب أيضاً : سِمَة في طول عنق البعير . وقال الليث : عَلِب النبت يَعلَب عَلَباً فهو علِب إذا جَسَأ . وعَلِب اللحم واستعلب إذا غلظ ولم يكن هَشّاً . واستعلبت الماشيةُ البقل ، إذا ذَوَى فأجمَتْه واستغلظته . والعِلْب : الوعِل الضخم المُسِنّ . والعِلْب : عَصَب العنق الغليظ خاصة . وهما عِلْباءان وعلباوان . ورُمْح مُعَلَّب إذا جُلز ولُوي بعَصَب العلب . وعلِب البعير عَلَباً فهو علِب وهو داء يأخذه في ناحيتَيْ عُنُقه فترِم رقبتُه . وقال شمر : يقال هؤلاء عُلبوبة القوم أي خيارهم .
قلت كقولهم : هؤلاء عَصَب القوم أي خيارهم . ورجل عِلْب : جافٍ غليظ .
عبل : في حديث ابن عُمَر أنه قال لرجل : ( إذا أتيتَ مِنًى فانتهيت إلى موضع كذا وكذا فإن هناك سَرْحة لم تُعْبَل ولم تُجْرد ولم تُسْرَف ، سُرّ تحتها سبعون نبيّاً فانزِل
تحتها ) . قال أبو عبيد : قوله : لم تُعبل ، يقول : لم يسقط ورقها ؛ يقال : عَبَلْت الشجرة عَبْلاً إذا حَتَتَّ عنها ورقها . وأعْبل الشجَرُ إذا طلع ورقه . قال : وقال أبو عبيدة : العَبَل : كلّ ورق مفتول كورق الأَثْل والأرْطَى والطَرْفاء . قال : وقال أبو عمرو : العَبَل : مِثل الورق وليس بورق . ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : أعبل الشجر إذا رَمَى بورقه . قال : والسَرْو والنخل لا يُعبِلان وكل شجر ثبت ورقهُ شتاء وصيفاً فهو لا يُعْبل . قلت : وقد ذكر أبو عبيد عن أبي عمرو في ( المصنَّف ) نحواً من قول الفرّاء في أعبلت الشجرةُ إذا سقط ورقُها ، ثم رَوَى عن اليزيديّ القول الأول : أعبلت الشجرة إذا طلع ورقها . وقال الليث مثله . قلت أنا : وسمعت غير واحد من العرب يقول : غَضًى مُعْبِل وأرطًى معبل إذا طلع عَبَلُه . وهذا هو الصحيح ومنه قول ذي الرمَّة :
إذا ذابت الشمس اتقى صَقَراتها
بأفنان مربوع الصَرِيمةَ مُعْبِل
وإنما يتَّقي الوحشيّ حَرّ الشمس بأفنان الأرطاة التي طلع ورقها ، وذلك حين يَكنِس في حمراء القيظ . وإنما يسقط ورقها إذا برد الزمان ولا يَكْنس الوحشيّ حينئذٍ ولا يتّقي حَرَّ الشمس . ثعلب عن ابن الأعرابي : العَبْل : الغليظ والضخم ، وأصله في الذراعين . وجارية عَبْلة ، والجمع عَبْلات لأنها نعت . ويقال : عَبَلتْه إذا رددته .
وأنشد :
ها إن رَميي عنهم لمعبولْ
فلا صريخ اليوم إلاّ المصقول
كان يرمي عدوّه فلا يغني الرمي شيئاً ، فقاتل بالسيف وقال هذا الرجز . والمعبول : المردود . وقال النَضْر : أعبلت الأرطاةُ إذا نبت ورقها : وأعبلَتْ إذا سقط ورقها ، فهي مُعْبل . قلت : جعل ابن شميل أعبلت الشجرة من الأضداد ، ولو لم يحفظه عن العرب ما قاله لأنه ثقة مأمون . أبو عبيد عن الأصمعي : الأعبل والعبلاء : حجارة بيض . وقال الليث : صخرة عبلاء : بيضاء .
وأنشد في صفة ناب الذئب :
يَبْرُق نابُه كالأعبل
أي كحجر أبيض من حجارة المَرْو . ويقال : رجل عَبْل وجارية عَبْلة إذا كانا ضخمين . وقد عَبُل الغلام عَبَالة . وقال أبو عمرو : العبلاء : مَعْدِن الصُفْر في بلاد قَيْس وقال أبو عُبَيْد عن الأحمر : ألقى عليه عَبَالَّته أي ثِقْله . ويقال للرجل إذا مات : قد عَبَلته عَبُول ، مثل شَعَبته شَعُوب . وأصل العَبْل القطع المستأصِل ، وأنشد :
. . عابِلتي عَبول
والمِعْبَلة : النَصْل العريض وجمعها معابل . وقال عنترة :
وفي البَجْلي مِعْبلة وقيع
وقال الأصمعيّ : من النصال المِعْبلة ، وهو أن يعرّض النصل ويطوّل . أبو العباس عن ابن الأعرابي : غلام عابل : سمين .
وجمعه عُبُل . وامرأة عَبُول : ثَكُول وجمعها عُبُل . ابن شميل عن أبي خَيْرة قال : العبلاء الطَرِيدة في سواء الأرض حجارتها بيض كأنها حجارة القَدَّاح . وربما قدحوا ببعضها ، وليس بالمَرْو ، وكأنها البَلُّور . وقال ابن شُمَيل : الأعبل : حجر أخشن غليظ يكون أحمر ويكون أبيض ويكون أسود كل يكون ، جبل غليظ في السماء .
لعب : الليث : لعِب يلعَب لُعْباً ولَعِباً . ورجل تِلِعَّابة إذا كان يتلعّب . ورجل لُعبَة : كَثير اللعب . قال : واللُعْبة جَزْم : الذي يُلعِب به ، كالشِطْرَنجة ونحوها . وقال الفرّاء : لعِبت لَعْبة واحدة . ورجل حسن اللِعْبة بالكسر . واللُعْبة : ما يُلْعَب به . الحرّانيّ عن ابن السكيت : تقول : لمن اللُعْبة ؟ فتضمّ أولها لأنها اسم . وتقول : الشطرنج لُعْبة ، والنَرْد لُعْبة . وكل ملعوب به فهو لُعْبة . وتقول : اقعد حتى أفرغ من هذه اللُعْبة ، وهو حسن اللِعْبة ؛ كما يقول : حسن الجِلسة ، وقد لعِبت لَعْبة واحدة . ثعلب عن ابن الأعرابي : لَعَب الرجل يَلْعَب إذا سال لُعَابه . وقال الليث : لُعَاب الشمس : السَرَاب ، وأنشد :
في قَرْقَر بلعاب الشمس مضروج
قلت لُعَاب الشمس : هو الذي يقال له : مُخَاط الشيطان . وهو السَهَام بفتح السين ، ويقال له : رِيق الشمس ، وهو شِبْه الخيط تراه في الهواء إذا اشتدّ الحرّ ورَكَد الهواءُ . ومن قال : إن لعاب الشمس السراب فقد أبطل ، إنما السراب يُرَى كأنه ماء جارٍ نصفَ النهار . وإنما يعرف هذه الأشياء مَن لزِم الصحاري والفلوات وسار في الهواجر فيها . وقال الليث : مُلاَعب ظلِّه : طائر يكون بالبادية . والإثنان ملاعبا ظلّهما ، والثلاثة ملاعبات أظلالهن . وتقول : رأيت ملاعبات أظلالٍ لهُنّ ، ولا تقل : أظلالهن ؛ لأنه يصير معرفة . وكان عامر بن مالك أبو براء يقال له : مُلاَعِب الأسنَّة ، سمّي بذلك يوم السُوبان . ولُعَاب الحَيَّة : سمّها . واللُّعَاب : فرس من خيل العرب به معروف . ومَلاَعِب الصبيان والجواري في الدار من ديارات العرب : حيث يلعبون ، الواحد مَلْعَب . واللعاب : الرجل الذي يكون له اللعب حِرْفة . ولُعَاب النحل : ما تعسِّله . وقال أبو سعيد : استلعبت النخلةُ إذا أطلعت طَلْعاً وفيها بقيَّة من حَمْلها الأول . وقال الطرماح يصف نخلة :
ألحقتْ ما استلعبتْ بالذي
قد أنى إذ حان وقت الصرام
لَعُوب : اسم امرأة سميت لعوب لكثرة لعبها . ويجوز أن تسمّى لعوب لأنه يلعب بها . واللعباء : سَبَخة معروفة بناحية البحرين بحذاء القَطِيف وسِيف البحر .
بلع : أبو عبيد عن الكسائيّ : بَلِعت الطعام أبلَعه بَلْعاً وسَرِطته سَرْطاً إذا ابتلعته . وقال الليث : يقال : بَلِع الماء بلعاً إذا شرِبه . قال : وابتلاع الطعام : ألاّ يَمْضُغه . قال : والبُلَع الواحدة بُلْعة ، وهي من قامة البَكْرَة : سَمّها وثَقْبها . قال : والبالوعة والبَلَّوعة لغتان بئر تُحفر ويضيّق
رأسها ، يجري فيها ماء المطر . قال : و ( بالوعة ) لغة أهل البصرة . والمَبْلَع : موضع الابتلاع من الحَلْق . أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للإنسان أوَّلَ ما يظهر فيه الشيب : قد بلَّع فيه الشيب تبليعاً . وسَعْد بُلَع : نجمان معترضان خفيّان ما بينهما قريب ، يقال : إنه سمّي بُلَع ؛ لأنه كأنه لقرب صاحبه منه يكاد يَبْلَعه ، يعني الكوكب الذي معه . وبَلْعاء بن قيس : رجل من كبراء العرب . ورجل بُلَع ومِبْلع وَبُلَعة إذا كان كثير الأكل . وقال ابن الأعرابي : البوْلع : الكثير الأكل .
بعل : وقال الله جلّ وعزّ : ( وَهَاذَا بَعْلِى شَيْخًا ) ( هُود : 72 ) قال الزجّاج : نصب ( شيخاً ) على الحال . قال : والحال ههنا نَصْبها من غامض النحو . وذلك إذا قلت : هذا زيد قائماً فإن كنت تقصد أن تخبر من لم يعرف زيداً أنه زيد لم يجز أن تقول : هذا زيد قائماً لأنه يكون زيداً ما دام قائماً ، فإذا زال عن القيام فليس بزيد . وإنما تقول للذي يعرف زيداً : هذا زيد قائماً ، فتُعمِل في الحال التنبيه ، المعنى انتبِه لزيد في حال قيامه ، أو أشير لك إلى زيد في حال قيامه ، لأن ( هذا ) إشارة إلى من حضر ، فالنصب الوجه كما ذكرنا . ومن قرأ : ( هذا بعلي شيخ ) ففيه وجوه . أحدها التكرير ، كأنك قلت : هذا بعلي ، هذا شيخ . ويجوز أن تجعل ( شيخ ) مبنِيّاً عن ( هذا ) . ويجوز أن تجعل ( بعلي ) و ( شيخ ) جميعاً خبرين عن ( هذا ) فترفعهما جميعاً ب ( هذا ) ؛ كما تقول : هذا حلو حامض . وقوله عزَّ وجلَّ : ( أَلاَ تَتَّقُونَ أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ ) ( الصَّافات : 125 ) قيل : إن بعلاً كان صَنَماً من ذهب يعبدونه . وقيل : أتدعون بعلاً أي ربّاً ، يقال : أنا بَعْل هذا الشيء أي ربّه ومالكه ، كأنه قال : أتدعون ربّاً سوى الله . وذكر عن ابن عبّاس أن ضالَّة أُنشِدت ، فجاء صاحبها ، فقال : أنا بعلها يريد أنا ربّها ، فقال ابن عباس : هو من قول الله جلّ وعزّ : ( أَلاَ تَتَّقُونَ ) ( الصَّافات : 125 ) أي ربّاً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال في صَدَقة النخل : ( ما سُقِي منه بَعْلاً ففيه العُشر ) . قلت : هذا ذكره أبو عبيد في كتاب ( غريب الحديث ) وسمعته في كتاب ( الأموال ) : ( ما شرب منه بَعْلاً ففيه العُشر ) وهذا لفظ الحديث ، والأول كتبه أبو عبيد : على المعنى . وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : البَعْل : ما شرب بعروقه من الأرض من غير سَقي من سماء ولا غيره . وأنشد لعبد الله بن رَوَاحة :
هنالك لا أبالي نخل سَقْي
ولا بَعْل وإن عَظُم الإناءُ
قال أبو عبيد : وقال الكسائيّ في البعْل : هو العِذْي ، وهو ما سقته السماء . وقال ذلك أبو عبيدة . قلت : وقد ذكر القتيبيّ هذا في الحروف التي ذكر أنه أصلح الغلط الذي وقع فيها . وألفيته يتعجّب من قول الأصمعيّ : البَعْل : ما شرب بعروقه من الأرض من غير سقْي من السماء ولا غيرها ، وقال : ليت شعري أينما يكون هذا النخل الذي لا يُسقى من سماء
ولا غيرها ، وتوهَّم أنه يُصلح غَلطاً ، فجاء بأطمّ غلط . وجهل ما قاله الأصمعيّ ، وحمله جهله به على التخبّط فيما لا يعرفه ، فرأيت أن أذكر أصناف النخيل لتقف عليها ، فيصحَّ لك ما حكاه أبو عبيد عن الأصمعيّ . فمن النخيل السَقِيّ . ويقال : المَسْقَوِيّ . وهو الذي يُسقَى بماء الأنهار والعيون الجارية . ومن السقِيّ ما يُسقَى نَضْحاً بالدلاء والنواعير وما أشبهها .
فهذا صنف . ومنها العِذْي . وهو ما نبت منها في الأرض السهلة ، فإذا مُطِرت نشِفت السهولةُ ماءَ المطر ، فعاشت عروقُها بالثرى الباطن تحت الأرض ، ويجيء تمرها قَعقاعاً ؛ لأنه لا يكون ريَّان كالسَّقِيّ . ويسمَّى التمر إذا جاء كذلك قَسْباً وسُحّاً . والضرب الثالث من النخيل : ما نبت ودِيُّه في أرض يقرب ماؤها الذي خلقه الله تحت الأرض في رَقَّات الأرض ذات النَزّ ، فرسخت عروقُها في ذلك الماء الذي تحت الأرض واستغنَتْ عن سَقْي السماء وعن إجراء ماء الأنهار إليها أو سَقْيها نَضْحاً بالدلاء .
وهذا الضرب هو البَعْل الذي فسّره الأصمعيّ . وتَمْر هذا الضرب من التُمْران لا يكون ريّان ولا سُحّاً ولكن يكون بينهما وهكذا فسّر الشافعيّ ح البَعْل في باب القَسْم ، فيما أخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي فقال : البَعْل : ما رَسَخ عروقه في الماء فاستغنَى عن أن يُسقى . قلت : وقد رأيت بناحية البيضاء من بلاد جزيمةِ عبد القيس نخلاً كثيراً عروقها راسخة في الماء وهي مستغنية عن السَقْي وعن ماء السماء تسمَّى بَعْلاً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر أيام التشريق فقال : ( إنها أيام أكل وشُرْب وبِعَال ) . قال أبو عبيد : البِعَال : النكاح وملاعبة الرجل أهله . يقال للمرأة : هي تباعِل زوجها بِعَالاً ومباعلة إذا فعلت ذلك معه . وقال الحطيئة :
وكم من حَصَان ذات بَعْل تركتَها
إذا الليل أدجى لم تجد من تُبَاعِلُهْ
أراد : أنك قتلْتَ زوجها أو أسرته . ويقال للرجل : هو بعل المرأة . ويقال للمرأة : هي بَعْله وبعلته . ويجمع البعل بُعولة ، قال الله جلّ وعزّ : ( وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ ) ( البَقَرَة : 228 ) . وقال الليث في تفسير البعل من النخل ما هو أطمّ من الغلط الذي ذكرناه عن القتيبيّ . زعم أن البعل : الذكر من النخل ، والناس يسمّونه الفحل . قلت : وهذا غلط فاحش . وكأنه اعتبر هذا التفسير من لفظ البعل الذي معناه الزوج .
قلت : وبعل النخيل : إناثها التي تُلَقَّح فتحمِل . وأما الفُحال فإن ثمره ينتفض ، وإنما يلقَّح بطَلْعه طَلعُ الإناث إذا انشق . وقال الليث أيضاً : البَعْل : الزوج . يقال : بَعَل يَبْعَل بُعولة فهو باعل أي مستعلج قلت : وهذا من أغاليط الليث أيضاً . وإنما سمّي زوج المرأة بعلاً لأنه سيّدها ومالكها ، وليس من باب الاستعلاج في شيء . وروى سَلَمة عن الفرّاء وأبو عبيد عن الأصمعيّ : بعل الرجل يَبْعَل بَعلاً كقولك : دَهِش وخَرِق وعَقِر . وقال ابن الأعرابي : البعل : الضَجَر والتبرُّم بالشيء .
وأنشد :
بعِلت ابن غَزْوان بَعِلت بصاحب
به قبلك الإخوانُ لم تك تَبْعل
قال : والبَعْل : الصَنَم . والبعل : اسم ملِك . والبعل : الزوج ، وقد بَعَل يَبْعل بعلاً إذا صار بعلاً لها .
وقال ابن دريد : أصبح فلان بَعلاً على أهله أي ثِقلاً عليهم . وقال ابن الأعرابي : البَعَل : حسن العشرة من الزوجين . والبِعال : حديث العروسين . والبِعال : الجمال . وأنشد :
يا ربُّ بعل ساء ما كان بعل
وامرأة حسنة التبعل إذا كانت مطاوِعة لزوجها محِبَّة له . واستبعل النخلُ إذا صار بَعلاً راسخ العروق في الماء مستغنياً عن السقْي وعن إجراء الماء في نهر أو عاثور إليه .

##### Türkçe

باب **العين** واللام مع **الباء**
**علب** ، **عبل** ، **لعب** ، **بلع** ، **بعل** : kullanımdadırlar.

**علب** : hadiste: (Gerçekten fetihleri, kılıçlarının süsü altın ve gümüş olmayan bir kavim açtı; onun süsü ancak **العَلاَبي** ve **الآنُك**’tur). **العلابي** , **العِلْباء**’ın çoğuludur; o da sinirdir; bununla adama **عِلباء** adı verilmiştir. Araplar kılıçların kın ağızlarını yaş **العِلباء** ile bağlarlardı da onun üzerinde kururdu; mızrakları da onunla, çatladığında bağlarlardı. Ondandır şairin sözü:
ندعّسها بالسَمْهريّ المعلَّب
Kuteybî dedi: Bana ulaştı ki **العلابيّ**: kurşundur; fakat bundan emin değilim.
Ben dedim: Bunu söyleyen birini bilmedim; doğru da değildir.
Şemmer dedi: Müerric dedi: **العِلاَب** , **العِلباء**’da bir damgadır. Dedi: **العَلْب** de **العِلاب**’ın izi gibi bir etkidir.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Tufeyl el-Ganevî’nin şu beytini okuttu:
نهُوض بأشناق الديات وحَمْلِها
وثِقْل الذي يَجْنِي بمنكبه لَعْب
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَعْب** ile kastetti: **عَلْب**’dur; o da izdir.
Ebû Nasr dedi: “Diyor ki: Üzerine suç işlediği şey, omzunda iken hafiftir.”
İbn Ömer hadîsinde: Bir adamı burnunda secde iziyle gördü de dedi: “Yüzünü **تَعْلُب** etme”; yani: secdede burnuna şiddetle dayanman sebebiyle onda bir iz bırakma. **العُلُوب**: izlerdir; tekili **عَلْب**’dır; bu, dağlama izi ve başkası hakkında söylenir. İbnü’r-Rikâ‘ binekleri vasfederken dedi:
يتبعْن ناجية كأن بدَفّها
من غَرْض نسْعَتِها علوبَ مواسم
Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Denir: **لحم عَلِب** ve **عَلْب**; o, sert olandır. Dedi: İnsanlardan **العِلْب**: yanında olana ne sözden ne başkasından umut bağlanmayan kimsedir. Dedi: Yerden **العِلْب**: kalın olan yerdir; ona bir devir yağmur yağsa yeşillik bitirmez. Yerden her sert, kaba yer **عِلْب**’tur.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den dedi: **المعلوب**: iki yanıyla **يُعْلَب** edilen yoldur. Benzeri **الملحوب**’dur. **المعلوب**: Hâris b. Zâlim’in bir kılıcıydı. Denir: Onu **معلوباً** diye adlandırdı; sırtında izler vardı. Denir: Çok vurduğu için eğildiğinden **معلوباً** diye adlandırıldı; onun hakkında şöyle der:
أنا أبو ليلى وسيفي المعلوب
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُلَب**: **عُلْبة**’nin çoğuludur; o da yan parça, yağlı ve esmer olandır. Dedi: **العِلْبة** ve çoğulu **عِلَب**: ağaçtan kalın bir çıkıntıdır; ondan **المِقطرة** yapılır. Şair dedi:
في رجله عِلبة خشناء من قَرْظ
قد تيَّمته فبالُ المرء متبول
Ebû Zeyd dedi: **العُلُوب**: sidr ağacının bitiş yerleridir; tekili **عِلْب**’tir. Ben dedim: **العُلْبة**: deve derisinin yan kısmı derisinden, o yüzülürken taze iken alınan bir deridir; sonra yuvarlakça düzeltilir, sonra yumuşak kumla doldurulur; sonra kenarları birleştirilip çivilerle tutturulur ve bir iple bağlanmış halde ağzı bağlanır; kuruyup sertleşinceye kadar bırakılır; sonra başı kesilir; kuruluğundan dolayı dimdik durmuştur; oyulmuş yahut tornalanmış gibi, yuvarlak bir çanağı andırır. Çoban ve binekli onu asar; onda sağar ve onunla içer. **عُلَباً** ve **عِلاباً** diye çoğul yapılır. Bedevî için onda bir kolaylık vardır: hafifliği ve devenin onu oynatması yahut yere düşmesi halinde kırılmamasıdır. **العِلاب** ayrıca: devenin boynunun uzunluğu boyunca bir damgadır. Leys dedi: **عَلِب** bitki, **يَعلَب** **عَلَباً**; sertleştiğinde o **علِب**’dir. Et **عَلِب** oldu ve **استعلب** oldu: kalınlaştığında ve gevşek olmadığında. Davarlar otu **استعلبت**: solduğunda onu beğenmeyip kalın bulduklarında. **العِلْب**: yaşlı, iri dağ keçisidir. **العِلْب**: özellikle boynun kalın siniridir. İkisi **عِلْباءان** ve **علباوان**’dır. **رُمْح مُعَلَّب**: **العِلب** siniriyle sarılıp büküldüğünde. Deve **علِب** oldu **عَلَباً**; o **علِب**’dir: boynunun iki yanında ona gelen bir hastalıktır; boynu şişer. Şemmer dedi: Denir: Bunlar kavmin **عُلبوبة**’sidir; yani seçkinleridir.
Ben dedim: “Bunlar kavmin **عَصَب**’ıdır” sözleri gibi; yani seçkinleridir. **رجل عِلْب**: kaba, kalın.

**عبل** : İbn Ömer hadîsinde: Bir adama dedi ki: (Minâ’ya geldiğinde, falan falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; **لم تُعْبَل** edilmemiş, **لم تُجْرد** edilmemiş, **لم تُسْرَف** edilmemiştir; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altına in). Ebû Ubeyd dedi: “**لم تُعبل**” sözü: yaprakları dökülmemiş demektir; denir: Ağacı **عَبَلْت** **عَبْلاً**: ondan yapraklarını kazıyıp düşürdüğünde. Ağaç **أعْبل** olur: yaprağı çıktığında. Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **العَبَل**: **الأَثْل** , **الأرْطَى** ve **الطَرْفاء** yaprağı gibi bükümlü her yapraktır. Dedi: Ebû Amr dedi: **العَبَل**: yaprak gibidir, fakat yaprak değildir. Sa‘leb, Seleme’den, o da Ferrâ’dan dedi: Ağaç **أعبل** olur: yaprağını attığında. Dedi: **السَرْو** ve hurma **لا يُعبِلان**; kış ve yaz yaprağı sabit kalan her ağaç **لا يُعْبل** olur. Ben dedim: Ebû Ubeyd, ( **المصنَّف** )’te Ebû Amr’dan, Ferrâ’nın “Ağaç **أعبلت**: yaprağı düştüğünde” sözüne benzerini zikretti; sonra Yezîdî’den ilk sözü rivayet etti: Ağaç **أعبلت**: yaprağı çıktığında. Leys de onun benzerini söyledi. Ben dedim: Araplardan birden fazlasını işittim ki derler: **غَضًى مُعْبِل** ve **أرطًى معبل**: **عَبَلُه** çıktığında. Doğru olan budur; ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
إذا ذابت الشمس اتقى صَقَراتها
بأفنان مربوع الصَرِيمةَ مُعْبِل
Vahşî, güneşin sıcağından ancak yaprağı çıkmış **الأرطاة**’nın dallarıyla korunur; bu, kızgın yaz sıcağında yuvasına çekildiği zamandır. Yaprağı ancak zaman soğuduğunda dökülür; o vakit vahşî yuvasına çekilmez ve güneşin sıcağından korunmaz. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَبْل**: kalın ve iridir; aslı kollardadır. **جارية عَبْلة**; çoğulu **عَبْلات**’tır; çünkü sıfattır. Denir: Onu **عَبَلتْه**: onu geri çevirdiğinde.
Ve şu recezi okudu:
ها إن رَميي عنهم لمعبولْ
فلا صريخ اليوم إلاّ المصقول
Düşmanına atıyordu; atış bir şeye yaramıyordu; kılıçla çarpıştı ve bu recezi söyledi. **المعبول**: geri çevrilmiş olandır. Nadr dedi: **أعبلت** **الأرطاة**: yaprağı bittiğinde; ve **أعبلَتْ**: yaprağı düştüğünde; o halde o **مُعْبل**’dir. Ben dedim: İbn Şümeyl, “Ağaç **أعبلت**”i zıt anlamlılardan kıldı; Araplardan bunu ezberlemiş olmasaydı söylemezdi; çünkü o güvenilir, emindir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الأعبل** ve **العبلاء**: beyaz taşlardır. Leys dedi: **صخرة عبلاء**: beyazdır.
Kurdun dişini vasfederken okudu:
يَبْرُق نابُه كالأعبل
Yani: **المَرْو** taşlarından beyaz bir taş gibi. Denir: **رجل عَبْل** ve **جارية عَبْلة**: ikisi de iri olduklarında. Delikanlı **عَبُل** oldu **عَبَالة**. Ebû Amr dedi: **العبلاء**: Kays diyarında bakır madenidir. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Ona **عَبَالَّته**’ni attı; yani ağırlığını. Denir: Adam öldüğünde: Onu **عَبَلته عَبُول**; **شَعَبته شَعُوب** gibi. **العَبْل**’ün aslı: kökünden kesmedir. Ve şu beyti okudu:
. . عابِلتي عَبول
**المِعْبَلة**: geniş ağızlı ok ucu; çoğulu **معابل**’dir. Antere dedi:
وفي البَجْلي مِعْبلة وقيع
Asma‘î dedi: Ok uçlarından **المِعْبلة** olan: ucu enlemesine genişletip uzatmaktır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **غلام عابل**: semiz.
Çoğulu **عُبُل**. **امرأة عَبُول**: evlâdını yitirmiş; çoğulu **عُبُل**. İbn Şümeyl, Ebû Hayra’dan dedi: **العبلاء**: düz arazinin ortasında bir kovalamacadır; taşları beyazdır; sanki **القَدَّاح** taşları gibidir. Bazen onlardan bazılarıyla kıvılcım çıkarırlar; **المَرْو** değildir; sanki billûrdur. İbn Şümeyl dedi: **الأعبل**: daha kaba, kalın bir taştır; kırmızı olur, beyaz olur, siyah olur; her ne olursa; gökte kalın bir dağdır.

**لعب** : Leys: **لعِب** **يلعَب** **لُعْباً** ve **لَعِباً**. **رجل تِلِعَّابة**: oynayıp duran kimse olduğunda. **رجل لُعبَة**: çok oynayan. Dedi: **اللُعْبة** (cezm ile): kendisiyle oynanan şeydir; satranç ve benzeri gibi. Ferrâ dedi: Bir tek **لَعْبة** oynadım. **رجل حسن اللِعْبة** (kesre ile). **اللُعْبة**: kendisiyle oynanan şeydir. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Dersin ki: “**اللُعْبة** kimin?”; başını damme yaparsın; çünkü isimdir. Ve dersin: Satranç **لُعْبة**’dir; tavla **لُعْبة**’dir. Kendisiyle oynanan her şey **لُعْبة**’dir. Ve dersin: “Şu **اللُعْبة**’den boşalıncaya kadar otur”; ve o **حسن اللِعْبة**’dir; “**حسن الجِلسة**” dediğin gibi. Ve bir tek **لَعْبة** oynadım. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **لَعَب** eder **يَلْعَب**: salyası aktığında. Leys dedi: **لُعَاب الشمس**: seraptır; ve şu beyti okudu:
في قَرْقَر بلعاب الشمس مضروج
Ben dedim: **لُعَاب الشمس**: “**مُخَاط الشيطان**” denilen şeydir. O, **السَهَام** (sin’in fethasıyla)dır; ona **رِيق الشمس** da denir; şiddetli sıcak olduğunda ve hava durgunlaştığında havada gördüğün iplik benzeri şeydir. “**لُعَاب الشمس** seraptır” diyen bâtıl söylemiştir; serap ancak öğle vaktinin yarısında, akan su gibi görülür. Bu şeyleri ancak çöllere ve ıssız düzlüklerine yapışıp kalan ve onların içinde öğle sıcağında yürüyen kimse bilir. Leys dedi: **مُلاَعب ظلِّه**: çölde bulunan bir kuştur. İkisi: **ملاعبا ظلّهما**; üçü: **ملاعبات أظلالهن**. Ve dersin: “Onların **ملاعبات أظلالٍ**’ını gördüm”; “**أظلالهن**” deme; çünkü marife olur. Âmir b. Mâlik Ebû Berâ’ya **مُلاَعِب الأسنَّة** denirdi; **السُوبان** günü bununla adlandırıldı. **لُعَاب الحَيَّة**: onun zehridir. **اللُّعَاب**: Arap atlarından, onunla bilinen bir attır. Arap diyarlarından bir diyarda evdeki çocukların ve cariyelerin **مَلاَعِب**’i: oynadıkları yerdir; tekili **مَلْعَب**. **اللعاب**: oyunu meslek edinen adamdır. **لُعَاب النحل**: onun bal yaptığı şeydir. Ebû Saîd dedi: Hurma ağacı **استلعبت**: bir salkım çıkardığında ve onda ilk yükünden bir kalıntı bulunduğunda. Tırimmâh bir hurma ağacını vasfederken dedi:
ألحقتْ ما استلعبتْ بالذي
قد أنى إذ حان وقت الصرام
**لَعُوب**: çok oynamasından dolayı **لعوب** diye adlandırılmış bir kadının adıdır. Ve onunla oynandığı için **لعوب** diye adlandırılması caizdir. **اللعباء**: Bahreyn tarafında, **القَطِيف** hizasında ve deniz kıyısında bilinen bir tuzla.

**بلع** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Yemeği **بَلِعت** ederim, onu **أبلَعه** **بَلْعاً**; ve onu **سَرِطته** **سَرْطاً**: onu yuttuğumda. Leys dedi: Denir: Su **بَلِع** eder **بلعاً**: onu içtiğinde. Dedi: Yemeği **ابتلاع** etmek: onu çiğnememektir. Dedi: **البُلَع**’ın bir tanesi **بُلْعة**’dır; o, makaranın boyundan: onun damgası ve deliğidir. Dedi: **البالوعة** ve **البَلَّوعة** iki lehçedir: başı daraltılarak kazılan bir kuyudur; yağmur suyu ona akar. Dedi: **بالوعة** Basra ehlinin lehçesidir. **المَبْلَع**: boğazda yutma yeridir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: İnsanda saçın ağarması ilk belirdiğinde denir: onda ak **بلَّع** etti **تبليعاً**. **سَعْد بُلَع**: araları yakın, gizli iki karşılıklı yıldızdır; denir ki ona **بُلَع** adı verildi; çünkü yoldaşına yakınlığından dolayı sanki onu yutacak gibidir; yani yanındaki yıldızı. **بَلْعاء بن قيس**: Arap büyüklerinden bir adamdır. **رجل بُلَع** ve **مِبْلع** ve **بُلَعة**: çok yiyen olduğunda. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البوْلع**: çok yiyen.

**بعل** : Yüce Allah dedi: ( **وَهَاذَا بَعْلِى شَيْخًا** ) (Hûd: 72). Zeccâc dedi: **شيخاً**’ı hâl olarak nasbetti. Dedi: Hâlin burada nasbı, nahvin gizli yerlerindendir. Bu, sen “Bu Zeyd’dir ayakta” dediğinde böyledir: Eğer Zeyd’i tanımayan birine onun Zeyd olduğunu haber vermeyi kastediyorsan “Bu Zeyd’dir ayakta” demen caiz olmaz; çünkü o, ayakta olduğu müddetçe Zeyd olur; ayağa kalkma hâli gidince Zeyd olmaz. Ancak Zeyd’i tanıyan kimseye “Bu Zeyd’dir ayakta” dersin; hâlde “tenbih”i amel ettirirsin; mana: Zeyd’e ayakta oluş hâlinde dikkat et; yahut ayakta oluş hâlinde sana Zeyd’i işaret ediyorum. Çünkü **هذا** hazır olana işarettir; nasb, dediğimiz gibi vechdir. “**هذا بعلي شيخ**” diye okuyan kimseye gelince, onda vecihler vardır: Birincisi tekrar; sanki “Bu benim kocamdır; bu bir ihtiyardır” demişsin gibi. Ve **شيخ**’i **هذا**’dan bedel kılman caizdir. Ve **بعلي** ile **شيخ**’i birlikte **هذا**’nın iki haberi kılman caizdir; ikisini de **هذا** ile merfû kılarsın; “Bu tatlı ekşi” dediğin gibi. Yüce Allah’ın sözü: ( **أَلاَ تَتَّقُونَ أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ** ) (Sâffât: 125). Denildi: **بعلاً** altından bir puttu; ona tapıyorlardı. Denildi: “**بعلاً**’a mı dua ediyorsunuz?” yani bir rabbe; denir: “Ben bu şeyin **بَعْل**’iyim”; yani onun rabbi ve sahibiyim; sanki “Allah’tan başka bir rabbe mi dua ediyorsunuz?” dedi. İbn Abbâs’tan zikredildi ki bir kayıp hayvan ilan edildi; sahibi geldi de dedi: “Ben onun **بعل**’iyim”; yani ben onun rabbiyim. İbn Abbâs dedi: Bu, Yüce Allah’ın sözü olan ( **أَلاَ تَتَّقُونَ** ) (Sâffât: 125) yani “bir rabbe” sözündendir. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki hurma sadakası hakkında dedi: (Ondan **بَعْلاً** sulanan şeyde onda onda bir vardır). Ben dedim: Bunu Ebû Ubeyd ( **غريب الحديث** ) kitabında zikretti; ve onu ( **الأموال** ) kitabında işittim: (Ondan **بَعْلاً** içen şeyde onda onda bir vardır). Bu, hadisin lafzıdır; birincisini Ebû Ubeyd mana üzere yazdı. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **البَعْل**: gökten sulama olmaksızın ve başkası olmaksızın, yerden kökleriyle içen şeydir. Abdullah b. Revâha’ya ait olarak okudu:
هنالك لا أبالي نخل سَقْي
ولا بَعْل وإن عَظُم الإناءُ
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî **البعْل** hakkında dedi: O **العِذْي**’dir; o da göğün suladığıdır. Bunu Ebû Ubeyde de söyledi. Ben dedim: Kuteybî bunu, onda meydana gelen yanlışı düzelttiğini zikrettiği harfler içinde anmıştır. Onu, Asma‘î’nin “**البَعْل**: gökten sulama olmaksızın ve başkası olmaksızın yerden kökleriyle içen şeydir” sözüne şaşar buldum; ve dedi: “Keşke bilsem, gökten sulanmayan ve başkasıyla da sulanmayan bu hurma nerede olur?”; bir yanlışı düzelttiğini sandı; daha büyük bir yanlışla geldi. Asma‘î’nin sözünü bilmedi; onu bilmeyişi, bilmediği şeyde bocalamasına sevk etti. Bu sebeple hurma çeşitlerini zikretmeyi uygun gördüm ki onlara vâkıf olasın; böylece Ebû Ubeyd’in Asma‘î’den naklettiği sana sahih olsun. Hurmalardan **السَقِيّ** vardır; **المَسْقَوِيّ** de denir. O, nehirlerin ve akan pınarların suyuyla sulanandır. **السقِيّ**’den, kovalarla ve dolaplarla ve benzerleriyle **نَضْحاً** sulanan da vardır.
Bu bir sınıftır. Onlardan **العِذْي** vardır. O, düz arazide bitendir; yağmur yağdığında düz arazi yağmur suyunu emer; kökleri yerin altındaki iç toprakla yaşar; hurması **قَعقاعاً** gelir; çünkü **السَّقِيّ** gibi suya kanmış olmaz. Böyle geldiğinde hurmaya **قَسْباً** ve **سُحّاً** denir. Hurmanın üçüncü türü: fidanı, suyu yerin altında Allah’ın yarattığı suya yakın olan, sızıntılı tabakalı arazide bitendir; kökleri yer altındaki o suya yerleşir; göğün sulamasından ve nehir suyunun ona akıtılmasından yahut kovalarla **نَضْحاً** sulanmaktan müstağni olur.
Bu tür, Asma‘î’nin tefsir ettiği **البَعْل**’dır. Bu türün hurması, iki hurmadan ne suya kanmış olur ne de **سُحّاً**; ikisinin arasında olur. Şâfiî de **البَعْل**’ı, **القَسْم** babında böyle tefsir etti; bana Abdülmelik’in Rebî‘den, onun da Şâfiî’den haber verdiğine göre dedi ki: **البَعْل**: kökleri suya yerleşip sulanmaktan müstağni olandır. Ben dedim: Beyzâ tarafında, Cezîme Abdülkays diyarında, kökleri suya yerleşmiş, sulamadan ve gök suyundan müstağni çok hurma gördüm; **بَعْلاً** diye adlandırılır. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki teşrîk günlerini zikretti de dedi: (Onlar yeme, içme ve **بِعَال** günleridir). Ebû Ubeyd dedi: **البِعَال**: nikâh ve erkeğin ailesiyle oynaşmasıdır. Kadına denir: Kocasıyla bunu yaptığında onu **تباعِل** eder **بِعَالاً** ve **مباعلة**. Hutay’e dedi:
وكم من حَصَان ذات بَعْل تركتَها
إذا الليل أدجى لم تجد من تُبَاعِلُهْ
Kastetti: Sen onun kocasını öldürdün yahut esir ettin. Erkeğe denir: O, kadının **بعل**’idir. Kadına denir: O, onun **بَعْله**’si ve **بعلته**’sidir. **البعل**’in çoğulu **بُعولة**’dur. Yüce Allah dedi: ( **وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ** ) (Bakara: 228). Leys, hurmadaki **البعل**’ı tefsirde, Kuteybî’den zikrettiğimiz yanlıştan daha büyük bir yanlış yaptı: **البعل**’ün hurmanın erkeği olduğunu sandı; insanlar ona **الفحل** der. Ben dedim: Bu, fahiş bir yanlıştır. Sanki bu tefsiri, “koca” manasındaki **البعل** lafzından itibara aldı.
Ben dedim: Hurmanın **بعل**’i: aşılanıp yük taşıyan dişileridir. **الفُحال**’a gelince, onun meyvesi dökülür; ancak dişilerin **طَلْع**’ı yarıldığında, onun **طَلْع**’ıyla dişilerin **طَلْع**’ı aşılanır. Leys ayrıca dedi: **البَعْل**: kocadır. Denir: **بَعَل** **يَبْعَل** **بُعولة**; o halde o **باعل**’dir; yani **مستعلج**. Ben dedim: Bu da Leys’in yanlışlarındandır. Kadının kocasına **بعلاً** adı ancak onun efendisi ve sahibi olmasından dolayı verilmiştir; **الاستعلاج** babından hiçbir şey değildir. Seleme, Ferrâ’dan; Ebû Ubeyd de Asma‘î’den rivayet etti: Adam **بعل** eder **يَبْعَل** **بَعلاً**; “**دَهِش**” ve “**خَرِق**” ve “**عَقِر**” dediğin gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البعل**: bir şeyden bıkma ve usanmadır.
Ve şu beyti okudu:
بعِلت ابن غَزْوان بَعِلت بصاحب
به قبلك الإخوانُ لم تك تَبْعل
Dedi: **البَعْل**: puttur. **البعل**: bir kralın adıdır. **البعل**: kocadır; ve **بَعَل** eder **يَبْعل** **بعلاً**: ona koca olduğunda.
İbn Düreyd dedi: Falan, ehli üzerine **بَعلاً** olarak sabahladı; yani onlara ağırlık olarak. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَعَل**: eşlerin iyi geçimidir. **البِعال**: yeni evlilerin konuşmasıdır. **البِعال**: güzelliktir. Ve şu beyti okudu:
يا ربُّ بعل ساء ما كان بعل
**امرأة حسنة التبعل**: kocasına itaatkâr, onu seven olduğunda. Hurma **استبعل** etti: kökleri suya yerleşmiş, sulamadan ve ona bir nehir yahut **عاثور** ile su akıtmaktan müstağni bir **بَعْل** olduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء واللام وما يثلثهما في الثلاثي)
(بلم) الباء واللام والميم أصلان: أحدهما ورمٌ أو ما يشبهه، والثاني نَبْتٌ.
فالأوّل بَلَمٌ، وهو داءٌ يأخُذُ الناقةَ في حَلْقَة رَحِمِها. يقال أَبْلَمَتِ الناقةُ إذا أخَذَها ذلك. الفَرَّاء: أَبْلَمَتْ وبَلِمَتْ إذا ورِمَ حَياؤُها.
قال أبو عُبيدٍ: ومنه قولهم لا تُبَلِّمْ عليه أي لا تُقَبِّحْ. قال أبو حاتم: أَبلَمَتِ البَكْرَة إذا لم تَحْمِلْ قَطُّ؛ وهي مُبْلِمٌ، والاسم البَلَمَة.
قال يعقوب: أَبْلَمَ الرّجُل إذا وَرِمَتْ شفتاه، ورأَيت شفَتَيْه مُبْلَمَتينِ([1]). والإبلام أيضاً: السُّكوت، يقال أَبْلَمَ إذا سَكَتَ.
والأصل الثاني: الأبلم ضربٌ من الخُوصِ([2]). قال أبو عمرو: يقال إبلِم وأَبلَمٌ وأُبُلمٌ. ومنه المثَل: "المال بَيني وبينك شِقَّ الأُبْلُمَة" وقد تكسر وتفتح، أي نصفين؛ لأنّ الأبلمة إذا شقت طولاً انشقت نصفين من أولها إلى آخرها، ويرفع بعضهم فيقول: "المالُ بيني وبينك شِقُّ الأبلمة"، أي هو كذا.
(بله) الباء واللام والهاء أصلٌ واحد، وهو شبه الغَرَارة والغَفْلة. قال الخليل وغيره([3]): البَلَه ضَعْف العقل. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أكثَرُ أهلِ الجنَّة البُلْه" يريد الأَكياسَ في أمر الآخرة البُلْهَ في أمر الدنيا.
وقال الزّبرقانُ [بن] بَدْرٍ: "خيرُ أَولادِنا الأَبلَهُ العقُول" يُراد أنه لشدّة حيائهِ كالأَبله، وهو عَقُولٌ. ويقال شَبابٌ أبْلَهُ، لما فيه من الغَرَارة. وعَيْشُ الأبلهِ قليلُ الهُموم. قال رؤبة([4]):
* بَعْدَ غُدانِيِّ الشّبَابِ الأَبْلَهِ *
فأمّا قولهم: "بَلْهَ" فقد يجوز أن يكون شاذّاً، ومحتَمِلٌ على بُعْدٍ أنْ يردَّ إلى قياس الباب، بمعنى دَعْ. وهو الذي جاء في الحديث: "يقول الله تعالى: أَعدَدْتُ لعِبادِي الصّالحينَ مَا لا عَيْنٌ رَأَتْ ولا أُذُنٌ سَمِعَتْ، ولا خَطَرَ على قَلْبِ بَشَرٍ، بَلْهَ ما أَطْلَعْتُهُمْ عليه" ، أي دَعْ ما أطْلَعْتُهُم عليه، اُغفُلْ عنه.
(بلو/ي) الباء واللام والواو والياء، أصلان: أحدهما إخلاق([5]) الشيء، *والثاني نوعٌ من الاختبار، ويحمل عليه الإخبار أيضاً.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: بَلِيَ يَبْلى فهو بالٍ. والبِلَى مَصْدَرُه. وإذا فتح فهو البَلاَء، وقال قوم هو لُغةٌ. وأنشد:
وَالمرء يُبْليه بَلاَءَ السَّرْبالْ *** مَرُّ الليالي واختلافُ الأحوالْ([6])والبَلِيَّةُ: الدابّة التي كانت في الجاهلية تُشَدُّ عند قَبْرِ صاحبِها، وتشَدّ على رأسها وَلِيَّةٌ، فلا تُعْلَفُ ولا تُسْقى حتى تموت. قال أبو زُبيد:
كالبَلاَيا رُؤوسُها في الوَلايَا *** مانِحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخُدُودِ([7])
ومنها ما يُعقر عند القبر حتى تَمُوت. قال:
تَكُوسُ به العَقْرَى على قِصَدِ القَنَا *** كَكَوْسِ البَلاَيَا عُقِّرَتْ عِنْدَ مَقْبَرِ
ويقال منه بَلَّيْتُ البَلِيَّةُ. قال اليزيديّ: كانت العرب تَسْلَخُ راحلةَ الرّجُل بعد مَوته، ثم تحشوها ثُماماً ثم تتركُها على طَريقِه إلى النّادي. وكانوا يزعمون أنّها تُبْعَث معه، وأنَّ مَنْ لم يُفعل به ذلك حُشِر راجلاً.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال بَلَّى عليه السَّفَرُ وبَلاَّه. وأنشد:
قَلُوصان عَوْجَاوَانِ بَلَّى عليهما *** دُؤُوبُ السُّرى ثمَّ اقتحامُ الهواجرِ([8])يريد بَلاَّهُما.
قال الخليل: تقول ناقةٌ بِلْوُ سفرٍ، مثل نِضْو سفَر، أي قد أبْلاَها السَّفر. وبِلْيُ سَفَر، عن الكسائيّ.
وأمّا الأصل الآخَر فقولهم بُلِيَ الإنسانُ وابْتُلِيَ، وهذا من الامتحان، وهو الاختبار. وقال:
بُلِيتُ وفُِقدانُ الحبيبِ بَلِيَّةٌ *** وكم مِن كريمٍ يُبْتَلى ثم يَصبرُ
ويكونُ البَلاءُ في الخير والشرّ. والله تعالى يُبْلِي العَبْدَ بلاءً حسناً وبلاءً سيئاً، وهو يرجع إلى هذا؛ لأن بذلكَ يُختبَر في صَبْرِه وشُكْرِه.
وقال الجعديّ في البلاء أنّهُ الاختبار:
كَفَاني البَلاَءُ وإِنّي امرُؤٌ *** إذا ما تَبَيَّنْتُ لمَ أَرْتَبِ
قال ابنُ الأعرابيّ: هي البِلْوَة والبَلِيَّة والبَلْوَى. وقالوا في قول زهير:
* فأبلاَهُما خَيْرَ البلاءِ الذي يَبلُو([9]) *
معناه أعطاهُما خَيْرَ العطاءِ الذي يَبْلُو به عِبادَه.
قال الأحمر: يقول العرب: نَزَلَتْ بَلاءِ، على وزن حَذَامِ.
ومما يُحمَل على هذا الباب قولهم: أبليتُ فُلاناً عُذْراً، أي أعلمته وَبيَّنْتُه([10]) فيما بيني وبينه، فلا لَومَ عليَّ بَعْد.
قال أبو عُبيد: أَبلَيْتُه يميناً أي طيَّبْت نفسَه بها. قال أوس:
كأنَّ جديدَ الدار يُبْلِيكَ عنهُم *** نَقِيُّ اليَمِينِ بَعْدَ عَهدِكَ حَالفُ([11])
قال ابن الأعرابيّ: يُبْليك يُخْبِرك. يقول العرب: أَبْلِني كذا، أي أخبِرْني؛ فيقول الآخر: لا أُبْلِيْك. ومنه حديث أمِّ سَلَمة، حين ذَكَرَتْ قولَ النبي صلى الله عليه وآله وسلم: "إنَّ مِن أصحابي مَنْ لا يَرَاني بعد أَنْ أُفارِقَه" فسألها عُمَرُ: أَمِنْهُمْ أنا؟ فقالت: لا، ولن أُبْلِيَ أحداً بَعْدَك. أي لن أُخْبِرَ.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ابتليْتُه فأبلاني، أي استَخْبَرْتُه فأخبَرَني.
ذِكْر ما شذَّ عن هذين الأصلين: قال الخليل: تقول: الناس بذي بَلِيٍّ وذي بِلِيّ([12])، أي هم متفرّقون. قال أبو زيد: هم بذي بليانٍَ أيضاً([13])، وذلك إذا بَعُدَ بعضُهم [عن بعض] وكانوا طوائفَ مع غير إمامٍ يجمعُهم. ومنه حديث خالد لمّا عزَلَه عُمرُ عن الشام: "ذاك إذا كانَ النّاس بذي بَليّ، وذي بَلّى"([14]). وأنشد الكسائيّ في رجل يطيل النّوم:
يَنامُ ويذهب [الأَقوامُ] حتّى  *** يُقَالَ [أَتَوْا] عَلَى ذي بِلِّيَانِ([15])وأمّا بَلَى فليست من الباب بوجهٍ، والأصل فيها بَلْ.
وَبَلِيّ ابنُ عمرو بن الحاف بن قُضاعة، والنّسبة إليه بَلَوِيٌّ. والأَبْلاء: اسمُ بئر. قال الحارث:
فرياضُ القَطا فأودِيةُ الشُّر *** بُبِ فالشُّعبتانِ فالأَبْلاءُ([16])(بلت) الباء واللام والتاءُ أصلٌ واحد، وهو الانقطاع. وكأنّه من المقلوب عن بَتَل. يقول العرب: تكَلَّم حَتّى بَلِتَ([17]). قال الشّنفرَى:
* عَلَى أُمِّها وَإنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَِتِ([18]) *
فأمّا قولهم: مَهْرٌ مَضمونٌ مبلَّت، فهو في هذا* أيضاً؛ لأنّه مقطوعٌ قد فُرِغ منه. على أنّ في الكلمة شكّاً([19]). وأنشَدُوا:
* وما زُوِّجَتْ إلاّ بِمَهْرٍ مُبَلَّتِ([20]) *
ويقال إنّ البَليتَ كَلأ عامَين، وهو في هذا؛ لأنه يتقطّع ويتكَسَّر. قال:
رَعَيْنَ بَليتاً ساعةً ثم إنّنا *** قطَعْنا عليهنَّ الفِجاج الطوامِسَا([21])(بلج) الباء واللام والجيم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو وضوحُ الشّيء وإشراقُه. البَلَجُ الإشراق، ومنه انبلاج الصُّبح. قال:
* حتّى بدَتْ أعناقُ صُبْحٍ أبْلَجا([22]) *
ويقول العرب: "الحقُّ أُبْلَجُ والباطلُ لَجْلَجٌ". وقال:
ألم تَرَ أنَّ الحقَّ تلقاهُ أَبْلَجاً *** وأنَّك تلقَى باطِلَ القومِ لجْلَجا([23])ويقال للذي ليس بمقْرُونِ الحاجبين أبلج، وذلك الإشراقُ الذي بينهما بُلْجة. قال:
أبلَجُ بينَ حاجِبَيه نُورُه *** إذا تعدى رُفعَت مبتوره([24])(بلح) الباء واللام والحاء أصلٌ واحد، وهو فُتورٌ في الشيء وإعياءٌ وقِلَّةُ إحكام، وإليه ترجع فُروعُ الباب كلّه، فالبَلَح الخَلاَلُ، واحدته بَلَحة، وهو حَمْل النَّخل ما دام أخضَرَ صِغاراً كحِصْرِم العِنَب. قال أبو خيرة: ثَمَرَةُ السَّلَم تسمّى البَلَح ما دامت([25]) لم تَنْفتق، فإذا انفتَقَتْ فهي البَرَمَة. أبو عبيدة: أبْلَحَت النّخلة إذا أخرجَتْ بَلَحَها. قال أبو حاتم: يقال للثَّرى إذا يَبِس -وهو التّراب النّدِيّ- قد بَلَحَ بلُوحاً. وأنشد:
حَتّى إذا العودُ اشتهى الصَّبُوحا *** وبَلَحَ التُّرْبُ لـه بُلُوحا
ومن هذا البابِ بَلَحَ الرّجُلُ إذا انقَطَعَ من الإعياءِ فلم يَقْدِرْ على التحرُّك. قال الأعشى:
وإذا حُمّل ثِقْلاً بعضُهُمْ *** واشتَكَى الأوْصَالَ مِنه وبَلَحْ([26])وقال آخر([27]):
ألا بَلَحَتْ خَفَارَةُ آلِ لَأْيٍِ *** فلا شَاةً تَرُدُّ ولا بَعِيرا
قال الشيباني: يقال بَلَحَ إذا جَحَدَ. قال قُطرب: بَلَحَ الماءُ قلّ، وبَلَحَت الركيّة. قال:
مالَكَ لا تَجُمُّ يا مُضَبَّحُ *** قد كنتَ تَنْمِي والرَّكِيُّ بُلَّحُ
ويقال بَلَحَ الزَّنْدُ إذا لم يُورِ. قال العامريّ: يقال بَلَحَتْ عَلَيَّ راحلتي، إذا كَلَّتْ ولم تشايِعْني. ويقال بَلَحَ البَعيرُ وبَلَحَ الرّجلُ إذا لم يكن عنده شيء. قال:
مُعْترِفٌ للرُّزْءِ في مالِهِ *** إذا أكَبَّ البَرَمُ البالحُ
ومما شَذَّ عن الباب البُلَح، طائر، والبَلَحْلحة: القصعة لا قعر لها([28]).
(بلخ) الباء واللام والخاء أصلٌ واحد، وهو التكبُّر، يقال رجل أبْلَخُ. وتبلّخ: تكَبَّر.
(بلد) الباء واللام والدال أصلٌ واحد يتقارب فُروعُه عند([29]) النَّظر في قياسه، والأصل الصدْر. ويقال وضَعَت النّاقةُ بَلْدَتَها بالأرض، إذا بَرَكت. قال ذو الرُّمّة:
أنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ *** قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها([30])ويقال تبلَّد الرّجلُ، إذا وضَعَ يَدَهُ على صَدْره عند تَحيُّرِه في الأمر. والأبْلد الذي ليس بمقْرُونِ الحاجبَيْن، يقال لما بين حاجبيه بَُلْدَة. وهو من هذا الأصل؛ لأنّ ذلك يشبه الأرض البلدة. والبلدة: النَّجم، يقولون هو بَلْدة الأسد، أي صدره([31]). والبلد صدْرُ القُرى. فأمّا قول ابن الرِّقاع:
* مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها([32]) *
فهو من هذا. وقالوا: بَلِ البلدُ الأَثَر، وجمعه أبلاد. والقولُ الأولُ أقيَس. ويقال بَلّد الرّجُل بالأرض، إذا لَزِق بها. قال:
إذا لم يُنازِعْ جاهِل القومِ ذُو النُّهى *** وبَلّدَتِ الأعلامُ باللّيلِ كالأَكَمْ([33])يقول: كأنّها لزِقَتْ بالأرض. وقال رجلٌ من تميمٍ يصفُ حَوضاً:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بَمَهْلَكَةٍ *** جاورْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ([34])يذكر حوضاً لاصقاً بالأرض. ويقال أبْلَدَ الرَّجُلُ إبلاداً، مثل تبلّد سواء. والمبالدة بالسُّيوف مثل المُبَالطة. وقال بعضهم: اشتقّ من الأوّل، كأنهم لزِموا الأرضَ فقاتلوا عليها. والبالد قياساً للمقيم بالبَلَد.
(بلز) الباء واللام والزّاء* ليس بأصل، وفيه كُلَيمات، فالبِلِزُ المرأة القصيرة. ويقولون البَلأَز: القصير من الرِّجال([35]) والبَلأَزَةُ: الأكْل. وفي جميعِ ذلك نظرٌ.
(بلس) الباء واللام والسين أصلٌ واحد، وما بَعْدَه فلا معوَّلَ عليه.
فالأصلُ اليَأْسُ، يقال أبْلَسَ إذا يَئِسَ. قال الله تعالى:إذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ([36])} [المؤمنون 77]، قالوا: ومن ذلك اشتُقّ اسم إبْليس، كأنَّهُ يَئِسَ مِنْ رحمة الله.
ومن هذا الباب أبْلَسَ الرجُلُ سَكَت، ومنه أبْلَسَتِ النّاقة، وهي مِبْلاَسٌ، إذا لم تَرْغُ([37]) مِنْ شِدَّةِ الضَّبَعَة. فأما قولُ ابنِ أحمر:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد  *** يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
فيقال إنَّ البَلَسَ الواجم.
(بلص) الباء واللام والصاد، فيه كلماتٌ أكثرُ ظَنِّي أن لا مُعوَّلَ على مثلها، وهي مع ذلك تتقارب. يقولون بلَّصتِ الغنم إذا قلّت ألبانها، وتبلَّصت الغَنَمُ الأرضَ إذا لم تدَعْ فيها شيئاً إلاّ رَعَتْه.
وتبلّصتُ الشيءَ، إذا طلبْتَه في خَفاءٍ([38]). وفي ذلك عندي نَظَر.
(بلط) الباء واللام والطاء أصلٌ واحد، والأمر فيه قريبٌ من الذي قبلَه. قالوا: البَلاط كلُّ شيءٍ فرشْتَ به الدار مِن حَجَر وغيره. قال ابن مُقْبِل:
في مُشرِفٍ لِيطَ لَيّاقُ البلاط به *** كانت لِسَاسَتِه تُهْدَى قَرَابِينا
يقول: هي مَصْنَعَةٌ لنَصارَى يتعبَّدُون فيها، في مُشْرِفٍ ألْصِق. لَيَّاق أي لصَّاق يقال ما يَلِيق بك كذا، أي لا يَلْصَق. يذكر حُسْنَ المكانِ وأُنسَه بالقُرْبان والمصابيح. فإنْ كان هذا صحيحاً - على أنّ البلاط عندي دخيل - فمنه المُبالَطَة، وذلك أنْ يتضارب الرّجلانِ وهما بالبَلاط، ويكونا في تقارُبهما كالمتلاصِقَين.
وأَبْلَطَ الرّجُل افتَقَرَ فهو مُبْلِطٌ، وذلك من الأوّل، كأنّه افتقرَ حتى لَصِقَ بالبَلاط، مثل تَرِبَ إذا افتقَرَ حتى لَصِقَ بالتراب. فأمّا قولُ امرئ القيس:
* نزلتُ على عمرِو بن دَرْماءَ بُلْطَةً([39]) *
فيقال هي هَضْبَةٌ معروفة، ويقال بُلْطةً مفاجأةً. والأوّل أصحُّ.
(بلع) الباء واللام والعين أصلٌ واحد، وهو ازدراد الشيء. تقول: بلِعْتُ الشيءَ أبْلَعُه. والبالوع([40]) من هذا لأنه يَبْلَعُ الماء. وسَعْدُ بُلَعَ نجمٌ. والبُلَعُ السَّمّ في قامَة البَكْرَه([41]). والقياس واحدٌ، لأنّه يَبْلَعُ الخشبة التي تسلكه. فأمّا قولهم بَلَّعَ الشّيبُ في رأسه فقريبُ القياسِ من هذا؛ لأنّه إذا شَمِل رأسَه فكأنَّه قد بَلِعَه.
(بلغ) الباء واللام والغين أصلٌ واحد وهو الوُصول إلى الشيء. تقول بَلَغْتُ المكانَ، إذا وَصَلْتَ إليه. وقد تُسَمّى المُشارَفَةُ بُلوغاً بحقّ المقاربة. قال الله تعالى: ﴿فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [الطلاق 2]. ومن هذا الباب قولهم هو أَحْمَقُ بِلْغٌ وبَلْغٌ، أي إنّه مع حماقته يبلغ ما يريده. والبُلْغَة ما يُتَبَلَّغُ به من عَيْشٍ، كأنّه يُرادُ أنّه يبلُغُ رُتْبَةَ المُكْثِرِ إذا رَضِيَ وقَنَع، وكذلك البَلاغَة التي يُمْدَحُ بها الفَصِيحُ اللّسان، لأنّه يبلُغُ بها ما يريده، ولي في هذا بلاغٌ أي كِفاية. وقولهم بلَّغَ الفارسُ، يُرَادُ به أنّه يمدّ يدَه بعِنانِ فرَسِهِ، لِيَزيد في عَدْوِهِ. وقولهم تبلَّغَتِ القِلَّة بفلانٍ، إذا اشتدَّتْ، فلأنه تناهِيها به، وبلوغها الغاية.
(بلق) الباء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ منقاسٌ مطّرد، وهو الفتح. يقال أبلَقَ البابَ وبلَقَهُ، إذا فتحه كلّه. قال:
* والحِصْنُ مُنْثَلِمٌ وَالبابُ مُنْبَلقُ([42]) *
والبَلَقُ الفُسْطاط، وهو من الباب. وقد يُسْتَبْعَدُ البَلَقُ في الألوان، وهو قريبٌ، وذلك أنّ البَهيم مشتَقٌّ من البابِ المُبْهَم، فإذا ابيضّ بعضُه فهو كالشيء يُفْتَحُ.
 ---------------------ـــ
([1]) في الأصل: "وأيت شفتيه مبلمتيه" صوابه من اللسان (14: 320).
([2]) هو خوص المقل.
([3]) في الأصل: "أو غيره".
([4]) ديوان رؤبة 165 والمجمل واللسان (بله). وقبله:
إما تريني خلق المموه  *** براق أصلاد الجبين الأجله
 ([5]) في الأصل:" إخلاف"، تحريف.
([6]) البيتان للعجاج في اللسان (18: 91). وقد نسبا إليه أيضاً في المجمل، وليسا في ديوانه.
([7]) البيت في اللسان (18: 92).
([8]) البيت لذي الرمة في ديوانه 298. وورد في اللسان (18: 92) بدون نسبة. وصواب روايته: "قلوصين عوجاوين" لأن قبله:
ستستبدلين العام إن عشت سالما *** إلى ذاك من إلف المخاض البهازر
 ([9]) صدره كما في الديوان 109 واللسان (بلا):
* جزى الله بالإحسان ما فعلا بكم *
([10]) أي بينت العذر. وفي اللسان: "أي بينت وجه العذر لأزيل عني اللوم".
([11]) كذا، وله وجه. وفي الديوان 14 واللسان (18: 93): "تقي اليمين" بالتاء. يقول: طمست معالم الدار واستوى وجه أرضها، فكأن ذلك الجديد يخبرك إخبار الحالف أنه ما حل بهذه الدار من قبل.
([12]) وفي لغتان أخريان، وهما: بلى، كحتى؛ وبلى، كإلا.
([13]) يقال بليان، بالتحريك، وبليان بكسرتين مع تشديد الياء. ويرى ابن جني أنه علم للبعد فهو غير مصروف. انظر اللسان (18: 94).
([14]) ليس يدرى التكرار، أهو من كلام خالد، أم من كلام الرواة لبيان اختلاف الرواية. والظاهر من مخالفة صاحب اللسان بين ضبط الكلمتين أنهما بيان للرواية.
([15]) ورد البيت في الأصل منقوصاً منه الكلمتان اللتان أثبتهما من اللسان (18: 94)، وروايته في اللسان: "تنام ويذهب" على الخطاب.
([16]) البيت من معلقته. انظر التبريزي 241.
([17]) يقال بلت من بابي نصر وتعب، وأبلت أيضاً.
([18]) صدره كما في المفضليات (1: 107) واللسان (2: 315):
* كأن لها في الأرض نسياً تقصه *
([19]) ذكر في المجمل أنها لغة حمير، وكذا كتب ابن منظور.
 ([20])أنشد هذا العجز في اللسان (2: 316).
([21]) في الأصل: "عليها الفجاح الطوامسا"، صوابه من المجمل.
 ([22])البيت للعجاج في ديوانه 9 واللسان (بلج).
 ([23])أنشده في الجمهرة (1: 212).
([24]) كذا ورد هذا البيت.
([25]) في الأصل: "ما دام".
 ([26])البيت في ديوانه 160. وعجزه في اللسان (3: 228). ورواية الديوان:
وإذا حمل عبئاً بعضهم *** فاشتكى الأوصال منه وأنح
 ([27]) هو بشر بن أبي خازم، كما في اللسان (3: 238).
([28]) ليست في اللسان ولا في المخصص في باب (القصاع). وفي القاموس: "والبلحلح القصعة لا قعر لها". وأورد اللسان في (زلح) والمخصص (5: 58): "الزلحلحة" بمعناها. وأنشد فيهما:
ثمت جاؤوا بقصاع ملس *** زلحلحات ظاهرات اليبس
  ([29])في الأصل: "عن".
([30]) البيت في ديوان ذي الرمة 638 واللسان (4: 63).
([31]) في اللسان والأزمنة والأمكنة (1: 194، 313) أنها موضع لا نجوم فيه. وذكر الجوهري أنها ستة أنجم من القوس.
([32]) صدره كما في اللسان (4: 64) والأغاني (1: 115، 118/8: 176، 177):
* عرف الديار توهماً فاعتادها *
([33]) البيت في اللسان (4: 65) بدون نسبة كما هنا.
([34]) وكذا جاءت روايته في اللسان (4: 63)، لكن في (19: 235): "ومتلف بين موماة" .
([35]) الذي في اللسان أن "البلز الرجل القصير". وأما "البلأز" فقد ذكره اسماً من أسماء الشيطان.
([36]) من الآية 77 في سورة المؤمنين. وفي الأصل: "فإذا" تحريف. أما التي فيها الفاء فهي الآية 44 من سورة الأنعام: {فإذا هم مبلسون بدون ذكر "فيه". وفي الآية 75 من الزخرف: {وهم فيه مبلسون.
([37]) لم ترغ، من الرغاء، وهو صوتها. وفي الأصل: "لم ترع" مع ضبط العين المهملة بالفتح، والصواب من المجمل واللسان والقاموس ، وهو ما يقتضيه الكلام.
([38]) لم يذكر اللسان في المادة شيئاً من هذه المعاني، وذكرت جميعها في القاموس.
([39]) ليس في ديوانه. وأنشده في اللسان (بلط) منسوباً إليه، وكذا في معجم البلدان (2: 271). وورد بدون نسبة في الجمهرة (1: 308). وفي "بلطة" تأويلات كثيرة ذكرها في اللسان. وعجز البيت كما في الجمهرة:
* فيا كرم ما جار ويا حسن ما محل *
          وفي اللسان: "فيا كرم ويا كرم"، وفي البلدان: "فيا حسن ويا كرم".
([40]) المذكور في المعاجم "البالوعة" و"البلوعة" و"البلاعة".
([41]) وكذا عبارة المجمل. وفي اللسان: " والبلعة سم البكرة وثقبها الذي في قامتها وجمعها بلع".
([42]) في اللسان (بلق) والمجمل: "فالحصن منثلم".
ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **اللام** ve üçlüde onları üçleyen şeyler)

(**بلم**) **الباء** ve **اللام** ve **الميم** iki asıldır: birincisi bir şişlik yahut ona benzeyen şey, ikincisi bitkidir.
Birincisi **بَلَمٌ**’dur; o, dişi deveyi rahminin boğaz halkasında tutan bir hastalıktır. **أَبْلَمَتِ الناقةُ** denir, o şey onu tuttuğu zaman. **الفَرَّاء**: **أَبْلَمَتْ** ve **بَلِمَتْ** denir, hayâsı şiştiği zaman.
Ebû Ubeyd dedi: Ondandır onların “**لا تُبَلِّمْ عليه**” sözleri; yani “çirkinleştirme”. Ebû Hâtim dedi: **أَبلَمَتِ البَكْرَة**: hiç hamile kalmadığı zaman; o **مُبْلِمٌ**’dir; isim **البَلَمَة**’dir.
Ya‘kūb dedi: **أَبْلَمَ الرّجُل**: dudakları şiştiği zaman; ve onun iki dudağını **مُبْلَمَتينِ** gördüm. **الإبلام** da: susmaktır; **أَبْلَمَ** denir, sustuğu zaman.
İkinci asıl: **الأبلم** hurma yaprağı lifinden bir türdür. Ebû Amr dedi: **إبلِم** ve **أَبلَمٌ** ve **أُبُلمٌ** denir. Ondandır mesel: “**المال بَيني وبينك شِقَّ الأُبْلُمَة**”; kırılır ve açılır da; yani iki yarı; çünkü **الأبلمة** boyuna yarıldığı zaman başından sonuna kadar iki yarı olarak yarılır; bazısı da رفع eder de şöyle der: “**المالُ بيني وبينك شِقُّ الأبلمة**”; yani o böyledir.

(**بله**) **الباء** ve **اللام** ve **الهاء** tek asıldır; o da torbaya benzerlik ve gaflet benzerliğidir. Halîl ve başkaları dedi: **البَلَه** aklın zayıflığıdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Cennet ehlinin çoğu **البُلْه**’tür”; âhiret işinde akıllıları, dünya işinde **البُلْهَ** olanları kasteder.
Zübrikān [b.] Bedr dedi: “**خيرُ أَولادِنا الأَبلَهُ العقُول**”; murad: hayâsının şiddetinden **الأَبله** gibi; hâlbuki o **عَقُولٌ**’dür. Ve **شَبابٌ أبْلَهُ** denir, onda bulunan safdillik sebebiyle. **عَيْشُ الأبلهِ** az kaygılıdır. Ru’be dedi:
* **بَعْدَ غُدانِيِّ الشّبَابِ الأَبْلَهِ** *
Ama onların “**بَلْهَ**” sözlerine gelince: şâz olması câizdir; ve uzak bir ihtimalle, “bırak” mânâsıyla, babın kıyasına döndürülmeye muhtemeldir. O, hadiste gelen şeydir: “Allah تعالى der ki: Salih kullarıma, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir beşer kalbine gelmeyen şeyi hazırladım; **بَلْهَ ما أَطْلَعْتُهُمْ عليه**”; yani “onları üzerine muttali kıldığım şeyi bırak; ondan gafil ol.”

(**بلو/ي**) **الباء** ve **اللام** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: birincisi şeyin eskimesi, ikincisi bir tür imtihandır; haber verme de ona taşınır.
Birinciye gelince, Halîl dedi: **بَلِيَ يَبْلى**; o **بالٍ**’dir. **البِلَى** onun masdarıdır. Açıldığı zaman o **البَلاَء**’dır; bir kavim “o bir lügattir” dedi. Şiir okudu:
وَالمرء يُبْليه بَلاَءَ السَّرْبالْ *** مَرُّ الليالي واختلافُ الأحوالْ
**والبَلِيَّةُ**: câhiliyede sahibinin kabri yanında bağlanan binek hayvandır; başına da **وَلِيَّةٌ** bağlanır; yemlenmez ve sulanmaz, ölünceye kadar. Ebû Zübeyd dedi:
كالبَلاَيا رُؤوسُها في الوَلايَا *** مانِحاتِ السَّمومِ حُرَّ الخُدُودِ
Bunlardan: kabir yanında boğazlanır da ölünceye kadar (bırakılır). Dedi:
تَكُوسُ به العَقْرَى على قِصَدِ القَنَا *** كَكَوْسِ البَلاَيَا عُقِّرَتْ عِنْدَ مَقْبَرِ
Ondan **بَلَّيْتُ البَلِيَّةُ** denir. Yezîdî dedi: Araplar, adamın ölümünden sonra binek hayvanının derisini yüzerlerdi; sonra onu **ثُماماً** ile doldururlardı; sonra onu, meclise giden yolunun üzerine bırakırlardı. Ve onun onunla birlikte diriltileceğini, ve kendisine bu yapılmayanın yaya olarak haşredileceğini iddia ederlerdi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **بَلَّى عليه السَّفَرُ** ve **بَلاَّه** denir. Şiir okudu:
قَلُوصان عَوْجَاوَانِ بَلَّى عليهما *** دُؤُوبُ السُّرى ثمَّ اقتحامُ الهواجرِ
Muradı: **بَلاَّهُما**.
Halîl dedi: “**ناقةٌ بِلْوُ سفرٍ**” dersin; “**نِضْو سفَر**” gibi; yani sefer onu eskitti. Ve “**بِلْيُ سَفَر**” (Kisâî’den).
İkinci asla gelince: onların “**بُلِيَ الإنسانُ**” ve “**ابْتُلِيَ**” sözleridir; bu, imtihandandır; o, sınamadır. Ve dedi:
بُلِيتُ وفُِقدانُ الحبيبِ بَلِيَّةٌ *** وكم مِن كريمٍ يُبْتَلى ثم يَصبرُ
**البَلاءُ** hayırda da şerde de olur. Allah تعالى kula **بلاءً حسناً** ve **بلاءً سيئاً** ile imtihan eder; bu da buna döner; çünkü bununla onun sabrında ve şükründe sınanır.
Câ‘dî, **البلاء**’ın sınama olduğuna dair dedi:
كَفَاني البَلاَءُ وإِنّي امرُؤٌ *** إذا ما تَبَيَّنْتُ لمَ أَرْتَبِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: O **البِلْوَة** ve **البَلِيَّة** ve **البَلْوَى**’dır. Ve Züheyr’in sözünde dediler:
* **فأبلاَهُما خَيْرَ البلاءِ الذي يَبلُو** *
Mânâsı: kullarını onunla sınadığı en hayırlı verişi ona ikisine verdi.
Ahmer dedi: Araplar “**نَزَلَتْ بَلاءِ**” der; **حَذَامِ** vezninde.
Bu bab üzerine taşınan şeylerdendir: “**أبليتُ فُلاناً عُذْراً**”; yani onunla benim aramda ona bildirdim ve açıkladım; artık sonra bana kınama yoktur.
Ebû Ubeyd dedi: “**أَبلَيْتُه يميناً**”; yani onun nefsini onunla hoş ettim. Evs dedi:
كأنَّ جديدَ الدار يُبْلِيكَ عنهُم *** نَقِيُّ اليَمِينِ بَعْدَ عَهدِكَ حَالفُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **يُبْليك**: sana haber verir. Araplar “**أَبْلِني كذا**” der; yani “bana haber ver”; öteki de “**لا أُبْلِيْك**” der. Ondandır Ümmü Seleme hadisi: Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’in “Ashabımdan, ondan ayrıldıktan sonra beni görmeyecek olan vardır” sözünü zikrettiği zaman; Ömer ona sordu: “Ben onlardan mıyım?” O dedi: “Hayır; ve senden sonra kimseyi **أُبْلِيَ** etmeyeceğim”; yani haber vermeyeceğim.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ابتليْتُه فأبلاني** denir; yani onu yokladım da bana haber verdi.

Bu iki asıldan şâz olanın zikri: Halîl dedi: “İnsanlar **بذي بَلِيٍّ** ve **بذي بِلِيّ**’dedir”; yani onlar dağınıktırlar. Ebû Zeyd dedi: “Onlar **بذي بليانٍ**’dedir” de; bu, bazısı bazısından uzak olduğu ve onları toplayan bir imam olmaksızın taifeler oldukları zamandır. Ondandır Hâlid hadisi: Ömer onu Şam’dan azlettiği vakit: “Bu, insanlar **بذي بَليّ** ve **ذي بَلّى** olduğu zamandır.” Kisâî, uykuyu uzatan bir adam hakkında şiir okudu:
يَنامُ ويذهب [الأَقوامُ] حتّى  *** يُقَالَ [أَتَوْا] عَلَى ذي بِلِّيَانِ
Ama **بَلَى** bu babdan hiçbir surette değildir; onun aslı **بَلْ**’dir.
Ve **وَبَلِيّ**: **عمرو** oğlu, **الحاف** oğlu, **قُضاعة** oğlu; ona nisbet **بَلَوِيٌّ**’dür. **الأَبْلاء**: bir kuyunun adıdır. Hâris dedi:
فرياضُ القَطا فأودِيةُ الشُّر *** بُبِ فالشُّعبتانِ فالأَبْلاءُ

(**بلت**) **الباء** ve **اللام** ve **التاء** tek asıldır; o da kopmadır. Sanki **بَتَل**’den kalb yoluyla çevrilmiştir. Araplar der: “Konuştu, ta ki **بَلِتَ**.” Şenferâ dedi:
* **عَلَى أُمِّها وَإنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَِتِ** *
Ama onların “**مَهْرٌ مَضمونٌ مبلَّت**” sözlerine gelince: bu da bundandır; çünkü o, kesilmiş, işi bitirilmiş olandır. Bununla beraber kelimede bir şüphe vardır. Şiir okudular:
* **وما زُوِّجَتْ إلاّ بِمَهْرٍ مُبَلَّتِ** *
Ve denir ki **البَليتَ** iki yılın otudur; bu da bundandır; çünkü o parçalanır ve kırılır. Dedi:
رَعَيْنَ بَليتاً ساعةً ثم إنّنا *** قطَعْنا عليهنَّ الفِجاج الطوامِسَا

(**بلج**) **الباء** ve **اللام** ve **الجيم** ölçülü tek asıldır; o, şeyin açıklığı ve parıltısıdır. **البَلَجُ** parıltıdır; ondandır sabahın yarılması. Dedi:
* **حتّى بدَتْ أعناقُ صُبْحٍ أبْلَجا** *
Ve Araplar der: “**الحقُّ أُبْلَجُ والباطلُ لَجْلَجٌ**.” Ve dedi:
ألم تَرَ أنَّ الحقَّ تلقاهُ أَبْلَجاً *** وأنَّك تلقَى باطِلَ القومِ لجْلَجا
Kaşları bitişik olmayana **أبلج** denir; ikisi arasındaki o parıltı **بُلْجة**’dir. Dedi:
أبلَجُ بينَ حاجِبَيه نُورُه *** إذا تعدى رُفعَت مبتوره

(**بلح**) **الباء** ve **اللام** ve **الحاء** tek asıldır; o, şeyde gevşeklik, yorgunluk ve sağlamlaştırmanın azlığıdır; babın bütün dalları ona döner. **البَلَح**: hurma ağacının yükü, yeşil kaldığı müddetçe küçükken, üzümün koruğu gibi; tekili **بَلَحة**’dır. Ebû Hayra dedi: **ثَمَرَةُ السَّلَم** yarılmadığı müddetçe **البَلَح** diye adlandırılır; yarıldığı zaman o **البَرَمَة**’dir. Ebû Ubeyde: Hurma ağacı **أبْلَحَت**: **بَلَحَها** çıkardığı zaman. Ebû Hâtim dedi: **الثَّرى** kuruduğu zaman—o, nemli topraktır—“**بَلَحَ بلُوحاً**” denir. Şiir okudu:
حَتّى إذا العودُ اشتهى الصَّبُوحا *** وبَلَحَ التُّرْبُ لـه بُلُوحا
Bu babdandır: adam **بَلَحَ**: yorgunluktan kesildiği, hareket etmeye güç yetiremediği zaman. A‘şâ dedi:
وإذا حُمّل ثِقْلاً بعضُهُمْ *** واشتَكَى الأوْصَالَ مِنه وبَلَحْ
Bir başkası dedi:
ألا بَلَحَتْ خَفَارَةُ آلِ لَأْيٍِ *** فلا شَاةً تَرُدُّ ولا بَعِيرا
Şeybânî dedi: **بَلَحَ** denir, inkâr ettiği zaman. Kutrub dedi: **بَلَحَ الماءُ**: azaldı; ve **بَلَحَت الركيّة**. Dedi:
مالَكَ لا تَجُمُّ يا مُضَبَّحُ *** قد كنتَ تَنْمِي والرَّكِيُّ بُلَّحُ
Ve **بَلَحَ الزَّنْدُ** denir, kıvılcım çıkarmadığı zaman. Âmirî dedi: “**بَلَحَتْ عَلَيَّ راحلتي**” denir; yani yoruldu ve bana ayak uydurmadı. Ve **بَلَحَ البَعيرُ** ve **بَلَحَ الرّجلُ** denir, yanında hiçbir şey olmadığı zaman. Dedi:
مُعْترِفٌ للرُّزْءِ في مالِهِ *** إذا أكَبَّ البَرَمُ البالحُ
Babdan şâz olanlardandır: **البُلَح** bir kuştur; **البَلَحْلحة**: dibi olmayan çanaktır.

(**بلخ**) **الباء** ve **اللام** ve **الخاء** tek asıldır; o, kibirdir. **رجل أبْلَخُ** denir. **تبلّخ**: kibirlendi.

(**بلد**) **الباء** ve **اللام** ve **الدال** tek asıldır; dalları, kıyasına bakıldığında birbirine yaklaşır; asıl göğüstür. Ve denir: dişi deve yere **بَلْدَتَها** koydu; yani çöktü. Zü’r-Rumme dedi:
أنيخت فألْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بَلْدَةٍ *** قَليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **تبلَّد الرّجلُ** denir: işte şaşkınlığı sırasında elini göğsünün üzerine koyduğu zaman. **الأبْلد**: kaşları bitişik olmayan kimsedir; iki kaşı arasına **بَُلْدَة** denir. Bu da bu asıldandır; çünkü o, düz toprağa benzer. **البلدة**: yıldızdır; “o, **بَلْدة الأسد**’dir” derler; yani onun göğsü. **والبلد** köylerin göğsüdür. Ama İbnü’r-Riqā‘ın sözü:
* **مِنْ بَعْدِ ما شمِلَ البِلَى أبلادَها** *
Bu da bundandır. Ve dediler: **بَلِ البلدُ الأَثَر**; cem‘i **أبلاد**. Birinci söz daha kıyaslıdır. Ve **بَلّد الرّجُل بالأرض** denir: yere yapıştığı zaman. Dedi:
إذا لم يُنازِعْ جاهِل القومِ ذُو النُّهى *** وبَلّدَتِ الأعلامُ باللّيلِ كالأَكَمْ
Der ki: sanki yere yapıştı. Temîm’den bir adam, bir havuzu vasfederek dedi:
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْماةٍ بَمَهْلَكَةٍ *** جاورْتُه بِعَلاةِ الخَلْقِ عِلْيانِ
Yere yapışık bir havuzu zikreder. Ve **أبْلَدَ الرَّجُلُ إبلاداً** denir; **تبلّد** gibi aynıdır. Ve kılıçlarla **المبالدة**, **المُبَالطة** gibidir. Bazıları dedi: birinciden türetilmiştir; sanki yere yapıştılar da onun üzerinde savaştılar. Ve **البالد**, beldede ikamet eden için kıyas yoluyla.

(**بلز**) **الباء** ve **اللام** ve **الزّاء** asıl değildir; onda birkaç kelime vardır: **البِلِزُ** kısa boylu kadındır. Ve **البَلأَز** derler: erkeklerden kısa olan; **البَلأَزَةُ**: yemektir. Bunların hepsinde bir bakış vardır.

(**بلس**) **الباء** ve **اللام** ve **السين** tek asıldır; ondan sonrası güvenilecek şey değildir.
Asıl, ümitsizliktir; **أبْلَسَ** denir, ümitsizliğe düştüğü zaman. Allah تعالى buyurdu: ﴿إذَا هُمْ فِيهِ **مُبْلِسُونَ**﴾ [المؤمنون 77]; dediler: bundan **إبْليس** ismi türetilmiştir; sanki Allah’ın rahmetinden ümitsizliğe düşmüştür.
Bu babdandır: **أبْلَسَ** adam sustu. Ondandır: **أبْلَسَتِ النّاقة**; o **مِبْلاَسٌ**’tır; şiddetli **الضَّبَعَة** sebebiyle **تَرْغُ** etmediği zaman. Ama İbn Ahmer’in sözü:
عُوجي ابنَةَ البَلَسِ الظَّنُونِ فقد  *** يَرْبُو الصَّغِيرُ ويُجْبَرُ الكسْرُ
Denir ki **البَلَسَ**: suskun, donuk olandır.

(**بلص**) **الباء** ve **اللام** ve **الصاد**: onda kelimeler vardır; zannımca benzerlerine güvenilmez; bununla beraber birbirine yaklaşırlar. Derler: **بلَّصتِ الغنم**: sütleri azaldığı zaman; ve **تبلَّصت الغَنَمُ الأرضَ**: onda hiçbir şey bırakmayıp ancak onu otladığı zaman.
Ve **تبلّصتُ الشيءَ**: onu gizlice aradığım zaman. Bunda, bence, bir bakış vardır.

(**بلط**) **الباء** ve **اللام** ve **الطاء** tek asıldır; işi, ondan öncekine yakındır. Dediler: **البَلاط** evde taş ve başkasıyla döşediğin her şeydir. İbn Mukbil dedi:
في مُشرِفٍ لِيطَ لَيّاقُ البلاط به *** كانت لِسَاسَتِه تُهْدَى قَرَابِينا
Der ki: o, içinde ibadet eden Hristiyanlara ait bir yapıdır; yapışık bir yüksek yerde. **لَيَّاق** yani yapışkan; “**ما يَلِيق بك كذا**” denir; yani “sana yapışmaz.” Mekânın güzelliğini ve kurban ve kandillerle ünsiyetini zikreder. Eğer bu sahih ise—**البلاط** bence دخيل olmakla beraber—ondandır **المُبالَطَة**; o da iki adamın, **بَلاط** üzerinde iken birbirini dövüşmesidir; yakınlıklarında yapışık iki şey gibi olurlar.
Ve **أَبْلَطَ الرّجُل**: fakirleşti; o **مُبْلِطٌ**’tur; bu da birincidendir; sanki fakirleşti de **بَلاط**’a yapıştı; “**تَرِبَ**” gibi: fakirleşti de toprağa yapıştı. Ama İmru’ül-Kays’ın sözü:
* **نزلتُ على عمرِو بن دَرْماءَ بُلْطَةً** *
Denir ki o, bilinen bir tepedir; ve **بُلْطةً**: ansızın (mânâsına) da denir. Birincisi daha sahih.

(**بلع**) **الباء** ve **اللام** ve **العين** tek asıldır; o, şeyi yutmaktır. Dersin: **بلِعْتُ الشيءَ أبْلَعُه**. **والبالوع** bundandır; çünkü suyu yutar. **وسَعْدُ بُلَعَ** bir yıldızdır. **والبُلَعُ**: makaranın gövdesindeki zehirdir. Kıyas birdir; çünkü o, içinden geçirilen tahtayı yutar. Ama onların “**بَلَّعَ الشّيبُ في رأسه**” sözleri: bunun kıyasına yakındır; çünkü başını kapladığı zaman sanki onu yutmuştur.

(**بلغ**) **الباء** ve **اللام** ve **الغين** tek asıldır; o, şeye ulaşmaktır. “**بَلَغْتُ المكانَ**” dersin; yani ona ulaştın. Yaklaşma hakkıyla, yaklaşma da **بُلوغاً** diye adlandırılabilir. Allah تعالى buyurdu: ﴿فَإِذا **بَلَغْنَ** أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [الطلاق 2]. Bu babdandır onların “o, **أَحْمَقُ بِلْغٌ وبَلْغٌ**’dur” sözleri; yani ahmaklığıyla beraber istediğini elde eder. **والبُلْغَة**: geçimden kendisiyle geçinilen şeydir; sanki murad: razı olup kanaat ederse çokluğun mertebesine ulaşır. Aynı şekilde, fasih dilin övüldüğü **البَلاغَة**; çünkü onunla istediğine ulaşır. “Benim bunda bir **بلاغٌ**’ım var” yani bir yeterlilik. Ve onların “**بلَّغَ الفارسُ**” sözleri: murad, atının dizginine elini uzatmasıdır; koşusunda artırmak için. Ve “**تبلَّغَتِ القِلَّة بفلانٍ**” denir: şiddetlendiği zaman; çünkü onunla nihayetine varması ve gayeye ulaşması sebebiyle.

(**بلق**) **الباء** ve **اللام** ve **القاف** ölçülü, düzenli tek asıldır; o, açmadır. **أبلَقَ البابَ** ve **بلَقَهُ** denir: onu bütünüyle açtığı zaman. Dedi:
* **والحِصْنُ مُنْثَلِمٌ وَالبابُ مُنْبَلقُ** *
**والبَلَقُ**: çadırdır; o da babdandır. Renklerdeki **البَلَقُ** uzak görülebilir; oysa yakındır: çünkü **البَهيم** kapalı kapıdan türemiştir; onun bir kısmı beyazladığı zaman, sanki açılan bir şey gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال عز وجل: ﴿يا أرض ابلعي ماءك﴾ [هود/44]، من قولهم: بلعت الشيء وابتعلته، ومنه: البلوعه، وسعد بلع نجم، وبلع الشيب في رأسه: أول ما يظهر.

##### Türkçe

- Aziz ve celil olan dedi: ﴿يا أرض ابلعي ماءك﴾ [Hûd/44]; onların “**بلعت** şeyi ve **ابتعلته**” sözlerinden (gelir). Ondan: **البلوعه**. Ve Sa‘d **بلع** bir yıldızdır. Ve “**بلع** aklık onun başında”: ilk ortaya çıkan (şey).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ل ع
وهو واسعُ الْمَبْلَعِ والبُلْعـُومِ، وأعـوذُ باللـه مـن قلـة المطاعـم وسعـة البلاعـم‏.‏
وفلـان مبلـع هبلـع للأكول‏.‏
وبلع الشيب في رأسه‏:‏ ظهر وارتفع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أبلغني ريقي‏:‏ أي أهلني حتى أقول أو أفعل‏:‏ وقلت لبعض شيوخي‏:‏ أبلغني ريقي فقال‏:‏ قد أبلعتك الرافدين‏.‏
وقدر بلوع‏:‏ كبيرة تبلع ما يلقى فيها‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ وقرب طاهينا بلوعاً كأنها لدى الكسر مطلي المغابن أخشف أجرب غطى الجرب جلده وذهب فيه كل مذهب من خشف في الأرض إذا ذهب فيها‏.‏

##### Türkçe

ب ل ع
Ve o, **الْمَبْلَعِ** ve **البُلْعـُومِ** bakımından geniştir; ve ben Allah’a, yiyeceklerin azlığından ve **البلاعـم**’ın genişliğinden sığınırım.
Ve falan kimse, obur için **مبلـع هبلـع**’dır.
Ve **بلع الشيب في رأسه**: ortaya çıktı ve yükseldi.
Ve mecazdan: **أبلغني ريقي**: yani beni ehil kıldı, ta ki söyleyeyim veya yapayım; ve şeyhlerimden birine dedim: **أبلغني ريقي**; o da dedi ki: “Seni **الرافدين** ile **أبلعتك**.”
Ve **قدر بلوع**: içine atılanı yutan büyük (kaptır).
İbn Hirma dedi:
Ve aşçımıza bir **بلوعاً** yaklaştır; sanki o, kırılma yanında, kıvrım yerleri sıvanmış, bir **أخشف** (ve) **أجرب**; uyuz, derisini kapladı ve onda her gidiş tarzıyla gitti; yer içinde gittiği vakit, yer içinde giden **خشف**’tan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَلِع الشيءَ بَلْعاً وابْتَلَعَه وتَبَلَّعه وسرَطَه سَرْطاً: جَرَعَه، عن ابن الأَعرابي. وفي المثل: لا يَصْلُح رفِيقاً مَن لم يَبْتَلِعْ رِيقاً. والبُلْعةُ من الشراب: كالجُرْعةِ. والبَلُوع: الشَّراب. وبَلِعَ الطعامَ وابْتَلَعَه: لم يَمْضَغْه، وأَبْلَعَه غيره. والمَبْلَعُ والبُلْعُم والبُلْعُومُ، كلُّه: مَجْرى الطعامِ وموضع الابْتِلاعِ من الحَلْق، وإِن شئت قلت: ان البُلْعُم والبُلْعُومَ رباعي.ورجل بُلَعٌ ومِبْلَعٌ وبُلَعةٌ إِذا كان كثير الأَكل. وقال ابن الأَعرابي: البَوْلَعُ الكثير الأَكل.
والبالُوعة والبَلُّوعةُ، لغتان: بئر تحفر في وسط الدار ويُضَيَّقُ رأْسها يجري فيها المطر، وفي الصحاح:ثقب في وسط الدار، والجمع البَلالِيعُ، وبالُوعة لغة أَهل البصرة.
ورجل بَلْعٌ: كأَنه يَبْتَلِعُ الكلام.
والبُلَعةُ: سَمُّ البكرة وثَقْبها الذي في قامتها، وجمعها بُلَعٌ. وبَلَّع فيه الشيبُ تَبلِيعاً: بدا وظهر، وقيل كثُر، ويقال ذلك للإِنسان أَوّل ما يظهر فيه الشيْب؛ فأَما قول حسان:
لَمَّا رأَتْني أُمُّ عَمْروٍ صَدَفَت،
قد بَلَّعَت بي ذُرْأَةٌ فأَلْحَفَتْ
فإِنما عدّاه بقوله بي لأَنه في معنى قد أَلمَّتْ، أَو أَراد فيَّ فوضع بي مكانها للوزن حين لم يستقم له أَن يقول فيّ. وتَبَلَّع فيه الشيْبُ: كبَلَّع، فهما لغتان؛ عن ابن الأَعرابي.
وسَعْدُ بُلَعَ: من منازل القمر وهما كوكبان مُتقارِبان مُعْترضان خفيّان، زعموا أَنه طلع لما قال الله تعالى للأَرض: يا أَرضُ ابْلَعِي ماءك. ويقال: إنه سمي بُلَغ لأَنه كأَنه لقرب صاحبه منه يكادُ يبْلَعُه يعني الكوكب الذي معه.
وبنو بُلَعَ: بُطَيْنٌ من قُضاعة. وبُلَع: اسم موضع؛ قال الراعي: بل ما تذكّر من هِنْدٍ، إِذا احْتَجَبَت
بابْنَيْ عُوارٍ، وأَمْسَى دُونَها بُلَعُ
(* قوله «بل ما تذكر» في معجم ياقوت في غبر موضع: ماذا تذكر.) والمُتَبَلِّع: فرس مَزْيدةَ المُحاربي. وبَلْعاء بن قيس: رجل من كُبراء العرب. وبَلْعاء: فرس لبني سَدُوس. وبَلْعاء أَيضاً: فرس لأَبي ثَعْلبةَ، قال ابن بري: وبَلْعاء اسم فرس، وكذلك المُتَبَلِّعُ.

##### Türkçe

**بَلِع** şeyi **بَلْعاً** ve **ابْتَلَعَه** ve **تَبَلَّعه** ve onu **سَرَطَه سَرْطاً**: onu yuttu; İbnü’l-A‘râbî’den. Meselde: “**لا يَصْلُح رفِيقاً مَن لم يَبْتَلِعْ رِيقاً**.” Ve içecekten **البُلْعةُ**: **الجُرْعةِ** gibi. Ve **البَلُوع**: içecek. Ve **بَلِعَ** yemeği ve **ابْتَلَعَه**: onu çiğnemedi; ve başkası onu **أَبْلَعَه**.

Ve **المَبْلَعُ** ve **البُلْعُم** ve **البُلْعُومُ**; hepsi: boğazdan yemeğin geçtiği yol ve yutmanın yeri; ve istersen dedin ki: **البُلْعُم** ve **البُلْعُومَ** dörtlüdür. Ve bir adam **بُلَعٌ** ve **مِبْلَعٌ** ve **بُلَعةٌ**: çok yiyen olursa. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَوْلَعُ** çok yiyendir.

Ve **البالُوعة** ve **البَلُّوعةُ**, iki lugat: evin ortasında kazılan kuyu; başı daraltılır, yağmur onda akar; ve Sıhâh’ta: evin ortasında bir delik; çoğulu **البَلالِيعُ**; ve **بالُوعة** Basra ehlinin lugatıdır.

Ve bir adam **بَلْعٌ**: sanki sözü yutuyor.

Ve **البُلَعةُ**: makaranın zehri ve gövdesinde olan deliği; çoğulu **بُلَعٌ**.

Ve onda ak saç **بَلَّع** **تَبلِيعاً**: belirdi ve göründü; ve “çoğaldı” denildi; bu, insana, onda ak saçın ilk göründüğü vakitte söylenir; fakat Hassân’ın sözü:
لَمَّا رأَتْني أُمُّ عَمْروٍ صَدَفَت،
قد بَلَّعَت بي ذُرْأَةٌ فأَلْحَفَتْ
Ancak onu “**بي**” sözüyle geçişli kıldı; çünkü “**قد أَلمَّتْ**” manasındadır; yahut “**فيَّ**”yi murad etti de, vezin için onun yerine “**بي**”yi koydu; “**فيّ**” demesi ona düzgün gelmediği vakit. Ve onda ak saç **تَبَلَّع**: **بَلَّع** gibi; ikisi iki lugattır; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **سَعْدُ بُلَعَ**: ayın menzillerindendir; ikisi, birbirine yakın, karşı duran, gizli iki yıldızdır; Allah Teâlâ yere: “**يا أَرضُ ابْلَعِي ماءك**” dediği vakit onun doğduğunu iddia ettiler. Ve denilir: ona **بُلَغ** diye ad verildi; çünkü sanki, arkadaşının ona yakınlığından dolayı, onu neredeyse yutacak; yani onunla beraber olan yıldız.

Ve **بنو بُلَعَ**: Kudâa’dan bir batındır. Ve **بُلَع**: bir yer adıdır; er-Râ‘î dedi:
بل ما تذكّر من هِنْدٍ، إِذا احْتَجَبَت
بابْنَيْ عُوارٍ، وأَمْسَى دُونَها بُلَعُ
(* “**بل ما تذكر**” sözü, Yâkût’un Mu‘cem’inde başka bir yerde: “**ماذا تذكر**”.)

Ve **المُتَبَلِّع**: Mezîde el-Muhâribî’nin atıdır. Ve **بَلْعاء بن قيس**: Arap büyüklerinden bir adamdır. Ve **بَلْعاء**: Benî Sedûs’un bir atıdır. Ve **بَلْعاء** ayrıca: Ebû Sa‘lebe’nin bir atıdır. İbn Berrî dedi: **بَلْعاء** bir at adıdır; aynı şekilde **المُتَبَلِّعُ** da.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ل ع * * بَلِعَ * الشيء من باب فهم و * ابتلعَهُ * و * أبْلَعْتُ * الشيء غيري و * البَالُوعةُ * ثقب في وسط الدار وكذا * البَلُّوعَةُ * والجمع * البَلاَلِيعُ

##### Türkçe

* ب ل ع * **بَلِعَ** şey’i, فهم بابından (gelir); ve onu **ابتلعَهُ**; ve ben şey’i başkasına **أبْلَعْتُ**; ve **البَالُوعةُ** evin ortasında bir deliktir; aynı şekilde **البَلُّوعَةُ** da; çoğulu **البَلاَلِيعُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بلعه، كسمعه، بلعا: ابتلعه، أي جرعه.
 وسعد بلع، كزفر، قال الليث: يجعلونه: معرفة: منزل للقمر، زعموا أنه طلع لما قال الله تعالى للأرض:  يا أرض ابلعي ماءك  وهو وفي العباب واللسان: وهما وقال ابن قتيبة: سعد بلع: نجمان مستويان في المجرى. وزاد غيره: متقاربان معترضان، أحدهما خفي، والآخر مضيء، ويسمى بالعا، لأنه كأنه بلع الآخر الخفي وأخذ ضوءه، وطلوعه لليلة تبقى من كانون الآخر، من الشهور الرومية، وسقوطه لليلة تمضي من آب من الشهور الرومية. انتهى نص ابن قتيبة. يقول ساجع العرب: إذا طلع سعد بلع، اقتحم الربع، ولحق الهبع، وصيد المرع، وصار في الأرض لمع. اقتحام الربع أنه يقوى مشيه فيسرع ولا يضبط. والهبع أيضا يقوى مشيا فيلحقه. والمرع: طير كأنه هذا الوقت يصاد. وقال الليث: البلع، كصرد، من قامة البكرة: سمها وثقبها، الواحدة بلعة بهاء. وبلع، بلا لام: د، أو جبل، قال الراعي:
  ماذا تذكر من هند إذا احتجبت                      بابني عوار وأدنى دارها بلع

  ويروى: بل ما تذكر. وقال ابن دريد: بنو بلع: بطين من قضاعة.
 وبلع، كصرد، وهمزة، ومنبر، وجوهر، هو الرجل الأكول، الأخير عن ابن الأعرابي.
 والمبلع، كمقعد: مجرى الطعام وموضع الابتلاع من الحلق وكذلك البلعم، والبلعوم، قال رؤبة:
  ما ملئوا أشداقه والمبلعا وقال ابن عباد: البلعلع، بالضم : طائر مائي طويل العنق، وكأنه من البلع.
 وفي الأساس: من المجاز: قدر بلوع، كصبور: واسعة تبلع ما يلقى فيها.
 والبالوعة في لغة البصرة، والبلاعة في لغة مصر، والبلوعة مشددتين، وكذلك البليعة، كجميزة في لغة مصر أيضا: بئر تحفر في وسط الدار ضيق الرأس يجري فيها ماء المطر ونحوه. وفي الصحاح: ثقب في وسط الدار. ج: بواليع، وبلاليع، نقلهما الصاغاني، واقتصر الجوهري على الأخير. وبلعاء بن قيس الكناني: من رجالات العرب، مشهور.
 وبلعاء: ثلاثة أفراس، منها: فرس لعبد الله بن الحارث أبي مليل اليربوعي، وأخرى للأسود بن رفاعة بن ثعلبة، وأخرى كانت لبني سدوس. ويقال: أبلعته الشيء، أي مكنته من بلعه. ويقال: أبلعني ريقي، أي أمهلني مقدار ما أبلعه، أي الريق.
 وقال ابن عباد: المبلعة، كمكرمة: الركية المطوية من القعر إلى الشفة، كما في العباب، وفي التكملة: إلى الشفير. وبلع الشيب فيه، أي في رأسه تبليعا: بدا، وفي الأساس: ارتفع. وقال غيره: كثر، وقيل: ظهر أولا، فأما قول حسان:
  لما رأتني أم عمرو صدفت
  قد بلعت بي ذرأة فألحفت فإنما عداه بقوله بي، لأنه في معنى: قد ألمت. أو أراد في فوضع بي مكانها للوزن حين لم يستقم له أن يقول في. ومما يستدرك عليه: تبلع الشيء تبلعا: جرعه، عن ابن الأعرابي. وفي المثل: لا يصلح رفيقا من لم يبتلع ريقا. والبلعة من الشراب بالضم كالجرعة.
 والبلوع، كصبور: الشراب، واسم لدواء يبلع. وبلع الطعام وابتلعه: لم يمضغه، وأبلعه غيره.
 ورجل بلع، بالفتح، كأنه يبلع الكلام، نقله الليث، وأنشد قول العجاج:
  بلع إذا استنطقته صموت قال الصاغاني: قول الليث: قال العجاج سهو، والرجز لرؤبة. والرواية: بلغ بالغين المعجمة، أي أنا بليغ إذا استنطقتني، وصموت إذا لم أستنطق.
 وتبلع فيه الشيب: ظهر، عن ابن الأعرابي. والمتبلع: فرس مزيدة الحارثي، هنا نقله ابن بري، وسيأتي للمصنف في ت ل ع. وقال الفراء: امرأة بلعة، كهمزة: تبلع كل شيء.
 ومن شتم أهل الشام: يا بلاع الأير، وهو مستهجن.
 وعبد الملك بن أبي الفتح بن محاسن بن البلاع، روى عن أبي المظفر بن الشبلي وغيره، ذكره ابن نقطة. والشمس محمد بن أحمد ابن علي الأسدي المعروف بالبلاع، أحد من أخذ عن سيدي عبد القادر الجيلاني، وله بالحذية من أرض اليمن مقام مشهور، وقد زرته.
 وبالع بن قيس الشداخ: جاهلي، وفيه يقول ربيعة بن أمية الديلي:
  وأفلت بالع منا وخـلـى                      حلائله وقد بدت المعازي

  قال الحافظ: هكذا أفاده الجاحظ. وهبلع كدرهم، هفعل من البلع، على قول من قال بزيادة الهاء، وسيأتي للمصنف مثل ذلك في ج ز ع،

##### Türkçe

**بلعه**; **كسمعه**; **بلعا**: **ابتلعه**; yani onu yuttu, yani onu bir yudumda içti.

Ve **سعد بلع**; **كزفر**; el-Leys dedi: onu “marife” yaparlar: aya ait bir menzil(=konak); onun, Allah Teâlâ’nın yere: “Ey yer, suyunu yut” dediği vakit doğduğunu iddia ettiler; ve o, **العباب** ve **اللسان**’dadır: ikisi de (bunu) söylediler. İbn Kuteybe dedi: **سعد بلع**: akış yolunda düz (hizada) iki yıldızdır. Başkası şunu ekledi: birbirine yakın, enlemesine karşı duran; ikisinden biri gizli, diğeri aydınlıktır; ve **بالعا** diye adlandırılır; çünkü sanki o, öteki gizliyi yutmuş ve onun ışığını almıştır; ve onun doğuşu, Rumî aylardan **كانون الآخر**’dan bir gece kalınca; ve onun batışı, Rumî aylardan **آب**’dan bir gece geçince. İbn Kuteybe’nin metni bitti. Arapların seci yapanı der ki: “Ne vakit **سعد بلع** doğarsa, **الربع**’a dalar, **الهبع**’a yetişir, **المرع** avlanır, ve yerde **لمع** olur.” **الربع**’a dalmak: yürüyüşü kuvvetlenir de hızlanır ve (kendini) tutamaz. **الهبع** da yürüyüşçe kuvvetlenir de ona yetişir. **المرع**: bu vakitte avlanır gibi olan bir kuştur. El-Leys dedi: **البلع**; **كصرد**; genç devenin boyundan: onun zehri ve deliği; bir tanesi **بلعة** (هاء ile).

Ve **بلع**; **بلا لام**: **د**; yahut bir dağ; er-Râî dedi:

  “Hind’den neyi anarsın, gizlendiği vakit,
  **بابني عوار** ile, ve onun evi en yakın(ken) **بلع** (iken)?”

Ve şöyle rivayet edilir: “**بل** ما تذكر”. İbn Düreyd dedi: **بنو بلع**: **قضاعة**’dan bir batındır.

Ve **بلع**; **كصرد**; ve **همزة**; ve **منبر**; ve **جوهر**: o, çok yiyen adamdır; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir.

Ve **المبلع**; **كمقعد**: yemeğin geçtiği yer ve boğazdan yutma yeri; ve bunun gibi **البلعم** ve **البلعوم**. Rü’be dedi:

  “Onun azı dişlerini ve **المبلعا**’yı doldurmadılar.”

İbn Abbâd dedi: **البلعلع**; zamme ile: uzun boyunlu su kuşu; ve sanki o, **البلع**’dandır.

Ve **الأساس**’ta: mecazdan: **قدر بلوع**; **كصبور**: içine atılanı yutan geniş (tencere).

Ve **البالوعة** Basra lisanında; ve **البلاعة** Mısır lisanında; ve **البلوعة** (iki şeddeli); ve bunun gibi **البليعة**; **كجميزة** Mısır lisanında da: evin ortasında kazılan, başı dar, yağmur suyu ve benzerinin aktığı kuyu. Ve **الصحاح**’ta: evin ortasında bir delik. Çoğulu: **بواليع** ve **بلاليع**; ikisini de es-Sâgânî nakletti; el-Cevherî ise yalnız sonuncuyla yetindi. Ve **بلعاء بن قيس الكناني**: Arapların erkeklerinden, meşhur.

Ve **بلعاء**: üç attır; onlardan: Abdullah b. el-Hâris Ebû Melîl el-Yerbû‘î’nin bir atı; bir diğeri el-Esved b. Rifâ‘a b. Sa‘lebe’nindir; bir diğeri de Benî Sedûs’undu. Ve denir: **أبلعته الشيء**; yani onu onu yutmaya muktedir kıldım. Ve denir: **أبلعني ريقي**; yani bana, onu yutacağım miktar kadar mühlet ver; yani tükürüğü.

İbn Abbâd dedi: **المبلعة**; **كمكرمة**: dibinden dudağa kadar örülmüş kuyu; **العباب**’da olduğu gibi; ve **التكملة**’de: kenara kadar. Ve **بلع الشيب فيه**; yani başında; **تبليعا**: belirdi; ve **الأساس**’ta: yükseldi. Başkası dedi: çoğaldı; ve denildi: önce göründü. Amma Hassân’ın sözü:

  “Ne vakit Amr’ın annesi beni gördü, yüz çevirdi,
  **قد بلعت بي ذرأة فألحفت**”

Ancak onu “**بي**” sözüyle geçişli kıldı; çünkü “**قد ألمت**” manasındadır. Yahut “**في**”yi kastetti de vezin için “**بي**”yi onun yerine koydu; “**في**” demesi kendisine düzgün gelmeyince. Ve ona (müellife) istidrâk olunanlardandır: **تبلع الشيء تبلعا**: onu bir yudumda içti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve meselde: “Bir yudum tükürük yutmayan, yoldaş olmaya elverişli olmaz.” Ve **البلعة** içkiden, zamme ile, **كالجرعة**: yudum gibidir.

Ve **البلوع**; **كصبور**: içki; ve yutulan bir ilacın adıdır. Ve **بلع الطعام وابتلعه**: onu çiğnemedi; ve başkası ona **أبلعه**.

Ve **رجل بلع**; fetha ile: sanki sözü yutuyor; el-Leys nakletti; ve el-A‘câc’ın sözünü şahit getirdi:

  “**بلع**; onu konuşturduğunda suskun.”

Es-Sâgânî dedi: el-Leys’in “el-A‘câc dedi” sözü yanılmadır; recez Rü’be’nindir. Rivayet: **بلغ**; mu‘ceme **الغين** ile; yani beni konuşturduğunda ben beliğim; ve beni konuşturmadığında suskunum.

Ve **تبلع فيه الشيب**: belirdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المتبلع**: Mezîde el-Hârisî’nin atıdır; burada onu İbn Berrî nakletti; ve musannif için **ت ل ع**’da gelecektir. El-Ferrâ dedi: **امرأة بلعة**; **كهمزة**: her şeyi yutar.

Ve Şam ehline sövmeden: “**يا بلاع الأير**”; ve o çirkindir.

Ve Abdülmelik b. Ebî’l-Feth b. Mehâsin b. **البلاع**; Ebû’l-Muzaffer b. eş-Şiblî ve başkasından rivayet etti; onu İbn Nukta zikretti. Ve eş-Şems Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Esedî, **بالبلاع** diye bilinen; seyyidim Abdülkâdir el-Cîlânî’den alanlardan biridir; ve Yemen toprağından **بالحذية**’de meşhur bir makamı vardır; ve ben onu ziyaret ettim.

Ve **بالع بن قيس الشداخ**: câhiliyyedir; ve onun hakkında Rabî‘a b. Umeyye ed-Dîlî der ki:

  “Ve **بالع** bizden kurtuldu ve (bizi) bıraktı,
  Hâlâ eşleri (orada) iken; ve **المعازي** belirmişti.”

Hâfız dedi: el-Câhiz’in ona fayda verdiği budur. Ve **هبلع**; **كدرهم**: **هفعل** babındandır, **البلع**’dan; **الهاء**’nın ziyade olduğunu söyleyenin sözüne göre; ve musannif için bunun benzeri **ج ز ع**’da gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَلِعَهُ
1 بَلِعَهُ بلع بلعه بلعة , (S, Msb, K,) aor. بَلَعَ , (Msb, K,) inf. n. بَلْعٌ, (TA, [and the same is indicated in the K,]) or بَلَعٌ when the object is food, but بَلْعٌ when it is water or spittle; (Msb;) and بَلَعَهُ, aor. بَلَعَ , inf. n. بَلْعٌ; (Msb;) and ↓ ابتلعهُ ; (S, Msb, K;) and ↓ تبلّعهُ; (IAar;) and ↓ بَلْعَمَهُ, inf. n. بَلْعَمَةٌ; (S * and TA in art. بلعم;) He swallowed it. (IAar, TA.) It is said in a proverb, لَا يَصْلُحُ رِيقًا ↓ رَفِيقًا مِنْ لمْ يَبْتَلِعْ [He is not suitable, or fit, for being a companion who does not swallow his spittle; meaning, (assumed tropical:) who does not restrain his anger]. (TA.) You say also, اللُّقْمَةَ ↓ بَلْعَمَ meaning He ate the morsel. (TA in art. بلعم.) And بَلَعَ الطَّعَامَ and ↓ ابتلعهُ also signify [He swallowed the food without chewing it;] he did not chew the food. (TA.)

بلّع الشَّيْبُ فِيهِ
2 بلّع الشَّيْبُ فِيهِ ذ , (K,) or فِى رَأْسِهِ, (S, TA,) inf. n. تَبْلِيعٌ, (S, K,) Hoariness began to appear (S, K) upon him, (K,) or upon his head: (S:) or rose: (A, TA:) or spread much. (TA.) [See also بَلَّغَ.] Hassلn says,
قَدْ بَلَّعَتْ بِى ذُرْأَةٌ فَأَلْحَفَتْ
[Hoariness, or grayness, or the like, had begun to appear, &c., upon me, and marred me]; making the verb trans. by بِ because it has the meaning of قَدْ آلَمَتْ [it had given pain, and this verb is thus made trans.]; or substituting بِى for فِىَّ on account of the measure, which would not be right if he said فِىَّ. (TA.) You say also, فِيهِ الشَّيْبُ ↓ تبلّع Hoariness appeared upon him. (IAar.)

ابلعهُ الشَّىْءَ
4 ابلعهُ الشَّىْءَ ذ (S, K, * TA) He made him to swallow the thing: (S, TA:) or he enabled him to swallow the thing. (K, * TA.) You say, أَبْلِعْنِى رِيقِى [Suffer thou me to swallow my spittle;] give thou me time to swallow my spittle. (K, TA.)

5 تَبَلَّعَ see 1: -A2- and 2.

8 اـِبْتَلَعَ see 1, in three places.

بَلْعَمَ
Q. Q. 1 بَلْعَمَ بلعم : see 1, in two places. [The م in this word is generally held to be augmentative: see بَلْعَمٌ.]

بُلَعٌ
بُلَعٌ بلع , applied to a man, Voracious; a great eater; as also ↓ بُلَعَةٌ and ↓ مِبْلَعٌ (K) and ↓ بَوْلَعٌ: (IAar, K:) [↓ بَلَّاعْ signifies the same:] and ↓ هِبْلَعٌ, (S and K in art. هبلع,) in which the ه is said by some to be augmentative, (TA,) and ↓ هَبَلَّعٌ (Lth, K) and ↓ هِبْلَاعٌ, (IDrd, K,) also signify the same; (S in art. هبلع;) or voracious, or a great eater, who takes large mouthfuls, and is wide in the حُنْجُور [app. here meaning the fauces]: (Lth, and K in art. مبلع:) and ↓ بُلَعَةٌ, applied to a woman, one who swallows everything. (Fr.) ↓ يَا بَلَّاعَ الأَيْرِ [app. meaning يَا مَأْبُونُ] is an expression of vituperation used by the people of Syria. (TA.) ― -b2- سَعْدُ بُلَعَ, (Lth, S, K,) determinate, (Lth, K,) [the latter word imperfectly decl.,] One of the Mansions of the Moon; (S, K;) [namely, the Twenty-third;] which rose [aurorally], (S, K,) as they assert, (S,) when God said, يَا أَرْضُ ابْلضعِى مَآءَكِ [Kur xi. 46]; (S, K;) consisting of two stars near together; (S;) or two stars, straight (مُسْتَوِيَانِ) in course, (IKt, K,) or near together and oblique; (TA;) one of them dim, and the other bright, and called ↓ بَالِعٌ, as though it swallowed the former, (IKt, K, TA,) namely, the dim one, and took its light: (TA:) it rises [aurorally] in the last night but one [lit. one night remaining] of كَانُون الآخِر [Jan., O. S.], and sets [aurorally] when one night has passed of آب [Aug., O. S.]. (IKt, K.) [Accord. to my calculation, it thus rose in Arabia about the commencement of the era of the Flight, on the 29th of Jan., O. S., and set aurorally on the 30th of July. See مَنَازِلِ القَمَرِ, in art. نزل: and see also سَعْدٌ.] The rhyming-proser of the Arabs says, اـِذَا طَلَعَ سَعْدُ بُلَعْ اِقْتَحَمَ الرُّبَعْ وَ لَحِقَ الهُبَعْ وَصِيَدَ المُرَعْ وَصَارَ فِى الأَرْضِ لُمَعْ [When Saad-Bula' rises aurorally,] the رُبَع [or young camel brought forth in the season called رَبِيع, which is the beginning of the breeding-time,] becomes strong in his walk, and quick, but not strong to labour, and the هُبَع [or young camel brought forth in the end of the breeding-time] acquires some strength, and attains to him, and the مُرَع, a kind of bird, is then, it seems, caught, or snared, [and parts differing in colour from the rest become apparent in the earth.] (TA.) -A2- Also The hole, or perforation, of the بَكْرَة [or sheave of a pulley]: n. un. with ة: (K:) or the hole, or perforation, in the قَامَة of the بَكْرَة [which here means the pulley, or sheave with its apparatus]: (S:) or ↓ بُلَعَةُ has this latter signification; and بُلَعٌ is its pl.; [or is a coll. gen. n.;] so explained by Az; and this is the correct explanation. (Marginal note in a copy of the S.)

بُلْعَةٌ
بُلْعَةٌ بلع بلعه بلعة A gulp, or as much as one swallows at once, of beverage; like جُرْعَةٌ. (TA.)

بُلَعَةٌ
بُلَعَةٌ بلع بلعه بلعة , as an epithet: see بُلَعٌ, in two places: -A2- and as a subst.: see the same, last sentence.

بَلْعَمٌ
بَلْعَمٌ بلعم , applied to a man, (S,) That eats much, and swallows food vehemently. (S, K *) The م is augmentative, (S,) accord. to most authorities. (TA.)

بُلْعُمٌ
بُلْعُمٌ بلعم : see what next follows.

بُلْعُومٌ
بُلْعُومٌ بلعوم and ↓ بُلْعُمٌ; (Msb, and S and K in art. بلعم;) the latter a contraction of the former; the م augmentative; (Msb;) The place of passage of the food in the حَلْق; (S, Msb, K, TA;) the gullet, or œsophagus; (S, Msb;) as also ↓ مَبْلَعٌ: (TA:) or this last, i. q. حَلْقٌ [which is properly the fauces; but by a synecdoche, the throat, or gullet]. (K.) [See an ex. voce سُرْمٌ.] -A2- Also, the first, A torrent, in ground such as is termed قُفّ, entering into the earth. (AHn, and K in art. بلعم.) -A3- And The whiteness that is upon the lip of the ass, (K in art. بلعم,) at the extremity of the mouth- (TA in that art.)

بَلُوعٌ
بَلُوعٌ بلوع a subst- signifying A medicine which is swallowed. (TA.) ― -b2- Beverage: or wine: syn. شَرَابٌ. (TA.) -A2- قِدْرٌ بَلُوعٌ (tropical:) A wide cooking-pot, (A, K, TA,) that swallows what is thrown into it. (A, TA.)

بَلَّاعٌ
بَلَّاعٌ بلاع : see بُلَعٌ, in two places.

بَلَّاعَةٌ
بَلَّاعَةٌ بلاعه بلاعة : see بَالُوعَةٌ.

بَلُّوعَةٌ
بَلُّوعَةٌ بلاعة بلوعه بلوعة لوعة : see بَالُوعَةٌ.

بُلَّيْعَةٌ
بُلَّيْعَةٌ بليعه بليعة : see بَالُوعَةٌ.

بَالِعٌ
بَالِعٌ بالع : see بُلَعٌ.

بَوْلَعٌ
بَوْلَعٌ بولع ولع : see بُلَعٌ.

بَالُوعَةٌ
بَالُوعَةٌ بالوع بالوعه بالوعة , (S, Msb, K,) of the dial. of El-Basrah, (TA,) and ↓ بَلُّوعَةٌ, (S, Msb, K,) and ↓ بَلَّاعَةٌ, (K,) and ↓ بُلَّيْعَةٌ, (TA,) A hole, or perforation, in the midst of a house; (S;) a sink-hole; a hole, or perforation, into which water descends: (Msb:) or a well that is dug (K, TA) in the midst of a house, (TA,) narrow at the head, into which run the rain-water and the like: (K, TA:) pl. [of the first] بَوَالِيعُ (Sgh, K) and [of the others] بَلَالِيعُ. (S, Sgh, K.)

مَبْلَعٌ
مَبْلَعٌ مبلع : see بُلْعُومٌ.

مِبْلَعٌ
مِبْلَعٌ مبلع : see بُلَعٌ.

مُبْلَعَةٌ
مُبْلَعَةٌ مبلعه مبلعة A well (رَكِيَّةٌ) cased with stones, or with baked bricks, from the bottom to the brink: (O, TS, K:) from Ibn-' Abbلd. (TA.)

هِبْلَعٌ
هِبْلَعٌ هبلع : see بُلَعٌ.

هَبَلَّعٌ
هَبَلَّعٌ هبلع : see بُلَعٌ.

هِبْلَاعٌ
هِبْلَاعٌ هبلاع : see بُلَعٌ.

##### Türkçe

**بَلِعَهُ**
1 **بَلِعَهُ** **بلع** **بلعه** **بلعة**; (S, Msb, K,) muzârîsi **بَلَعَ**; (Msb, K,) mastarı **بَلْعٌ**, (TA, [ve aynısı K’da da işaret edilmiştir,]) yahut mef‘ûl yiyecek olduğunda **بَلَعٌ**, fakat su veya tükürük olduğunda **بَلْعٌ**; (Msb;) ve **بَلَعَهُ**, muzârîsi **بَلَعَ**, mastarı **بَلْعٌ**; (Msb;) ve ↓ **ابتلعهُ**; (S, Msb, K;) ve ↓ **تبلّعهُ**; (IAar;) ve ↓ **بَلْعَمَهُ**, mastarı **بَلْعَمَةٌ**; (S* ve TA, **بلعم** maddesinde;) Onu yuttu. (IAar, TA.) Bir darbımeselde şöyle denir: **لَا يَصْلُحُ رِيقًا** ↓ **رَفِيقًا مِنْ لمْ يَبْتَلِعْ** [Tükürüğünü yutmayan kimse, arkadaş olmaya elverişli değildir; mânâsı, (mecaz kabul edilerek:) öfkesini dizginlemeyen]. (TA.) Yine şöyle dersin: **اللُّقْمَةَ** ↓ **بَلْعَمَ**; yani lokmayı yedi. (TA, **بلعم** maddesinde.) Ve **بَلَعَ الطَّعَامَ** ve ↓ **ابتلعهُ** dahi şu mânâya gelir: [Yemeği çiğnemeden yuttu;] yemeği çiğnemedi. (TA.)

**بلّع الشَّيْبُ فِيهِ**
2 **بلّع الشَّيْبُ فِيهِ** ذ, (K,) yahut **فِى رَأْسِهِ**, (S, TA,) mastarı **تَبْلِيعٌ**, (S, K,) Aklaşma (S, K) onda (K) yahut başında (S) görünmeye başladı: (S:) yahut yükseldi: (A, TA:) yahut çokça yayıldı. (TA.) [Ayrıca **بَلَّغَ**’a bak.] Hassân der ki,
قَدْ بَلَّعَتْ بِى ذُرْأَةٌ فَأَلْحَفَتْ
[Aklaşma yahut kırlaşma yahut benzeri, bende görünmeye başlamıştı vb., ve beni bozdu]; fiili **بِ** ile müteaddî kılması, onda **قَدْ آلَمَتْ** [acı vermişti; ve bu fiil böylece müteaddî kılınır] mânâsı bulunduğu içindir; yahut vezin sebebiyle **فِىَّ** yerine **بِى**’yi ikame etmiştir; zira **فِىَّ** dese doğru olmazdı. (TA.) Yine şöyle dersin: **فِيهِ الشَّيْبُ** ↓ **تبلّع**; Aklaşma onun üzerinde göründü. (IAar.)

**ابلعهُ الشَّىْءَ**
4 **ابلعهُ الشَّىْءَ** ذ (S, K,* TA) Ona şeyi yutturdu: (S, TA:) yahut ona şeyi yutmaya imkân verdi. (K,* TA.) Şöyle dersin: **أَبْلِعْنِى رِيقِى** [Tükürüğümü yutmama müsaade et;] tükürüğümü yutmam için bana vakit ver. (K, TA.)

5 **تَبَلَّعَ**: 1’e bak: -A2- ve 2.

8 **اـِبْتَلَعَ**: 1’e bak, üç yerde.

**بَلْعَمَ**
Q. Q. 1 **بَلْعَمَ** **بلعم**: 1’e bak, iki yerde. [Bu kelimedeki **م**’nin genellikle ziyade olduğu kabul edilir: **بَلْعَمٌ**’a bak.]

**بُلَعٌ**
**بُلَعٌ** **بلع**, bir erkeğe sıfat olarak: Obur; çok yiyen; bunun gibi ↓ **بُلَعَةٌ** ve ↓ **مِبْلَعٌ** (K) ve ↓ **بَوْلَعٌ**: (IAar, K:) [↓ **بَلَّاعْ** da aynı mânâyı ifade eder:] ve ↓ **هِبْلَعٌ**, (S ve K, **هبلع** maddesinde,) ki buradaki **ه**’nin bazılarınca ziyade olduğu söylenir, (TA,) ve ↓ **هَبَلَّعٌ** (Lth, K) ve ↓ **هِبْلَاعٌ**, (IDrd, K,) dahi aynı mânâya gelir; (S, **هبلع** maddesinde;) yahut obur, yahut büyük lokmalar alan ve **حُنْجُور** [burada görünüşe göre yutaklar mânâsında] bakımından geniş olan çok yiyen: (Lth, ve K, **مبلع** maddesinde:) ve ↓ **بُلَعَةٌ**, bir kadına uygulanınca, her şeyi yutan kimse. (Fr.) ↓ **يَا بَلَّاعَ الأَيْرِ** [görünüşe göre **يَا مَأْبُونُ** mânâsında] Şam halkının kullandığı bir sövme ifadesidir. (TA.) ― -b2- **سَعْدُ بُلَعَ**, (Lth, S, K,) belirli (Lth, K,) [son kelime gayr-i munsarif olarak,] Ayın menzillerinden biridir; (S, K;) [yani yirmi üçüncü;] onların iddia ettiklerine göre (S, K) [fecrî] doğuşu, (S,) Allah’ın “**يَا أَرْضُ ابْلضعِى مَآءَكِ**” [Kur’ân xi. 46] dediği vakitte idi; (S, K;) birbirine yakın iki yıldızdan oluşur; (S;) yahut seyirde düz (**مُسْتَوِيَانِ**) iki yıldızdır, (IKt, K,) yahut birbirine yakın ve eğik; (TA;) bunlardan biri sönük, diğeri parlaktır; ve parlak olana ↓ **بَالِعٌ** denir; sanki o, ötekini (IKt, K, TA) —yani sönük olanı— yutmuş ve onun ışığını almıştır: (TA:) **كَانُون الآخِر**’in [Ocak, eski takvim] sondan bir önceki gecesinde [fecrî] doğar, ve **آب**’ın [Ağustos, eski takvim] bir gecesi geçince [fecrî] batar. (IKt, K.) [Hesabıma göre, böylece Arabistan’da Hicret devrinin başlangıcı civarında 29 Ocak’ta (eski takvim) doğmuş ve 30 Temmuz’da fecrî batmıştır. **مَنَازِلِ القَمَرِ**’e bak, **نزل** maddesinde: ve ayrıca **سَعْدٌ**’a da bak.] Arapların secili söyleyeni der ki: **اـِذَا طَلَعَ سَعْدُ بُلَعْ اِقْتَحَمَ الرُّبَعْ وَ لَحِقَ الهُبَعْ وَصِيَدَ المُرَعْ وَصَارَ فِى الأَرْضِ لُمَعْ** [Sa‘d-Bula‘ fecrî doğduğunda,] **الرُّبَعْ** [yahut **رَبِيع** denilen mevsimde doğan, ki bu çiftleşme vaktinin başlangıcıdır, genç deve] yürüyüşünde kuvvetlenir ve çevikleşir, fakat işe koşmaya kuvvetli olmaz; ve **الهُبَعْ** [yahut çiftleşme vaktinin sonunda doğan genç deve] bir miktar kuvvet kazanır ve ona yetişir; ve **المُرَعْ**, bir kuş türü, o vakit, görünüşe göre, yakalanır yahut tuzağa düşürülür; [ve yeryüzünde geri kalanından farklı renkte parçalar belirgin olur.] (TA.) -A2- Ayrıca **بَكْرَة**’nin [yahut bir makaranın kasnağının] deliği yahut perforasyonu: tekili **ة** ile: (K:) yahut **بَكْرَة**’nin **قَامَة**’sindeki delik yahut perforasyon [burada **بَكْرَة**, düzeniyle birlikte makara yahut kasnak demektir]: (S:) yahut ↓ **بُلَعَةُ** bu son mânâyı taşır; ve **بُلَعٌ** onun çoğuludur; [yahut cins isimdir;] Az tarafından böyle açıklanmıştır; ve doğru açıklama budur. (S’nin bir nüshasının kenar notu.)

**بُلْعَةٌ**
**بُلْعَةٌ** **بلع** **بلعه** **بلعة**: İçecekten bir yudum; yahut bir defada yutulan miktar; **جُرْعَةٌ** gibi. (TA.)

**بُلَعَةٌ**
**بُلَعَةٌ** **بلع** **بلعه** **بلعة**, sıfat olarak: **بُلَعٌ**’a bak, iki yerde: -A2- ve isim olarak: aynı yere bak, son cümle.

**بَلْعَمٌ**
**بَلْعَمٌ** **بلعم**, bir erkeğe uygulanınca, (S,) Çok yiyen ve yemeği şiddetle yutan. (S, K*) **م** çoğu otoriteye göre ziyadedir. (TA.)

**بُلْعُمٌ**
**بُلْعُمٌ** **بلعم**: bir sonraki şeye bak.

**بُلْعُومٌ**
**بُلْعُومٌ** **بلعوم** ve ↓ **بُلْعُمٌ**; (Msb, ve S ve K, **بلعم** maddesinde;) ikincisi birincinin kısaltmasıdır; **م** ziyadedir; (Msb;) **حَلْق**’ta yemeğin geçiş yeri; (S, Msb, K, TA;) yemek borusu; (S, Msb;) bunun gibi ↓ **مَبْلَعٌ**: (TA:) yahut bu sonuncusu, **حَلْقٌ** ile aynı mânâdadır [ki aslında yutaklardır; fakat mecaz-ı mürsel ile boğaz yahut yemek borusu]. (K.) [**سُرْمٌ** kelimesinde bir örneğe bak.] -A2- Ayrıca birincisi: **قُفّ** denilen türden arazide, yere giren bir sel yatağı. (AHn, ve K, **بلعم** maddesinde.) -A3- Ve eşeğin dudağı üzerinde bulunan beyazlık, (K, **بلعم** maddesinde,) ağzın ucunda— (TA, o maddede.)

**بَلُوعٌ**
**بَلُوعٌ** **بلوع**, yutulan bir ilâç mânâsına gelen bir isimdir. (TA.) ― -b2- İçecek: yahut şarap: eş anlamlısı **شَرَابٌ**. (TA.) -A2- **قِدْرٌ بَلُوعٌ** (mecaz:) İçine atılanı yutan geniş bir tencere. (A, K, TA,) (A, TA.)

**بَلَّاعٌ**
**بَلَّاعٌ** **بلاع**: **بُلَعٌ**’a bak, iki yerde.

**بَلَّاعَةٌ**
**بَلَّاعَةٌ** **بلاعه** **بلاعة**: **بَالُوعَةٌ**’ye bak.

**بَلُّوعَةٌ**
**بَلُّوعَةٌ** **بلاعة** **بلوعه** **بلوعة** **لوعة**: **بَالُوعَةٌ**’ye bak.

**بُلَّيْعَةٌ**
**بُلَّيْعَةٌ** **بليعه** **بليعة**: **بَالُوعَةٌ**’ye bak.

**بَالِعٌ**
**بَالِعٌ** **بالع**: **بُلَعٌ**’a bak.

**بَوْلَعٌ**
**بَوْلَعٌ** **بولع** **ولع**: **بُلَعٌ**’a bak.

**بَالُوعَةٌ**
**بَالُوعَةٌ** **بالوع** **بالوعه** **بالوعة**, (S, Msb, K,) Basra lehçesinden, (TA,) ve ↓ **بَلُّوعَةٌ**, (S, Msb, K,) ve ↓ **بَلَّاعَةٌ**, (K,) ve ↓ **بُلَّيْعَةٌ**, (TA,) Bir evin ortasındaki delik yahut perforasyon; (S;) bir çöküntü deliği; suyun içine indiği delik yahut perforasyon: (Msb:) yahut bir evin ortasında kazılan (K, TA) bir kuyu; (TA,) baş kısmı dar olup içine yağmur suyu ve benzeri akan: (K, TA:) çoğulu [birincinin] **بَوَالِيعُ** (Sgh, K) ve [ötekilerin] **بَلَالِيعُ**. (S, Sgh, K.)

**مَبْلَعٌ**
**مَبْلَعٌ** **مبلع**: **بُلْعُومٌ**’a bak.

**مِبْلَعٌ**
**مِبْلَعٌ** **مبلع**: **بُلَعٌ**’a bak.

**مُبْلَعَةٌ**
**مُبْلَعَةٌ** **مبلعه** **مبلعة**: Dipten ağıza kadar taşla yahut pişmiş tuğlayla kaplanmış bir kuyu (**رَكِيَّةٌ**). (O, TS, K:) İbn-‘Abbâd’dan. (TA.)

**هِبْلَعٌ**
**هِبْلَعٌ** **هبلع**: **بُلَعٌ**’a bak.

**هَبَلَّعٌ**
**هَبَلَّعٌ** **هبلع**: **بُلَعٌ**’a bak.

**هِبْلَاعٌ**
**هِبْلَاعٌ** **هبلاع**: **بُلَعٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَلِعَ
بَلِعَ A ( n. ac. بَلْع 1 ),
a.  Swallowed; gulped down.

بَلَّعَ
بَلَّعَ II ,
a.  Made to swallow.

b.  Became hoary, grey.

أَبْلَعَ
أَبْلَعَ IV ,
a.  see II (a) .

اِبْتَلَعَ
اِبْتَلَعَ VIII ,
a.  see I .

بَلْع
بَلْع 1 ,
a.  Swallowing.

بَلْعَة
بَلْعَة 1t ,
a.  Gulp.

بُلْعَة
بُلْعَة 3t ,
a.  Glutton.

بُلَعَة
بُلَعَة 9t ,
a.  see 3t .

بَلَّاْعَة
بَلَّاْعَة 28t ,  بَلُّوْعَة 31t ,
a.  see 40 .

بَاْلُوْع
بَاْلُوْع 40 , ( pl. بَوَاْلِيْعُ 66 ),
a.  Gullet, throat.

بَاْلُوْعَة
بَاْلُوْعَة 40t , ( pl. بَوَاْلِيْعُ 66 ,  بَلَاْلِيْعُ 70 ),
a.  Gutter.

b.  Sink, sinkhole.

c.  Sewer, drain.

##### Türkçe

**بَلِعَ**
**بَلِعَ** A ( mastar-ı aslî: **بَلْع** 1 ),
a. Yuttu; bir yudumda indirdi.

**بَلَّعَ**
**بَلَّعَ** II ,
a. Yutturttu.

b. Aklaştı, kırlaştı.

**أَبْلَعَ**
**أَبْلَعَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

**اِبْتَلَعَ**
**اِبْتَلَعَ** VIII ,
a. I’e bak.

**بَلْع**
**بَلْع** 1 ,
a. Yutma.

**بَلْعَة**
**بَلْعَة** 1t ,
a. Yudum.

**بُلْعَة**
**بُلْعَة** 3t ,
a. Obur.

**بُلَعَة**
**بُلَعَة** 9t ,
a. 3t’ye bak.

**بَلَّاْعَة**
**بَلَّاْعَة** 28t , **بَلُّوْعَة** 31t ,
a. 40’a bak.

**بَاْلُوْع**
**بَاْلُوْع** 40 , (çoğulu: **بَوَاْلِيْعُ** 66 ),
a. Yemek borusu, boğaz.

**بَاْلُوْعَة**
**بَاْلُوْعَة** 40t , (çoğulu: **بَوَاْلِيْعُ** 66 , **بَلَاْلِيْعُ** 70 ),
a. Oluk.

b. Çukur, obruk.

c. Kanalizasyon, gider.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بلع
بَلِعَ - يَبْلَعُ
بَلِعَ - يَبْلَعُ + كائن + شيئاً : يدخله في جوفه كما هو، وذلك من غير تبديل في بنائه وتكوينه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركات الأكل والشرب وإدخال شيء في جوف آخر"، وهي:
لَقِمَ - يَلْقَمُ، زّقَمَ - يَزْقُمُ، رَضَعَ - يَرْضِعُ (رَضِعَ - يَرْضَعُ)، عَضَّ - يَعَضُّ، مضَغ - يَمْضَغُ، بَلِعَ - يَبْلَعُ
ابلعي
 	﴿وقيل ياأرض ابلعي ماءك وياسماء أقلعي وغيض الماء وقضي الأمر واستوت على الجودي وقيل بعدا للقوم الظالمين(44)﴾ هود
مختار الصحاح
● [بلع] ب ل ع: بَلِعَ الشيء من باب فهم و ابتلعَهُ و أبْلَعْتُ الشيء غيري و البَالُوعةُ ثقب في وسط الدار وكذا البَلُّوعَةُ والجمع البَلاَلِيعُ
معجم الفرائد القرآنية
ب  ل  ع
" ابْلَعِي" في قوله تعالى : " وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي " (44)هود .
البَلْعُ : تغييب الشيء في الجوف، ثم اطلق على كل تغييب على سبيل التشبيه .
الراغب
بلع
قال عز وجل: }يا أرض ابلعي ماءك{ [هود/44]، من قولهم: بلعت الشيء وابتعلته، ومنه: البلوعه، وسعد بلع نجم، وبلع الشيب في رأسه: أول ما يظهر.
ملخص السان
1.     بَلِع الشيءَ بَلْعاً وابْتَلَعَه وتَبَلَّعه وسرَطَه سَرْطاً:  جَرَعَه،
2.     والبُلْعةُ من الشراب: كالجُرْعةِ.
3.     والبَلُوع: الشَّراب.
4.      وبَلِعَ الطعامَ وابْتَلَعَه: لم يَمْضَغْه،
5.     والمَبْلَعُ والبُلْعُم والبُلْعُومُ: مَجْرى الطعامِ وموضع  الابْتِلاعِ من الحَلْق،
6.     ورجل بُلَعٌ ومِبْلَعٌ وبُلَعةٌ إِذا كان كثير الأَكل
7.     البَوْلَعُ الكثير الأَكل.
8.      والبالُوعة والبَلُّوعةُ: بئر تحفر في وسط الدار ويُضَيَّقُ  رأْسها يجري فيها المطر،
9.     ورجل بَلْعٌ: كأَنه يَبْتَلِعُ الكلام.
10.                        والبُلَعةُ: سَمُّ البكرة وثَقْبها الذي في قامتها،
11.                        وبَلَّع فيه الشيبُ تَبلِيعاً: بدا وظهر،
12.                        وسَعْدُ بُلَعَ: من منازل القمر وهما كوكبان مُتقارِبان مُعْترضان  خفيّان،
13.                        وبنو بُلَعَ: بُطَيْنٌ من قُضاعة.
14.                        والمُتَبَلِّع: فرس مَزْيدةَ المُحاربي.
15.                        وبَلْعاء بن قيس: رجل من كُبراء  العرب.
16.                         وبَلْعاء: فرس لبني سَدُوس.
17.                         وبَلْعاء: فرس لأَبي  ثَعْلبةَ،
لسان العرب
● - بلع: بَلِع الشيءَ بَلْعاً وابْتَلَعَه وتَبَلَّعه وسرَطَه سَرْطاً:  جَرَعَه، عن ابن الأَعرابي. وفي المثل: لا يَصْلُح رفِيقاً مَن لم  يَبْتَلِعْ رِيقاً. والبُلْعةُ من الشراب: كالجُرْعةِ. والبَلُوع: الشَّراب.  وبَلِعَ الطعامَ وابْتَلَعَه: لم يَمْضَغْه، وأَبْلَعَه غيره.  والمَبْلَعُ والبُلْعُم والبُلْعُومُ، كلُّه: مَجْرى الطعامِ وموضع  الابْتِلاعِ من الحَلْق، وإِن شئت قلت: ان البُلْعُم والبُلْعُومَ  رباعي.ورجل بُلَعٌ ومِبْلَعٌ وبُلَعةٌ إِذا كان كثير الأَكل. وقال ابن  الأَعرابي: البَوْلَعُ الكثير الأَكل.  والبالُوعة والبَلُّوعةُ، لغتان: بئر تحفر في وسط الدار ويُضَيَّقُ  رأْسها يجري فيها المطر، وفي الصحاح:ثقب في وسط الدار، والجمع البَلالِيعُ،  وبالُوعة لغة أَهل البصرة.  ورجل بَلْعٌ: كأَنه يَبْتَلِعُ الكلام.  والبُلَعةُ: سَمُّ البكرة وثَقْبها الذي في قامتها، وجمعها بُلَعٌ.  وبَلَّع فيه الشيبُ تَبلِيعاً: بدا وظهر، وقيل كثُر، ويقال ذلك للإِنسان  أَوّل ما يظهر فيه الشيْب؛ فأَما قول حسان:  لَمَّا رأَتْني أُمُّ عَمْروٍ صَدَفَت،  قد بَلَّعَت بي ذُرْأَةٌ فأَلْحَفَتْ  فإِنما عدّاه بقوله بي لأَنه في معنى قد أَلمَّتْ، أَو أَراد فيَّ فوضع  بي مكانها للوزن حين لم يستقم له أَن يقول فيّ. وتَبَلَّع فيه الشيْبُ:  كبَلَّع، فهما لغتان؛ عن ابن الأَعرابي.  وسَعْدُ بُلَعَ: من منازل القمر وهما كوكبان مُتقارِبان مُعْترضان  خفيّان، زعموا أَنه طلع لما قال الله تعالى للأَرض: يا أَرضُ ابْلَعِي ماءك.  ويقال: إنه سمي بُلَغ لأَنه كأَنه لقرب صاحبه منه يكادُ يبْلَعُه يعني  الكوكب الذي معه.  وبنو بُلَعَ: بُطَيْنٌ من قُضاعة. وبُلَع: اسم موضع؛ قال الراعي:  بل ما تذكّر من هِنْدٍ، إِذا احْتَجَبَت  بابْنَيْ عُوارٍ، وأَمْسَى دُونَها بُلَعُ  (* قوله «بل ما تذكر» في معجم ياقوت في غبر موضع: ماذا تذكر.)  والمُتَبَلِّع: فرس مَزْيدةَ المُحاربي. وبَلْعاء بن قيس: رجل من كُبراء  العرب. وبَلْعاء: فرس لبني سَدُوس. وبَلْعاء أَيضاً: فرس لأَبي  ثَعْلبةَ، قال ابن بري: وبَلْعاء اسم فرس، وكذلك المُتَبَلِّعُ.
مقاييس اللغة:
بلع الباء واللام والعين أصلٌ واحد، وهو ازدراد الشيء. تقول: بَلِغْتُ الشيءَ أبْلَعُه، وَالبالوع من هذا لأنه يَبْلَعُ الماء؛ وسَعْدُ بُلَعَ نجمٌ، وَالبُلَعُ السَّمّ في قَامَة البَكْرَة، والقياس واحدٌ، لأنَّه يَبْلَعُ الخشبة التي تسلكه. فأمّا قولهم بَلَّعَ الشَّيبُ في رأسه فقريبُ القياسِ من هذا، لأنّه إذا شَمِلَ رأسَه فكأنَّه قد بَلِعَه.
القاموس المحيط:
بَلِعَهُ، كسَمِعَه ابْتَلَعَه.وسَعْدُ بُلَعَ، كزُفَرَ، مَعْرِفةً مَنْزِلٌ للقَمَرِ، طَلَعَ لما قال اللّهُ تعالى " يا أرضُ ابْلَعِي ماءَكِ " ، وهو نَجْمانِ مُسْتَوِيانِ في المَجْرى، أحدُهما خَفِيٌّ، والآخَرُ مُضِيءٌ يُسَمَّى بالِعاً، كأَنَّه بَلِعَ الآخَرَ، وطُلوعُه لِلَيْلةٍ تَبْقىَ من كانُونَ الآخِرِ، وسُقوطُه للَيْلَةٍ تَمْضِي من آبَ.  والبُلَعُ، كصُرَدٍ، من البَكَرَةِ: سَمُّها وثَقْبُها، الواحِدَةُ: بهاءٍ، وبلا لامٍ: د، أو جَبَلٌ. وبنُو بُلَعٍ: بُطَيْنٌ من قُضاعَةَ. وكصُرَدٍ وهُمَزَةٍ ومِنْبَرٍ وجَوْهَرٍ: الرجُلُ الأَكُولُ. وكَمقْعَدٍ: الحَلْقُ. والبُلُعْلُعُ، بالضم: طائرٌ مائِيٌّ طَويلُ العُنُقِ، وقِدْرٌ بَلُوعٌ، كصَبورٍ: واسِعَةٌ. والبالوعَةُ والبَلاَّعَةُ والبَلُّوعَةُ، مشدَّدَتَينِ: بِئْرٌ يُحْفَرُ ضَيِّقُ الرأسِ يَجْرِي فيها ماءُ المَطَرِ ونحوُه، ج: بَواليعُ وبَلاَليعُ. وبَلْعاءُ: من رِجالاتِ العَرَبِ، وثلاثَةُ أفْراسٍ لعبدِ اللهِ بنِ الحَارِثِ، وللأَسْوَدِ بنِ رفاعَةَ، ولبني سَدُوسٍ. وأبْلَعْتُه: مَكَّنْتُه من بَلْعِه. وأبْلِعْنِي رِيقي: أمْهِلْنِي مقْدارَ ما أبْلَعُه. والمُبْلَعَةُ، كمكْرَمَةٍ: الرَّكِيَّةُ المَطْوِيَّةُ من القَعْرِ إلى الشَّفَةِ. وبَلَّعَ الشَّيْبُ فيه تَبْلِيعاً: ظَهَرَ أوَّلاً.
تاج العروس:
ب ل ع
بَلِعَهُ كسَمِعَهُ بَلْعاً : ابْتَلَعَهُ أَيْ جَرَعَهُ
وسَعْدُ بُلَعَ كزُفَرَ قال اللَّيْثُ : يَجْعَلُونَهُ : مَعْرِفَةً : مَنْزِلٌ لِلْقَمَرِ زَعَمُوا أَنَّهُ طَلَعَ لَمّا قالَ اللهُ تَعالَى لِلأَرْضِ : " يا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ " وهو وفي العُبَابِ واللّسَانِ : وهما وقالَ ابن قُتَيْبَة : سَعْدُ بُلَعَ : نَجْمَانِ مُسْتَوِيَانِ في المَجْرَى . وزادَ غَيْرُهُ : مُتَقَارِبَانِ مُعْتَرِضَانِ أَحَدُهُمَا خَفِيٌّ والآخَرُ مُضِيءٌ ويُسَمَّى بَالِعاً لأَنَّهُ كَأَنَّهُ بَلَعَ الآخَرَ الخَفِيَّ وأَخَذَ ضَوْءَه وطُلُوعُهُ للَيْلَةٍ تَبْقَى منْ كَانُونَ الآخِرِ مِنَ الشُّهُورِ الرُّومِيَّةِ وسُقُوطُهُ لِلَيْلَةٍ تَمْضِي مِنْ آبَ مِن الشُّهُورِ الرُّومِيَّةِ . انْتَهَى نَصُّ ابنِ قُتَيْبَةَ . يَقُولُ سَاجِعُ العَرَبِ : إِذا طَلَعَ سَعْدُ بُلَع اقْتَحَمَ الرُّبَع ولَحِقَ الهُبَع وصِيدَ المُرَع وصارَ في الأَرْضِ لُمَع . اقْتِحامُ الرُّبَعِ أَنَّهُ يَقْوَى مَشْيُهُ فيُسْرِعُ ولا يَضبطُ . والهُبَعُ أَيْضاً يَقْوَى مَشْياً فَيَلْحَقُهُ . والمُرَع : طَيْرٌ كَأَنَّهُ هذا الوَقْتَ يُصَادُ . وقال اللَّيْثُ : البُلَعُ كصُرَدٍ مِنْ قامَةِ البَكَرَةِ : سَمُّها وثَقْبُهَا الوَاحِدَةُ بُلَعَةٌ بهاءٍ . وبُلَعٌ بِلا لامٍ : د أَوْ جَبَلٌ قال الرَّاعِي :
ماذا تَذَكَّرُ مِنْ هِنْدٍ إِذا احْتَجَبَتْ ... بِابْنَي عُوَارٍ وأَدْنَى دَارِهَا بُلَعُ   ويُرْوَى : بَلْ ما تَذَكَّر . وقالَ ابنُ دريد : بَنُو بُلَعٍ : بُطَيْنٌ مِنْ قُضاعَةَ
وبُلَعٌ كصُرَدٍ وهُمَزَةٍ ومِنْبَرٍ وجَوْهَرٍ هو الرَّجُلُ الأَكُولُ الأَخِيرُ عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ
والمَبْلَعُ كمَقْعَدٍ : مَجْرَى الطَّعَامِ ومَوْضِعُ الابْتِلاعِ من الحَلْقِ وكذلِكَ البُلْعُمُ والبُلْعُومُ قَالَ رُؤْبَةُ :
" ما مَلَئُوا أَشْداقَهُ والمَبْلَعا وقال ابْنُ عَبّادٍ : البُلُعْلُعُ بالضَّمِّ : طائِرٌ مَائيٌّ طَوِيلُ العُنُقِ وكَأَنَّهُ من البَلْعِ
وفي الأَسَاسِ : من المَجَازِ : قِدْرٌ بَلُوعٌ كصَبُورٍ : وَاسِعَةٌ تَبْلَعُ ما يُلْقَى فيها
والبَالُوعَةُ في لُغَةِ البَصْرَةِ والبَلاّعَةُ في لُغَةِ مِصْرَ والبَلُّوعَةُ مُشَدَّدَتَيْنِ وكذلِكَ البُلَّيْعَةَ كجُمَّيْزَةٍ في لُغَةِ مِصْرَ أَيْضاً : بِئْرٌ تُحْفَرُ في وَسَطِ الدّارِ ضَيِّقُ الرَّأْسِ يَجْرِي فِيها ماءُ المَطَر ونَحْوهُ . وفي الصّحاح : ثَقْبٌ في وَسَطِ الدَّارِ . ج : بَوَالِيعُ وبَلالِيعُ نَقَلُهُمَا الصّاغَانِيّ واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ علَى الأَخِيرِ . وبَلْعَاءُ بْنُ قَيْسٍ الكِنَانيّ : من رِجَالاتِ العَرَبِ مَشْهُورٌ
وبَلْعَاءُ : ثَلاثَةُ أَفْرَاسٍ مِنْهَا : فَرَسٌ لعَبْدِ اللهِ بنِ الحَارِثِ أَبِي مُلَيْلٍ اليَرْبُوعِيّ وأُخْرَى لِلأَسْوَدِ بنِ رِفَاعَةَ بنِ ثَعْلَبَة وأُخْرَى كانَتْ لِبَنِي سَدُوسٍ . ويُقَالُ : أَبْلَعْتُه الشَّيْءِ أَيْ مَكَّنْتُهُ مِنْ بَلْعِهِ . ويُقَالُ : أَبْلِعْنِي رِيقِي أَيْ أَمْهِلْنِي مِقْدَارَ ما أَبْلَعُهُ أَيْ الرِّيقَ
وقالَ ابنُ عَبّادٍ : المُبْلَعَةُ كمُكْرَمَةٍ : الرَّكِيَّةُ المَطْوِيَّةُ من القَعْرِ إلَى الشَّفَةِ كما في العُبَابِ وفي التَّكْمِلَة : إِلَى الشَّفِيرِ . وبَلَّعَ الشّيْبُ فِيهِ أَي فِي رَأْسِهِ تَبْلِيعاً : بَدَا وفي الأَسَاسِ : ارْتَفَعَ . وقالَ غَيْرُهُ : كَثُرَ وقِيلَ : ظَهَرَ أَوَّلاً فأَمَّا قَوْلُ حَسّانَ :
" لَمّا رَأَتْنِي أُمُّ عَمْروٍ صَدّفَتْ
" قَدْ بَلَّعَتْ بِي ذُرْأةٌ فأَلْحَفَتْ فإِنَّمَا عدَّاهُ بِقَوْلِهِ بِي لأَنّهُ في مَعْنَى : قد أَلَمَّتْ . أَوْ أَرادَ فِيّ فَوَضَع بِي مكانَهَا لِلْوَزْنِ حِينَ لم يَسْتَقِمْ لَهُ أَنْ يَقُول فِيّ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : تَبَلَّعَ الشَّيْءَ تَبلُّعاً : جَرَعَهُ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . وفي المَثَلِ : لا يَصْلُحُ رَفِيقاً مَنْ لَمْ يَبْتَلِعْ رِيقاً . والبُلْعَةُ من الشَّرَابِ بالضَّمِّ كالجُرْعَةِ
والبَلُوعُ كصَبُورٍ : الشَّرَابُ واسْمٌ لدَوَاءٍ يُبْلَعُ . وبَلِعَ الطَّعَامَ وابْتَلَعَهُ : لَمْ يَمْضُغْهُ وأَبْلَعَهُ غَيْرهُ
ورَجُلٌ بَلْعٌ بالفَتْحِ كأَنَّهُ يَبْلَعُ الكَلاَمَ نَقَلَهُ اللَّيْثُ وأَنْشَدَ قَوْلَ العَجّاج :
" بَلْعٌ إِذا اسْتَنْطَقْتَهُ صَمُوتُ قال الصّاغَانِيّ : قَوْلُ اللَّيْثُ : قالَ العَجّاجُ سَهْوٌ والرَّجَزُ لِرْؤْبَةَ . والرِّوَايَةُ : بَلْغٌ بالغَيْنِ المُعْجَمَة أَيْ أَنا بَلِيغٌ إِذا اسْتَنْطَقَتْنِي وصَمُوتٌ إِذا لَمْ أُسْتَنْطَقْ
وتَبَلَّعَ فيه الشَّيْبُ : ظَهَرَ عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ . والمُتَبَلِّع : فَرَسُ مَزْيدَة الحَارِثِيّ هُنَا نَقَلَهُ ابْنُ بَرّيّ وسَيَأْتِي للمُصَنِّف في ت ل ع . وقَالَ الفَرّاءُ : امْرَأَةٌ بُلَعَةٌ كهُمَزَةٍ : تَبْلَعُ كُلَّ شَيْءٍ
ومِنْ شَتْم أَهْلِ الشامِ : يا بَلاَّعَ الأَيْرِ وهو مُسْتَهْجَنٌ
وعَبْدُ المَلِكِ بنُ أَبِي الفَتْحِ بنِ مَحَاسِنَ بنِ البَلاَّع رَوَى عَنْ أَبِي المُظَفَّرِ بنِ الشّبْلِيّ وغَيْرِهِ ذَكَرَهُ ابنُ نُقْطَةَ . والشَّمْسُ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ ابنِ عَلِيٍّ الأَسَدِيُّ المَعْرُوفُ بالبَلاَّعِ أَحَدُ مَنْ أَخَذَ عن سَيِّدي عَبْد القَادِرِ الجِيلانيّ ولَهُ بالحِذْيَةِ من أَرْضِ اليَمَنِ مَقَامٌ مَشْهُورٌ وقد زُرْتُه
وبَالِعُ بنُ قَيْسٍ الشَّدّاخ : جاهليّ وفِيهِ يَقُولُ رَبِيعَةُ بنُ أَمَيّةَ الدّيليّ :
وأَفْلَتَ بَالِعٌ مِنّا وخَلَّى ... حَلائلَهُ وقَدْ بَدَتِ المَعَازِي
قال الحافِظُ : هكَذَا أَفَادَهُ الجَاحِظُ . وهِبْلَعٌ كدِرْهَم هفْعَلٌ من البَلْعِ على قَوْلِ مَنْ قالَ بزيَادَة الهاءِ

##### Türkçe

**بلع**
**بَلِعَ** - **يَبْلَعُ**
**بَلِعَ** - **يَبْلَعُ** + bir varlık + bir şeyi: onu olduğu gibi karnının içine sokar; bu, yapısında ve oluşumunda bir değiştirme olmaksızın olur.
Ve lafız, “yeme-içme hareketleri ve bir şeyi başka bir şeyin içine sokma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَقِمَ** - **يَلْقَمُ**، **زّقَمَ** - **يَزْقُمُ**، **رَضَعَ** - **يَرْضِعُ** (**رَضِعَ** - **يَرْضَعُ**)، **عَضَّ** - **يَعَضُّ**، **مضَغ** - **يَمْضَغُ**، **بَلِعَ** - **يَبْلَعُ**

**ابلعي**
﴿“Ve denildi: ey yer, suyunu yut; ve ey gök, tut (yağmuru kes); su çekildi; iş hükme bağlandı; (gemi) **الجودي** üzerine oturdu; ve denildi: zalimler topluluğuna uzaklık (olsun)” (44)﴾ **هود**

مختار الصحاح
● [**بلع**] ب ل ع: **بَلِعَ** şeyi, **فهم** babından; ve onu **ابتلعَهُ**; ve ben şeyi başkasına **أبْلَعْتُ**; ve **البَالُوعةُ** evin ortasında bir deliktir; aynı şekilde **البَلُّوعَةُ**; çoğulu **البَلاَلِيعُ**.

معجم الفرائد القرآنية
ب  ل  ع
“**ابْلَعِي**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “Ve denildi: ey yer, **ابْلَعِي** suyunu; ve ey gök, **أَقْلِعِي**” (44) **هود**.
**البَلْعُ**: şeyi karın içinde kaybetmek (gizlemek); sonra teşbih yoluyla her türlü kaybetme (gizleme) için kullanıldı.

الراغب
**بلع**
Aziz ve Celil şöyle dedi: ﴿ey yer, **ابلعي** suyunu﴾ [**هود**/44]; onların “**بلعت** şeyi ve **ابتعلته**” sözünden; bundan da: **البلوعه**; ve **سعد بلع** bir yıldızdır; ve “**بلع** ak saç başında”: ilk ortaya çıktığı zamandır.

ملخص السان
1. **بَلِع** şeyi **بَلْعاً** ve onu **ابْتَلَعَه** ve onu **تَبَلَّعه** ve onu **سرَطَه سَرْطاً**: onu **جَرَعَه** (yudumladı/yuttu),
2. ve içkiden **البُلْعةُ**: **الجُرْعةِ** gibidir.
3. ve **البَلُوع**: içkidir.
4. ve **بَلِعَ** yemeği ve onu **ابْتَلَعَه**: onu çiğnemedi,
5. ve **المَبْلَعُ** ve **البُلْعُم** ve **البُلْعُومُ**: boğazdan yemeğin geçtiği yol ve yutmanın yeri,
6. ve bir adam **بُلَعٌ** ve **مِبْلَعٌ** ve **بُلَعةٌ**: çok yiyen olduğunda,
7. **البَوْلَعُ**: çok yiyen.
8. ve **البالُوعة** ve **البَلُّوعةُ**: evin ortasında kazılan bir kuyu; başı daraltılır; yağmur onun içinde akar,
9. ve bir adam **بَلْعٌ**: sanki sözü yutuyor.
10. ve **البُلَعةُ**: makaranın göbeği ve onun gövdesindeki deliği,
11. ve “onda ak saç **بَلَّع** etti **تَبلِيعاً**”: belirdi ve göründü,
12. ve **سَعْدُ بُلَعَ**: ayın menzillerindendir; birbirine yakın, enlemesine duran, gizli iki yıldızdır,
13. ve **بنو بُلَعَ**: **قُضاعة**’dan küçük bir kol (batın).
14. ve **المُتَبَلِّع**: **مَزْيدةَ المُحاربي**’nin atı.
15. ve **بَلْعاء بن قيس**: Arap büyüklerinden bir adam.
16. ve **بَلْعاء**: **بني سَدُوس**’a ait bir at.
17. ve **بَلْعاء**: **أَبي ثَعْلبةَ**’ye ait bir at,

لسان العرب
● - **بلع**: **بَلِع** şeyi **بَلْعاً** ve onu **ابْتَلَعَه** ve onu **تَبَلَّعه** ve onu **سرَطَه سَرْطاً**: onu **جَرَعَه**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve meselde: “Tükürüğünü yutmayan, arkadaş olmaya elverişli olmaz.” Ve içkiden **البُلْعةُ**: **الجُرْعةِ** gibidir. Ve **البَلُوع**: içkidir. Ve **بَلِعَ** yemeği ve onu **ابْتَلَعَه**: onu çiğnemedi; ve başkası onu **أَبْلَعَهُ**. Ve **المَبْلَعُ** ve **البُلْعُم** ve **البُلْعُومُ**, hepsi: boğazdan yemeğin geçtiği yol ve yutmanın yeri; istersen şöyle dersin: **البُلْعُم** ve **البُلْعُومَ** dörtlüdür. Ve bir adam **بُلَعٌ** ve **مِبْلَعٌ** ve **بُلَعةٌ**: çok yiyen olduğunda. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَوْلَعُ** çok yiyendir. Ve **البالُوعة** ve **البَلُّوعةُ**, iki lehçe: evin ortasında kazılan bir kuyu; başı daraltılır; yağmur onun içinde akar; **الصحاح**’ta: evin ortasında bir delik; çoğulu **البَلالِيعُ**; ve **بالُوعة** Basra ehlinin lehçesidir. Ve bir adam **بَلْعٌ**: sanki sözü yutuyor. Ve **البُلَعةُ**: makaranın göbeği ve onun gövdesindeki deliği; çoğulu **بُلَعٌ**. Ve “onda ak saç **بَلَّع** etti **تَبلِيعاً**”: belirdi ve göründü; ve “çoğaldı” denildi; bu, insanda ak saçın ilk göründüğü zaman için söylenir; fakat Hassân’ın sözü:
لَمَّا رأَتْني أُمُّ عَمْروٍ صَدَفَت،
قد بَلَّعَت بي ذُرْأَةٌ فأَلْحَفَتْ
Onu “**بي**” sözüyle geçişli kıldı; çünkü “**قد أَلمَّتْ**” manasındadır; yahut “**فيَّ**”yi kastetti de vezin için “**فيَّ** yerine **بي** koydu; çünkü ona “**فيّ**” demek düzgün gelmedi. Ve “onda ak saç **تَبَلَّع** etti”: **بَلَّع** gibi; ikisi iki lehçedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **سَعْدُ بُلَعَ**: ayın menzillerindendir; birbirine yakın, enlemesine duran, gizli iki yıldızdır; onların iddiasına göre, Yüce Allah yere “ey yer, **ابْلَعِي** suyunu” dediğinde doğdu. Ve “**بُلَغ** diye adlandırıldı” denilir; çünkü sanki yanındakine yakınlığından ötürü onu neredeyse yutacak gibidir; yani yanındaki yıldız. Ve **بنو بُلَعَ**: **قُضاعة**’dan küçük bir kol. Ve **بُلَع**: bir yer adıdır; **الراعي** dedi ki:
بل ما تذكّر من هِنْدٍ، إِذا احْتَجَبَت
بابْنَيْ عُوارٍ، وأَمْسَى دُونَها بُلَعُ
(* “**بل ما تذكر**” sözü: Yâkût’un Mu‘cem’inde başka bir yerde: “**ماذا تذكر**”.)
Ve **المُتَبَلِّع**: **مَزْيدةَ المُحاربي**’nin atı. Ve **بَلْعاء بن قيس**: Arap büyüklerinden bir adam. Ve **بَلْعاء**: **بني سَدُوس**’a ait bir at. Ve **بَلْعاء** ayrıca: **أَبي ثَعْلبةَ**’ye ait bir at; İbn Berrî dedi: **بَلْعاء** bir at adıdır; aynı şekilde **المُتَبَلِّعُ**.

مقاييس اللغة:
**بلع**: **الباء** ve **اللام** ve **العين** tek bir asıldır; o da şeyi yutmadır. Dersin ki: “**بَلِغْتُ** şeyi, onu **أبْلَعُه**”; ve **البالوع** bundandır; çünkü suyu **يَبْلَعُ**; ve **سَعْدُ بُلَعَ** bir yıldızdır; ve **البُلَعُ** makaranın gövdesindeki göbektir; kıyas birdir; çünkü o, içinden geçirilen tahtayı yutar. “Ak saç başında **بَلَّعَ** etti” sözlerine gelince, bu da buna yakın kıyastır; çünkü başını kapladığında sanki onu yutmuş gibidir.

القاموس المحيط:
Onu **بَلِعَهُ**, **سَمِعَهُ** gibi: onu **ابْتَلَعَه**. Ve **سَعْدُ بُلَعَ**, **زُفَرَ** gibi, marife olarak: ay için bir menzildir; Yüce Allah “ey yer, **ابْلَعِي** suyunu” dediğinde doğdu; o, geçitte eşit iki yıldızdır; birisi gizli, diğeri aydınlıktır; **بالِعاً** diye adlandırılır; sanki ötekini yutmuştur; doğuşu, Rûmî aylardan **كانُونَ الآخِرِ**’den kalan bir gece içindir; batışı, Rûmî aylardan **آبَ**’dan geçen bir gece içindir. Ve **البُلَعُ**, **صُرَدٍ** gibi, makaradan: onun göbeği ve deliği; tekili: **بهاءٍ** ile; ve **بُلَعٌ** lamsız: **د** yahut bir dağ. Ve **بنو بُلَعٍ**: **قُضاعَة**’dan küçük bir kol. Ve **صُرَدٍ** ve **هُمَزَةٍ** ve **مِنْبَرٍ** ve **جَوْهَرٍ** gibi: obur adam. Ve **مقْعَدٍ** gibi: boğaz. Ve **البُلُعْلُعُ**, damme ile: uzun boyunlu su kuşu. Ve bir tencere **بَلُوعٌ**, **صَبورٍ** gibi: içine atılanı yutan geniş (tencere). Ve **البالوعَةُ** ve **البَلاَّعَةُ** ve **البَلُّوعَةُ**, ikisi de şeddeli: başı dar, evin ortasında kazılan bir kuyu; yağmur suyu ve benzeri onun içinde akar; çoğul: **بَواليعُ** ve **بَلاَليعُ**. Ve **بَلْعاءُ**: Arap erkeklerinden; ve üç at: **عبدِ اللهِ بنِ الحَارِثِ**’e, **الأَسْوَدِ بنِ رفاعَةَ**’ye ve **بني سَدُوسٍ**’a ait. Ve “onu **أبْلَعْتُه**”: onu yutmasına imkân verdim. Ve “**أبْلِعْنِي رِيقي**”: bana, onu yutacağım miktar kadar mühlet ver. Ve **المُبْلَعَةُ**, **مكْرَمَةٍ** gibi: dipten dudağa kadar örülmüş kuyu. Ve “onda ak saç **بَلَّعَ** etti **تَبْلِيعاً**”: ilkin göründü.

تاج العروس:
ب ل ع
Onu **بَلِعَهُ**, **سَمِعَهُ** gibi, **بَلْعاً**: onu **ابْتَلَعَهُ**; yani onu **جَرَعَهُ**.
Ve **سَعْدُ بُلَعَ**, **زُفَرَ** gibi; **اللَّيْثُ** dedi: onu marife yaparlar: ay için bir menzildir; onların iddiasına göre, Yüce Allah yere “ey yer, **ابْلَعِي** suyunu” dediğinde doğdu; ve o, **العُبَابِ** ve **اللّسَانِ**’da: “ikisi”dir. İbn Kuteybe dedi: **سَعْدُ بُلَعَ**: geçitte eşit iki yıldızdır. Başkası ekledi: birbirine yakın, enlemesine duran; birisi gizli, diğeri aydınlıktır; ve gizli olan ötekini yutmuş ve onun ışığını almış gibi olduğundan **بَالِعاً** diye adlandırılır; doğuşu, Rûmî aylardan **كَانُونَ الآخِرِ**’den kalan bir gece içindir; batışı, Rûmî aylardan **آبَ**’dan geçen bir gece içindir. İbn Kuteybe’nin metni bitti. Arapların secili söyleyeni der ki: “**سَعْدُ بُلَع** doğduğunda, **الرُّبَع** atılır; **الهُبَع** yetişir; **المُرَع** avlanır; ve yerde **لُمَع** olur.” **اقْتِحامُ الرُّبَعِ**: yürüyüşünün güçlenmesi, hızlanması ve kontrol edememesidir. **الهُبَعُ** da yürüyüşçe güçlenir de ona yetişir. **المُرَع**: sanki bu vakitte avlanan bir kuştur. **اللَّيْثُ** dedi: **البُلَعُ**, **صُرَدٍ** gibi, makaranın gövdesinden: onun göbeği ve deliği; tekili **بُلَعَةٌ** (هاء ile). Ve **بُلَعٌ** lamsız: **د** yahut bir dağ; **الرَّاعِي** dedi ki:
ماذا تَذَكَّرُ مِنْ هِنْدٍ إِذا احْتَجَبَتْ ... بِابْنَي عُوَارٍ وأَدْنَى دَارِهَا بُلَعُ
Ve “**بَلْ ما تَذَكَّر**” diye de rivayet edilir. İbn Düreyd dedi: **بَنُو بُلَعٍ**: **قُضاعَة**’dan küçük bir kol.
Ve **بُلَعٌ**, **صُرَدٍ** ve **هُمَزَةٍ** ve **مِنْبَرٍ** ve **جَوْهَرٍ** gibi: obur adam; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **المَبْلَعُ**, **مقْعَدٍ** gibi: yemeğin geçtiği yol ve boğazdan yutmanın yeri; aynı şekilde **البُلْعُمُ** ve **البُلْعُومُ**. **رُؤْبَةُ** dedi ki:
" ما مَلَئُوا أَشْداقَهُ والمَبْلَعا
İbn Abbâd dedi: **البُلُعْلُعُ** damme ile: uzun boyunlu su kuşu; sanki **البَلْعِ**dendir.
Ve **الأَسَاسِ**’ta: mecazdan: bir tencere **بَلُوعٌ**, **صَبُورٍ** gibi: içine atılanı yutan geniş (tencere).
Ve **البَالُوعَةُ** Basra lehçesinde, **البَلاّعَةُ** Mısır lehçesinde; ve **البَلُّوعَةُ** ikisi de şeddeli; aynı şekilde **البُلَّيْعَةَ** **جُمَّيْزَةٍ** gibi, Mısır lehçesinde de: evin ortasında kazılan, başı dar bir kuyu; yağmur suyu ve benzeri onun içinde akar. Ve **الصّحاح**’ta: evin ortasında bir delik. Çoğul: **بَوَالِيعُ** ve **بَلالِيعُ**; ikisini **الصّاغَانِيّ** nakletti; **الجَوْهَرِيّ** yalnız ikincisiyle yetindi.
Ve **بَلْعَاءُ بْنُ قَيْسٍ الكِنَانيّ**: Arap erkeklerinden, meşhur.
Ve **بَلْعَاءُ**: üç attır; onlardan: **عَبْدِ اللهِ بنِ الحَارِثِ** **أَبِي مُلَيْلٍ اليَرْبُوعِيّ**’nin bir atı; bir diğeri **الأَسْوَدِ بنِ رِفَاعَةَ بنِ ثَعْلَبَة**’nindir; bir diğeri **بَنِي سَدُوسٍ**’un idi. Ve denilir: “onu şeye **أَبْلَعْتُه**”: yani onu onu yutmasına imkân verdim. Ve denilir: “**أَبْلِعْنِي رِيقِي**”: yani bana, onu yutacağım miktar kadar mühlet ver; yani tükürüğü.
İbn Abbâd dedi: **المُبْلَعَةُ**, **مُكْرَمَةٍ** gibi: dipten dudağa kadar örülmüş kuyu; **العُبَابِ**’da böyledir; ve **التَّكْمِلَة**’de: kenara kadar. Ve “onda, yani başında, ak saç **بَلَّعَ** etti **تَبْلِيعاً**”: belirdi; ve **الأَسَاسِ**’ta: yükseldi. Başkası dedi: çoğaldı; ve “ilk önce göründü” denildi. Fakat Hassân’ın sözü:
" لَمّا رَأَتْنِي أُمُّ عَمْروٍ صَدّفَتْ
" قَدْ بَلَّعَتْ بِي ذُرْأةٌ فأَلْحَفَتْ
Onu “**بي**” sözüyle geçişli kıldı; çünkü “**قد أَلَمَّتْ**” manasındadır; yahut “**فِيّ**”yi kastetti de, “**فِيّ** demesi ona düzgün gelmediğinde” vezin için onun yerine **بي** koydu.
Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: “şeyi **تَبَلَّعَ** **تَبلُّعاً**”: onu **جَرَعَهُ**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve meselde: “Tükürüğünü yutmayan, arkadaş olmaya elverişli olmaz.” Ve içkiden **البُلْعَةُ** damme ile: **الجُرْعَةِ** gibidir.
Ve **البَلُوعُ**, **صَبُورٍ** gibi: içkidir; ve yutulan bir ilacın adıdır. Ve **بَلِعَ** yemeği ve onu **ابْتَلَعَهُ**: onu çiğnemedi; ve başkası onu **أَبْلَعَهُ**.
Ve bir adam **بَلْعٌ** fetha ile: sanki sözü yutuyor; **اللَّيْثُ** onu nakletti ve **العَجّاج**’ın sözünü şahit getirdi:
" بَلْعٌ إِذا اسْتَنْطَقْتَهُ صَمُوتُ
**الصّاغَانِيّ** dedi: **اللَّيْثُ**’in “**العَجّاج** dedi” sözü bir yanılmadır; recez **رُؤْبَة**’nindir. Rivayet: **بَلْغٌ** **الغَيْنِ المُعْجَمَة** ile; yani “beni konuşturduğunda ben beliğim; konuşturulmadığımda suskunum.”
Ve “onda ak saç **تَبَلَّعَ** etti”: göründü; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المُتَبَلِّع**: **مَزْيدَة الحَارِثِيّ**’nin atıdır; burada onu İbn Berrî nakletti; ve müellife **ت ل ع** maddesinde gelecektir. Ve **الفَرّاءُ** dedi: bir kadın **بُلَعَةٌ** **هُمَزَةٍ** gibi: her şeyi yutar.
Ve Şam ehlinin sövgüsünden: “ey **بَلاَّعَ الأَيْرِ**”; bu çirkindir.
Ve **عَبْدُ المَلِكِ بنُ أَبِي الفَتْحِ بنِ مَحَاسِنَ بنِ البَلاَّع**; **أَبِي المُظَفَّرِ بنِ الشّبْلِيّ** ve başkasından rivayet etti; onu İbn Nukta zikretti. Ve **الشَّمْسُ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ ابنِ عَلِيٍّ الأَسَدِيُّ** **البَلاَّعِ** diye bilinen: efendim **عَبْد القَادِرِ الجِيلانيّ**’den alanlardan biridir; Yemen toprağından **الحِذْيَة**’de onun meşhur bir makamı vardır; ben onu ziyaret ettim.
Ve **بَالِعُ بنُ قَيْسٍ الشَّدّاخ**: cahiliye (dönemi) adamıdır; onun hakkında **رَبِيعَةُ بنُ أَمَيّةَ الدّيليّ** şöyle der:
وأَفْلَتَ بَالِعٌ مِنّا وخَلَّى ... حَلائلَهُ وقَدْ بَدَتِ المَعَازِي
**الحافِظُ** dedi: bunu **الجَاحِظُ** böylece bildirdi. Ve **هِبْلَعٌ** **دِرْهَم** gibi, **هفْعَلٌ** vezninde, **البَلْعِ**dendir; **الهاءِ**nin ziyade olduğuna hükmeden kimsenin sözüne göre.
