# بنث (ب-ن-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%86%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ن - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ن ب
ثبن ، بنث ، بثن .
ثبن : في حديث عُمر : أنه قال : إذا مَرّ أحدُكم بحائط فَلْيَأْكُل منه ولا يَتَّخِذْ ثُبَاناً .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عَمْرو : والثُّبَان :
الوِعَاءُ الذي يُحْمَل فيه الشَّيْءُ ، فإِن حَمَلْته بين يَدَيك ، فهو ثُبَانٌ . وقد ثَبَنْت ثُبَاناً . فإِن جَعَلْته في حِضْنك ، فهو خُبْنَة .
يَعني بالحَديث : المُضْطَرّ الجائع يَمُرّ بحائط رَجُلٍ فيأكُل من ثمر نَخْله ما يَرُدّ جَوْعَته .
وقال شَمِرٌ : قال ابن الأَعْرابي وأبُو زَيد : الثُّبَان : واحدُها : ثُبْنَة ، وهي الحُجْزة تُحْمل فيها الفاكهةُ وغيرُها ؛ وقال الفَرَزْدق :
ولا نثَر الجانِي ثُباناً أمامها
ولا انتَقَلَتْ مِن رَهْبَةِ سَيْلٍ مِذْنَبِ
قال : وقال أبو سعيد : ليس الثُّبَان بالوعاء ، ولكن ما جُعل فيه من التمر فاحتُمل في وعاءٍ أو غيره ، فهو ثُبان ، وقد يَحْمل الرجل في كُمِّه فيكون ثُبانَه .
ويقال : قدم فلانٌ بثُبَانٍ في ثوبه .
وما أَدْري ما هو ؟
وثَبَنه في ثَوبه .
ولا تكون ثُبْنة إلا ما حَمَل قُدَّامه وكان قليلاً . فإذا عَظُم فقد خَرج مِن حدِّ الثُّبان .
بنث : ثعلبَ : عن ابن الأعرابي ، قال : البَيْنِيث : ضربٌ من سَمَك البحر .
نبث : أبو عُبَيد : هي ثَلّة البئر ونَبِيثها ، وهي ما يُسْتَخرَج من تُراب البئر إذا حُفِرت ؛ وقد نُبِثَت نَبْثاً .
وقال غيره : يقال : ما رأيتُ له عيْناً ولا نَبْثاً ، كقولك : ما رأيتُ له عَيناً ولا أثَراً ؛ وقال الراجز :
فلا تَرى عيْناً ولا أَنْباثاً
إلا مَعَاث الذِّئْب حين عاثا
فالأنْباث : جمع نَبَث : وهو ما أُثِير وحُفِرَ واسْتنْبِث .
وقال زُهير يَصف عَيْراً وأُتُنَه :
يَخِرُّ نَبِيثُها عن جانبيه
فليس لوَجْهه منها وِقاءُ
وقال ابن الأعرابي : نَبِيثها : ما نُبِث بأَيديها ، أي حَفرت من التراب .
قال : وهو النَّبيثُ ، والنَّبيذ ، والنَّحيتُ ، كلُّه واحد .
بثن : في حديث خالد بن الوليد : أنّه خَطب فقال : إنَّ عُمَرَ اسْتَعملَنِي عَلَى الشام وهو له مُهِمٌّ ، فلما أَلْقَى الشامُ بَوانِيَه وصار بَثَنِيَّةً وعَسَلاً عَزلني واستَعمل غيري .
قال أبو عُبَيد : قولُه : صار بَثَنِيَّةً وعَسلاً ، فيه قولان :
يقال : البَثِنيّةُ : حِنْطةٌ منْسُوبة إلى بلدة معروفة بالشام ، من أَرض دِمَشق يقال لها البَثَنِيَّة .
والقول الآخر : أنّ البَثنيّة : الرّمْلة اللَّيِّنة ، وذلك أنّ الرّمْلة اللّيّنة يقال لها : بَثْنَة ، وتصغيرُها : بُثَيْنَة .
وأراد خالد أنَّ الشّام لمّا سَكن وذهَبت شَوْكته وصار ليِّناً لا مَكْرُوه فيه خِصْباً كالحِنطة والعَسَل عَزَلني .
أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : البَثْنَة : الزُّبْدة ، والبَثْنة : النَّعْمَة في النِّعمة ، والبَثْنة : الرَّمْلة اللَّيِّنة ، والبَثْنة : المرأة الحَسْناء البَضَّة الناعمة .
قال : ومعنى قول خالد : أنها صارت كأنّها زُبْدة ناعمة .
وقرأت بخط شَمِر وتَقييده ، قال : البِثْنة ، بكسر الباء : الأَرض اللَّيّنة ، وجمعها : بُثُن .
ويُقال : هي الأَرْض الطَّيِّبة .
وقيل : البُثُن : الرِّيَاضُ ؛ وأَنشد قولَ الكُمَيْت :
مَباؤُكَ في البُثُن النَّاعِما
تِ عَيْناً إذا رَوَّحَ المُؤْصِلُ
يقول : رِياضُكَ تَنْعَم أَعْينَ الناس ، أي تُقِرّ عُيونهم إذا أَراح الرَّاعي نَعمه أصِيلاً . والمَبَاءُ ، والمَباءة : المَنْزِل .
قال شَمِرٌ : قال الغَنَوِيّ : بَثَنِيّة الشام : حِنْطَةٌ أو حَبَّة مُدَحْرَجَة .
قال : ولم أجد حَبَّةً أَفضل منها ، وقال ابنُ رُوَيْشد الثَّقَفِيّ :
فأدْخَلْتُها لا حِنْطَةً بثَنِيَّةً
تُقَابِلُ أَطْرَافَ البُيُوتِ ولا حُرْفا
وقال : بَثَنِيَّة : مَنْسُوبة إلى قرية بالشام بين دِمَشق وأَذْرِعات .

##### Türkçe

**ث ن ب**
**ثبن** , **بنث** , **بثن** .

**ثبن** : Ömer’in hadîsinde: “Sizden biri bir duvarın yanından geçerse ondan yesin ve **ثُبَاناً** edinmesin.” dediği (rivayet edilmiştir).
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: ve **الثُّبَان**:
İçinde şey taşınan kaptır; eğer onu iki elinin arasında taşırsan, o **ثُبَانٌ**’dır. Ve ben **ثُبَاناً** **ثَبَنْت**. Eğer onu kucağına koyarsan, o **خُبْنَة**’dir.
Hadîsle şunu kastediyor: çaresiz aç kimse bir adamın duvarının yanından geçer de hurma ağaçlarının meyvesinden açlığını giderecek kadar yer.
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî ve Ebû Zeyd dedi: **الثُّبَان**: onun teki: **ثُبْنَة**’dir; o, meyvenin ve başkasının taşındığı kuşaktır; Ferazdak dedi ki:
ولا نثَر الجانِي ثُباناً أمامها
ولا انتَقَلَتْ مِن رَهْبَةِ سَيْلٍ مِذْنَبِ
Dedi: Ebû Saîd dedi: **الثُّبَان** kap değildir; fakat onun içine konulan hurma (miktarı)dır; bir kapta veya başkasında taşınırsa o **ثُبان**’dır; adam onu yeninin içinde taşır da onun **ثُبان**’ı olur.
Ve denir: falan, elbisesinde bir **ثُبَانٍ** ile geldi.
Ve onun ne olduğunu bilmiyorum?
Ve onu elbisesinde **ثَبَنه**.
Ve **ثُبْنة** ancak önünde taşıdığı ve az olan şey olur. Eğer büyürse, **الثُّبان** sınırından çıkmış olur.

**بنث** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **البَيْنِيث**: deniz balığından bir türdür.

**نبث** : Ebû Ubeyd: o, kuyunun **ثَلّة**’si ve **نَبِيث**’idir; o da kuyu kazıldığında kuyunun toprağından çıkarılan şeydir; ve **نُبِثَت** **نَبْثاً**.
Başkası dedi: denir: “Onun ne bir gözünü ne de bir **نَبْثاً** gördüm”; senin “Onun ne bir gözünü ne de bir izini gördüm” demen gibi; Râciz dedi ki:
فلا تَرى عيْناً ولا أَنْباثاً
إلا مَعَاث الذِّئْب حين عاثا
Buna göre **الأنْباث**: **نَبَث**’in çoğuludur; o da kaldırılan, kazılan ve çıkarılıp kazılan şeydir.
Züheyr bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi ki:
يَخِرُّ نَبِيثُها عن جانبيه
فليس لوَجْهه منها وِقاءُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **نَبِيثها**: elleriyle **نُبِث** edilen şeydir; yani topraktan kazdılar.
Dedi: ve o **النَّبيثُ**’tir, ve **النَّبيذ**’dir, ve **النَّحيتُ**’tir; hepsi birdir.

**بثن** : Hâlid b. Velîd’in hadîsinde: hutbe irad edip dedi ki: “Şüphesiz Ömer beni Şam’a tayin etti; o, onun için mühim idi. Şam temellerini atınca ve **بَثَنِيَّةً** ve bal olunca beni azletti ve başkasını tayin etti.”
Ebû Ubeyd dedi: onun “**بَثَنِيَّةً** ve bal oldu” sözü hakkında iki görüş vardır:
Denir: **البَثِنيّةُ**: Şam’da bilinen bir beldeye nisbet edilen bir buğdaydır; Dımaşk toprağından ona **البَثَنِيَّة** denilen (yerdir).
Diğer görüş: **البَثنيّة** yumuşak kumluktur; çünkü yumuşak kumluğa **بَثْنَة** denir; onun küçültmesi: **بُثَيْنَة**.
Hâlid şunu istedi: Şam yerleşip dikenliği gidince ve içinde hoşlanılmayan bir şey olmaksızın buğday ve bal gibi bereketli, yumuşak olunca beni azletti.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **البَثْنَة**: tereyağıdır; ve **البَثْنة**: nimetin içinde nimet (olma)dır; ve **البَثْنة**: yumuşak kumluktur; ve **البَثْنة**: güzel, dolgun, yumuşak kadın (dır).
Dedi: Hâlid’in sözünün mânası: onun yumuşak bir tereyağı gibi olduğudur.
Şemir’in yazısıyla ve kaydıyla okudum; dedi ki: **البِثْنة** (bâ’nın kesresiyle): yumuşak arazidir; onun çoğulu: **بُثُن**.
Ve denir: o, iyi arazidir.
Ve denildi: **البُثُن**: çayırlıklardır; Kümeyt’in sözünü şâhid getirdi:
مَباؤُكَ في البُثُن النَّاعِما
تِ عَيْناً إذا رَوَّحَ المُؤْصِلُ
Diyor ki: çayırların insanların gözlerini nimetlendirir; yani çoban hayvanlarını ikindi vakti dinlendirdiğinde gözlerini sevindirir. Ve **المَبَاءُ**, ve **المَباءة**: konaktır.
Şemir dedi: Ganavî dedi: Şam’ın **بَثَنِيّة**’si: buğdaydır veya yuvarlatılmış bir tanedir.
Dedi: ondan daha faziletli bir tane bulmadım; ve Sekafî İbn Rüveyşid dedi ki:
فأدْخَلْتُها لا حِنْطَةً بثَنِيَّةً
تُقَابِلُ أَطْرَافَ البُيُوتِ ولا حُرْفا
Ve dedi: **بَثَنِيَّة**: Dımaşk ile Ezru‘ât arasında Şam’da bir köye nisbet edilmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البينيث على  وزن  فيعيل  أهمله الجوهري، وفي التهذيب- في الرباعي- عن ابن الأعرابي أنه  :سمك بحري  فإن كانت ياءاه زائدتين، فهو من الثلاثي، قال أبو منصور: وهو غير الينبيث، أي بتقديم المثناة التحتية على النون، قال: وكلام العرب يأتي على فيعول وفيعال، ولم يجىء على فيعيل غير البينيث فلا أدري أعربي هو أم دخيل?

##### Türkçe

**البينيث** “**فيعيل**” vezni üzerinedir; el-Cevherî onu ihmal etti. “Tehzîb”de —dörtlüde— İbnü’l-A‘râbî’den: “Deniz balığıdır” diye (nakledilmiştir). Şayet iki **ياء**’sı زائد ise, o üçlüdendir. Ebû Mansûr dedi: O, **الينبيث** değildir; yani **المثناة التحتية**’nin **النون** üzerine takdim edilmesiyle. Dedi: Arapların sözü “**فيعول**” ve “**فيعال**” üzere gelir; **البينيث**’ten başka “**فيعيل**” üzere gelmemiştir; bu sebeple bilemiyorum, Arapça mıdır yoksa دخيل midir?
