# بل (ب-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Oysa

- Harfler: ب - ل
- Kur'an'da: 127 geçiş · 121 ayet · 2 sîga
- 4 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | بَلْ | Oysa; Hayır; Bilakis; Herhalde | 113 | 109 | [2:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:88.md) |
| [بَلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%84%D9%90.md) | بَلْ | Oysa; Bilakis; Hayır | 14 | 14 | [3:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/3:150.md) |

## Mücavir kökler — 131 mücavir (391 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 51 ortak ayet · G² 25 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
2. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 14 ortak ayet · G² 22 · Kesr(sin ile) kırık demektir
3. [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Kılıflılar
4. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 10 ortak ayet · G² 12 · Dane, inek yavrusuna denir
5. [سول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Sevil: “Seyl”den türemiştir
6. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
7. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Ferv “Ferre”ye bak
8. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 12 ortak ayet · G² 8 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
9. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
10. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 18 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [مطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yağmur
12. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 10 ortak ayet · G² 6 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
13. [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Cedid geniş yol demektir
14. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
15. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Ön dişler demektir
16. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 16 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
17. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Erkek deve demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 11 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 11 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
20. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
21. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
22. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
23. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ğille, İç gömlek demektir
24. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
25. [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Vasıflandırırlar
26. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Kazandı
27. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Taşkınlaştıran
28. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Hamd: Cümle kapısı demektir
29. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Şuurunda olurlar
30. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
31. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sa’ire” ateşin alevidir
32. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
33. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kavrarlar
34. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
35. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Buzağı demektir
36. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Aşırı gidenler
37. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
38. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sinek kapan bitki demektir
39. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
40. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Akledersiniz
41. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Tayr” kuş demektir
42. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
43. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 10 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
44. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 14 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
45. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
46. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sua’f el çatlamasıdır
47. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
48. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Fek alt veya üst çene demektir
49. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Açığa çıkarırsınız
50. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şerareden gelen bir kelimedir
51. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
52. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
53. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Rical ayak demektir
54. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
55. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 16 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
56. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
57. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dışlama
58. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
59. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
60. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بل |
| Yapı | Edat (işlev sözü) |
| Özel Durum | İki harfli idrâb edatı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86.md), ام, [كلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7.md) |
| Zıt Kök | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Önceki sözü, algıyı veya hükmü kesip yönü yeni ve asıl hakikate çevirme (idrâb) |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabın bâtıl zannını iptal ederek (ibtâl) veya sözü daha üst bir hakikate taşıyarak (intikâl) tashih etme |
| Çekirdek Özet 3 | Zihinsel sapmaları ve bâtıl iddiaları anında hükümsüz kılan epistemik tashih ve istikamet düzeltme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Edatın iptal edici ve yön değiştirici işlevini göz ardı edip sıradan bir bağlaç saymak; reddedilen iddia ile ikame edilen hakikat arasındaki mantıksal kırılmayı kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بل | Fiziksel düzlemde nem, ıslaklık, katılığı giderip yumuşatma ve akışkanlık kazandırma ([بلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%84.md), [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md), [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md), [بلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%82.md)); zihinsel ve sözsel düzlemde ise önceki cümlenin getirdiği donuk veya hatalı hükmü kırıp akışı yeni bir odağa çevirme (idrâb) | Veri bulunamadı | Hedef birim müstakil iki harfli bir edat olup üçüncü harf eklenmemiştir; dildeki işlevi sözün yönünü tashihe hasredilmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Mevcut cümlenin veya zihinde sabitlenmiş olan ilk durumun sınırları ve iç çerçevesi |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete yön verme, dürtme, sevk etme ve dikkatleri başka bir hedefe çevirme |
| بل | Mevcut durumu içeriden sarsıp yönü başka bir hedefe sevk etme | Zihnin sabitlendiği ilk kabule müdahale ederek sözü ve hükmü yeni bir istikamete çevirme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel düzlemde katılığı ve kuruluğu gideren nem, ıslaklık ve rutubet anlamına gelir; edat olarak ise muhatabın zihnindeki donuk ve katı kabulü kırarak sözün yönünü tashihe çeviren bir işlev kazanmıştır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairleri bu edatı önceki mısrada dile getirilen hüzün, tasvir veya kabulü aniden kesip («artık bunu bırak da asıl konuya gel» anlamında) intikâl veya ibtâl bildirmek üzere sıklıkla kullanmıştır; fiziksel kökte ise bir râcizin şu beytinde olduğu gibi devenin işkembesindeki ıslaklık manasında şahit getirilmiştir: وفارقتها بلة الأوابل |
| Erken Arapça kullanım | Erken Arap kelamında hem akrabalık bağlarının ıslatılıp canlı tutulması mecazında (بُلُّوا أرحامَكم ولو بالسَّلام) hem de münazaralarda karşı tarafın sözünü kesin bir dille reddedip hakikati ikame etme (idrâb) makamında kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça بل edatı, Sami dil ailesinde olumsuzlama, sınırlandırma ve iptal işlevi gören arkaik köklerle yakın morfo-sentaktik ve semantik bağlar taşır. İbranicede bal (בַּל) ve Fenikecede bl biçimleri şiirsel ve arkaik metinlerde olumsuzluk edatı ("değil, asla, yok") olarak kullanılırken, Akadcada balu ("-sız, olmaksızın, hariç") edatı bir dışlama ve yoksunluk bildirir. Arapçada bu çekirdek, yalın bir olumsuzluk edatından öteye geçerek önceki hükmü hükümsüz kılma veya ondan yüz çevirip yeni bir önermeyi ikame etme (idrâb) dinamizmini yüklenmiştir. Böylece Sami dillerindeki kök olumsuzluk ve yoksunluk işlevi, Arapçada söz dizimsel bir dönüşüm ve düzeltme aracına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [بلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%84.md) / بل | Donukluğu ve kuruluğu gideren fiziksel temas veya akışkanlık manasından, sözün seyrini kesip düzelten idrâb edatına semantik sıçrama | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice bal (בַּל), Akadca balu | Batı ve Doğu Sami kollarında olumsuzlama, istisna ve dışlama bildiren edatlarla ortak kökensel yapı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik olumsuzlama/yön değiştirme parçacıkları | Diğer Afro-Asyatik kollarda yer alan arkaik olumsuzluk ve düzeltme unsurlarıyla muhtemel morfolojik paralellik | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon ve Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بل | Anlamlı | İdrâb, tashih, intikâl | Önceki sözü hükümsüz kılma veya sözün yönünü yeni bir hakikate çevirme edatı | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| لب | Anlamlı | Öz, akıl, kalb, bir yerde tutunup kalma | Bir nesnenin veya varlığın en halis iç kısmı; kök düzeyinde akıl ve öz manasındadır | Kur'an'da kök fiil olarak geçmez, türevi isim olarak geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بل | Merkez | İdrâb ve tashih | Önceki hükmü tamamen iptal ederek veya ondan yüz çevirerek yerine asıl hakikati ikame eder | İptal veya intikal yoluyla kesin düzeltme bildirir |
| [لكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86.md) | Komşu | İstidrâk | Önceki hükmü tamamen yalanlamaz; doğabilecek yanlış anlamayı veya vehmi bertaraf etmek için kayıt koyar | Düzeltmeden ziyade sınırlama ve istisna vurgusu taşır |
| ام | Komşu | İnkıtâ ve istifham | Önceki sözü kesip yeni bir soru veya hayret cümlesine geçiş sağlar | Hüküm tashihi değil zihni yeni bir sorgulamaya sevk etme amacı güder |
| [كلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7.md) | Komşu | Red ve zecr | Muhatabın sözünü veya eylemini doğrudan ve şiddetle reddedip meneder; edatın ardından idrâb gelebilir | Hüküm değiştirmekten çok caydırma ve engelleme makamındadır |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Zıt | Tasdik ve icap | Önceki sözü, soruyu veya hükmü olduğu gibi onaylar ve kabul eder | Hükmü değiştirmeyip sabitleyen tam zıt işlevli kabul edatıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بل | İdrâb edatı | Önceki hükmü hükümsüz kılıp veya geride bırakıp yeni bir durumu ikame etme | Kesin |
| Latince | Immo, quin immo | Bilakis, aksine, hatta | Önceki iddiayı tashih ederek daha güçlü bir karşı önerme sunar; kökün idrâb-ı ibtâlî işlevini tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Nay, rather, on the contrary | Hayır, bilakis, aksine | Yanlış kabulü reddedip doğrusunu öne sürme işlevini karşılar; intikâl inceliğini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Vielmehr, sondern | Bilakis, bilhassa, aksine | Bir olumsuzlamanın ardından doğru olan alternatifi kurma mantığını yetkin şekilde taşır | Güçlü |
| Fransızca | Mais plutôt, au contraire | Bilakis, aksine | Önceki ifadenin tashih edilerek zihnin doğru yöne sevk edilmesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَلْ | İdrâb-ı ibtâlî (yalanlama ve iptal) | Kafirlerin veya muhatapların bâtıl iddialarının kesin bir dille reddedilip doğrusunun bildirilmesi bağlamı (Bakara [2:88](https://lisan.digital/tr/ayet/2:88.md), Enbiyâ [21:63](https://lisan.digital/tr/ayet/21:63.md)) |
| بَلْ | İdrâb-ı intikâlî (konu yükseltme ve intikal) | Önceki ifadenin bütünüyle bâtıl olmasından ziyade, sözün daha mühim ve asıl dikkate değer bir hakikate taşınması bağlamı (Sâffât [37:37](https://lisan.digital/tr/ayet/37:37.md), Fecr [89:17](https://lisan.digital/tr/ayet/89:17.md)) |
| بَلْ | İstidrâk ve tenbih (algı düzeltme) | İnsanların nimet veya musibet karşısındaki yanlış yorumlarının tashih edilerek sorumluluklarının hatırlatılması bağlamı (Fecr [89:15](https://lisan.digital/tr/ayet/89:15.md)-17) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Akidevi iddiaların reddi ve tevhidin ispatı | Müşriklerin şefaat, şirk ve kader konusundaki bâtıl zanlarının iptal edilerek ilahi adaletin ikamesi | Bâtıl önermeyi kökünden çürüten kesin red ve tashih |
| Fıkıh | İkrar ve akit teorisi | Hukuki beyanlarda bu edatın kullanımının önceki ikrarı geçersiz kılıp kılmayacağı ve rücû sayılıp sayılmayacağı tartışması | İkrardan dönmenin hukuki geçerliliği ve sözün bağlayıcılığı |
| Tefsir | Nazm ve belağat analizi | Ayetlerdeki geçişlerin iptal mi yoksa sadece daha üst bir delile intikal mi olduğu ayrımı | Ayetler arası mantıksal rabıtanın ve fesahat amacının tespiti |
| Hadis | Rivayet metinlerindeki tashihler | Nebevi irşadda ashaptan gelen eksik veya hatalı kabullerin derhal tashih edilmesi | Nebevi beyanda yanlış zannı hakikate dönüştürme vurgusu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk çatışması | Epistemik tashih | İnsanların ürettiği sahte ilah ve aracı tasavvurlarını anında iptal edip aşkın hakikati bildirir | Kesin |  |
| İlmi | Yöntem ve mantık | Hatalı hipotezi eleme | Yanlış önermeyi hükümsüz kılarak araştırmanın yönünü doğru veriye ve kanıta sevk eder | Güçlü |  |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite | İdeolojik reddiye | Zalim veya müstekbir iktidarların sahte meşruiyet iddialarını yıkarak adalet ilkesini ikame eder | Güçlü |  |
| İktisadi | Mülkiyet ve ahlak | Değer eksenini düzeltme | Zenginliği keramete, yoksulluğu zillete yoran sapkın algıyı iptal edip infak ve emanet bilincini koyar | Kesin |  |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal anahtarlama ve resetleme operatörü | Algoritmada önceki hatalı girdiyi veya sinyali sıfırlayarak sistemi doğru parametre üzerinden yeniden başlatan anahtar fonksiyonu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Paradigma değişimi ve bilişsel yeniden yapılandırma | Bireyin veya toplumun zihnindeki yerleşik yanılsamayı yıkarak olguyu bütünüyle farklı ve doğru bir perspektiften kurma süreci | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatı yalnızca «fakat» veya «ama» gibi basit bir bağlaç sayarak önceki cümleyle sonraki cümle arasındaki radikal ontolojik ve mantıksal kırılmayı düzleştirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bâtıl bir iddiayı sadece geçiştirmeyip temelinden yıkan (ibtâl) ve zihni zorunlu olarak ilahi hakikatin ufkuna yükselten (intikâl) kurucu bir idrâb mekanizması olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müşriklerin ve inkarcıların hezeyanları ile vahyin cevabı arasındaki keskin ayrımın silikleşmesi; reddedilen bir tezin İslam'ın bir parçası gibi algılanması riski |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın polemik, ikna ve tashih yönteminin en temel dilsel omurgasıdır; beşeri yanılsamaların nerede bittiğini ve ilahi hakikatin nerede başladığını tayin eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin Allah'a çocuk isnat etmelerini, peygambere şair demelerini ve dirilişi inkar etmelerini çürüten kelami ayetler ile ahlaki yanılgıları düzelten uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerde muhatapların nakledilen iddialarının Kur'an'ın kendi hükmü sanılmasını önler; bâtılın tam karşısına hakkı koyarak zihni tereddütten arındırır |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Donuk ve katı hali yumuşatıp akışkan kılan temas ve ıslaklık tabanından hareketle, sözün sabitlenmiş istikametini kıran müdahale.
- Soyut anlam: Bir önermenin veya algının doğurduğu hükmü hükümsüz kılarak zihinsel yönelimi daha üstün, asıl ve doğru bir hedefe çevirme (idrâb).
- Sistematik karşılık: Epistemik, itikadi ve ahlaki sistemlerde yanlış veriyi sıfırlayıp yerine sahici ve kurucu ilkeyi ikame eden tashih mekanizması.
- LaTeX modeli: $$H_0 \xrightarrow{\ \neg\ } \emptyset \implies H_1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H_0$ muhatabın zihnindeki ilk hatalı önermeyi veya zannı temsil eder. Olumsuzlama operatörü $\neg$ bu iddiayı iptal ederek $\emptyset$ ile hükümsüzlük durumuna taşır; ardından gelen gerektirme sembolü $\implies$ ise idrâb edatının zihni doğrudan $H_1$ ile temsil edilen sahih hakikate ve yeni duruma sevk etmesini modeller.

## Geçtiği ayetler (121 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:88.md) — بَلْ

وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Dediler ki; bizim kalblerimiz perdelidir. Öyle değil, Allah küfürlerinden dolayı onları la’netlemiştir. Onların pek azı inanırlar.

### [Bakara 2:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:100.md) — بَلْ

أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Onlar, ne zaman bir ahidle bağlandılarsa içlerinden bir güruh onu bozup atmadı mı? Hayır, onların bir çoğu iman etmezler.

### [Bakara 2:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:116.md) — بَلْ

وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Allah çocuk edindi. Tenzih ederiz O’nu. Doğrusu göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Hepsi de O’na itaat ederler.

### [Bakara 2:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:135.md) — بَلْ

وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Yahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz, dediler. De ki: Hayır, biz Hanif olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.

### [Bakara 2:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:154.md) — بَلْ

وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ

Meal (IK): Allah yolunda öldürülenlere; ölüler, demeyin. Bilakis onlar, diridirler, ama siz farketmezsiniz.

### [Bakara 2:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:170.md) — بَلْ

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ

Meal (IK): Onlara; Allah’ın indirdiğine uyun, denildiği zaman, onlar hayır, biz atalarımızın üzerinde bulunduğumuz şeye uyarız, dediler. Peki, ya ataları bir şey akledemeyen, doğruyu bulamayan kimseler olsa da mı?

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/2:259.md) — بَلْ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [Ali İmran 3:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/3:150.md) — بَلِ

بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ

Meal (IK): Halbuki Mevlanız Allah’tır. Ve O, yardımcıların en hayırlısıdır.

### [Ali İmran 3:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/3:169.md) — بَلْ

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

Meal (IK): Allah yolunda öldürülenleri sakın ölü sanmayın, bilakis onlar diridirler, Rabbları katında rızıklandırılırlar.

### [Ali İmran 3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/3:180.md) — بَلْ

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.

### [Nisa 4:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/4:49.md) — بَلِ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): Bakmaz mısın şu kendilerini temize çıkaranlara? Halbuki dilediğini temize çıkaran yalnız Allah’tır. Ve kıl payı zulme uğratılmazlar.

### [Nisa 4:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/4:155.md) — بَلْ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Sözlerini bozmaları, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri, peygamberlerini haksız yere öldürmeleri, kalblerimiz perdelidir, demeleri yüzünden Allah, evet, inkarlarına karşılık onların kalblerini mühürledi, onun için bunların pek azı hariç inanmazlar.

### [Nisa 4:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/4:158.md) — بَلْ

بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا

Meal (IK): Bilakis Allah, onu kendi katına yükseltmiştir. Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Maide 5:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/5:18.md) — بَلْ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Yahudiler ve hristiyanlar dediler ki: Biz; Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz. De ki: Öyleyse günahınızdan dolayı size neden azab ediyor? Hayır, siz O’nun yarattığı insanlarsınız. Dilediğini bağışlar, dilediğine azab eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah’ındır. Dönüş de O’nadır.

### [Maide 5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/5:64.md) — بَلْ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.

### [En'am 6:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/6:28.md) — بَلْ

بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Hayır, öteden beri gizleyegeldikleri şeylerle karşılarına çıktık. Eğer geri döndürülselerdi yine kendilerine yasaklanan şeylere döneceklerdi. Doğrusu onlar, yalancılardır.

### [En'am 6:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/6:41.md) — بَلْ

بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ

Meal (IK): Hayır, ancak O’nu çağırırsınız da; isterse çağırdığınız şeyi giderir ve siz de şirk koştuğunuz eşleri unutursunuz.

### [Araf 7:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/7:81.md) — بَلْ

إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

Meal (IK): Siz; kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yaklaşıyorsunuz. Doğrusu siz, çok aşırı giden bir kavimsiniz.

### [Araf 7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/7:179.md) — بَلْ

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz cinn ve insanlardan bir çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalbleri vardır; anlamazlar, gözleri vardır; görmezler, kulakları vardır; duymazlar. Onlar; hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar; gafillerin kendilerdir.

### [Yunus 10:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/10:39.md) — بَلْ

بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Hayır, onlar bilgisini kavrayamadıkları, yorumu kendilerine gelmemiş bir şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Hud 11:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/11:27.md) — بَلْ

فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ وَمَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine kavminden küfredenlerin elebaşları dediler ki: Biz, senin ancak kendimiz gibi bir insan olduğunu görüyoruz. İçimizde sadece ayak takımının, başlangıçta düşünmeden sana uydukları gözümüzün önündedir. Sizin bize üstün bir meziyyetinizi görmüyoruz. Aksine biz, sizi yalancılar sanıyoruz.

### [Yusuf 12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/12:18.md) — بَلْ

وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ

Meal (IK): Onlar sahte bir kan ile gömleğini getirdiler. Dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana güzelce bir sabır gerekir. Sizin şu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak, Allah’tır.

### [Yusuf 12:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/12:83.md) — بَلْ

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Ya’kub dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana sabır gerekir. Umulur ki Allah, onların hepsini birden bana getirecektir. Muhakkak ki Alim, Hakim O’dur O.

### [Rad 13:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/13:31.md) — بَلْ

وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Şayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.

### [Rad 13:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/13:33.md) — بَلْ

أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Herkesin yaptığını gözeten Allah; böyle olmayanla bir olur mu hiç? Oysa onlar Allah’a ortak koştular. De ki: Onlara bir ad bulun bakalım. Yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi Allah’a haber veriyorsunuz? Yoksa kuru sözlere mi aldanıyorsunuz? Küfredenlere kurdukları düzenler güzel gösterildi. Ve doğru yoldan alıkonuldular. Allah kimi saptırırsa, ona doğru yolu gösteren bulunmaz.

### [Hicr 15:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/15:15.md) — بَلْ

لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ

Meal (IK): Gözlerimiz döndü, biz herhalde büyülendik, derlerdi.

### [Hicr 15:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/15:63.md) — بَلْ

قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ

Meal (IK): Onlar da: Biz, sana sadece onların şüphe edip durdukları azabı getirdik.

### [Nahl 16:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/16:75.md) — بَلْ

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.

### [Nahl 16:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/16:101.md) — بَلْ

وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Biz, bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman; Allah ne indirdiğini gayet iyi bilirken, onlar: Sen sadece uyduruyorsun, derler. Hayır onların çoğu bunu bilmezler.

### [Kehf 18:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/18:48.md) — بَلْ

وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا

Meal (IK): Saflar halinde Rabbına sunulduklarında onlara: Andolsun ki; sizi ilk kez yarattığımız gibi Bize geldiniz. Sizi toplamak için bir söz vermediğimizi iddia etmiştiniz değil mi?

### [Kehf 18:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/18:58.md) — بَلْ

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا

Meal (IK): Bununla beraber Rabbın Gafur’dur, merhamet sahibidir. Eğer onları, yaptıklarından dolayı hemen yakalasaydı; elbette çabucak azaba uğratırdı. Fakat onların bir vadesi vardır ve ondan kaçıp sığınacak yer bulamazlar.

### [Taha 20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/20:66.md) — بَلْ

قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى

Meal (IK): O da: Hayır siz atın, dedi. Bir de ne görsün; onların ipleri ve değnekleri, büyüleri yüzünden kendisine gerçekten yürüyorlarmış gibi geldi.

### [Enbiya 21:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:5.md) — بَلْ · بَلِ

بَلْ قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ بَلِ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ شَاعِرٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ

Meal (IK): Onlar: Hayır, bunlar saçma sapan rüyalardır. Hayır onu uydurmuştur, hayır o, şairdir. Haydi önceki peygamberler gibi o da bize bir mucize getirsin dediler.

### [Enbiya 21:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:18.md) — بَلْ

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ

Meal (IK): Hayır Biz; gerçeği batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar. Bir de bakarsın ki; o, yok olup gitmiştir. Allah’a yakıştırdıklarınızdan dolayı yazıklar olsun size.

### [Enbiya 21:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:24.md) — بَلْ

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Yoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.

### [Enbiya 21:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:26.md) — بَلْ

وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Rahman çocuk edindi. O’nun şanı yücedir. Hayır, onlar ikram edilmiş kullardır.

### [Enbiya 21:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:40.md) — بَلْ

بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ

Meal (IK): Doğrusu o aniden gelecek ve onları şaşırtacaktır. Artık onu geri çevirmeye güçleri yetmeyecektir. Ve onlara mühlet de verilmeyecektir.

### [Enbiya 21:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:42.md) — بَلْ

قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): De ki: Geceleyin ve gündüzün sizi Rahman’dan kim koruyabilir? Ne var ki onlar, Rabblarının zikrinden yüz çevirmektedirler.

### [Enbiya 21:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:44.md) — بَلْ

بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ

Meal (IK): Evet Biz; onlara da, atalarına da geçimlikleri verdik. Öyle ki ömürleri kendilerine uzun geldi. Fakat şimdi görmüyorlar mı ki; Biz; o yeryüzüne gelip çevresinden eksiltip durmaktayız. Onlar mıdır galip gelenler şu halde?

### [Enbiya 21:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:56.md) — بَلْ

قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): O da dedi ki: Hayır, Rabbınız göklerin ve yerin Rabbıdır ki onları, O yaratmıştır. Ve ben bunlara şahidlik edenlerdenim.

### [Enbiya 21:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:63.md) — بَلْ

قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Belki onu şu büyükleri yapmıştır. Konuşabiliyorsa onlara sorun.

### [Enbiya 21:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/21:97.md) — بَلْ

وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَاوَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Ve gerçek vaad yaklaştığı zaman; o küfredenlerin gözleri belerip kalır: Vah bize, bundan önce gaflet içindeydik, biz gerçekten zalimler idik.

### [Müminun 23:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/23:56.md) — بَلْ

نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): İyiliklerde onlar için acele davranmaktayız. Hayır farkında değiller.

### [Müminun 23:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/23:63.md) — بَلْ

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ

Meal (IK): Hayır, onların kalbleri bundan habersizdir. Onların bundan başka da yapageldikleri işler vardır.

### [Müminun 23:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/23:70.md) — بَلْ

أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ

Meal (IK): Yahut; onda bir delilik var mı diyorlar? Hayır, o kendilerine hak ile gelmiştir. Ama onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar.

### [Müminun 23:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/23:71.md) — بَلْ

وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Şayet hak, onların heveslerine uysaydı; gökler, yer ve onlarda bulunanlar muhakkak bozulup giderdi. Hayır, Biz onlara kendi zikirlerini getirdik. Ama onlar zikirlerinden yüz çeviriyorlar.

### [Müminun 23:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/23:81.md) — بَلْ

بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ

Meal (IK): Hayır, onlar yine de öncekilerin dediklerini derler.

### [Müminun 23:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/23:90.md) — بَلْ

بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Hayır, Biz, onlara gerçeği getirdik. Ama onlar muhakkak yalancılardır.

### [Nur 24:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/24:11.md) — بَلْ

إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu uydurulmuş bir yalanla gelenler, içinizden bir zümredir. Bunu kendiniz için kötü sanmayın. O, sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günaha karşılık ceza vardır. En büyük azab da içlerinden elebaşılık yapanındır.

### [Nur 24:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/24:50.md) — بَلْ

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Kalblerinde bir hastalık mı var bunların? Yoksa şüphe mi ettiler? Veya Allah’ın ve Rasulünün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, onlar; zalimlerin kendileridir.

### [Furkan 25:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/25:11.md) — بَلْ

بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا

Meal (IK): Fakat onlar, kıyamet saatını da yalanladılar. Biz, o saatın geleceğini yalanlayanlara öyle çılgın bir ateş hazırladık ki.

### [Furkan 25:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/25:40.md) — بَلْ

وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا

Meal (IK): Andolsun ki; onlar, bela yağmuruna tutulmuş olan kasabaya uğramışlardır. Onu görmediler mi? Hayır, onlar tekrar dirileceklerini ummazlar.

### [Furkan 25:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/25:44.md) — بَلْ

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Yoksa sen, onların çoğunun dilediklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun? Başka değil, onlar dört ayaklı hayvanlar gibidirler. Hatta daha da sapıktırlar.

### [Şuara 26:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/26:74.md) — بَلْ

قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Demişlerdi ki: Hayır. Atalarımızı böyle yapar gördük.

### [Şuara 26:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/26:166.md) — بَلْ

وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ

Meal (IK): Ve Rabbınızın sizin için yarattığı eşleri bırakıyor musunuz? Hayır, siz azmış bir kavimsiniz.

### [Neml 27:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/27:36.md) — بَلْ

فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ

Meal (IK): Süleyman’a geldiklerinde dedi ki: Bana mal ile mi yardım etmek istiyorsunuz? Halbuki Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Belki siz, hediyyenizle sevinirsiniz.

### [Neml 27:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/27:47.md) — بَلْ

قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık: O da: Uğursuzluğunuz Allah katındandır. Belki siz, imtihana çekilen bir kavimsiniz, dedi.

### [Neml 27:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/27:55.md) — بَلْ

أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

Meal (IK): Kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır siz, cahil bir kavimsiniz.

### [Neml 27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/27:60.md) — بَلْ

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ

Meal (IK): Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz nice güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah yanında başka bir ilah mı? Hayır, onlar sapıklıkta ısrar eden bir güruhtur.

### [Neml 27:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/27:61.md) — بَلْ

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yoksa, yeri yaratıklarının oturmasına elverişli kılan ve aralarında ırmaklar akıtan, yeryüzüne sabit dağlar yerleştiren ve iki denizin arasına engel koyan mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? Hayır, onların çoğu bilmezler.

### [Neml 27:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/27:66.md) — بَلِ · بَلْ

بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ

Meal (IK): Hayır, ahiret ile ilgili bilgileri de yetersizdir. Hayır, ondan şüphe etmektedirler. Hayır, ona karşı kördürler.

### [Ankebut 29:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/29:49.md) — بَلْ

بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Bilakis o, kendilerine ilim verilenlerin gönüllerinde apaçık olan ayetlerdir. Zalimlerden başkası ayetlerimizi inkar etmez.

### [Ankebut 29:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/29:63.md) — بَلْ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilten kimdir? diye sorarsan, elbette; Allah’tır diyecekler. De ki: Hamd Allah’adır. Ama onların çoğu akletmezler.

### [Rum 30:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/30:29.md) — بَلِ

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Hayır, o zulmedenler; bilgisizce kendi heveslerine uymuşlardır. Allah’ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir? Onların yardımcıları da yoktur.

### [Lokman 31:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/31:11.md) — بَلِ

هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): İşte bu, Allah’ın yaratışıdır. Gösterin bakalım bana O’ndan başkalarının ne yarattığını? Hayır, zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [Lokman 31:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/31:21.md) — بَلْ

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Onlara: Allah’ın indirdiklerine uyun, denilince: Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları yalımlı azaba çağırıyor idiyse?

### [Lokman 31:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/31:25.md) — بَلْ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Andolsun ki onlara: Gökleri ve yeri kim yarattı? diye sorsan; muhakkak: Allah, derler. De ki: Hamd Allah’a mahsustur. Hayır onların çoğu bilmezler.

### [Secde 32:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/32:3.md) — بَلْ

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ

Meal (IK): Yoksa; O, bunu kendiliğinden uydurdu mu diyorlar; Hayır, o haktır, Rabbındandır. Ve senden evvel kendilerine uyarıcı gelmemiş olan bir kavme korkunç akıbetlerini haber vermen içindir. Belki hidayeti bulurlar.

### [Secde 32:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/32:10.md) — بَلْ

وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Toprağa karışıp yok olduktan sonra mı, biz, yeniden yaratılacağız. Evet onlar; Rabblarına kavuşmayı inkar edenlerdir.

### [Sebe 34:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/34:8.md) — بَلِ

أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ

Meal (IK): Allah’a karşı yalan mı uyduruyor, yoksa kendisinde bir delilik mi vardır? Hayır, ahirete inanmayanlar azabtadırlar, uzak bir sapıklık içindedirler.

### [Sebe 34:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/34:27.md) — بَلْ

قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): De ki: O’na, haşa ortaklar olarak iliştirdiklerinizi gösterin bana. Hayır, O; Allah’tır, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Sebe 34:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/34:32.md) — بَلْ

قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ

Meal (IK): Büyüklük taslayanlar da güçsüz sayılanlara dediler ki: Size hidayet geldikten sonra biz mi sizi ondan alıkoyduk? Bilakis siz, suçlular idiniz.

### [Sebe 34:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/34:33.md) — بَلْ

وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Güçsüz sayılanlar da, büyüklük taslayanlara dediler ki: Haydi, gece ve gündüzün (işiniz) hilekarlıktı. Hani siz, bizim Allah’a küfretmemizi ve O’na eşler koşmamızı emrediyordunuz. Azabı gördüklerinde ettiklerine içleri yandı. Ve küfretmiş olanların boyunlarına demir halkalar vurduk. Yapmakta olduklarından başkasıyla mı, cezalandırılacaklardı.

### [Sebe 34:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/34:41.md) — بَلْ

قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Melekler: Tenzih ederiz Seni, bizim dostumuz onlar değil Sensin. Hayır, onlar cinnlere tapıyorlardı ve çoğu da onlara iman etmişlerdi, derler.

### [Fatır 35:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/35:40.md) — بَلْ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا

Meal (IK): De ki: Allah’tan başka taptığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Yeryüzünde ne yaratmışlardır gösterin bana. Yoksa onların ortaklığı göklerde midir? Yoksa onlara bir kitab verdik de onlar bundan bir delile mi dayanıyorlar? Hayır, o zalimler; birbirine ancak aldatıcı şeyler vaad ederler.

### [Yasin 36:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/36:19.md) — بَلْ

قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ أَئِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Uğursuzluğunuz sizinledir. Size öğüt verildi diye mi? Hayır, siz; çok aşırı giden bir kavimsiniz.

### [Saffat 37:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/37:12.md) — بَلْ

بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ

Meal (IK): Hayır, sen; şaşırıp kaldın, onlarsa alay edip duruyorlar.

### [Saffat 37:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/37:26.md) — بَلْ

بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ

Meal (IK): Hayır; onlar bugün, teslim olmuşlardır.

### [Saffat 37:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/37:29.md) — بَلْ

قَالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Onlar da derler ki: Hayır, siz zaten iman edenler olmamıştınız.

### [Saffat 37:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/37:30.md) — بَلْ

وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ

Meal (IK): Bizim, sizin üstünüzde bir hakimiyetimiz de yoktu. Aksine siz, azgınlar topluluğu oldunuz.

### [Saffat 37:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/37:37.md) — بَلْ

بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Hayır, O; hakkı getirmiş ve peygamberleri tasdik etmişti.

### [Sad 38:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/38:2.md) — بَلِ

بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ

Meal (IK): Hayır, o küfredenler boş bir gurur ve bir parçalanma içindedirler.

### [Sad 38:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/38:8.md) — بَلْ

أَؤُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ

Meal (IK): Aramızdan zikir ona mı indirilmiştir? Hayır, onlar zikrimden şüphededirler. Hayır, onlar henüz azabımı tatmamışlardı.

### [Sad 38:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/38:60.md) — بَلْ

قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ

Meal (IK): Dediler ki: Hayır, asıl siz rahat yüzü görmeyin. Bizi buraya siz sürdünüz. Ne kötü bir duraktır burası.

### [Zümer 39:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/39:29.md) — بَلْ

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah, bir misal verir: Bir adamın, huysuz ve birbirleriyle ortak birkaç efendisi var. Bir adamın da tek bir efendisi var. Bu ikisi bir olur mu hiç? Hamd; Allah’a mahsustur; ama onların çoğu bilmezler.

### [Zümer 39:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/39:49.md) — بَلْ

فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): İnsana bir sıkıntı gelince; Bize yalvarır. Sonra katımızdan ona bir nimet verdiğimizde; bu, bana bilgimden dolayı verilmiştir, der. Hayır, bu bir denemedir. Fakat çokları bilmezler.

### [Zümer 39:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/39:66.md) — بَلِ

بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Hayır, yalnız Allah’a ibadet et ve şükredenlerden ol.

### [Mü'min 40:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/40:74.md) — بَلْ

مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah’tan başka? Derler ki: Bizden uzaklaştılar, hayır zaten biz önceleri hiç bir şeye ibadet etmiyorduk. İşte Allah, kafirleri böylece saptırır.

### [Zuhruf 43:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/43:22.md) — بَلْ

بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ

Meal (IK): Hayır, dediler ki: Doğrusu biz, atalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk ve biz de onların izlerinden gitmekteyiz.

### [Zuhruf 43:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/43:29.md) — بَلْ

بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hayır. Ben, onları da, atalarını da hakkı açıklayan bir peygamber gelene kadar geçindirdim.

### [Zuhruf 43:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/43:58.md) — بَلْ

وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

Meal (IK): Ve: Bizim tanrılarımız mı, yoksa o mu daha iyidir? dediler. Sana böyle demeleri, sadece tartışmaya girişmek içindir. Hayır, onlar kavgacı bir kavimdir.

### [Duhan 44:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/44:9.md) — بَلْ

بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ

Meal (IK): Hayır, onlar şüphe içinde oynayıp dururlar.

### [Ahkaf 46:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/46:24.md) — بَلْ

فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Onu, vadilerine doğru yayılan bir bulut şeklinde görünce dediler ki: Bu; bize yağmur getirecek büyük bir buluttur. Hayır o, acelece beklediğiniz şey, bir rüzgardır ki içinde elem verici azab vardır.

### [Ahkaf 46:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/46:28.md) — بَلْ

فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Allah’ı bırakarak O’na yakınlık peyda etmek için edindikleri tanrılar kendilerine yardım etmeli değil miydi? Hayır, onlar görünmez oldular. Bu; onların yalanları ve uydurup durdukları şeydir.

### [Fetih 48:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/48:11.md) — بَلْ

سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Bedevilerden geri bırakılanlar sana diyeceklerdir ki: Mallarımız ve ailelerimiz bizi alıkoydu. Allah’tan bizim bağışlanmamızı dile. Kalblerinde olmayanı dilleriyle söylüyorlar. De ki: Allah, size bir zarar gelmesini dilerse veya bir fayda elde etmenizi isterse; O’na karşı kim engel olabilir? Hayır, Allah yaptıklarınızdan haberdar olandır.

### [Fetih 48:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/48:12.md) — بَلْ

بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا

Meal (IK): Hayır, siz; peygamberin ve mü’minlerin, ailelerine bir daha dönemeyeceklerini sanmıştınız. Bu, sizin kalblerinize güzel göründü de kötü zanda bulundunuz. Ve helake mahkum bir kavim oldunuz.

### [Fetih 48:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/48:15.md) — بَلْ

سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Siz, ganimetleri almak için gittiğinizde; geride bırakılanlar diyeceklerdir ki: Bırakın, biz de arkanıza düşelim. Onlar, Allah’ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Bize uymayacaksınız. Allah, daha önce böyle buyurmuştur. Size; hayır, bizi çekemiyorsunuz, diyeceklerdir. Hayır onlar, pek az anlayan kimselerdir.

### [Hucurat 49:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/49:17.md) — بَلِ

يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Müslüman oldukları için sana minnet ediyorlar. De ki: Müslümanlığınızla bana minnet etmeyin. Bilakis sizi imana erdirdiği için Allah, size minnet eder. Şayet sadıklardan iseniz.

### [Kaf 50:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/50:2.md) — بَلْ

بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا شَيْءٌ عَجِيبٌ

Meal (IK): Aralarından bir uyarıcının gelmesine şaştılar da o kafirler: Bu, şaşılacak bir şey, dediler.

### [Kaf 50:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/50:5.md) — بَلْ

بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ

Meal (IK): Hayır, onlar; hak kendilerine gelince onu yalanladılar. Şimdi de şaşırmış bir haldedirler.

### [Kaf 50:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/50:15.md) — بَلْ

أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ

Meal (IK): Ya Biz ilk yaratışta güçsüz mü düştük? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.

### [Zariyat 51:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/51:53.md) — بَلْ

أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ

Meal (IK): Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler? Hayır, onlar; azgın birer topluluktu.

### [Tur 52:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/52:33.md) — بَلْ

أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Yoksa; onu kendisi uydurdu mu diyorlar? Hayır, onlar iman etmezler.

### [Tur 52:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/52:36.md) — بَلْ

أَمْ خَلَقُوا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ

Meal (IK): Yoksa, gökleri ve yeri mi yarattılar? Hayır onlar, iyi bilmiyorlar.

### [Kamer 54:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/54:25.md) — بَلْ

أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ

Meal (IK): Zikir, aramızdan ona mı verilmiş? Hayır o, pek yalancı ve şımarığın biridir.

### [Kamer 54:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/54:46.md) — بَلِ

بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ

Meal (IK): Daha doğrusu onlara vaadolunan asıl saattir. O saat ne belalı, ne acıdır.

### [Vakıa 56:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/56:67.md) — بَلْ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

Meal (IK): Daha doğrusu biz mahrumlarız.

### [Mülk 67:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/67:21.md) — بَلْ

أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ

Meal (IK): Eğer O; rızkınızı tutup kesiverecek olursa, size rızık verecek kimdir? Hayır, onlar; azgınlık ve nefret içinde direnip durmaktadırlar.

### [Kalem 68:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/68:27.md) — بَلْ

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

Meal (IK): Hayır, belki de biz mahrum bırakıldık.

### [Müddessir 74:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/74:52.md) — بَلْ

بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً

Meal (IK): Hayır, onlardan her biri, önüne açılıvermiş sahifeler verilmesini ister.

### [Müddessir 74:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/74:53.md) — بَلْ

كَلَّا بَلْ لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ

Meal (IK): Hayır, doğrusu onlar, ahiretten korkmuyorlar.

### [Kıyamet 75:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/75:5.md) — بَلْ

بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ

Meal (IK): Fakat insan, önündekini yalanlamak ister de;

### [Kıyamet 75:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/75:14.md) — بَلِ

بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ

Meal (IK): Daha doğrusu insan, kendi kendinin şahididir.

### [Kıyamet 75:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/75:20.md) — بَلْ

كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ

Meal (IK): Hayır, bilakis siz, çabuk geçeni seversiniz.

### [İnfitar 82:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/82:9.md) — بَلْ

كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ

Meal (IK): Hayır; bilakis siz, dini yalan sayıyorsunuz.

### [Mutaffifun 83:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/83:14.md) — بَلْ

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Hayır; onların kazandıkları, kalblerini paslandırıp körletmiştir.

### [İnşikak 84:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/84:22.md) — بَلِ

بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ

Meal (IK): Bilakis o küfredenler, yalanlıyorlar.

### [Buruc 85:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/85:19.md) — بَلِ

بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ

Meal (IK): Doğrusu küfredenler, yalanlamadadırlar.

### [Buruc 85:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/85:21.md) — بَلْ

بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ

Meal (IK): Doğrusu o; şanlı bir Kur’an’dır.

### [Ala 87:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/87:16.md) — بَلْ

بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا

Meal (IK): Fakat siz, dünya hayatını tercih ediyorsunuz.

### [Fecr 89:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/ayet/89:17.md) — بَلْ

كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ

Meal (IK): Hayır; doğrusu siz, yetime ikram etmezsiniz.

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللام والباء
لب ، بل .
لب : سمعتُ المُنذريّ يقول : عُرض على أبي العبّاس ما سمعتُ من أبي طالب في قولهم : لَبَّيْك .
قال : قال الفَرء : معناه : إجابةً لك بعد إجابة ، ونَصْبه على المَصْدر .
وقال الأحمر : هومأخوذ من : لبَّ بالمكان ، وألَبَّ به ، إذا أقام ، وأنشد :
لَبّ بأَرْض ما تَخَطَّاها الغَتَمْ
قال : ومنه قول طُفيل :
رَدَدْنَ حُصَيْناً من عَدِيِّ ورَهْطِه
وتَيْمٌ تُلَبِّي في العُروج وتَحْلُبُ
قال : كان أصل لَبّ بك : لَبَّب بك ، فاستثقلوا ثلاث باآت ، فقلبوا إحداهن ياء ، كما قالوا : تَظنَّيْت ، من الظنّ .
أبو عُبيد ، عن الخليل : أصله من أَلْبَبْت بالمكان ، فإذا دعا الرجُل صاحِبَه ، أجابه : لَبَّيك ، أي أنا مُقيم عندك ، ثم وَكّد ذلك بلبَّيك ، أي إقامةً بعد إقامة .
وحُكي عن الخليل أنه مأخوذ من قولهم : أمٌّ لَبَّةٌ ، أي مُقيمة عاطفة .
فإن كان كذلك فمعناه : إقبالاً إليك ، ومحبة لك ؛ وأَنْشَد :
وكنتم كأُمَ لَبَّةٍ ظَعن ابنُها
إليها فما دَرَّت عليه بسَاعِدِ
قال : ويُقال : إنه مأخوذ من قولهم : دَارِي تَلُبّ دارَك ، فيكون معناه : اتّجاهي إليك وإقبالي على أمرك .
المُنذري ، عن أبي العبّاس : لَبَّيك ، من : لَبّ بالمكان ، وأَلبّ به ، أي أقام .
قال : وقال ابن الأَعرابي : اللَّبّ : الطاعة ، وأصله من الإقامة .
وقولهم : لَبَّيك ، اللَّب : واحد ، فإذا ثَنَّيت قلت في الرَّفع : لَبّان ، وفي النّصْب والخَفض : لَبَّيْن . وكان في الأصل لَبَّينِك ، أي أطعتك مَرَّتين ، ثم حُذفت النُّون للإضافة ، أي أطيعك طاعتين مُقيماً عندك إقامة بعد إقامة .
الليث : لُبّ كل شيء من الثّمار : داخله الذي يُطرح خارجه ، نحو : لُبّ الجَوز واللّوز .
ولُب الرجل : ما جُعل في قلبه من العَقل .
قال : ولُباب القمح ، ولُباب الفُسْتق .
ولُباب الإبل : خيارُها .
ولُباب الحَسَب : مَحْضُه .
واللُّباب : الخالص من كُل شيء ؛ وقال ذو الرُّمّةَ يصف فَحْلاً مِئْنَاثاً :
سِبَحْلاً أبَا شِرْخَيْن أَحْيَا بَناتِه
مَقاليتُها فهي اللُّبابُ الحَبائسُ
وقال أبو الحسن في الفالوذج : لُبابُ القَمْح بلُباب النَّحْل .
الليث : اللَّبَابة ، مَصدر اللَّبِيب ، وقد لَبُبْتُ .
ورجُلٌ مَلْبوبٌ ، إذا وُصف باللَّبابة ؛ وقال حَسّان :
وجاريةٍ مَلْبُوبة ومُنَجَّسٍ
وطارقةٍ في طَرْقِها لم تُشَدِّدِ
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) إنّ الله مَنع مِنّي بَني مُدْلج لصلتهم الرَّحِم وطَعْنهم في أَلباب الإبل .
ورُوي : في لَبّات الإبل .
قال أبو عُبيد : من رواه في أَلْباب الإبل فله مَعْنيان :
أحدهما : أن يكون أراد : جَمْع اللُّب ، ولُبّ كل شيء : خالصه ، كأنه أراد : خالص إبلهم وكرائمها .
والمعنى الثاني : أنه أراد جمع اللّبَب وهو مواضع المَنْحر من كُلّ شيء .
ونَرى أن لَبَب الفرس سُمِّي به ، ولهذا قيل : لَبَّبْت فلاناً ، إذا جمعت ثيابَه عند صَدره ونَحره ثم جَرَرْته .
وإن كان المحفوظ اللّبّات فهي جمع اللّبّة ، وهي موضع النَّحر .
قال : واللّبَب من الرَّمل : ما كان قريباً من حَبْل الرّمْل .
وفي الحديث أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) صلّى في ثوب واحد مُتَلَبِّباً به ، أي تحزّم بثوبه عند صَدْره .
وكُل من جَمع ثوبه متحزّماً ، فقد تلبَّب به ؛ وقال أبو ذؤيب :
وتَمِيمةٍ من قانص مُتلبِّب
في كَفّه جَشْءٌ أَجَشٌّ وأَقْطَعُ
ومن هذا قيل للذي لَبِس السِّلاح وتَشَمَّر للقتال : مُتَلَبِّب ؛ ومنه قول المُنَتَخِّل :
واسْتلأمُوا وتلبَّبُوا
إنّ التلبُّب للمُغِيرْ
ويُقال : أخذ فلانٌ بِتَلْبيب فلانٍ ، إِذا جَمع عليه ثوبَه الذي هو لابسُه عند صَدْره وقَبض عليه يَجُرّه .
الليث : الصَّريخُ إِذا أَنذر القومَ واستصرخَ : لبَّب ، وذلك أن يَجعل كنانَته وقوسَه في عُنقه ثم يَقْبض على تَلْبِيب نَفْسه ؛ وأَنْشد :
إنّا إِذا الدَّاعي اعْتَزى ولَبَّبَا
ويقال : تَلْبيبه : تردُّده .
أبو عُبيد : اللّبْلَبة : الشَّفقة على الإنسان ؛ وقال الكُميت :
ومنَّا إذا حَزَبَتْك الأُمور
عليك المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ
اللّيث : اللّبْلبة : فعل الشاة بولدها إذا لَحَسَتْه بشَفَتَيْها .
واللَّبْلاب : بَقْلة معروفة يُتداوى بها .
قال : ويقالُ : فلانُ في بالٍ رَخِيّ ولَبَبٍ ، أي في سَعة وخِصْب وأَمْن .
وحكى يُونس : تقول العرب للرَّجُل تَعطف عليه : لَبَابِ لَبَاب ، مثل حَذَامِ ، وقَطام .
ويُقال للماء الكثير يَحمل منه المِفْتَح ما يَسَعه فَيضيق صُنْبوره عنه من كثرته فَيَستدير الماء عند فمه ويصير كأنه بُلْبُل آنِيةٍ : لَوْلَب .
قلت : لا أدري أعربي أم معرَّب ، غير أن أهل العِراق أُولعوا باستعماله .
عمرو ، عن أبيه : اللَّبْلَبة : التَّفرُّق .
بل : أبو عُبيد ، عن الكسائي : بَللْتُ من مرضي ، وأَبللت : بَرَأْت .
وبَلِلْت بفلانٍ بَلَلاً ، إذا مُنيت به وعلِقْته ؛ عنهما .
وبلْلتُ به ، أي ظَفرت به . قاله شَمِر وابن الأعرابيّ .
الأصمعيّ : بَلِلْت أَبَلّ : ظَفِرت به .
ويقال : بَلّك الله بابْنٍ ، أي رَزقَك الله ابْناً .
عمرو ، عن أبيه : بَلّ يَبِلّ ، ويَبَلّ ، إذا لزم إنساناً ودام على صُحْبته ؛ ومنه قولُ ابن أحمر :
فَبَلِّي إن بَلِلْتِ بأَرْيَحِيَ
من الفِتْيَان لا يَمْشي بَطِيئاً
شَمر : من أمثالهم : ما بلِلْتُ من فلانٍ بأَفْوقَ ناصِل ، أي ما ظفَرتُ بسَهم انكسر فوقه وسقط نَصْلُه .
يُضرب مثَلاً للرَّجل المُجزىء الكافي ، أي ظَفِرتُ برَجُلٍ كامِل غير مُضيع ولا ناقِص .
الأصمعي : يُقال لا تَبُلّك عندي بالّة وبَلاَلِ ، أي لا يُصيبك منّي خَيرٌ ولا أنْفعك ولاأَصْدُقك .
ويقال : لا تُبَلّ عِنْدي لفلانٍ بالّة وبَلاَلٍ ، مصروف عن بالّة ، أي نَدًى وخَيْر ؛ ومنه قول الشاعر :
فلا وأَبيك يابن أبي عَقِيل
تَبُلَّك بعدها فينا بَلاَلِ
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( بُلُّوا أرْحَامكم ولو بالسَّلام ) .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو وغيره : بَلَلتُ رَحمي أبُلّها بَلاًّ وبِلاَلاً ، إذا وصَلْتها ونَدَّيتها ؛ وقال الأعشى :
إمّا لطالب نِعْمةٍ تَمَّمْتها
ووصالِ رَحْمٍ قد بَرَدْت بِلاَلَها
قال : والبَلِيل : الرّيح الباردة مع نَدًى .
أبو عمرو : البَلِيلة : الرِّيح المُمْغِرة ، وهي التي تَمْزُجها المَغْرة ، وهي المَطْرةُ الضَّعِيفة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : البُلْبُلة : المَشْجرة ، وهي الهَوْدج للحرائِر .
قال : والبُلْبُل : العَنْدليب .
أبو عُبيد ، عن الكسائي : انصرف القومُ بِبَلَلتهم ، أي بحالٍ صالحةٍ وخَيْر .
ومنه : بِلاَل الرَّحم .
وبَلَلْتُه : أَعطيته .
أبو عُبَيد : المُبِلُّ : الذي يُعييك أن يُتابعك على ما تُريده ؛ وأنشد :
أَبَلّ فما يَزداد إلاّ حَماقةً
ونوْكاً وإنت كانت كثيراً مَخارِجه
قال : وقال الأصمعيُّ : الأبلّ : الرجل الشَّديد الْخُصومة .
شَمر ، عن ابن الأعرابي : الأبَلُّ : الرَّجُل المَطُول الذي يَمنع بالحَلِف ما عنده من حُقوق الناس ؛ وأَقرأَنا للمَرّار بن سعيد الأسدي :
ذَكَرْنا الدُّيونَ فجَادَلْتنا
جِدالَك في الدَّين بَلاًّ حَلُوفَا
الأصمعي : أَبَلّ ، إذا امْتَنَع وغَلب .
قال : وإذا كان الرَّجُل حَلاَّفاً قيل : أبَلّ ؛ وقال الشاعر :
أَلا تَتَّقُون الله يا آل عامِرٍ
وهل يَتَّقِي الله الأَبَلُّ المُصَمِّمُ
ويقال : ما في سقائه بِلاَل ، أي ماء .
وما في الرّكيَّة بِلاَل .
ويقال : اطْوِ السِّقاء على بُلُلَته ، أي اطْوه وهو نَديّ قبل أن يتكَسَّر .
ويقال : ألم أَطوك على بُلُلَتك وبَلّتك ، أي على ما فيك من عَيب كما يُطْوى السِّقاء على عَيْبه ؛ وأَنْشَدَ :
وأَلْبس المرءَ أَسْتَبْقي بلُولَته
طَيَّ الرِّداء على أَثنائه الخَرِقِ
قال : وتميم تقول : البلُولة ، من بِلّة الثَّرى .
وأسد تقول : البَلَلَة .
اللَّيْثُ : البَلَل ، والبِلّة ، الدُّون .
وبِلّةُ اللّسان : وقوعه على مواضع الحُروف واستمرارُه على المنْطق ؛ تقول : ما أَحْسن بِلّة لسانه وما يَقَع لسانه إلاّ على بِلَّته .
الأصمعي : ذَهبت بُلّة الأَوابل ، إذا ما ذهب ابتلالُ الرُّطْب ؛ وأَنشد :
حتى إذا أهْرَأْنَ بالأَصائل
وفارقَتْها بُلّةُ الأَوَابِلِ
سلمة ، عن الفراء : البُلّة : بقيّة الكَلأ .
والبَلّة : الغِنَى بعد الفَقر .
والبِلّة : العافِية .
الليث وغيره : بَلّ فلانٌ من مَرضه ، وأَبَلّ ، واسْتَبَلّ ، إذا برأ .
ويقال للإِنسان إذا حَسُنت حالُه بعد الهُزال : قد ابْتَلّ ، وتَبَلّل .
والبُلبلة : ضَرب من الكِيزان في جَنبه بُلْبل يَنصبّ منه الماء .
قال : والبَلْبلة : وسواس الهُموم في الصَّدر .
وهو : البَلْبال ، وجمعه : البَلابل .
ابن الأعرابي : بَلْبل متاعَه ، إذا فَرّقه وبَدَّده .
قال : والمُبَلِّل : الطاوُوس الصَّرّاخ .
قال : والبُلبُل : الكُعَيْت .
سلمة ، عن الفراء : البَلْبلة : تَفريق الآراء .
أبو الهيثم : قال لي أبو ليلى الأعرابيّ : أنت قُلْقل بُلْبُل ، أي أنت ظريف خَفِيف .
ويُقال : بلَّت مَطِيّتُه على وَجْهها ، إذا هَمَتْ ضالّة ؛ وقال كُثيِّر :
فَليْت قَلُوصي عند عَزّةَ قُيِّدَت
بحَبْلٍ ضَعِيفٍ غُرَّ منها فضَلَّت
فأَصبح في القوم المُقيمين رَحْلُها
وكان لها باغٍ سوايَ فَبَلَّت
عن النَّضر : البَذْر والبُلَل ، واحد .
يقال : بَلّوا الأرض ، إذا بذروها بالبُلَل .
ابنُ السِّكيت : له أَليل وبَليل ، وهو الأنِين مع الصَّوت ؛ وقال المَرّار :
إذا مِلْنا على الأكوار أَلْقَت
بأَلْحَتها لأجْرُنها بَلِيلُ
أراد : إذا مِلْنا عنها نازلين إلى الأرض مدّت جُرُنَها على الأرض من التَّعب .
ابن السِّكيت : البَلّ ، مصدر : بَلَلت الشيء أَبُلّه .
والبِلّ : المُبَاح .
وقال عبّاس بن عبد المطلب في زَمْزم : لَسْت أُحلها لمُغتسل وهي لشراب حِلٌّ وبِلّ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي ، عن مَعمر : بِلٌّ ، هو مُباح ، بلغة حِمْير .
قال : ويقال : بِلّ : شِفاء ، من قولهم : بَلّ فلان من مرضه ، وأبلّ ، إذا برأ .
ابن السِّكيت ، وأبو عُبيد : لا يكون بِل إِتباع ل ( حِلّ ) لمكان الواو . (
أبو عبيد ، عن الكسائي : رَجُلٌ أَبلّ ، وامرأة بَلاّء : وهو الذي لا يُدْرك ما عنده من اللُّؤْم .
ورَجُلٌ بُلاَبِلٌ : خَفِيفُ اليَدين لا يَخفى عليه شيء .
أبو تراب ، عن زائدة : ما فيه بُلالة ولا عُلالة ، أي ما فيه بَقِيَّة .
الليث : البَلْبَلة : بَلْبلة الألسُن .
وقيل : سُمّيت أرض بابِل : بابِل ، لأن الله تعالى حين أراد أن يُخالف بين أَلسنة بني آدم بَعث رِيحاً فحشرتهم من كل أفق إلى بابل ، فبلبل الله بها ألسنتهم ، ثم فرَّقتْهم تلك الريحُ في البلاد .
أبو زيد : البَلّة والفَتْلة : نَوْرةُ بَرَمة السَّمُر .
قال : وأول ما يخرج البَرَمة ، ثم أول ما يخرج من بَدْو الحُبْلة كُعْبورٌ نحو بَدْو البُسْرة ، فتيكَ البَرَمة ، ثم يَنْبت فيها زَغَب بِيضٌ ، هو نَوْرتها ، فإذا أَخرجت تِيكَ سُمِّيت البَلّة والفَتْلة ، فإذا سقطن عن طَرف العُود الذي يَنْبُتن فيه نَبَتت فيه الخُلْبة في طَرف عُودهن وسَقطن .
والخُلْبة : وعاءُ الْحَب ، كأنها وعاء الباقلاَّء . ولا تكون الخُلْبة إلا للسّلَم والسَّمُر ، وفيها الحبّ ، وهنّ عِراض كأنهن نِصال ثمر الطلح ، فإن وعاء ثمرته للغُلْف ، وهي سنفة عِرَاض .

##### Türkçe

لام ve باء بابı
**لب** , **بل** .

**لب** : المُنذريّ’yi şöyle derken işittim: “Onların: **لَبَّيْك** sözleri hakkında Ebû Tâlib’den işittiğim şey, Ebû’l-ʿAbbâs’a arz olundu.”
Dedi ki: el-Ferrâ dedi ki: “Mânâsı: ‘Senin için bir icabetten sonra icabet olarak’; onun nasbı da masdar üzerinedir.”
Ve el-Ahmer dedi ki: “O, ‘**لبَّ بالمكان**’ ve ‘**أَلَبَّ به**’den alınmıştır; ikamet ettiğinde (böyledir).” Ve şu beyti okudu:
**لَبّ بأَرْض ما تَخَطَّاها الغَتَمْ**
Dedi ki: “Bundan, Ṭufeyl’in sözü de vardır:
**رَدَدْنَ حُصَيْناً من عَدِيِّ ورَهْطِه
وتَيْمٌ تُلَبِّي في العُروج وتَحْلُبُ**”
Dedi ki: “**لَبّ بك**’in aslı **لَبَّب بك** idi; üç باء’ı ağır buldular da onlardan birini ياء’a çevirdiler; nitekim: **تَظنَّيْت** dediler, **الظنّ**’dan.”
Ebû ʿUbeyd, el-Halîl’den: “Aslı **أَلْبَبْت بالمكان**’dandır. Adam arkadaşını çağırdığında, ona **لَبَّيك** diye cevap verir; yani: ‘Ben senin yanında ikamet ediciyim.’ Sonra bunu **لبَّيك** ile te’kîd etti; yani: ‘bir ikametten sonra ikamet’.”
Ve el-Halîl’den, onun şu sözlerinden alınmış olduğu hikâye edildi: **أمٌّ لَبَّةٌ**; yani: ikamet eden, şefkatli.
Eğer böyle ise mânâsı: “Sana yöneliş olarak ve sana sevgi olarak”; ve şu beyti okudu:
**وكنتم كأُمَ لَبَّةٍ ظَعن ابنُها
إليها فما دَرَّت عليه بسَاعِدِ**
Dedi ki: “Ve denilir ki o, onların şu sözünden alınmıştır: **دَارِي تَلُبّ دارَك**; böylece mânâsı: ‘Sana yönelişim ve işine yönelişim’ olur.”
المُنذري, Ebû’l-ʿAbbâs’tan: **لَبَّيك** , **لَبّ بالمكان** ve **أَلبّ به**’dendir; yani ikamet etti.
Dedi ki: Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **اللَّبّ**: itaat; aslı ikamettendir.
Onların: **لَبَّيك** sözünde, **اللَّبّ** birdir; onu ikilediğinde ref‘te: **لَبّان** dersin; nasb ve cerde: **لَبَّيْن**. Asılda **لَبَّينِك** idi; yani “sana iki kere itaat ettim”; sonra izâfet için نون düşürüldü; yani “sana iki itaat ederim; senin yanında ikamet ederek, bir ikametten sonra ikamet.”

el-Leys: Her şeyin meyvelerden **لُبّ**’u: dışı atılan iç kısmıdır; meselâ: **لُبّ الجَوز** ve **اللّوز**’un **لُبّ**’u.
Ve adamın **لُبّ**’u: kalbine akıldan konulan şeydir.
Dedi ki: **لُباب القمح** ve **لُباب الفُسْتق**.
Ve develerin **لُباب**’ı: onların seçkinleridir.
Ve **لُباب الحَسَب**: onun safıdır.
Ve **اللُّباب**: her şeyin hâlisi; ve Zû’r-Rumme, dişileri dölleyen bir aygırı vasfederken dedi ki:
**سِبَحْلاً أبَا شِرْخَيْن أَحْيَا بَناتِه
مَقاليتُها فهي اللُّبابُ الحَبائسُ**
Ve Ebû’l-Hasen, fâlûzec hakkında dedi ki: “**لُبابُ القَمْح** , **لُباب النَّحْل** ile (olur).”

el-Leys: **اللَّبَابة** , **اللَّبِيب**’in masdarıdır; ve ben **لَبُبْتُ**.
Ve **رَجُلٌ مَلْبوبٌ**: **اللَّبابة** ile vasfedildiğinde; ve Hassân dedi ki:
**وجاريةٍ مَلْبُوبة ومُنَجَّسٍ
وطارقةٍ في طَرْقِها لم تُشَدِّدِ**
Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: “Şüphesiz Allah, akrabalığı gözetmeleri ve develerin **أَلباب**’ına ta‘n etmeleri sebebiyle benden Benî Mudlic’i men etti.”
Ve rivayet edildi: “develerin **لَبّات**’ında.”
Ebû ʿUbeyd dedi ki: Onu develerin **أَلباب**’ında diye rivayet eden için iki mânâ vardır:
Birincisi: **اللُّب**’un cem‘ini kastetmiş olmasıdır; her şeyin **لُبّ**’u: onun hâlisidir; sanki onların develerinin hâlisini ve kıymetlilerini kastetmiştir.
İkinci mânâ: **اللّبَب**’in cem‘ini kastetmiştir; o da her şeyin boğazlama yerlerinin mevzileridir.
Ve biz, atın **لَبَب**’inin bununla adlandırıldığını görüyoruz; bunun için: **لَبَّبْت فلاناً** denildi; yani elbiselerini göğsü ve boğazı yanında topladın, sonra onu çektin.
Eğer muhafaza edilen **اللّبّات** ise, o **اللّبّة**’nin cem‘idir; o da boğaz yeridir.
Dedi ki: Kumdan **اللّبَب**: kumun ipine yakın olan şeydir.
Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) tek bir elbiseyle, onunla **مُتَلَبِّباً** olarak namaz kıldığı (vardır); yani elbisesiyle göğsü yanında kuşandı.
Ve elbisesini kuşanarak toplayan herkes, onunla **تلبَّب** etmiş olur; Ebû Züeyb dedi ki:
**وتَمِيمةٍ من قانص مُتلبِّب
في كَفّه جَشْءٌ أَجَشٌّ وأَقْطَعُ**
Bundan dolayı, silah giyen ve savaş için sıvanan kimseye **مُتَلَبِّب** denildi; ve bundan, el-Münteḫil’in sözü:
**واسْتلأمُوا وتلبَّبُوا
إنّ التلبُّب للمُغِيرْ**
Ve denilir: Falan, falanın **بِتَلْبيب**’ini aldı; yani giydiği elbiseyi onun göğsü yanında üzerine topladı ve onu tutup çekti.
el-Leys: **الصَّريخُ** kavmi uyardığında ve yardım çığlığı attığında: **لبَّب**; bu, sadağını ve yayını boynuna koyması, sonra kendi **تَلْبِيب**’ini tutmasıdır; ve şu beyti okudu:
**إنّا إِذا الدَّاعي اعْتَزى ولَبَّبَا**
Ve denilir: onun **تَلْبيبه**’i: onun gidip gelmesidir.
Ebû ʿUbeyd: **اللّبْلَبة**: insana şefkattir; ve el-Kumeyt dedi ki:
**ومنَّا إذا حَزَبَتْك الأُمور
عليك المُلَبْلِبُ والمُشْبِلُ**
el-Leys: **اللّبْلبة**: koyunun yavrusuna, onu dudaklarıyla yaladığında yaptığı fiildir.
Ve **اللَّبْلاب**: onunla tedavi olunan, bilinen bir ottur.
Dedi ki: Ve denilir: “Falan, gevşek bir hâl ve **لَبَب** içindedir”; yani genişlikte, bollukta ve emniyettedir.
Yûnus nakletti: Araplar, kendisine şefkat edilen adama: **لَبَابِ لَبَاب** der; **حَذَامِ** ve **قَطام** gibi.
Ve çok su için denilir: ondan **المِفْتَح** taşıyabildiğini taşır; sonra çokluğundan dolayı onun musluğu ona dar gelir; su ağzı yanında yuvarlanır ve sanki bir kabın bülbülü gibi olur: **لَوْلَب**.
Dedim ki: Arapça mı yoksa muʿarreb mi bilmem; ancak Irak ehli onu kullanmaya düşkün oldular.
ʿAmr, babasından: **اللَّبْلَبة**: dağılmadır.

**بل** : Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: **بَللْتُ** hastalığımdan ve **أَبللت**: iyileştim.
Ve **بَلِلْت بفلانٍ بَلَلاً**: ona uğradığında ve ona takılıp kaldığında; ikisinden (rivayetle).
Ve **بلْلتُ به**: yani ona eriştim. Bunu Şemir ve İbnü’l-Aʿrâbî söyledi.
el-Asmaʿî: **بَلِلْت أَبَلّ**: ona eriştim.
Ve denilir: “Allah seni bir oğulla **بَلّك** etsin”; yani Allah sana bir oğul rızık versin.
ʿAmr, babasından: **بَلّ يَبِلّ** ve **يَبَلّ**: bir insana yapıştığında ve onunla arkadaşlığa devam ettiğinde; ve bundan İbn Aḥmer’in sözü:
**فَبَلِّي إن بَلِلْتِ بأَرْيَحِيَ
من الفِتْيَان لا يَمْشي بَطِيئاً**
Şemir: Onların mesellerindendir: “Ben falandan **بأَفْوقَ ناصِل** ile **بلِلْتُ** olmadım”; yani üst tarafı kırılmış ve ucu düşmüş bir okla bile erişmedim.
Kâfi, yeterli adama mesel olarak vurulur; yani eksik bırakmayan ve noksan olmayan tam bir adama eriştim.
el-Asmaʿî: Denilir: “Bende sana **بالّة** ve **بَلاَلِ** ile **تَبُلّك** yoktur”; yani benden sana hayır isabet etmez; ne fayda veririm ne de sana doğru davranırım.
Ve denilir: “Bende falan için **بالّة** ve **بَلاَلٍ** ile **تُبَلّ** yoktur”; **بالّة**’den çevrilmiştir; yani çiy ve hayır; ve bundan şairin sözü:
**فلا وأَبيك يابن أبي عَقِيل
تَبُلَّك بعدها فينا بَلاَلِ**
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: “**بُلُّوا** رحمelerinizi, selâm ile bile olsa.”
Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr ve başkasından: **بَلَلتُ** رحمimi, onu **بَلاًّ** ve **بِلاَلاً** ile **أَبُلّها**; onu sıla yaptığımda ve onu ıslattığımda; ve el-Aʿşâ dedi ki:
**إمّا لطالب نِعْمةٍ تَمَّمْتها
ووصالِ رَحْمٍ قد بَرَدْت بِلاَلَها**
Dedi ki: **البَلِيل**: çiy ile birlikte soğuk rüzgârdır.
Ebû ʿAmr: **البَلِيلة**: **الرِّيح المُمْغِرة**’dir; o, **المَغْرة**’nin onu karıştırdığı şeydir; o da zayıf yağmurdur.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **البُلْبُلة**: **المَشْجرة**’dir; o da hür kadınlar için **الهَوْدج**’dur.
Dedi ki: Ve **البُلْبُل**: **العَنْدليب**’dir.
Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: Kavim, **بِبَلَلتهم** ile döndü; yani iyi bir hâl ve hayır ile.
Ve bundan: **بِلاَل الرَّحم**.
Ve **بَلَلْتُه**: ona verdim.
Ebû ʿUbeyd: **المُبِلُّ**: seni, istediğin şeye uymakta yoran kimsedir; ve şu beyti okudu:
**أَبَلّ فما يَزداد إلاّ حَماقةً
ونوْكاً وإنت كانت كثيراً مَخارِجه**
Dedi ki: el-Asmaʿî dedi ki: **الأبلّ**: şiddetli husumet sahibi adamdır.
Şemir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الأبَلُّ**: uzun boylu adamdır; yeminle, insanların haklarından yanında olanı men eder; ve bize el-Merrâr b. Saʿîd el-Esedî’nin şu beytini okuttu:
**ذَكَرْنا الدُّيونَ فجَادَلْتنا
جِدالَك في الدَّين بَلاًّ حَلُوفَا**
el-Asmaʿî: **أَبَلّ**: kaçındığında ve galip geldiğinde (denir).
Dedi ki: Adam çok yemin edici olursa: **أبَلّ** denir; ve şair dedi ki:
**أَلا تَتَّقُون الله يا آل عامِرٍ
وهل يَتَّقِي الله الأَبَلُّ المُصَمِّمُ**
Ve denilir: “Onun kırbasında **بِلاَل** yoktur”; yani su.
Ve kuyuda **بِلاَل** yoktur.
Ve denilir: “Kırbayı **بُلُلَته** üzerine katla”; yani kırılmadan önce, o nemli iken katla.
Ve denilir: “Seni **بُلُلَتك** ve **بَلّتك** üzere katlamadım mı?”; yani kırbanın ayıbı üzerine katlanması gibi, sende olan ayıp üzere (katladım); ve şu beyti okudu:
**وأَلْبس المرءَ أَسْتَبْقي بلُولَته
طَيَّ الرِّداء على أَثنائه الخَرِقِ**
Dedi ki: Temîm, toprağın neminden: **البلُولة** der.
Esed: **البَلَلَة** der.
el-Leys: **البَلَل** ve **البِلّة**: aşağı (olan).
Ve dilin **بِلّة**’si: harflerin yerlerine düşmesi ve konuşma üzerinde devam etmesidir; dersin ki: “Dilin **بِلّة**’si ne güzeldir!” ve dili ancak kendi **بِلَّته**’si üzerine düşer.
el-Asmaʿî: “Develerin **بُلّة**’si gitti” (denir); yani yaşın ıslanması gittiğinde; ve şu beyti okudu:
**حتى إذا أهْرَأْنَ بالأَصائل
وفارقَتْها بُلّةُ الأَوَابِلِ**
Seleme, el-Ferrâ’dan: **البُلّة**: otun kalıntısıdır.
Ve **البَلّة**: fakirlikten sonra zenginliktir.
Ve **البِلّة**: afiyettir.
el-Leys ve başkası: Falan hastalığından **بَلّ** oldu, **أَبَلّ** oldu, **اسْتَبَلّ** oldu; yani iyileşti.
Ve insana, zayıflıktan sonra hâli güzelleştiğinde: “**ابْتَلّ** oldu ve **تَبَلّل** oldu” denilir.
Ve **البُلبلة**: yan tarafında **بُلْبل** bulunan, ondan su dökülen testilerden bir türdür.
Dedi ki: Ve **البَلْبلة**: göğüste gamların vesvesesidir.
Ve o: **البَلْبال**’dır; cem‘i: **البَلابل**.
İbnü’l-Aʿrâbî: **بَلْبل** eşyasını; yani onu ayırdı ve dağıttı.
Dedi ki: Ve **المُبَلِّل**: çığlık atan tavustur.
Dedi ki: Ve **البُلبُل**: **الكُعَيْت**’tir.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **البَلْبلة**: görüşleri dağıtmaktır.
Ebû’l-Heysem: Ebû Leylâ el-Aʿrâbî bana dedi ki: “Sen **قُلْقل بُلْبُل**’sün”; yani sen zarif, hafifsin.
Ve denilir: Onun biniti yüzü üzere **بلَّت**; yani kaybolmuş olarak şaşırdı; ve Kuseyyir dedi ki:
**فَليْت قَلُوصي عند عَزّةَ قُيِّدَت
بحَبْلٍ ضَعِيفٍ غُرَّ منها فضَلَّت
فأَصبح في القوم المُقيمين رَحْلُها
وكان لها باغٍ سوايَ فَبَلَّت**
en-Naḍr’dan: **البَذْر** ve **البُلَل** birdir.
Denilir: “Yeri **بَلّوا**”; yani onu **بُلَل** ile tohumladılar.
İbnü’s-Sikkît: Onun **أَليل**’i ve **بَليل**’i vardır; o, sesle birlikte inlemedir; ve el-Merrâr dedi ki:
**إذا مِلْنا على الأكوار أَلْقَت
بأَلْحَتها لأجْرُنها بَلِيلُ**
Şunu kastetti: Ondan, yere inerek saptığımızda, yorgunluktan dolayı çenesini yere uzattı.
İbnü’s-Sikkît: **البَلّ**: “Şeyi **بَلَلت**”in masdarıdır; onu **أَبُلّه**.
Ve **البِلّ**: mubah olandır.
Ve ʿAbbâs b. ʿAbdülmuttalib, Zemzem hakkında dedi ki: “Onu yıkanana helâl kılmam; o, içene **حِلٌّ** ve **بِلٌّ**’dür.”
Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den, Maʿmer’den: **بِلٌّ**: mubahtır; Himyer lügatinde.
Dedi ki: Ve denilir: **بِلّ**: şifadır; onların “Falan hastalığından **بَلّ** oldu ve **أبلّ** oldu” sözünden; yani iyileşti.
İbnü’s-Sikkît ve Ebû ʿUbeyd: **بِل** , **حِلّ**’e tâbi‘ olmaz; واو sebebiyle. (
Ebû ʿUbeyd, el-Kisâî’den: **رَجُلٌ أَبلّ** ve **امرأة بَلاّء**: o, yanında olan lü’mlüğü idrak edilmeyen kimsedir.
Ve **رَجُلٌ بُلاَبِلٌ**: elleri hafif olan, kendisinden hiçbir şey gizli kalmayan.
Ebû Turâb, Zâide’den: “Onda **بُلالة** yoktur ve **عُلالة** yoktur”; yani onda kalıntı yoktur.
el-Leys: **البَلْبَلة**: dillerin **بَلْبَلة**’sidir.
Ve denildi: Bâbil toprağına **بابِل** adı verildi; çünkü Allah Teâlâ, Âdemoğullarının dilleri arasında ihtilâf kılmak isteyince bir rüzgâr gönderdi; onları her ufuktan Bâbil’e topladı; Allah onunla onların dillerini **بلبل** etti; sonra o rüzgâr onları beldelere dağıttı.
Ebû Zeyd: **البَلّة** ve **الفَتْلة**: semur ağacının **بَرَمة**’sinin çiçeğidir.
Dedi ki: Önce **البَرَمة** çıkar; sonra **بَدْو الحُبْلة**’den ilk çıkan, **بَدْو البُسْرة** gibi bir **كُعْبور**’dur; işte o **البَرَمة**’dir. Sonra onda beyaz tüyler biter; o, onun çiçeğidir. O (tüyleri) çıkardığında, o ikisine **البَلّة** ve **الفَتْلة** adı verilir. Sonra, üzerinde bittikleri dalın ucundan düştüklerinde, onların dalının ucunda **الخُلْبة** biter ve düşerler.
Ve **الخُلْبة**: tanenin kabıdır; sanki baklanın kabı gibidir. **الخُلْبة** ancak **السّلَم** ve **السَّمُر** içindir; içinde tane vardır; onlar geniştir; sanki **الطلح** meyvesinin uçları gibidir. Çünkü onun meyvesinin kabı **الغُلْف** içindir; o da geniş bir **سنفة**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء وما بعدها في الذي يقال له المضاعف)
(بتّ) الباء والتاء لـه وجهان وأصلان: أحدهما القطع، والآخر ضربٌ من اللباس. فأما الأوّل فقالوا: البتّ القطع المستأصِل، يقال بَتَتُّ الحبلَ وأَبْتَتُّ. ويقال أعطيتُه هذه القَطيعةَ بَتّاً بَتْلاً. "والبتَّةَ" اشتقاقُه من القَطْع، غير أنّه مستعملٌ في كل أمرٍ يُمضَى ولا يُرجَع فيه. ويقال انقطع فلانٌ عن فلان فانبتَّ وانقبض. قال:
فَحَلَّ في جُشَمٍ وانبتَّ مُنْقَبِضاً *** بحبلهِ مِنْ ذُرَى الغُرِّ الغَطَاريفِ([1])
قال الخليل: أبَتَّ فلانٌ طلاقَ فُلانةَ، أي طلاقاً باتّا. قال الكسائي: كلام العرب أبْتَتُّ عليه القضاء بالألف، وأهل الحجاز يقولون: بَتَتُّ، وأنا أَبُتُّ. وضَرَبَ يَدَه فأبَتَّها وَبتَّها، أي قطعها. وكلُّ شيءٍ أنفَذْتَه وأمْضَيتَه فقد بتَتَّهُ. قال الخليل وغيره: رجل أحمقُ باتٌّ شديد الحُمْق، وسكرانُ باتٌّ أي منقطعٌ عن العمل، وسكران ما يَبُتُّ، أي ما يقطَعُ أمْراً([2]). قال أبو حاتم: البعير [الباتّ] الذي لا يتحرّك من الإعياء فيموت. وفي الحديث: "إنّ المُنْبَتَّ لا أرضاً قَطَعَ ولا ظَهْراً أَبْقَى" هو الذي أتعَبَ دابّتَه حتّى عطِب ظَهرُه فبقي مُنقَطعاً به. قال التميمي: "هذا بَعيرٌ مُبْدَعٌ وأَخاف أنْ أحمِلَ عليه فأبُتَّه" أي أقطعه. ومُبْدَعٌ: مُثْقَلٌ، ومنه قولـه([3]): "إنّي أُبْدِعَ بي". قال النّضر: البعير الباتّ المهزول الذي لا يقدر على التحرُّك. والزاد يقال لـه بَتاتٌ، من هذا؛ لأنه أمارة الفِراق. قال الخليل: يقال بَتَّتَهُ أهلُه أي زوَّدُوه. قال:
أبُو خَمْسٍ يُطِفْنَ به جميعاً *** غدا مِنهنَّ ليس بذِي بَتَاتِ
قال أبو عُبيد: وفي الحديث: "لا يُؤخذ عُشْر البَتات" يريد المتاع، أي ليس عليه زكاةٌ. قال العامِريّ: البَتات الجِهاز من الطّعام والشَّراب، وقد تَبَتَّتَ الرّجلُ للخُروج، أي تجهَّز.
قال العامريّ: يقال حجَّ فلانٌ حجّاً بَتّاً أي فَرْداً، وكذلك الفردُ من كلِّ شيء. قال: ورجلٌ بتٌّ، أي فرد؛ وقميص بَتٌّ أَي فَرْد ليس على صاحبه غيرُه. قال:
* يا رُبَّ بَيضاءَ عليها بَتُّ *
قال ابن الأعرابيّ: أعطيته كذا فبَتّتَ به، أيْ انفرد به.
ومما شذّ عن الباب قوُلهم: طَحَن بالرَّحَى بَتّاً إذا ذهب بيده عن يساره، وشَزْراً إذا ذهب به عن يمينه.
(بثّ) الباء والثاء أصلٌ واحد، وهو تفريق الشيء وإظهاره؛ يقال بثُّوا الخيلَ في الغارة. وبثّ الصيّاد كلابَه على الصّيد. قال النابغة:
فبَثَّهُنَّ عليه واسْتَمَرّ بِهِ *** صُمْعُ الكُعُوبِ بريئاتٌ من الحَرَدِ([4])والله تعالى خَلقَ الخلْقَ وبثَّهمْ في الأرض لمعاشهم. وإذا بُسِط المتاعُ بنَواحِي البيت والدّار فهو مَبثُوث. وفي القرآن: ﴿وَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ﴾ [الغاشية 16] أي كثيرة متفرّقة. قال ابن الأعرابيّ: تَمْرٌ بَثٌّ، أي متفرِّق لم يجمعه كَنْزٌ([5]). قال: وبثَثْتُ الطَّعامَ والتمرَ إذا  قَلّبْتهُ* وألقيتَ بعضَه على بعض، وبثثْتُ الحديثَ أي نشَرْتُه. وأما البثُّ من الحزْن فمِنْ ذلك أيضاً، لأنه شيءٌ يُشتَكَى ويُبَثّ ويُظهَر. قال الله تعالى في قصّة مَن قال: ﴿إنَّما أَشْكُو بَثِّي وَحُزْني إلى اللهِ﴾ [يوسف 86]. قال أبو زيد: يقال أبَثَّ فلانٌ شُقُورَهُ وفُقُورَه إلى فلانٍ يُبِثّ إبثاثاً. والإبثاث أن يشكو إليه فقره([6]) وضَيعته. قال:
وأبكِيهِ حَتَّى كاد مِمَّا أُبِثُّهُ *** تُكَلِّمُني أَحْجَارُهُ ومَلاعِبُهْ([7])وقالت امرأةٌ([8]) لزوجها: "والله لقد أطعَمْتُك مأدُومِي، وأبْثَثْتُكَ مكتُومي، باهلاً غيرَ ذاتِ صِرار".
(بجّ) الباء والجيم يدلّ على أصلٍ واحد وهو التفتُّح. من ذلك قولُهم للطعن بجّ. قال رؤبة:
* قَفْخاً على الهامِ وبَجّاً وَخْضَا([9]) *
قال أبو عُبيدٍ: هو طعنٌ يصل إلى الجوف فلا ينفُذ؛ يقال منه بَجَجْتُه أَبُجُّه بَجَّاً. ويقال رجلٌ أَبَجُّ، إذا كان واسعَ مَشَقِّ العينِ([10]). قال ابنُ الأعرابيّ: البجُّ القطع، وشقُّ الجلدِ واللّحمِ عن الدَّم. وأَنشد الأصمعي:
فَجاءتْ كأَنَّ القَسْوَرَ الجَوْنَ بَجَّها *** عَسَالِيجُهُ والثَّامِرُ المتناوحُ([11])يصف شاةً يقول: هي غزيرةٌ، فلو لم ترْعَ لجاءَتْ من غُزْرِها ممتلئةً ضُروعُها حتى كأنّها قد رعَتْ هذه الضروبَ من النّبات، وكأنّها قد بُجّتْ ضروعها ونُفِجتْ([12]). ويقال ما زال يَبُجُّ إبلَه أي يسقيها. وبَجَجْتُ الإبلَ بالماء بَجّاً إذا أرْوَيتَها. وقد بَجَّها العُشْبُ إذا ملأَها شحماً. والبجباج: البَدَنُ الممتلئ. قال:
* بعد انتفاخِ البَدَن البَجْبَاجِ *
وجمعه بَجابِج. ويقال عينٌ بَجّاءُ، وهي مثل النّجلاء. ورجلٌ بجيج العَين. وأنشد:
يكونُ خَِمارُ القَزِّ فوقَ مُقَسَّمٍ *** أغَرَّ بَجيجِ المُقْلتينِ صَبِيحِ
فأما البجباج الأحمق فيحتملُ أن يكون من الباب، لأنّ عَقْله ليس ينام، فهو يتفتّح في أبواب الجهل، ويحتمل أن يقال إنه شاذٌّ.
ومما شذّ عن الباب البَجَّة وهي اسم إلهٍ كان يُعبَد في الجاهلية([13]).
(بح) الباء والحاء أصلان: أحدهما أن لا يصفُوَ صوتُ ذِي الصّوت، والآخَر سعَة الشيء وانفساحُه. فالأوّل البحَحُ، وهو مصدر الأبَحّ. تقول منه بَحَّ يَبَُحُّ بَحَحاً وبُحوحا([14])؛ وإذا كان من داءٍ فهو البُحاح. قال:
ولقد بَحَِحْتُ من النِّدا *** ءِ بجمعكُمْ هَل مِن مُبارِزْ([15])وعُودٌ أبَحُّ إذا كان في صوته غِلَظ. قال الكِسائيّ: ما كنتَ أَبَحَّ ولقد بَحِحْتَ بالكسر تَبَحُّ بَحَحاً وبُحوحة. والبُحَّة الاسم، يقال به بُحَّةٌ شديدة. أبو عبيدة: بَحَحْت بالفتح لغة. قال شاعر([16]):
إذا الحسناءُ لم تَرْحَضْ يَدَيْها  *** ولم يُقْصَرْ لها بَصَرٌ بسِتْرِ
قَرَوْا أضيافَهم رَبَحاً بِبُجٍّ  *** يَعيشُ بفَضْلِهِنَّ الحَيُّ سُمْرِ
الرَّبَح:الفصال. والبُحُّ: قِداحٌ يُقامَرُ بها ([17]). كذا قال الشيبانيّ. وقال الأصمعي في قول القائل:
وَعاذلةٍ هَبّتْ بليلٍ تلومُنِي *** وفي كفّها كِسْرٌ أَبَحُّ رَذُومُ([18])الرَّذُوم: السّائل دَسَما. يقول: إنّها لامَتْه على نحر مالِهِ لأضيافه، وفي كفِّها كِسرٌ، وقالت: أَمِثْلُ هذا يُنْحَر؟ ونُرى أنّ السَّمينَ وذا اللَّحمِ إنما سمِّيَ أبَحَّ مقابلةً لقولهم في المهزول: هو عِظامٌ تُقَعْقِع.
والأصل الآخر البُحْبُوحة وَسَط الدار، ووَسط مَحَلّة القوم. قال جرير:
قومي تميمٌ همُ القومُ الذين هُمُ *** ينْفُون تَغلِبَ عن بُحبُوحَة الدَّارِ([19])والتَّبَحْبُح([20]): التمكُّن في الحُلول والمُقام. قال الفراء: يقال نحن في باحَّة الدّارِ بالتشديد، وهي أوسعُها. ولذلك قيل فلانٌ يتبحبح في المجْد أي يتّسِع. وقال أعرابيٌّ في امرأَةٍ ضَرَبها الطَّلْق: "تركتها تَتَبَحْبَحُ على أيدي القَوابل".
(بخ) الباء والخاء. وقد روي فيه كلامٌ ليس أصلاً يقاسُ عليه، وما أراه عربياً، وهو قولهم عند مَدْح الشيء: بَخْ، وبخبَخَ فلانٌ إذا قال ذلك مكرِّراً له. قال:
بين الأشَجِّ وبينَ* قيس باذخٌ *** بَخْ بَخْ لوالدهِ وللمولُودِ([21])وربما قالوا: بَخٍ. قال:
روافدهُ أكرَمُ الرَّافداتِ *** بَخٍ لك بَخٍّ لبَحرٍ خِضَمّ([22])
فأمّا قولهم: "بخبخُوا عنكم من الظهيرة" أي أبردوا، فهو ليس أصلاً؛ لأنه مقلوب خَبَّ. وقد ذكر في بابه.
(بد) الباء والدال في المضاعف أصلٌ واحد، وهوالتفرُّق وتباعُدُ ما بينَ الشّيئين. يقال فرسٌ أَبدُّ، وهو البعيد ما بين الرِّجلين.وبدّدْتُ الشيءَ إذا فرّقته. ومن ذلك حديثُ أمّ سلمة: "يا جارية أَبِدِّيهِمْ تَمْرةً تَمرة"، أي فرِّقيها فيهم تَمرة تَمْرة. ومنه قول الهذلي([23]):
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهاربٌ *** بِذَمائِهِ أو باركٌ مُتَجَعْجِعُ
أي فرَّق فيهنّ الحُتوفَ. ويقال فرّقْناهم بَدَادِ([24]). قال:
* فشلوا بالرِّماح بَدَادِ([25]) *
وتقول بادَدْتُه في البَيع، أي بِعتُه مُعاوَضة. فإن سأل سائلٌ عن قولهم: لابدَّ من كذا، فهو من هذا الباب أيضاً، كأنه أراد لا فِراق منه، لا بُعد عنه. فالقياس صحيحٌ. وكذلك قولهم للمفازة الواسعة "بَدْبَدٌ([26])" سمِّيت لتباعُدِ ما بين أقطارها وأطرافها. و البادّان: باطنا الفَخِذين من ذلك، سمِّيا بذلك للانفراج الذي بينهما. وقد شذّ عن هذا الأصل كلمتان: قولهم للرجل العظيم الخَلْق "أَبَدّ". قال:
* أَلَدَّ يَمْشي مِشْيَةَ الأَبَدِّ ([27]) *
وقولهم: ما لك به بَدَدٌ([28])، أي ما لك به طاقةٌ.
(بذّ) الباء والذال أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر والإذلال. يقال بذّ فلانٌ أقرانَه إذا غلَبَهم، فهو باذٌّ يَبُذُّهم. وإلى هذا يرجع قولهم: هو بَاذّ الهيئة، وبَذُّ الهيئة بيِّن البَذَاذة، أي إن الأيَّام أتَتْ عليه فأَخلقَتْها فهي مقْهورة، ويكون فاعلٌ في معنى مفعولٍ.
(برّ) الباء والراء في المضاعف أربعة أصول: الصدق، وحكايةُ صَوتٍ، وخلاف البَحْرِ، ونبتٌ. فأمّا الصِّدق فقولهم: صدَق فلانٌ وبَرَّ، وبَرَّتْ يمينُه صدَقت، وأَبَرَّها أمضاها على الصِّدق.
وتقول: بَرَّ الله حَجَّك وأَبَرَّهُ، وحِجَّةٌ مَبْرُورة، أي قُبِلَتْ قَبولَ العملِ الصَّادق. ومن ذلك قولهم يَبَرُّ ربَّه أي يُطيِعه. وهو من الصِّدق. قال:
لاهُمَّ لولا أنَّ بَكراً دُونَكا *** يَبَرُّكَ النّاسُ ويَفْجُرُونَكا([29])
ومنه قول الله تعالى: ﴿لَيْسَ البِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ المَشْرِقِ والمَغْرِبِ﴾ [البقرة 177]. و[أَمّا] قولُ النابغة:
* عليهنَّ شُعْثٌ عَامِدُون لِبرِّهِمْ([30]) *
فقالوا: أراد الطاعة، وقيل أَراد الحج. وقولهم للسّابقِ الجواد "المُبّر" هو من هذا؛ لأنه إذا جرى صدق، وإذا حمل صدق.
قال ابنُ الأعرابيّ: سألتُ أعرابيّاً([31]): هل تعرفُ الجوادَ المُبِرّ من البطيء المقْرِف؟ قال: نعم. قلت: صفهُما لي. قال: "أمّا الجواد فهو الذي لُهِزَ لَهْزَ العَيْر([32])، وأُنِّف تَأنيفَ السَّير([33])، الذي إذا عَدَا اسْلَهَبّ([34])، وإذا انتصِبَ اتلأَبّ([35]). وأما البطيء المقْرِف فالمدلوك الحجَبَة، الضّخمُ الأرنبة، الغليظ الرَّقَبة، الكثير الجَلَبَة، الذي إذا أمسَكْته قال أرسِلْني، وإذا أرسَلْتَهُ قال أمسِكْني".
وأصل الإبرار ما ذكرناه في القهر والغَلَبة، ومرجعُه إلى الصِّدق. قال طرَفة:
يَكشفون الضُّرَّ عن ذِي ضُرِّهِمْ  *** ويُبِرُّونَ على الآبِي المُبِرّ([36])ومن هذا الباب قولهم: هو يَبَرُّ ذا قرَابته، وأصله الصِّدق في المحبّة. يقال رجل بَرٌّ وبارٌّ. وبرَِرْت والدي وبرَِرْتُ في يميني. وأبَرَّ الرّجُلُ ولَدَ أولاداً أبْرَاراً. قال أبو عبيدة: وَبَرَّةُ: اسمٌ للبِرّ معرفةٌ لا تنصرف. قال النابغة:
يومَ اخْتَلَفْنا خُطَّتَيْنا بينَنا  *** فحملتُ بَرَّةَ واحتَملْتَ فَجارِ([37])وأمّا حكاية الصّوتِ فالعرب تقول: "لا يَعْرِفُ هِرّا من برّ" فالهِرّ دُعاء الغنم، والبِرّ الصَّوتُ بها إذا سِيقَتْ. [و] يقال لا يعرف مَن يكرهُه ممّن يَبرّه. والبربرة: كثرة الكلامِ والجَلَبَةُ باللِّسان. قال:
* بالعَضْرِ كلّ عَذَوَّرٍ بَرْبارِ *
ورجل بَرْبارٌ وبَربارةٌ. ولعلّ* اشتقاق البَربَرِ من هذا. فأما قولُ طرَفَة:
ولكن دعا من قيس عَيلان عصبةً	يسوقون في أعلى الحجازِ البَرابِرا([38])فيقال إنه جمع بُرْبُر([39])، وهي صِغارُ أولاد الغنم. قالوا: وذلك من الصّوت أيضا، وذلك أنّ البَربرة صوتُ المَعْز.
والأصل الثالث خلاف البحر. وأَبَرَّ الرّجلُ صار في البَرّ، وأَبْحَرَ صار في البحر. والبرّيّة الصحراء. والبَرّ نقيص الكِنّ. والعرب تستعمل ذلك نَكِرةً، يقولون خرجتُ بَرّا وخرجتُ بحراً. قال الله تعالى: {ظَهَرَ الفَسَادُ فِي البَرِّ والبَحْرِ[الروم 41].
وأَما النَّبْت فمنه البُرّ، وهي الحنطة، الواحدة بُرّة. قال الأصمعي: أبَرَّت الأرضُ إذا كثر بُرُّها، كما يقال أَبْهَمَت إذا كثر بُهْمَاها. والبُرْبُور([40]) الجَشيش من البُرّ. يقال للخُبز ابن بُرَّةَ، وابنُ حَبّةَ، غير مصروفَين. قال الشيباني: "هو أقصر من بُرَّة" يعني([41]) واحدة البُرّ. أي إن البُرّةَ غايةٌ في القِصَر. قال الخليل: البَرير حمْل الأَراك. قال النابغة:
* تَسَفُّ بَرِيرَهُ وتَرودُ فِيهِ([42]) *
قال أبو زيادٍ الكِلابِيّ: البَرِير أصغر حَبّاً من المَرْد والكَبَاث، كأنّه خَرَزٌ صِغار. قال الأصمعي: البَرِير: اسمٌ لما أدْرَك مِنْ ثَمَر العِضاهِ، فإذا انتهى يَنْعُهُ اشتدَّ سوادُه. قال بشر:
رأى دُرَّةً بيضاءَ يحفِلُ لَوْنَهَا *** سُخامٌ كغِرْبَانِ البَرِيرِ مُقَصَّبُ([43])يصِفُ شَعَرَها.
(بز) الباء والزاء [أصل واحدٌ]، وهو الهيئة من لباسٍ أو سِلاح. يقال هو بَزّازٌ يبيع البَزّ. وفلانٌ حسَنُ البِزّة. والبَزّ: السلاح. قال شاعر:
كأنّي إذْ غدَوْا ضَمّنْتُ بَزِّي *** مِنَ العِقْبَانِ خَائتَةً طَلُوبَا([44])يقول: كأن ثيابي وسلاحي حين غدوتُ على عقابٍ، من سرعتي. وقولـه: خائتة، تسمع لجناحها صوتاً إذا انقَضَّتْ. وقولهم بزَزْتُ الرّجُل، أي سلبته، من هذا، لأنّه فِعلٌ وقَعَ ببَزِّه، كما يقال رأسْتُه: ضربتُ رأسَه.
ممّا شَذّ عن هذا الباب البَزْبَزَة: سُرْعَة السَّير.
(بسّ) الباء والسين أصلان: أحدهما السَّوْق، والآخر فَتُّ الشّيء وخلطه. فالأوّل قولـه تعالى: ﴿وبُسَّتِ الجِبَالُ بَسّاً﴾ [الواقعة 5]، يقال سيقَت سَوْقا. وجاء في الحديث: "يجيء قومٌ من المدينة يبسُّون([45])، والمدينةُ خيرٌ لهم لو كانُوا يَعْلَمُون". ومنه قول أبي النجم:
* وانبَسَّ حَيَّاتُ الكَثيب الأهْيَلِ([46]) *
أي انْسَاقَ. والأصل الآخر قولهم بُسّت الحنطة وغيرها أي فُتّتْ. وفُسِّر قولـه تعالى: ﴿وبُسَّتْ الجِبَالُ بَسّاً﴾ [الواقعة 5]، على هذا الوجهِ أيضاً. ويقال لتلك البَسِيسة، وقال شاعر:
* لا تخبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسَّا([47]) *
يقول: لا تخبزا فتُبطِئا([48]) بل بُسَّا السَّويقَ بالماء وكُلا. فأمّا قولهم: بَسَّ بالنّاقة وأبسّ بها إذا دعاها للحَلَْب، فهو من الأوَّل. وفي أمثال العرب: "لا أفْعَلُ ذَلِكَ ما أبَسَّ عبْدٌ بناقة"، أي ما دعاها للحَلَْب. قال شاعر:
فَلَحَا اللهُ طالبَ الصُّلحِ مِنّا *** ما أطافَ المُبِسُّ بالدَّهْماءِ([49])(بشّ) الباء والشين أصلٌ واحد، وهو اللّقاء الجميل. والضّحك إلى الإنسان سروراً به. أنشد ابنُ دريد:
لا يَعدَمُ السّائلُ مِنهُ وَفْرا([50])  *** وقَبْلهُ بشاشةً وبِشْرا
يقال بَشّ به بشّاً وبَشاشة.
(بصّ) الباء والصاد أصلٌ واحدٌ وهو بَريق الشيء وَلَمعانُه في حركَتِه. يقال بَصَّ إذا لَمَعَ يَبصُّ بصيصاً وبَصّاً إذا لَمَعَ. قال:
يَبِصُّ منها لِيطُها الدُّلامِصُ *** كدُرَّةِ البَحْرِ زَهاها الغائِصُ([51])الدُّلامِص: البَرّاق. زهَاها: رَفَعها وأخْرَجها. والبَصَّاصة: العين. وبصبَصَ الكلبُ: إذا حرّك ذنَبَه، وكذلك الفَحْلُ. قال:
* بَصْبَصْنَ إذْ حُدِينا([52]) *
وقال رؤبة:
* بصبصْنَ بالأذْنابِ من لُوحٍ وبَقّ([53]) *
وبصبَصَ جَرْوُ الكلْبِ إذا لَمَعَ ببصره قبل أن تتفَتّح عينُه. وخِمْسٌ بَصْبَاصٌ: بعيدٌ. وقال أبو دُوَاد:
ولقد ذَعَرْتُ بناتِ عَـ  *** ـمّ المُرْشِقَاتِ لَهَا بَصابصْ([54])قالوا: أراد أن يقول: ذعرت البقر، *فلم يستقم لـه الشِّعر فقال: بنات عَمّ المُرْشِقات، وهي الظّباء. وأراد بالبصابص تحريكَها أذنابَها. والبَصِيصُ الرِّعدة من هذا القياس.
(بضّ) الباء والضاد أصلٌ واحدٌ، وهو تندّي الشيء كأنّه يعرق. يقال بَضّ الماءُ يَبِضّ بَضّاً وبُضوضاً إذا رَشَح من صَخرةٍ أو أرض. ومن أمثال العرب قولهم: "ولا يَبِضّ حَجَرُه"، أي لا يُنال منه خَير. ورَكِيٌّ بَضُوض([55]): قليلة الماء، ولا يقال بَضَّ السِّقاءُ ولا القِربة. إنّما ذلك الرَّشْح أو النَّتْح، فإذا كان من دُهنٍ أو سمن فهو النَثُّ والمَثُّ. فأمّا قولهم للبدن الممتلئ بَضٌّ فهو من هذا أيضاً، لأنّه مِنْ سِمَنِه وامتلائِه كأنّه يرشَح فيبرُقُ لونُه. قالوا: والبدن البَضُّ الممتلئ، ولا يكون ذلك من البياض وحدَه، قد يُقال ذلك للأبيض والآدَم. قال ابنُ دريد: رجلٌ بَضٌّ بَيِّنُ البضاضة والبُضوضة: إذا كان ناصِعَ البياض في سِمَنٍ. قال شاعر([56]) يصف قتيلاً:
وأبيَضُ بَضٌّ عليه النُّسورُ *** وفي ضِبْنِهِ ثَعْلَبٌ مُنْكَسِرْ([57])وقال أبو زُبيدٍ الطائيّ:
يا عُثمَُ أَدْرِكْني فإنَّ ركِيَّتي  *** صَلَدَتْ فأعيَتْ أنْ تَبِضَّ بمائِها([58])(بطّ) الباء والطاء أصلٌ واحد، وهو البَطُّ والشّقّ. يقال بَطّ الجُرْحَ يبُطُّه بَطّاً، أي شقه. فأمّا البطيط الذي هو العَجَب فمِنْ هذا أيضاً؛ لأنّه أمرٌ بُطَّ عَنْهُ فأُظْهِرَ حتى أعْجَبَ. وقال الكميت:
ألَمَّا تَعْجَبي وترَيْ بَطيطاً *** من اللاّئِينَ في الحِجَجِ الخَوالي([59])وما سوى ذلك من الباء والطاء ففارسيٌّ كلُّه.
(بظّ) الباء والظاء يقال إنّهم يقولون بَظّ أوتارَه للضَّرْب، إذا هيّأها. ومثلُ هذا لا يعوّل عليه.
(بعّ) الباء والعين أصلٌ واحد، على ما ذكره الخليل، وهو الثِّقَل [و] الإلحاح. قال الخليل: البَعَاع ثِقَل السَّحاب من المطر. قال امرؤ القيس:
وألقى بصَحراءِ الغَبيط بَعَاعَهُ *** نُزولَ اليَمَاني ذي العِيَابِ المحمَّلِ
قال: ويقال للرّجُل إذا ألقى بنفسه: ألقى علينا بَعَاعَه. ويقال للسَّحاب إذا ألقَى كلّ ما فيه من المطر: ألقى بَعاعه. يقال بَعَّ السَحابُ والمطرُ بعَّاً وبَعَاعَاً، إذا
ألحَّ بمكان. وأمّا ابنُ دريد فلم يذكر من هذا شيئاً([60])، وذكر في التكرير البَعْبَعَة: تكرير الكلام في عجلةٍ. وقد قلنا إنّ الأصواتَ لا يُقاسُ عليها.
(بغّ) الباء والغين في المضاعف أصلان متباينان عند الخليل وابن دريد. فالأول البغبغة، وهي حكايةُ ضربٍ من الهدير، وأنشد الخليل:
* بِرَجْسِ بَغْبَاغِ الهديرِ البَهْبَهِ([61]) *
والأصل الثاني ذكره ابنُ دريد قال: البَغْبَغ وتصغيرها بُغَيْبِغ وهي الرّكِيّة القريبة المَنْزَع. قال:
يا رُبَّ ماءٍ لكَ بالأجْبالِ([62]) *** ُغَيْبِغٍ يُنْزَعُ بالعِقَالِ([63])(بق) الباء والقاف في قول الخليل وابن دُريدٍ أصلان: أحدهما التفتُّح في الشيء، قولاً وفِعلاً، والثاني الشَّيء الطَّفيف اليسير. فأمّا الأول فقولهم بَقَّ يَبُقُّ بَقَّاً؛ إذا أوسع من العطيّة. وكذلك بَقَّتِ السماء بَقّاً، إذا جاءت بمطرٍ شديد. قال الراجز:
وبَسَطَ الخيرَ لنا وبَقَّهُ *** فالخلْقُ طُرّاً يَأْكلُونَ رِزْقَهُ([64])وبَقَّ فلانٌ علينا كلامَه إذا كَثّرَه. والبقبقة: كثْرة الكلام، يقال رجلٌ بَقَاق وبَقْباق. قال الرّاجز:
وقد أقود بالدَّوَى المزَمَّلِ  *** أَخْرَسَ في الرَّكْبِ بَقَاقَ المَنْزِلِ([65])ومن ذلكَ بقبَقةُ الماءِ في حرَكَتِه، والقِدْرِ في غليانها.
والأصل الآخر البَقُّ من البَعوض، الواحدة بَقّة. قال الراجز:
* يَمْصَعْنَ بالأذناب من لُوحٍ وبَقّ([66]) *
ومن هذا الباب البَقاق: أسْقاطُ مَتاعِ البيت.
(بكّ) الباء والكاف في المضاعف أصلٌ يجمع التزاحُمَ والمغالبة. قال الخليل: البَكّ دقُّ العُنق. ويقال سمِّيت بكّة لأنّها كانت تَبُكُّ أعناق الجبابرة إذا أَلحَدْوا فيها بظُلْمٍٍ لم يُنْظَروا. ويقال بل سُمّيتْ بكّةَ لأنّ النّاسَ بعضُهم يبكُّ بعضاً في الطَّواف، أي يدفع. وقال الحسن: أي يتباكُّون فيها من* كُلّ وجهٍ. وقيل أيضاً: بَكَّةُ فَعْلَة من بكَكْتُ الرّجلَ إذا ردَدْتَه ووضعتَ منه. قال:
إذَا الشَّرِيبُ أخَذَتْهُ أَكَّهْ *** فَخَلِّهِ حَتّى يَبُكَّ بَكَّهْ([67])وقال آخر:
يَبُكُّ الحَوْضَ عَلاّهَا ونَهْلَى *** ودُونَ ذِيادِها عَطَنٌ مُنِيمُ([68])
تبكّ: تزدحم عليه. قال ابنُ الأعرابيّ: تبَاكَّت الإبل، إذا ازدحمتْ على الماء فشرِبَتْ ورجل أبَكُّ شديدٌ غَلاَّب، وجمعه بُكٌّ، ويقال بكّهُ إذا غلبَه.
قال الفرّاء: يقال للرِّشاء الغليظ الأبكّ. والأبكّ في قول الأصمعي الشّجَر المجتمع. يريد قول القائل:
صَلاَمَةٌ كَحُمُرِ الأَبَكِّ([69]) *** لا جَذَعٌ فيها ولا مُذَكِّ([70])(بل) الباء واللام في المضاعف له أصولٌ خمسة هي معظم الباب. فالأول النَّدى، يقال بلَلْتُ الشيء أَبُلُّهُ. والبِلَّةُ البَلَل، وقد تضمّ الباء فيقال بُلَّة. وربما ذكَروا ذلك في بقيّة الثَّمِيلة في الكَرِش. قال الراجز([71]):
* وفارقَتْها بُلَّة الأوابِلِ([72]) *
ويقال: ذهبت أبْلاَلُ الإبِل، أي نِطافُها التي في بطونها. قال الضَّبّيُّ: ليس من النوق ناقةٌ تَرِدُ الماءَ فيها بُلَّةٌ إلاّ الصّهباء. أي إنّها تصبر على العطش. ومن ذلك التي هي العطيّة. قال الخليل: يقال للإنسان إذا حسُنَتْ حالُه بعد الهزال: قد ابتلّ وتبلَّل. ويقولون: "لا أَفعَلُ كذا ما بلَّ بَحْرٌ صُوفَة" ويقال للبخيل: ما تَبُلُّ إحدى يَدَيْهِ الأُخْرَى. ومنه "بُلُّوا أرحامَكم ولو بالسَّلام". ويقال لا تبلّك عندي بالَّةٌ ولا بِلاَلٌ ولا بَلاَلِ على وزن حَذَامِ. قال:
فلا والله يا ابنَ أبي عَقِيلٍ *** تبلُّك بعدَها فينا بَلاَلِ([73])وفي أمثال العرب([74]): "اضربوا أميالاً تَجِدُوا بَلاَلاً". قال الخليل: بِلّة اللِّسان([75]) وقوعُه على مواضع الحروف واستمراره على النُّطق، يقال ما أحسنِ بِلّة لسانه. وقال أبو حاتم: البَِلّة عَسَل السَّمُرِ([76]). ويقال أبلَّ العُود إذا جرى فيه نَدَى الغيث. قال الكسائي:انصرفَ القوم بِبَلَّتهم([77])، أي انصرفوا وبهم بقيّة. ويقال اطوِ الثّوب على بَُلَّته([78]) أي على بقية بللٍ فيه لئلا يتكسّر. وأصله في السقاء يتَشَنَّن، فإذا أريد استعمالهُ نُدِّيَ. ومنه قولهم: طويتُ فلاناً على بِلاله([79])، أي احتملتُه على إساءته، ويقال على بُلَّته وبُلُلَته. وأنشَدُوا:
ولقد طويتكُمُ على بُلُلاتِكمْ *** وعلمتُ ما فيكم من الأَذْرابِ([80])قال أبو زيد: يقال ما أحسَن بَلَلَ الرَّجُل، أي ما أحسن تحمُّله، بفتح اللامين جميعاً. وأمّا قولهم للرِّيح الباردة بَلِيلٌ، فقال الأصمعيّ: هي ريحٌ باردة
تجيء في الشتاء ويكون معها نَدىً. قال الهذلي([81]):
* وسَاقَتْهُ بَلِيلٌ زَعْزَعُ *
والأصل الثاني: الإبلال من المرض، يقال بلّ وأبَلّ واستبلَّ، إذا بَرَأَ. قال:
إذا بَلَّ من داءٍ به ظَنَّ أنه *** نَجَا وبه الدّاءُ الذي هُو قاتلُه([82])والأصل الثالث: أخذ الشّيءِ والذّهابُ به. يقال بَلَّ فلانٌ بكذا، إذا وَقَعَ في يده. قال ذو الرّمّة:
* بَلّتْ بِهِ غير طَيّاشٍ ولا رَعِشٍ([83]) *
ويقولون: "لئن بَلَّ به لَيَبَلَّنَّ بما يودّه([84]). ومنه قوله:
إنّ عليكِ فاعلِمنَّ سائِقا *** بَلا بأعْجازٍ المَطِيِّ لاحقَا
أي ملازماً لأعجازها. ويقال : إنّه لَبَلٌّ بالقرينة. وأنشد:
وإنّي لَبَلٌّ بالقَرِينَةِ ما ارعَوَتْ *** وإنّي إذا صارَمْتُها لَصَرُومُ([85])وقال آخر:
بَلّتْ عُرَيْنَةُ في اللِّقاء بفارسٍ  *** لا طائشٍ رَعِشٍ ولا وَقَّافِ
ويقولون: إنّه ليَبَلُّ بهِ الخَيْرُ، أي يوافِقُه.
والأصل الرابع: البَلَل، وهو مصدر الأبلِّ من الرّجال، وهو الجرِيء المُقْدِم الذي لا يستحيي ولا يُبالي. قال شاعر:
ألاَ تَتّقُونَ الله يا آلَ عامِرٍ *** وهَلْ يَتّقي اللهَ الأبَلُّ المصَمِّمُ([86])ويقال هو الفاجر الشَّديد الخُصُومة، ويقال هو الحَذِر الأريب. ويقال أبَلَّ الرّجلُ يُبِلّ إبلالاً، إذا غَلَب وأعْيَا. قال أبو عُبيدٍ: رجلٌ أبَلُّ وامرأةٌ بَلاّءُ، وهو الذي لا يُدرَك* ما عِندَه.
وما بعد ذلك فهي حكايةُ أصواتٍ وأشياءَ ليست أصولاً تنقاس. قال أبو عمرو. البَلِيل: صوتٌ كالأنين. قال المرّار:
صوادِيَ كُلُّهُنَّ كأُمِّ بَوٍّ *** إذا حَنّتْ سمِعتَ لها بليلا
قال اللحْيانيّ: بَليلُ الماء: صَوتُه. والحمام المبَلِّل هو الدائم الهدير. قال :
ينفّرْن بالحَيْحاءِ شَاءَ صُعَائِدٍ *** ومن جانب الوادي الحمامَ المبَلِّلاَ([87])وبابِل: بلد. والبُلْبُل طائر. والبَلْبَلَةُ وَسْواس الهموم في الصّدر، وهو البَلبال. وبَلبَلةُ الألسُنِ اختلاطُها في الكلام. ويقال بَلْبَلَ القومُ، وتلك ضَجَّتُهم. والبُلبُلُ من الرِّجال الخفيف، وهو المشبَّه بالطائر الذي يسمَّى البُلْبل والأصل فيه الصّوت، والجمع بلابل. قال:
ستُدْرِك ما يَحمي عُمارَةُ وابنُهُ  *** قَلاَئصُ رَسْلاتٌ وشُعثٌ بَلابِلُ([88])(بن) الباء والنون في المضاعف أصلٌ واحد، هو اللزوم والإقامة، وإليه ترجع مسائلُ البابِ كلُّها. قال الخليل: الإبنان اللُّزوم، يقال: أبَنَّتِ السّحابةُ إذا لزِمَتْ، وأَبَنَّ القومُ بمحلَّةٍ أقاموا. قال:
* يا أيُّها الرَّكْبُ بالنَّعْفِ المُبِنُّونا *
ومن هذا الباب قولهُم: بَنَّنَ الرّجلُ فهو مُبَنّنٌ، وذلك أن يرتبط الشّاة ليسمِّنها. وأنشد:
يُعَيِّرُني قومي بأنّي مُبَنِّنٌ *** وهل بَنَّنَ الأشراطَ غيرُ الأكارِم([89])قال الخليل: البَنَانُ أطرافُ الأصابع في اليدَين. والبَنَان في قوله تعالى:
وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ} [الأنفال 12]، يعني الشّوَى، وهي الأيدي والأرْجُل. قال: وقد يجيء في الشّعر البَنانَة بالهاء للإصبع الواحدة. وقال:
لا همّ كَرَّمْتَ بَنِي كِنانَهْ([90]) *** ليس لِحَيٍّ فوقَهُمْ بَنَانَهْ
أي لأحدٍ [عليهم([91])] فضلٌ قِيسَ إصبع. وقال في البَنَان:
لمَّا رأتْ صَدَأ الحديدِ بِجِلْدِهِ *** فاللّونُ أَوْرَقُ والبَنانُ قِصارُ
وقال أبو إسحاق إبراهيم بن السّريّ الزجاج: واحد البَنانِ بَنَانةٌ. ومعناه في قولـه تعالى: ﴿وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ﴾ [الأنفال 12]، الأصابعُ وغيرها من جميع الأعضاء. وإنما اشتقاق البَنَان من قولهم أبَنَّ بالمكان إذا قام؛ فالبنان به يُعْتَمَدُ كلُّ ما يكون للإقامة والحياة. قال الخليل: والبَنَّة الرِّيح من أرْبَاضِ([92]) البقَر والغَنم والظِّباء، وقد يُستعمل في الطِّيب، فيقال: أجِدُ في هذا الثوب بَنَّة طيِّبةً من عرْف تُفّاح أو سفَرجَل. وأنشد:
* بَلَّ الذُّنابَى عَبَساً مُبِنَّا([93]) *
وهذا أيضاً من الأوّل، لأنّ الرائحة تلزم. وقال الرّاجز في الإبنان وهو الإقامة:
قلائصاً لا يَشْتَكِين المَنَّا *** لا يَنْتَظِرْنَ الرّجُل المُبِنَّا
قال أبو عمرو: البَنِينُ من الرّجال العاقلُ المتثبِّت. قال: وهو مشتقٌّ من البَنَّة. والبُنَانة الرَّوضة المعشِبَة الحَالية. ومنه ثابت البُنانيّ، وهو من ولد سَعْد بن لُؤيّ ابن غالب، كانت لـه حاضِنةٌ تسمّى بُنانَة([94]). وهذا من ذاك الأوّل، لأن الرَّوضة المعْشِبةَ لا تَعْدم الرائحةَ الطيِّبة.
(به) الباء والهاء في المضاعف ليس بأصلٍ، وذلك أنه حكاية صوتٍ، أو حمْلُ لفظٍ على لفظ. فالبهبهة هدير الفحل. قال شاعر([95]):
* بِرَجْسٍ بَغْباغِ الهديرِ البَهْبَهِ *
قال أبو زيد: البَهْبَهةُ: الأصوات الكثيرة. والبهبهة: الخَلْق الكثير. فأما قولهم للجسيم الجريء البَهْبَهِيّ، فهو من هذا، لأنّه يُبَهبِه في صوته. قال:
لا تَرَاهُ في حادث الدهر إلاّ  *** وهو يغدو بِبَهْبَهِيٍّ جَريمِ([96])وقولهم تَبَهْبَهَ القومُ إذا تشرّفوا، هو من حَمْل لفظٍ على لفظ، لأنّ أصله بخبخوا، من قولهم في التعظُّم والتعظيم: بَخٍْ بَخٍْ. وقال الشاعر:
ألم تر أنّي من زُبَيْدٍ بذِرْوَةٍ *** تَفَرَّع فيها مَعْشَرِي وتَبهْبَهُوا
(ببّ) الباء والباء في المضاعف ليس أصلاً، لأنه حكايةُ صوتٍ. قال الخليل: البَبّةُ: هدير الفَحْل في ترجيعه. قال رؤبة:
يسوقُها أعْيَسُ هَدّارٌ يَبِبّْ *** إذا دَعَاها أقْبَلَتْ لا تَتّئِبْ([97])وقد قالوا رجل بَبٌّ أي سمين، وكان بعضهم* يُلقّب "بَبَّة([98])".
(بوّ) البَوُّ كلمةٌ واحدة وهو جلد حُِوارٍ يُحشى وتُعطف عليه النّاقةُ إذا مات ولدُها. قال الكميت:
* مُدْرَجَة كالبَوِّ بين الظِّئرَيْن([99]) *
والرّماد بَوُّ الأثافيّ على التشبيه .
(بيّ - بأ) الباء والياء والباء والهمزة، ليست أصولاً تقاس، لأنها كلمات مفردة. يقولون "هَيّ بنُ بَيٍّ" لمن لا يُعرَف. ويقولون بأبات الصّبيّ قلت له بابا. قال الأحمر: بأْبأَ الرّجُلُ أسرع. وقد تبأْبأْنا إذا أسرعنا. والبؤبؤ: السيِّد الظريف. والبؤبؤ: الأصل. قال:
* في بؤبؤ المجد وبُحبُوحِ الكَرمْ([100]) *
والله أعلم .
 --------------ـــ
([1]) في اللسان (2: 312): "من ذوي الغر".
([2]) في الأصل: "المرا" صوابه في اللسان (2: 311).
([3]) في الأصل: "من قوله". وفي اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وسلم فقال:
يا رسول الله إني أبدع بي فاحملني".
([4]) البيت للنابغة في ديوانه ص19.
([5]) في المجمل: "وتمر بث، إذا لم يجد كنزه في وعائه". وفي اللسان: "وتمر بث إذا لم يجود كنزه فتفرق".
([6]) في الأصل: "فقرته". وليس لها وجه.
([7]) البيت لذي الرمة في ديوانه 28 برواية :"وأسقيه".
([8]) هي امرأة دريد بن الصمة. انظر الخبر في اللسان (13: 75).
([9]) في الأصل: "قفجا"، صوابه في ديوان رؤبة 81 والمجمل واللسان (قفخ، بجج، وخض).
([10]) ومنه قول ذي الرمة:
ومختلق للملك أبيض فدغم *** أشم أبج العين كالقمر البدر
 ([11]) البيت لجبيهاه الأشجعي في المفضليات (1: 166). واللسان (6: 402/ 3: 31) وقبله:
ولو أنها طافت بظنب معجم *** نفى الرق عنه جدبه فهو كالح
و"فجاءت" كذا وردت في الأصل وصحاح الجوهري. وصواب روايتها: "لجاءت" وقد نبه ابن بري على خطأ رواية الفاء. انظر اللسان (بجج).
([12]) يقال نفج السقاء نفجاً: ملأه.
([13]) وبه فسر حديث: "إن الله قد أراحكم من الشجة والبجة" في أحد تأويليه.
([14]) من بابي تعب، ودخل.
([15]) البيت لعمرو بن عبد ود، من أبيات في زهر الآداب (1: 42) قالها في يوم الأحزاب.
([16]) هو خفاف بن ندبة. انظر اللسان (بحح، ربح). والأغاني (13: 134).
([17]) في اللسان: "سميت بحا لرزانتها".
([18]) البيت في اللسان (كسر، بحح، رذم) .
([19]) البيت في ديوانه 311 واللسان (بحح).
([20]) في الأصل: "والتبحح" محرفة.
([21]) البيت لأعشى همدان، كما في المجمل واللسان والصحاح (بخخ). والأساس أنه يقوله في عبد الرحمن بن الأشعث.
([22]) استشهد به في اللسان (3: 483) على جمعه بين لغتي التخفيف والتشديد مع التنوين.
([23]) هو أبو ذؤيب الهذلي، وقصيدته في ديوانه ص1 والمفضليات (2: 121).
([24]) بداد، بفتح أوله والبناء على الكسر. وفي الأصل: "بدادا" محرف.
([25]) قطعة من بيت لحسان، وهو وسابقه في ديوانه 108 واللسان (بدد):
هل سر أولاد اللقيطة أننا  *** سلم غداة فوارس المقداد
كنا ثمانية وكانوا جحفلا *** لجبا فشلوا بالرماح بداد
 ([26]) كذا وردت مضبوطة في الأصل وفي المجمل. وفي اللسان: "البديدة" وفي القاموس: "البديد".
([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. وقد نبه صاحب القاموس على خطأ هذه الرواية، وأن صوابها:
* بداء تمشي مشية الأبد *
وعلى هذا الوجه جاء إنشاده في اللسان ( 4: 46) منسوباً إلى أبي نخيلة السعدي.
([28]) ويقال أيضاً مالك بِدة وبَدة، بكسر الباء وفتحها.
([29]) هذا البيت في اللسان (5: 116).
([30]) في الديوان 54: "لحجهم". وعجزه:
* فهن كأطراف الجنى خواضع *
([31]) في اللسان (5: 119): "سئل رجل من بني أسد".
([32]) أي ضبر تضبير العير. وفي الأصل: "البعير"، صوابه من اللسان (5: 119/ 6: 275 / 10: 356).
([33]) أي قد حتى استوى كما يستوي السير المقدود.
([34]) اسلهب: مضى في عدوه. وفي الأصل: "إذا علا اسلهف"، صوابه في اللسان (5: 119/1-457).
([35]) اتلأب: امتد واستوى . وفي الأصل:" إذا انتصف"،  صوابه في اللسان (1: 226/ 5: 119). وزاد في اللسان بين هذا وسابقه: "وإذا قيد اجلعب" أي مضى في سيره.
([36]) ديوان طرفة 70 واللسان (5: 119).
([37]) في الديوان 34: "أنا قسمنا خطتينا"، وفي اللسان: "أنا اقتسمنا". وقبله:
أرأيت يوم عكاظ حين لقيتني  *** تحت العجاج فما شققت غباري
 ([38]) كذا ورد إنشاده: "يسوقون" بالقاف، والشرح يؤيد هذه الرواية، لكن في ديوان طرفة 2: "يسوفون" بالفاء، وقافية البيت في الديوان "البرائرا"، قال ابن السكيت: "البرائر: جمع برير، وهو ثمر الأراك، ويسوفون: يشمون".
([39]) انفرد ابن فارس من بين أصحاب المعاجم بهذه الكلمة.
([40]) الجشيش: المجشوش، أي المدقوق. وفي الأصل: "الحشيش" محرف، صوابه في اللسان (5: 120 س17)
([41]) في الأصل: "بقي"، تحريف.
([42]) صدر بيت له في ديوانه 75 وعجزه: * إلى دبر النهار من البشام *
([43]) يحفل لونها: يجلوه. والمقصب: المجعد. والبيت في اللسان (قصب، حفل). وسيأتي في (حفل).
([44]) البيت لأبي خراش الهذلي، كما في أشعار الهذليين (2: 57) واللسان (2: 16) وانظر الحيوان  (6: 337) واللسان (7: 176). وفي أشعار الهذليين: "إذ عدوا بالمهملة. وفي الأصل: "خاتية" في البيت وتفسيره، وإنما هي "خائتة".
([45]) لفظه في اللسان (7: 325): "من المدينة إلى الشام  واليمن والعراق يبسون". ويقال بسست الدابة وأبسستها، إذا سقتها وزجرتها وقلت لها بس بس. وفي الأصل "يبيتون" محرفة.
([46]) أنشده الجاحظ في الحيوان (4: 256) وقال: "انبست الحيات، إذا تفرقت وكثرت". وأنشده في اللسان (7: 327) بدون نسبة، وفسره بمعنى انسابت على وجه الأرض.
([47]) الرجز للهفوان العقيلي أحد لصوص العرب. انظر معجم المرزباني 492 ونوادر أبي زيد 12، 70 والحيوان (4: 490) والمخصص (7: 127) وتهذيب الألفاظ 636.
([48]) في الأصل: "قبطيا"، صوابه ما أثبت مطابقاً ما في معجم المرزباني.
([49]) البيت لأبي زبيد الطائي، كما في أمالي القالي (1: 132).
([50]) الوفر: المال والمتاع الكثير الواسع. وفي اللسان (8: 153): "وقرا" والوقر، بالكسر: الحمل من أحمال الدواب. وما في الأصل يطابق رواية ابن دريد في الجمهرة (1: 32).
([51]) البيتان في اللسان (بصص).
([52]) لعله جزء من بيت، أو صحة إنشاده كما في اللسان (8: 272):
* بصبصن إذ حدين بالأذناب *
([53]) رواية الديوان 108 واللسان (10: 412/ 11: 304): "يمصعن بالأذناب" وستأتي هذه الرواية في نهاية (بقق). وقبله:
* بصبصن واقشعررن من خوف الرهق *
([54]) البيت في اللسان (بصص) محرفاً، وفي (رشق) على الصواب.
([55]) وكذا في اللسان (8: 386). والركي: جمع ركية.
([56]) هو أوس بن حجر. انظر ديوانه 6 والحيوان (5: 582)،  والأضداد لابن الأنباري (303) .
([57])وكذا جاءت روايته في اللسان (8: 387)، وصواب روايته كما في المصادر السابقة: "وأحمر جعدا". وقبله:
بكل مكان ترى شطبة *** مولية ربها مسيطر
 ([58]) البيت في اللسان (8: 386).
([59]) البيت في اللسان (بطط) بدون نسبة، وبرواية: "في الحقب الخوالي". واللائين: الذين، كما سمع اللاءات في قوله:
أولئك أخداني الذين ألفتهم  *** وأخدانك اللاءات زين بالكتم
وفي اللسان: "وحكي عنهم اللاؤو فعلوا ذلك. يريد اللاؤون فحذف النون تخفيفاً".
([60]) الحق أن ابن دريد عقد لها رسماً في الجمهرة (3: 185) وأما المكرر، أي (بعبع) فقد عقد له رسماً في
(1: 127).
([61]) البيت لرؤبة في ديوانه 166 واللسان (بهبه) وروي في الديوان واللسان: "بخباخ". ونبه أيضاً على رواية: "بهباه الهدير". وفي الأصل: "البهبهة" محرف.
([62]) في اللسان: "يعني أنه ينزع بالعقال لقصر الماء؛ لأن العقال قصير".
([63]) في الأصل: "بالأحبال" صوابه في المجمل والجمهرة (1: 127) واللسان (10: 301) وبعده في اللسان:
* أجبال سلمى الشمخ الطوال *
([64]) البيتان في اللسان (بقق)، وهما في الجمهرة (1: 36) منسوبان إلى عويف القوافي.
([65]) البيتان في اللسان (بقق، دوا). وسيأتي في (دوي) وتقديره: أقود البعير بالدوي المزمل، أي الأحمق المدثر. وهما في الجمهرة (1: 36) منسوبان إلى أبي النجم العجلي.
([66]) البيت لرؤبة، كما سبق في ص182.
([67]) الرجز لعامان بن كعب التميمي، كما في الجمهرة (1: 19). وانظر نوادر أبي زيد 128 واللسان (أكك، بكك).
([68]) البيت لعامان بن كعب، كما في اللسان (12: 495) ونوادر أبي زيد ص16.
([69]) في اللسان (جرب): "لا جذع فينا". والرجز لقطية بنت بشر في الأغاني (1: 129) .
([70]) وكذا رويت في اللسان (صلم)، وروي في (جرب، بكك): "جربة كحمر الأبك".
([71]) هو إهاب بن عمير، كما في اللسان (13: 69/1: 177).
([72]) في الأصل: "الأوائل" صوابه في اللسان في الموضعين.
([73]) البيت لليلى الأخيلية، كما في الجمهرة (3: 210) واللسان (13: 71). وبعده في اللسان:
فلو آسيته لخلاك ذم *** وفارقك ابن عمك غير قالي
 ([74]) هو من كلام طليحة بن خويلد الأسدي المتنبي، قاله في سجعه وقد عطش أصحابه، قال: "اركبوا  إلالا، واضربوا أميالا، تجدوا بلالا". وقد وجدوا الماء في المكان الذي أشار إليه، ففتنوا به. وإلال: فرس طليحة. انظر الجمهرة (3: 210).
([75]) ضبطت في الأصل بضم الباء، وفي القاموس واللسان بالكسر.
([76]) في القاموس أن "البلة" بالفتح، نور العرفط والسمر أو عسله. قال: "ويكسر". وفي المجمل: "والبلة عسل السمر، وربما كسروا الباء، ويقال هو نور العضاه، أو الزغب الذي يكون عليه بعد النور". وفي الأصل: "عسل السم" محرف.
([77]) في اللسان والقاموس: "انصرف القوم ببللتهم، محركة وبضمتين، وبلولتهم بالضم، أي وفيهم بقية".
([78]) فيه لغات كثيرة، سردها صاحب القاموس.
([79]) شاهده في اللسان (بلل 70):
وصاحب موامق داجيته *** على بلال نفسه طويته
 ([80]) البيت لحضرمي بن عامر كما في اللسان (ذرب، بلل). ويروى للقتال الكلابي كما في الجمهرة  (1: 37).
([81]) هو أبو ذؤيب في ديوانه 11 والمفضليات (2: 226) والبيت التالي بتمامه:
ويعوذ بالأرطى إذا ما شفه *** قطر وراحته بليل زعزع
 ([82]) يعني الهرم والشيخوخة، كما في اللسان (بلل 68-69). والبيت كذلك في الجمهرة (1: 37).
([83]) صدر بيت في ديوانه 25. وعجزه:
* إذ جلن في معرك يخشى به العطب *
([84]) لعلها: "بما يوده".
([85]) البيت في اللسان (13: 70).
([86]) البيت في اللسان (13: 71). ونسب في حواشي الجمهرة (1: 38) إلى المسيب بن علس.
([87]) الحيحاء بفتح الحاء وكسرها: مصدر حاحيت بالمعز دعوتها. فالفتح بإجراء الفعل مجرى دعدعت، والكسر بتقديره في وزن فاعلت. وفي الأصل واللسان (13: 68): "بالحيجاء" صوابه ما أثبت. انظر اللسان (20: 333). وصعائد بضم أوله: موضع.
([88]) البيت لكثير بن مزرد، كما في اللسان (13: 73). وروي صدره في اللسان والجمهرة (1: 129):
* ستدرك ما تحمي الحمارة وابنها *
قال ابن منظور: "والحمارة: اسم حرّة، وابنها الجبل الذي يجاورها، أي ستدرك هذه القلائص ما منعته هذه الحرة وابنها".
([89]) الأشراط: حواشي المال وصغاره. وفي اللسان: "الغنم أشراط المال". وفي الأصل: "الأشواط"، محرفة.
([90]) في اللسان (16: 206): "أكرمت".
([91]) التكملة من اللسان .
([92]) أرباض: جمع ربض، وهو الموضع الذي تربض فيه الدابة، كالمربض. وفي الأصل: "أرض" محرفة. وفي اللسان: "والبنة ريح مرابض الغنم والظباء والبقر".
([93]) من رجز لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (17، 109، 117، 233). وانظر الرجز أيضاً في نوادر أبي زيد 50 واللسان (خفض). والبيت في اللسان (بنن) بدون نسبة.
([94]) الذي في اللسان (16: 206) والمعارف 209 أن "بنانة" كانت تحت سعد بن لؤي، لا أنها كانت حاضنته.
([95]) هو رؤبة، كما سبق في حواشي مادة (بغ).
([96]) الجريم: العظيم الجرم. والبيت في اللسان (17: 372).
([97]) البيتان رويا في ملحقات ديوانه ص169، بلفظ "هدار ببب".
([98]) منهم عبد الله بن الحارث بن نوفل بن عبد المطلب والي البصرة، لقبته به أمه هند بنت أبي سفيان، كانت ترقصه وتقول:
لأنكحن ببه                  جارية خدبه
          وفيه يقول الفرزدق:
وبايعت أقواماً وفيت بعهدهم  *** وببة قد بايعته غير نادم
 ([99]) البيت في اللسان (18: 108).
([100]) البيت لجرير، كما في أمالي القالي (2: 16) واللسان (1: 17).
ـ

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- كلمة للتدارك، وهو ضربان:
- ضرب يناقض ما بعده ما قبله، لكن ربما يقصد به لتصحيح الحكم الذي بعده وإبطال ما قبله، وربما يقصد تصحيح الذي قبله وإبطال الثاني، فما قصد به تصحيح الثاني وإبطال الأول قوله تعالى: ﴿إذا تتلى عليه آياتنا قال أساطير الأولين *** كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون﴾ [المطففين/13 - 14]، أي: ليس الأمر كما قالوا بل جهلوا، فنبه بقوله: ﴿ران على قلوبهم﴾ على جهلهم، وعلى هذا قوله في قصة إبراهيم ﴿قالوا أأنت فعلت هذا بآلهتنا يا إبراهيم قال بل فعله كبيرههم هذا فاسألوهم إن كانوا ينطقون﴾ [الأنبياء/62 - 63].
ومما قصد به تصحيح الأول وإبطال الثاني قوله تعالى: ﴿فأما الإنسان إذا ما ابتلاه ربه فأكرمه ونعمه فيقول ربي أكرمن *** وأما إذا ما ابتلاه فقدر عليه رزقه فيقول ربي أهانن *** كلا بل لا تكرمون اليتيم﴾ [الفجر/15 - 17].
أي: ليس إعطاؤهم المال من الإكرام ولا منعهم من الإهانة، لكن جهلوا ذلك لوضعهم المال في غير موضعه، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿ص والقرآن ذي الذكر *** بل الذين كفروا في عزة وشقاق﴾ [ص/1 - 2]، فإنه دل بقوله: ﴿والقرآن ذي الذكر﴾ أن القرآن مقر للتذكر، وأن ليس امتناع الكفار من الإصغاء إليه أن ليس موضعا للذكر، بل لتعززههم ومشاقتهم، وعلى هذا: ﴿ق والقرآن المجيد *** بل عجبوا﴾ [ق/1 - 2]، أي: ليس امتناعهم من الإيمان بالقرآن أن لا مجد للقرآن، ولكن لجهلهم؛ ونبه بقوله: ﴿بل عجبوا﴾ على جهلهم؛ لأن التعجب من الشيء يقتضي الجهل بسببه، وعلى هذا قوله عز وجل: ﴿ما غرك بربك الكريم *** الذي خلقك فسواك فعدلك *** في أي صورة ما شاء ركبك *** كلا بل تكذبون بالدين﴾ [الانفطار/6 - 9]، كأنه قيل: ليس ههنا ما يقتضي أن يغرهم به تعالى، ولكن تكذيبهم هو الذي حملهم على ما ارتكبوه.
- والضرب الثاني من (بل) : هو أن يكون مبينا للحكم الأول وزائدا عليه بما بعد (بل)، نحو قوله تعالى: ﴿بل قالوا أضغاث أحلام بل افتراه بل هو شاعر﴾ [الأنبياء/5]، فإنه نبه أنهم يقولون: ﴿أضغاث أحلام بل افتراه﴾، يزيدون على ذلك أن الذي أتى به مفترى افتراه، بل يزيدون فيدعون أنه كذاب، فإن الشاعر في القرآن عبارة عن الكاذب بالطبع، وعلى هذا قوله تعالى: ﴿لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا *** هم ينصرون *** بل تأتيهم بغتة فتبهتهم﴾ [الأنبياء/39 - 40]، أي: لو يعلمون ما هو زائد عن الأول وأعظم منه، وهو أن تأتيهم بغتة، وجميع ما في القرآن من لفظ (بل) لا يخرج من أحد هذين الوجهين وإن دق الكلام في بعضه.

##### Türkçe

- **بل**: telâfi için bir kelimedir; ve o iki kısımdır:
- Bir kısım: kendisinden sonrakinin, kendisinden öncekine zıt olmasıdır; lâkin belki onunla, kendisinden sonrakinin hükmünü tashih etmek ve kendisinden öncekini iptal etmek kastedilir; ve belki kendisinden öncekini tashih etmek ve ikincisini iptal etmek kastedilir. Artık onunla ikincisini tashih etmek ve birincisini iptal etmek kastedilen, Yüce Allah’ın sözüdür: ﴿إذا تتلى عليه آياتنا قال أساطير الأولين *** كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون﴾ [المطففين/13 - 14]؛ yani: iş, onların söyledikleri gibi değildir; bilakis cahillik ettiler. Şu hâlde O, ﴿ران على قلوبهم﴾ sözüyle onların cahilliklerine dikkat çekti. Ve bunun üzere, İbrahim kıssasında O’nun sözü: ﴿قالوا أأنت فعلت هذا بآلهتنا يا إبراهيم قال بل فعله كبيرههم هذا فاسألوهم إن كانوا ينطقون﴾ [الأنبياء/62 - 63].
Ve onunla birincisini tashih etmek ve ikincisini iptal etmek kastedilenlerden, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فأما الإنسان إذا ما ابتلاه ربه فأكرمه ونعمه فيقول ربي أكرمن *** وأما إذا ما ابتلاه فقدر عليه رزقه فيقول ربي أهانن *** كلا بل لا تكرمون اليتيم﴾ [الفجر/15 - 17].
Yani: onlara mal vermek ikramdan değildir ve onlardan (malı) men etmek ihanet/horlamadan değildir; lâkin onu, malı yerinde olmayan yere koymaları sebebiyle bilmediler. Ve bunun üzere, Yüce Allah’ın sözü: ﴿ص والقرآن ذي الذكر *** بل الذين كفروا في عزة وشقاق﴾ [ص/1 - 2]؛ çünkü O, ﴿والقرآن ذي الذكر﴾ sözüyle, Kur’an’ın hatırlama için bir ikrar/tespit olduğunu ve kâfirlerin ona kulak vermekten kaçınmalarının, onun hatırlama için bir yer olmamasından dolayı olmadığını; bilakis onların izzetlenmeleri ve muhalefet etmeleri sebebiyle olduğunu gösterdi. Ve bunun üzere: ﴿ق والقرآن المجيد *** بل عجبوا﴾ [ق/1 - 2]؛ yani: onların Kur’an’a iman etmekten kaçınmaları, Kur’an için bir yücelik olmamasından değildir; lâkin onların cahilliklerindendir. Ve O, ﴿بل عجبوا﴾ sözüyle onların cahilliklerine dikkat çekti; çünkü bir şeyden taaccüb etmek, onun sebebini bilmemeyi gerektirir. Ve bunun üzere, Aziz ve Celil olan O’nun sözü: ﴿ما غرك بربك الكريم *** الذي خلقك فسواك فعدلك *** في أي صورة ما شاء ركبك *** كلا بل تكذبون بالدين﴾ [الانفطار/6 - 9]؛ sanki denildi: burada, O (Teâlâ) ile onları aldatacak bir şeyi gerektiren bir şey yoktur; lâkin onların tekzibi, onların irtikâp ettikleri şeye onları sevk eden şeydir.
- **بل**’den ikinci kısım: birinci hükmü beyan edici olması ve **بل**’den sonrakilerle onun üzerine ziyade olmasıdır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿بل قالوا أضغاث أحلام بل افتراه بل هو شاعر﴾ [الأنبياء/5]؛ çünkü O, onların ﴿أضغاث أحلام بل افتراه﴾ dediklerine dikkat çekti; bunun üzerine, onun getirdiği şeyin uydurma olduğunu, onu uydurduğunu artırırlar; bilakis artırırlar da onun yalancı olduğunu iddia ederler; çünkü Kur’an’da **شاعر**, tabiatça yalancı olanın ifadesidir. Ve bunun üzere, Yüce Allah’ın sözü: ﴿لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا *** هم ينصرون *** بل تأتيهم بغتة فتبهتهم﴾ [الأنبياء/39 - 40]؛ yani: birinciden زائد olanı ve ondan daha büyük olanı bilselerdi; ve o, onun ansızın onlara gelmesidir. Ve Kur’an’da **بل** lafzından olanın tamamı, bu iki veçheden birinden çıkmaz; her ne kadar söz, bazısında ince olsa da.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَلَّهُ
1 بَلَّهُ أبله بل بله بلة (S, M, &c.,) aor. بَلُ٣َ , (S, M,) inf. n. بَلٌّ (M, Msb, K) and بِلَّةٌ, (M, K,) He moistened it (S, M, K) with water (M, Msb, K) &c.; (M;) and in like manner, ↓ بلّلهُ, (S, M, K,) but signifying he moistened it much. (S, TA.) ― -b2- [Hence,] بَلَّتِ الاـِبِلُ أَغْمَارَهَا [The camels damped their thirst;] i. e., drank a little. (TA in art. غمر.) ― -b3- [Hence also,] بَلَّ رَحِمَهُ, (T, S, M, K,) aor. بَلُ٣َ , (T, M,) inf. n. بَلٌّ (with fet-h, TA [in the CK it has kesr]) and بِلَالٌ, (M, K,) (tropical:) He made close [or he refreshed] his ties of relationship by behaving with goodness and affection and gentleness to his kindred; syn. وَصَلَهَا, (T, S, M, K,) and نَدَّاهَا: (T:) for, as some things are conjoined and commixed by moisture, and become disunited by dryness, بَلٌّ is metaphorically used to denote conjunction, as above, and يُبْسٌ to denote the contrary. (TA.) A poet says,
وَالرِّحْمَ فابْلُلْهَا بِخَيْرِ البُلَّانْ
فَاـِنَهَااشْتُقَّتْ مِنِ اسْمِ الرَّحْمٰنْ
[(tropical:) And the ties of relationship, make thou them close &c. by the best mode, or modes, of doing so; for the name thereof is derived from the name of the Compassionate]: here ↓البُلَّان may be a noun in the sing. number, like غُفْرَانٌ, or it may be pl. of بَلَلٌ, which may be either a subst. or an. inf. n., for some inf. ns. have pls., as شُغْلٌ and عَقْلٌ and مَرَضٌ. (M.) And it is said in a trad., بُلُّوا أَرْحَامَكُمْ وَلَوْ بِالسَّلَامِ (tropical:) Make ye close [or refresh ye] your ties of relationship &c., though but,  or if only, by salutation; syn. صِلُوهَا, (M,) or نَدُّوهَا بِالصِّلَةِ. (S.) And hence the saying in another trad., اـِذَ اسْتَشَنَّ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللّٰهِ فَابْلُلْهُ بِالاـِحْسَانِ اـِلَى عِبَادَهِ (tropical:) [When the tie between thee and God wears out, repair thou it, or refresh thou it, by beneficence to his servants]. (TA.) [See also بِلَالٌ.] ― -b4- بَلَّكَ اللّٰهُ بِابْنٍ, (S, M, K,) and ابْنًا, (M, K,) (assumed tropical:) May God give thee a son. (S, M, K, TA.) Hence, perhaps, the phrase, بُلَّتْ يَدَاكَ بِهِ as meaning (assumed tropical:) Thou was given it. (Har p. 479.) You say also, بَلَلْتُهُ, meaning (assumed tropical:) I gave to him. (T.) And ↓ لَا تَبْلُكَ عِنْدِى بَالَّةٌ, and ↓ بَلَالٌ, (T, S, M, K, [but in the K عِنْدَنَا, and “ or ” for “ and, ” and in the CK لا تَبَلُّكَ,]) (tropical:) No bounty, (S,) no good, or no benefit, shall betide thee from me, (T, S, K, TA,) nor will I profit thee, nor believe thee. (T.) ― -b5- بَلُّوا They sowed land. (ISh, T, K.) -A2- [بَلَّ as an intrans. verb perhaps primarily signifies It was, or became, moist; and has for its sec. pers. بَلِلْتَ or بَلَلْتَ, and for its aor. بَلَ٣َ or بَلِ٣َ , and for its inf. n. بَلَلٌ, and probably بِلَّةٌ &c. mentioned with that noun below. ― -b2- And hence,] بَلَّتِ الرِّيحُ, aor. بَلِ٣َ , inf. n. بُلُولٌ, The wind was cold and moist. (M, K.) [See بَلِيلٌ.] ― -b3- [And hence, probably, as though originally said of one who had had a fever,] بَلَّ مِنْ مَرَضِهِ, aor. بَلِ٣َ , inf. n. بَلٌّ (S, M, K) and بَلَلٌ and بُلُولٌ; (M, K) and ↓ ابلّ, and ↓ استبلّ; (S, M, K;) He recovered from his disease: (S, M:) and ↓ ابتلّ and ↓ تبلّل he became in a good condition after leanness, or meagerness: (M,Z:) or all have this latter signification: and the second (ابلّ) has the former also. (K.) ― -b4- And بَلَّ, (M, K,) aor. بَلِ٣َ , (M,) inf. n. بُلُولٌ; and ↓ ابلّ; He (a man, TA) escaped, or became safe or secure, (M, K,) from difficulty, distress, or straitness. (TA.) ― -b5- بَلَّ فِى الأَرْض, (Msb, K, * TA,) aor. بَلِ٣َ , inf. n. بَلٌّ; (Msb;) and ↓ ابلّ; (M, K;) He (a man, M) went away in, or into, the land, or country. (M, Msb, K.) And بَلَّتْ نَاقَتُهُ His she-camel went away. (TA.) And بَلَّتْ مَطِيَّتُهُ عَلَى وَجْهِهَا, (Fr, T, TA,) and على ↓ ابلّت وجها, (K,) His camel, or riding-camel, ran away, or went away, at random, to pasture, straying; syn. هَمَتْ ضَالَّةً. (Fr, T, K, TA. [In the CK, همت, which, as is said in the TA, is without teshdeed, is written هَمَّتْ.]) -A3- بَلِلْتُ مِنْهُ, (As, T, S, &c.,) inf. n. بَلَلٌ, (M,) I got him; got possession of him; (As, T, S, M, K;) got him in my hand. (S.) One says, لَئِنْ بَلَّتْ بِكَ يَدِى لَا تُفَارِقُنِى أَوْ تُؤَدِّىَ حَقِّى [Assuredly if my hand get hold of thee, thou shalt not quit me unless thou give up, or pay, my right, or due]. (S.) And hence the prov., مَا بَلَلْتُ مِنْ فُلَانٍ بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ [I did not get, in such a one, a man like an arrow with a broken notch and without a head]; meaning I got a perfect man; one sufficient. (Sh, T.) ― -b2- Also, (T,) or بَلِلْتُهُ, (M, K,) I kept, or clave, to him, (T, M, K,) namely, a man, (T, K,) and constantly associated with him. (T.) And بَلَّ بِالشَّيْءِ, inf. n. بَلٌّ, He became devoted, or attached, to the thing, and kept to it constantly. (TA.) ― -b3- And بَلِلْتُ مِنْهُ, (M, K,) aor. بَلَ٣َ , (TA,) inf. n. بَلَلٌ and بَلَالَةٌ and بُلُولٌ, I was tried by him (مُنِيتُ بِهِ [app. meaning بِحُبِّهِ by love of him]), and loved him (عَلِقْتُهُ [in the CK عَلَقْتُهُ]); as also بَلَلْتُ به, (AA, M, K,) aor. بَلِ٣َ , inf. n. بُلُولٌ (AA, TA.) And بَلِلْتُ بِهِ I was tried by him, as though by fire, (صَلِيتُ به, [in the CK صَلَيْتُ,]) and suffered distress, or misery, or fatigue (شَقِيتُ, for which شُفِيتُ is erroneously put in the copies of the K: TA). (M, K. *) ― -b4- مَا بَلَلْتُ بِهِ, (K,) aor. بَلَ٣َ , inf. n. بَلَلٌ, (TA,) I did not light on, or meet with, or find, nor know, him, or it; expl. by مَا أَصَبْتُهُ وَ لَا عَلِمْتُهُ. (K.) -A4- بَلَّ, (Th, M, K,) inf. n. بَلَلٌ, (Th, S, M, K,) He (a man) was, or became, such as is termed أَبَلّ [which epithet see below]. (Th, S, M, K.)

2 بَلَّ٣َ see 1, first sentence.

ابلّ
4 ابلّ أبال أبل أبلى اـبل ابل بال بل بلا بلي وبل It (wood, or a branch or twig,) had the sap, (المَآء, K,) or the produce of the rain, (O,) flowing in it. (O, K.) ― -b2- See also بَلَّ, in four places. -A2- He (a man) resisted, or withstood, and overcame. (As, T, S. [See also أَبَلَ.]) And ابلّ عَلَيْهِ He overcame him. (M, K.) [See an ex. in a verse of Sل'ideh, cited voce خَسْفٌ.] ― -b2- He wearied by badness, or wickedness: (M, K:) or he wearied another in aiding him to accomplish his desire. (TA. [See مُبِلٌّ.]) -A3- أَبْلَلْتُهُ I made him to go away. (Msb.)

5 تَبَلَّ٣َ see 8: ― -b2- and see also بَلَّ.

ابتلّ
8 ابتلّ أبتل ابتل بتل ٱبتل ٱبتلى It became moist or moistened  (S, M, Msb, * K) with water (M, Msb, K) &c.; (M;) and in like manner, [but signifying it became much moistened, being quasi-pass. of بلّلهُ,] ↓ تبلّل. (M, K.) ― -b2- See also بَلَّ.

10 اـِسْتَبْلَ٣َ see بَلَّ.

بَلْبَلَ
R. Q. 1 بَلْبَلَ بلبل , inf. n. بَلْبَلَةٌ and بِلْبَالٌ, (M, K,) the latter with kesr, (TA,) [but written in the CK with fet-h,] He put people in motion; and roused, or excited, them. (M, K.) ― -b2- Also, (T,) inf. n. بَلْبَلَةٌ, (K,) He scattered, dispersed, or put asunder, his goods, commodities, or householdutensils and furniture. (IAar, T, K. * [In the CK, والمَتاعُ is erroneously put for وَالمَتَاعِ.]) ― -b3- And He divided, or disunited, opinions. (Fr, T, K; but only the inf. n. of the verb in this sense is mentioned.) ― -b4- And He (God) [mixed or confounded or] made discordant the tongues, or languages, of a people. (T.) ― -b5- [See also بَلْبَلَةٌ below.]

تَبَلْبَلَ
R. Q. 2 تَبَلْبَلَ بلبل تبلبل He (a man) was moved by grief [or anxiety: see بَلْبَلَةٌ, below]. (Har p. 94.) ― -b2- تَبَلْبَلَتِ الأَلْسُنُ The tongues, or languages, became mixed, or confounded. (S, K.) -A2- تَبَلْبَلَتِ الاـِبِلُ الكَلَأَ The camels went on seeking the herbage, or pasture, and left not of it aught. (S, K.)

بَلْ
بَلْ بل is a particle of digression: (Mughnee, K:) or, accord. to Mbr, it denotes emendation, wherever it occurs, in the case of a negation or an affirmation: (T, TA:) or it is a word of emendation, and denoting digression from that which precedes; as also بَنْ, in which the ن is a substitute for the ل, because بل is of frequent occurrence, and بن is rare; or, as IJ says, the latter may be an independent dial. var. (M.) When it is followed by a proposition, the meaning of the digression is either the cancelling of what precedes, as in وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ [And they said, “ The Compassionate hath gotten offspring: ” extolled be his freedom from that which is derogatory from his glory! nay, or nay rather, or nay but, they are honoured servants (Kur xxi. 26)], or transition from one object of discourse to another, as in قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا [He hath attained felicity who hath purified himself, and celebrated the name of his Lord, and prayed: but ye prefer the present life (Kur lxxxvii. 14-16)]: (Mughnee, K: *) and in all such cases it is an inceptive particle; not a conjunctive. (Mughnee.) When it is followed by a single word, it is a conjunction, (S, * Msb, * Mughnee, K,) and requires that word to be in the same case as the word before it: (S:) and if preceded by a command or an affirmation, (Mughnee, K,) as in اِضْرَبْ زَيْدًا بَلْ عَمْرًا [Beat thou Zeyd: no, 'Amr], (Msb, Mughnee, K,) and قَامَ زَيْدٌ بَلْ عَمْرٌو [Zeyd stood: no, 'Amr], (M, Mughnee, K,) or جَآءَنِى أَخُوكَ بَلْ أَبُوكَ [Thy brother came to me: no, thy father], (S,) it makes what precedes it to be as though nothing were said respecting it, (S, * Msb, * Mughnee, K,) making the command or affirmation to relate to what follows it: (S, * Msb, * Mughnee:) [and similar to these cases is the case in which it is preceded by an interrogation: see أَمْ as syn. with this particle:] but when it is preceded by a negation or a prohibition, it is used to confirm the meaning of what precedes it and to assign the contrary of that meaning to what follows it, (Mughnee, K,) as in مَا قَامَ زَيْدٌ عَمْرٌو [Zeyd stood not, but 'Amr stood], (Mughnee,) or مَا رَأَيْتُ زَيْدًا بَلْ عَمْرًا, [I saw not Zeyd, but I saw 'Amr], (S,) and لَا يَقُمْ زَيْدٌ بَلْ عَمْرٌو [Let not Zeyd stand, but let 'Amr stand]. (Mughnee.) Mbr and 'Abd-El-Wلrith allow its being used to transfer the meaning of the negation and the prohibition to what follows it; so that, accord. to them, one may say, مَازَيْدٌ قَائِمًا بَلْ قَاعِدًا [as meaning Zeyd is not standing: no, is not sitting], and بَلْ قَاعِدٌ [but is sitting]; the meaning being different [in the two cases]. (Mughnee, K. *) The Koofees disallow its being used as a conjunction after anything but a negation [so in the Mughnee, but in the K a prohibition,] or the like thereof; so that one should not say, ضَرَبْتُ زَيْدًا بَلْ اـِيَّاكَ [I beat Zeyd: no, thee]. (Mughnee, K.) Sometimes لَا is added before it, to corroborate the meaning of digression, after an affirmation, as in the saying,
وَجْهُكَ البَدْرُ لَا بَلِ الشَّمْسُ لَوْ لَمْ
يُقْضَ لِلشَّمْسِ كَسْفَةٌ وَ أُفُولُ
[Thy face is the full moon: no, but it would be the sun, were it not that eclipse and setting are appointed to happen to the sun]: and to corroborate what precedes it, after a negation, as in
وَ مَا هَجَرْتُكَ لَا بَلْ زَادَنِى شَغَفًا
هَجْرٌ وَ بَعْدٌ تَرَاخَى لَا اـِلَى أَجَلِ
[And I did not abandon thee, or have not abandoned thee: no, but abandonment and distance, protracted, not to an appointed period, increased, or have increased, my heart-felt love]. (Mughnee, K. *) ― -b2- Sometimes it is used to denote the passing from one subject to another without cancelling [what precedes it], and is syn. with وَ, as in the saying in the Kur [lxxxv. 20 and 21], وَاللّٰهُ مِنْ, وَ رَائِهِمْ مُحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ [And God from behind them is encompassing: and it is a glorious Kur-لn: or here it may mean اـِنَّ, as in an ex. below]: and to this meaning it is made to accord in the saying, لَهُ عَلَىَّ دِينَارٌ بَلْ دِرْهَمٌ [I owe him a deenلr and a dirhem]. (Msb.) ― -b3- In the fol- lowing saying in the Kur [xxxviii. 1],وَالْقُرْآنِ ذِى الذِّكْرِبَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِى عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ, it is said to signify اـِنَّ; [so that the meaning is, By the Kur-لn possessed of eminence, verily they who have disbelieved are in a state of pride and opposition;] therefore the oath applies to it. (Akh, S.) ― -b4- Sometimes the Arabs use it in breaking off a saying and commencing another; and thus a man commences with it a citation, or recitation, of verse; in which case, it does not form any part of the first verse, but is a sign of the breaking off, or ending, of what precedes. (Akh, S.) ― -b5- Sometimes it is put in the place of رُبَّ, (S, Mughnee,) as in the saying of the rلjiz,
بَلْ مَهْمَهٍ قَطَعْتُ بَعْدَ مَهْمَهٍ
[Many a far-extending desert have I traversed, after a far-extending desert]. (S: [and a similar ex. is given in the Mughnee.]) ― -b6- What is deficient in this word [supposing it to be originally of three letters] is unknown; and so in the cases of هَلْ and قَدْ: it may be a final و or ى or they may be originally بَلّ and هَلّ and قَدّ. (Akh, S.)

بَلٌّ
[ بَلٌّ بل Moist, or containing moisture: or rather moistened; being, app., an inf. n. used in the sense of a pass. part. n. ; like خَلْقٌ in the sense of مَخْلُوقٌ. Hence,] رِيحٌ بَلَّةٌ and ↓بَلِيلٌ and ↓بَلِيلَةٌ A wind in which is moisture: (S:) or the last, a wind mixed with feeble rain: (T:) and the second, a wind cold with moisture; (M, K;) or the same, a wind cold with rain; (A, TA;) the north wind, as though it sprinkled water by reason of its coldness: (TA:) and ↓ بَلَلٌ also signifies a cold north wind: (Ibn- 'Abbلd, TA:) بَلِيلٌ is used alike as sing. and pl. : (K:) it has no pl. (M.) -A2- بَلٌّ بِشَىْءٍ A man (M) devoted, or attached, to a thing, and keeping to it constantly. (M, K. [In the CK and in my MS. copy of the K, اللَّهْجُ is erroneously put for اللَّهِجُ.]) ― -b2- And بَلٌّ, alone, Much given to the deferring of payment to his creditors, by repeated promises; (T;) withholding, by swearing, what he possesses of things that are the rightful property of others. (IAar, T, K.) See also أَبَلٌّ, in two places.

بِلٌّ
بِلٌّ بل Allowable, or lawful; i. e., to be taken, or let alone, or done, or made use of, or possessed: (T, S, M, K:) so in the dial. of Himyer: (T, S. M:) or a remedy; (A'Obeyd, T, S, M, K;) from the phrase بَلَّ مِنْ مَرَضِهِ [q. v.]: (A' Obeyd, T, S, M:) or it is an imitative sequent to حِلٌّ, (M, K,) as some say: (M:) so As thought until he heard that it was said to be of the dial. of Himyer in the first of the senses explained above: (S, M:) A'Obeyd and ISk say that it may not be so because it is conjoined with حِلٌّ by وَ: (T:) and A'Obeyd says, We have seldom found an imitative sequent conjoined by و. (TA.) Hence the phrase, هُوَ لَكَ حِلٌّ وَبِلٌّ It is to thee lawful and allowable: or lawful and a remedy. (M, K. *) And hence the saying of El-'Abbلs the son of 'Abd-El-Muttalib, respecting [the well of] Zemzem, هِىَ لِشَارِبٍ حِلٌّ وَ بِلٌّ It is to a drinker lawful &c. (T, S, M.)

بَلَّةٌ
بَلَّةٌ أبله بل بله بلة [A single act of moistening. ― -b2- And hence,] The least sprinkling (أَدْنَى بَلَلٍ lit. the least moisture) of good. (TA in art. هل.) You say, جَآءَنَا فُلَانٌ فَلَمْ يَأْتِنَا بِهَلَّةٍ وَلَا بَلَّةٍ [Such a one came to us and did not bring us anything to rejoice us nor the least sprinkling of good]: هلّة, accord. to ISK, being from الفَرَحُ and الاِسْتِهْلَالُ, and بلّة from البَلْلُ and الخَيْرُ. (S.) And مَا أَصَابَ هَلَّةً وَلَا بَلَّةً He did not obtain, or has not obtained, anything. (S.) ― -b3- Wealth, or competence: (Fr, TA:) or wealth, or competence, after poverty; (Fr, T, K, TA;) as also ↓ بُلَّى. (K.) ― -b4- Remains of herbage or pasture; (K;) as also ↓ بُلَّةٌ. (Fr, T, K.) ― -b5- The freshness of youth; as also ↓ بُلَّةٌ; (M, K; *) but the former word is the more approved. (M.) ― -b6- See also an ex. voce بَلَلٌ.

بُلَّةٌ
بُلَّةٌ أبله بل بله بلة : see بَلَلٌ, in two places: ― -b2- and see also بَلَّةٌ, in two places. ― -b3- Also A state of moisture. (M.) ― -b4- The moisture of fresh pasture. (S, M, K.) The rلjiz (Ihلb Ibn-'Omeyr, TA) says, describing [wild] asses,
وَ فَارَقَتْهَا بُلَّةُ الأَوَابِلِ
حَتَّى اـِذَا أَهْرَأْنَ بِالأَصَائِلِ
meaning that they went in the cool of the evening to the water after that the herbage had dried up: الاوابل means the wild animals that are satisfied with green pasture, so as to be in no need of water. (S.)

بِلَّةٌ
بِلَّةٌ أبله بل بله بلة : see بَلَلٌ, in two places. ― -b2- Also Good, good fortune, prosperity, or wealth: and sustenance, or means of subsistence. (M, K.) ― -b3- Health; soundness; or freedom from disease. (T, K, TA.) ― -b4- A repast prepared on the occasion of a wedding, or on any occasion. (Fr, K.) ― -b5- (tropical:) The tongue's fluency, and chasteness of speech: (K, TA:) or its readiness of diction or expression, and facility; (M;) and [so in the M, but in the K “ or, ”] its falling upon the [right] places of utterance of the letters, (T, M, A, K,) and its regular and uniform continuance of speech, (T, M, K,) and its facility. (K.) You say, مَا أَحْسَنٌ بِلَّةَ لِسَانِهِ (tropical:) [How good is the fluency, &c., of his tongue!]. (T, M, TA.)

بَلَلٌ
بَلَلٌ بلل بلة Moisture; (S, M, Msb, K;) as also ↓ بِلَّةٌ (S, M, K) and ↓ بِلَالٌ and ↓ بُلَالَةٌ (M, K) [and several other dial. vars. occurring in phrases in this paragraph]: or ↓ بِلَّةٌ signifies an inferior, or inconsiderable, degree of moisture; (Lth, T, K; [an ambiguity in the K in this place has occasioned several mistakes in Freytag's Lex. voce بَلَلٌ;]) and ↓ بِلَالٌ is an anomalous pl. of this word; (M, TA;) and is pl. also of ↓ بُلَّةٌ: (S, TA:) and بُلَّانٌ, occurring in a verse cited above (see 1) may be pl. of بَلَلٌ. (M.) [Using syns. of بَلَلٌ in the sense explained above,] you say, طَوَيْتُ ↓ السِّقَآءَ عَلَى بُلُلَتِهِ, (S, K,) and ↓ بُلَلَتِهِ, (K,) or ↓ بَلَلَتِهِ, (T, M,) I folded the skin while it was moist, (T, S, M, K,) before it should break in pieces, (T,) or lest it should break in pieces. (M.) And [hence,] ↓ طَوَيْتُ فُلَانًا عَلَى بُلُلَتِهِ, (T, *S, M, *K, *) and ↓ بُلَلَتِهِ, (T, S, K,) and ↓ بَلَلَتِهِ, and ↓ بُلَالَتِهِ, and ↓ بَلَالَتِهِ, (K,) and ↓ بُلَّتِهِ, (S, K,) and ↓ بَلَّتِهِ, (M, K,) and ↓ بُلَاتِهِ, (S, K,) and ↓ بَلَاتِهِ, (K) and ↓ بُلُولَتِهِ, (S, K,) which is of the dial. of Temeem, (TA,) and ↓ بُلُولِهِ, (K,) (tropical:) I bore with, suffered, or tolerated, such a one, (S, K,) notwithstanding his vice, or fault, (T, S, M, K,) and evil conduct: (S:) or [so in the M and K, but in the S “ and, ”] I treated him with gentleness, or blandishment, (S, K,) while some love, or affection, remained in him; (S, M, K;) and this is the true meaning; (M;) and in like manner, نَفْسِهِ ↓ عَلَى بِلَالٌ. (S, TA.) And ↓ طَوَاهُ عَلَى بِلَالِهِ, and ↓ بُلُولِهِ, (tropical:) He feigned himself heedless of, or inattentive to, his vice, or fault; like as one folds a skin upon its fault [to conceal that fault]. (T.) And اِنْصَرَفَ القَوْمَ ↓ بِبَلَلَتِهِمْ, and ↓ بِبُلُلَتِهِمْ, and ↓ بِبُلُولَتِهِمْ, (assumed tropical:) The people, or company of men, turned away, or back, having some good, or somewhat good, remaining, in them, or among them; expl. by وَفِيهِمْ بَقِيَّةٌ [in which the last word generally implies something good; as, for instance, in the Kur xi. 118]: (M, K:) or, in a good state, or condition: (K:) or this latter is meant when one says, بِبُلُلَتِهِمْ. (T.) ― -b2- Abundance of herbage; or of the goods, conveniences, or comforts, of life. (TA.) ― -b3- See also بَلٌّ. ― -b4- مَا أَحْسَنَ بَلَلَهُ How good is his adornment of himself! or his manner of undertaking a task, or taking upon himself a responsibility! (K: expl. in some copies by تَجَمُّلَهُ; and so in the TA: in others by تَحَمُّلَهُ.)

بُلَلٌ
بُلَلٌ بلل بلة , like صُرَدٌ, (K,) or بُلُلٌ, (so in a copy of the T, accord. to the TT,) Seed; grain for sowing. (ISh, T, K.)

بَلَلَةٌ
بَلَلَةٌ بلل بلله بللة بلة and its pl. : see four exs. voce بَلَلٌ.

بُلَلَةٌ
بُلَلَةٌ بلل بلله بللة بلة and its pl.: see three exs. voce بَلَلٌ ― -b2- The sing. also signifies Garb, guise, aspect or appearance, external state or condition. (Ibn- 'Abbلd, K.) You say, اـِنَّهُ لَحَسَنُ البُلَلَةِ Verily he is goodly, or beautiful, in garb, &c. (Ibn- 'Abbلd, TA.) ― -b3- You say also, كَيْفَ بُلَلَتُكَ, and ↓ بُلُولَتُكَ, meaning How is thy state, or condition? (Ibn-'Abbلd, K.)

بُلُلَةٌ
بُلُلَةٌ بلل بلله بللة بلة : see three exs. voce بَلَلٌ.

بَلَالِ
بَلَالِ بلال a subst. signifying The making close the ties of relationship by behaving with goodness and affection and gentleness to one's kindred: (K:) changed in form from بَالَةٌ; q. v. (TA.) [See also بِلَالٌ.]

بَلَالٌ
بَلَالٌ بلال : see what next follows.

بُلَالٌ
بُلَالٌ بلال : see what next follows.

بِلَالٌ
بِلَالٌ بلال : see بَلَلٌ, in four places. ― -b2- Also Water; (T, S, M, K;) and so ↓ بُلَالٌ and ↓ بَلَالٌ. (K.) You say, مَا فِى سِقَائِهِ بِلَالٌ There is not in his skin any water: (T, S:) or anything whatever: (so in a copy of the S:) and in like manner one says of a well. (T.) And ↓ مَا فِى البِئْرِ بَالُولٌ There is not any water in the well. (K.) ― -b3- And Anything with which one moistens the fauces, of water or of milk: (S, Msb, K:) such is said to be its meaning. (Msb.) ― -b4- And hence the saying, اِنْضَحُوا الرَّحِمَ بِبَلَالِهَا, i. e. صِلُوهَا بِصِلَتِهَا [Make ye close the ties of relationship by behaving with that goodness and affection and gentleness to kindred which those ties require: see بَلَّ رَحِمَهُ; and see also بَلَالِ]. (S.)

بُلُولٌ
بُلُولٌ بلول : see two exs. voce بَلَلٌ.

بَلِيلٌ
بَلِيلٌ بليل ليل : see بَلٌّ.

بَلَالَةٌ
بَلَالَةٌ بلاله بلالة : see an ex. voce بَلَلٌ.

بُلَالَةٌ
بُلَالَةٌ بلاله بلالة : see بَلَلٌ, in two places. ― -b2- Also The quantity with which a thing is moistened. (Har p. 107.) ― -b3- And A remain, or remainder; (T, and Har ubi suprل;) as also عُلُالَةٌ. (Har ubi suprل.) You say, مَا فِيهِ بُلَالَةٌ وَلَا عُلَالَةٌ There is not in it anything remaining. (T, and Har ubi suprل.)

بُلُولَةٌ
بُلُولَةٌ بلوله بلولة : see two exs. voce بَلَلٌ: ― -b2- and see an ex. voce بُلَلَةٌ.

بَلِيلَةٌ
بَلِيلَةٌ بليل بليله بليلة ليل ليلة : see بَلٌّ. ― -b2- Also Wheat boiled in water, [in the present day, with clarified butter, and honey,] and eaten. (TA.) -A2- And i. q. صِحَّةٌ [Health, or soundness, &c.]. (TA.)

بُلَّى
بُلَّى بل بلى بلي لي : see بَلَّةٌ.

بَلَّانٌ
بَلَّانٌ بلان A hot bath: (K:) the ا and ن are augmentative: for the hot bath is thus called because he who enters it is moistened by its water or by his sweat: (TA:) pl. بَلَّانَاتٌ, (K,) occurring in a trad., and said by IAth to be originally بَلَّالَاتٌ. (TA in art. بلن; in which, as well as in the present art., it is mentioned in the K.) ― -b2- It is now applied to A man who serves [the bathers, by washing them &c.,]  in the hot bath: [fem. with ة:] but this is a vulgar application of the word. (TA.)

بُلَّانٌ
بُلَّانٌ بلان : see 1.

بُلْبُلٌ
بُلْبُلٌ بلبل [The nightingale: and a certain melodious bird resembling the nightingale: both, in the present day, vulgarly called بِلْبِل:] the عَنْدَلِيب [q. v.]: and the كُعَيْت [q. v.]: (T:) a certain bird, (S, M, K,) well known, (K,) of beautiful voice, that frequents the Haram [or Sacred Territory of Mekkeh], and is called by the people of El-Hijلz the نُغَر [q. v.]. (M.) ― -b2- A man light, or active: (S:) or clever, well-mannered, or elegant, and light, or active: (T:) or a man (M) light, or active, in journeying, and very helpful; (M, K;) and so ↓ بُلَابِلٌ, (M,) or ↓ بُلْبُلِىُّ: (K:) or, accord. to Th, a boy light, or active, in journeying: (M:) and a man light, or active in that which he sets about; (TA;) as also ↓ بُلَابِلٌ; (K;) or this last signifies a man active in intellect, to whom nothing is unapparent: (T:) pl. of the first, (S,) and of the last, (K,) بَلَابِلُ. (S, K.) -A2- A certain fish, of the size of the hand. (Ibn-'Abbلd, K.) -A3- The spout (قَنَاة) of a mug (كُوز), that pours forth the water. (M, K.)

بَلْبَلَةٌ
بَلْبَلَةٌ بلبل بلبله بلبلة inf. n. of بَلْبَلَ [q. v.]. (M, K.) -A2- A state of confusion, or mixture, of tongues, or languages. (M, K. *) In the copies of the K, الأَسِنَّة is here erroneously put for الأَلْسِنَة. (TA.) ― -b2- Also, and ↓ بَلْبَالٌ, The vain, or unprofitable, or evil, suggestion of anxieties in the bosom: (T:) or anxiety, and vain, or unprofitable, or evil, suggestion of the mind: (S:) or intense anxiety, and vain, or unprofitable, or evil, suggestions or thoughts; (M, K;) as also ↓ بُلَابِلٌ, (so in the M, accord. to the TT,) or ↓ بَلَابِلُ: (so in copies of the K:) this last [however] is pl. of ↓ بَلْبَالٌ; (T;) which also signifies vehement distress in the bosom; (M, K;) and so does ↓ بَلْبَالَةٌ: (IJ, M:) or ↓ بَلْبَالٌ signifies anxiety and grief: and, as also بَلْبَلَةٌ, a motion, or commotion, in the heart, arising from grief or love. (Har p. 94.)

بُلْبُلَةٌ
بُلْبُلَةٌ بلبل بلبله بلبلة A mug (كُوز) having a spout (بُلْبُل) by the side of its head, (M, K, TA,) from which the water pours forth: (TA:) or a ewer, as long as it contains wine. (Kull p. 102.)

بُلْبُلِيٌّ
بُلْبُلِيٌّ بلبل بلبلى بلبلي بلبليي : see بُلْبُلٌ.

بَلْبَالٌ
بَلْبَالٌ بلبال : see بَلْبَلَةٌ, in three places. -A2- Also A putting people in motion; and rousing, or exciting, them: a subst. from R. Q. 1. (M, K.)

بَلْبَالَةٌ
بَلْبَالَةٌ بلبال بلباله بلبالة : see بَلْبَلَةٌ.

بَلَابِلٌ
بَلَابِلٌ بلابل بلبل بلبلة : see بَلْبَلَةٌ.

بُلَابِلٌ
بُلَابِلٌ بلابل بلبل بلبلة : see بُلْبِلٌ, in two places: -A2- and see بَلْبَلَةٌ.

بَالَّةٌ
بَالَّةٌ اـلٰه باـلٰه بال باله بالة بآله بآلة آل آلة [properly A thing that moistens. ― -b2- And hence,] (tropical:) Bounty, or liberality; or a gift; as also ↓ بَلالِ: (T, S, TA:) and both these words, good, or benefit: (T, S, M, TA:) so in a phrase mentioned above; see 1: (T, S, K:) the latter word is changed in form the former. (T.) [See also بَلَالِ above.]

بَالُولٌ
بَالُولٌ بالول : see بِلَالٌ.

أَبَلٌّ
[ أَبَلٌّ ذ More, and most, moist: fem. بَلَّآءُ: and pl. بُلٌّ. Hence,] الجَنُوبُ أَبَلُّ الرِّيَاحِ The south is the most moist of the winds. (S.) ― -b2- [Hence, also,] مَا شَىْءٌ أَبَلَّ لِلْجِسْمِ مشنَ اللَّهْوِ Nothing is more healthful and suitable to the body than sport. (TA.) ― -b3- And صَفَاةٌ بَلَّآءٌ A smooth stone or rock. (S.) ― -b4- And أَبَلُّ, applied to a man, (T, S, &c.,) Violent, or vehement, in contention, altercation, or dispute; (T, M, K;) as also ↓ بَلٌّ: (K:) or (M) one who has no sense of shame: (M, K:) or (TA) one who resists, or withstands, (K, TA,) and overcomes: (TA:) or (M) very mean, (M, K,) from whom that which he possesses cannot be obtained, (Ks, T, S, M, K,) by reason of his meanness; (Ks, T, S;) and so بَلَّآءُ applied to a woman: (Ks, S:) or mean, (TA,) much given to the deferring of payment to his creditors, (IAar, M, K,) much given to swearing (T, S, K) and to wronging, (S, K,) withholding the rightful property of others; (TA;) as also ↓ بَلٌّ [q. v.]: (IAar, M, [but referring only to what is given above on the authority of the former,] K, [referring to the same and to what follows except the addition in the TA,] and TA:) or, (S, M,) accord. to AO, (S,) i. q. فَاجِرُ [i. e. vicious, immoral, unrighteous, &c.]: (S, M, K:) fem. بَلَّآءُ: (M, K:) and pl. بُلُّ: (K:) or it signifies one who pursues his course at random, not caring for what he meets. (Ham p. 383.)

مُبِلٌّ
مُبِلٌّ مبل One whose aiding thee to accomplish thy desire wearies thee. (A'Obeyd, T, K, TA. [In the CK, for مَنْ يَعْيِيكَ أَنْ يُتَابِعَكَ عَلَى مَا تُرِيدُ, we find مَنْ يُعِينُكَ اَى يُتَابِعُكَ علي ما تُرِيدُ.])

خَصْمٌ مِبَلٌّ
خَصْمٌ مِبَلٌّ خصم مبل A constant, firm, or steady, adversary in a contention, dispute, or litigation. (M, K.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
