# بنق (ب-ن-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%86%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ب - ن - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والنون والباء معهما
ق ن ب، ن ق ب، ب ن ق، ن ب ق مستعملات قنب: القُنْبُ: جراب قضيب الدابة، وإذا كني عما يخفض من المرأة قيل: قُنْبُها.
والقُنْبُ: شراع ضخم من أعظم شرع السفينة.
والمِقنَّبُ زهاء ثلاث مئة من الخيل.
والقِنَّبُ: من الكتان.
والقِنيبُ: الجماعة من الناس.
نقب: النَّقْبُ في الحائط ونحوه يخلص فيه إلى ما وراءه، وفي الجسد يخلص فيه إلى ما تحته من قلب أو كيد. والبيطار ينقب في بطن الدابة بالمِنْقَبِ في سرته حتى يسيل منه ماء أصفر، قال:
كالسيد لم يَنْقُب البيطار سرته		ولم يسعه ولم يلمس له عصبا
والنّاقِبةُ: قرحة تخرج بالجنب تهجم على الجوف يكون رأسها من داخل.
ونِقبَ الخف: تخرق يَنْقَبُ نَقَباً، ونقب خف فرسن البعير، لا يقال لغيرهما.
والنُّقْبَةُ: أول الجرب حين يبدو، والجميع نُقْبٌ، قال:
متبدلاً تبدو مـحـاسـنـه		يضع الهناء مواضع النُّقْبِ
ويقال للخيل والناقة.
والنَّقْبُ والنِّقْبُ: طريق ظاهر على رءوس الجبال والأكام والروابي لا يزوغ عن الأبصار، وهو المَنْقَبة أيضاً.
والنَّقيبُ: شاهد القوم يكون مع عريفهم أو قبيلهم، يسمع قوله، ويصدق عليه وعليهم، ونَقَبَ ينقُبُ نِقابةُ، ونقب جائزٌ.
والنُّقَباء الذين ينقِّبُون الأخبار والأمور للقوم فيصدقون بها.
والنَّقيبةُ: يمن العمل، وإنه لميمون النَّقيبةِ.
والمَنقبةُ: كرم الفعال، وأنه لكريم المناقِب من النجدات وغيرها.
والنَّقيبةُ من النوق: المؤتزرة بصرعها عظماً وحسناً، بينة النَّقابة.
وقول الله عز وجل "فَنَقِّبُوا في البلاد"، أي سيروا فانظروا هل حاص من كان قبلكم فترجون محيصاً، ولو قيل بالتخفيف لحسن.
ونُقْبةُ الوجه: ما أحاط به دوائرها. ونُقْبةُ الثور: وجهه، قال:
ولاح أزهر مشهور بنقبته
والنِّقابُ: ما انتقبت به المرأة على محجرها.
والنِّقبَةُ: ثوب كالإزار فيه تكة ليس بالنطاق، إنما النِّطاقُ محيط الطرفين.
وانتَقَبَتِ المرأة نِقْبَةً من النِّقابِ.
والنَّقّابُ: الحبر العالم.
بنق: البَنيقَةُ كل رقعة في الثوب نحو اللبنة وشبهها، والجميع بَنائِقُ، قال:
قميص من القوهي بيض بَنائقُهْ
وقال:
قد أغتدي والصبح ذو تبنيقِ
شبه بياض الصبح ببياض البَنيقةِ.
نبق: النِّبِقُ: حمل السدر، شجرة.

##### Türkçe

**القاف** ve **النون** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ق ن ب**، **ن ق ب**، **ب ن ق**، **ن ب ق** kullanımdadır. **قنب**: **القُنْبُ**: binek hayvanının kamışının kılıfı; kadından alçalan şey hakkında kinaye yapıldığında “onun **قُنْبُ**’u” denir.
Ve **القُنْبُ**: geminin yelkenlerinin en büyüğünden olan iri bir yelken.
Ve **المِقنَّبُ**: atlardan yaklaşık üç yüz (at).
Ve **القِنَّبُ**: ketenden.
Ve **القِنيبُ**: insanlardan topluluk.

**نقب**: **النَّقْبُ**: duvarda ve benzerinde, onunla arkasında olana ulaşılan delik; bedende ise, onunla altında olana, kalp yahut ciğere ulaşılan (delik). Baytar, hayvanın karnında, göbeğinde **المِنْقَبِ** ile deler; ta ki ondan sarı su akıncaya kadar. Dedi ki:
kals-sayyid lem yَنْقُب el-bayṭār surratahu		ve lem yesa‘hu ve lem yelmes lehu ‘aṣaban

Ve **النّاقِبةُ**: böğürde çıkan, içe saldıran bir yara; başı içeridendir.
Ve **نِقبَ الخف**: delinir; **يَنْقَبُ** **نَقَباً**; ve devenin tırnağının pabucu delindi; ikisinden başkası için söylenmez.
Ve **النُّقْبَةُ**: uyuzun ilk (hali), belirdiği zaman; hepsi **نُقْبٌ**’dur. Dedi ki:
mütebeddilen tebdû mـحـاسـنـه		yaḍa‘u el-henâ’ mevâḍi‘a **النُّقْبِ**
Ve atlar ve dişi deve için söylenir.
Ve **النَّقْبُ** ve **النِّقْبُ**: dağların, tümseklerin ve tepelerin başlarında, gözlerden sapmayan açık bir yol; o, **المَنْقَبة** de (denir).
Ve **النَّقيبُ**: kavmin şahidi; onların **عريف**’leriyle yahut kabileleriyle birlikte olur; sözünü işitir; ona ve onlara karşı doğrular. Ve **نَقَبَ** **ينقُبُ** **نِقابةُ**; ve **نقب** câizdir.
Ve **النُّقَباء**: kavim için haberleri ve işleri araştırıp ortaya çıkaranlar; böylece onlarla doğrulanırlar.
Ve **النَّقيبةُ**: işin bereketi; ve o, **النَّقيبةِ** bakımından uğurludur.
Ve **المَنقبةُ**: fiillerin keremi; ve o, yiğitliklerden ve başkalarından **المناقِب** bakımından kerimdir.
Ve develerden **النَّقيبةُ**: sırtındaki örtüsüyle, büyüklük ve güzellikçe kuşanmış olan; **النَّقابة**’sı açıkça belli.
Ve Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “**فَنَقِّبُوا في البلاد**”; yani yürüyün de bakın: sizden öncekilerin kaçacak bir yeri oldu mu ki siz de bir kaçış umasınız? Hafifletmeyle söylenseydi de güzel olurdu.
Ve **نُقْبةُ الوجه**: onun dairelerinin kuşattığı şey. Ve **نُقْبةُ الثور**: onun yüzü. Dedi ki:
ve lâḥa ezher meşhûr binuḳbetih
Ve **النِّقابُ**: kadının göz çukuru üzerine onunla örtündüğü şey.
Ve **النِّقبَةُ**: izar gibi bir elbise; içinde bağcık vardır; kuşak değildir; kuşak ancak iki ucu kuşatandır.
Ve kadın, **النِّقابِ**’dan bir **نِقْبَةً** **انتَقَبَتِ**.
Ve **النَّقّابُ**: âlim bilgin.

**بنق**: **البَنيقَةُ**: elbisede, yama türünden her parça; **اللبنة** ve benzeri gibi. Hepsi **بَنائِقُ**’tur. Dedi ki:
ḳamîṣun mine’l-ḳavhî beyḍ **بَنائقُهْ**
Ve dedi ki:
ḳad aġtedî ve’ṣ-ṣubḥu ẕû tebniḳî
Sabahın beyazlığını **البَنيقةِ**’nin beyazlığına benzetti.

**نبق**: **النِّبِقُ**: sidr’in meyvesi; bir ağaç.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ن ب
قنب ، قبن ، نقب ، نبق ، بقن ، بنق : مستعملات .
بقن : أمَّا بقن : فإنَّ الليث أهمله .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أبقَنَ الرجلُ : إذا خصب جَنابُه واخضرَّت فعاله .
قنب : قال الليث : القُنْب : جِرَابُ قضيب الدابة وإذا كُنِيَ عما يُخفضُ من المرأة قيل قنْبُها .
قال : والقُنْب : شِراعٌ ضَخْم من أعظم شُرُع السفينة . والمِقْنب : زُهاءُ ثلاثمائة من الخَيل . والقِنّب : من الكتان . والقَنِيب : الجماعة من الناس .
قاله أبو عبيد . وأنشد شمر :
ولعبد القيس عِيصٌ أُشِبٌ
وقَنِيبٌ وهجاناتٌ زُهُرْ
وفي حديث عمر أنه ذُكر سعد حين طُعِن فقال : ( إنما يكون في مِقْنَبٍ من مقانبكم ) .
قال أبو عبيد : المقنب : جماعةُ الخيل والفرسان . يريد أن سعداً صاحب جيوش ومحاربة ، وليس بصاحب هذا الأمر .
وجمع المقنب مَقانب .
وقال لبيد :
وإذا تواكلت المقانب لم يزل
بالثغر مِنّا مِنشِر معلومُ
قال : وقال أبو عمرو : المنسر : ما بين ثلاثين فارساً إلى أربعين . ولم أره وقّت في المقنب شيئاً .
والقنيب : السحاب .
أبو عبيد عن القناني الأعرابيّ : المقنب : شيءٌ يكون مع الصَّائد يجعل فيه ما يصيد .
قال شمر : ولم أسمَعْه إلاّ ها هنا .
وقال أبو الهيثم : المِقْنَب الذي مع الصيّاد مشهور ، وهو شِبه مِخْلاة أو خريطة تكون مع الصائد .
وأنشد قول الراجز :
أنشدتُ لا أصطادُ منها عُنظُباً
إلاّ عَواساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا
ذاتَ أوانَيْنِ تُوفِّي المِقنَبا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القانب : الذئب العوّاء . والقانب : الفَيج المنكمِش .
قال : وأقْنبَ الرجلُ : إذا استَخفَى مِن سلطانٍ أو غَريم .
قال : والمِقْنَب : كَفُّ الأسد .
قال : والقَيْناب : الفَيج النشيط ، وهو السِّفْسير .
ويقال : مِخلب الأسد في مِقْنَبه ، وهو الغِطاء الذي يسترُه . وقد قَنَب الأسد بمخلَبه : إذا أدخَلَه في وعائه يقنِبُه قَنْباً .
وقَنّب القومُ وأقنَبوا إقناباً وتقنيباً : إذا صاروا مِقْنَباً .
ومنه قول الهُذَليّ :
عجبتُ لقيس والحوادث تُعجِبُ
وأصحابِ قيس يومَ ساروا وأقْنَبوا
ويروى : ( قنّبوا ) ، أي : باعدوا في السَّير .
وقنْب الجمل : وِعاءُ ثِيلِه . وقُنْب الحمار : وعاء جُردانه .
وقال النضر : قنّبوا العنب : إذا ما قطعوا منه ما ليس يحمل ، وما قد أدَّى حمله يقطع من أعلاه .
قلت : وهذا حين يقضب عنه شكيره رطباً .
قبن : أهمله الليث .
وروى أبو عبيدة عن أبي زيد : قَبَنَ الرجلُ يقبِنُ قُبوناً : إذا ذهب في الأرض . وقبَعَ مثله .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقْبَن الرجل : إذا انهزمَ مِن عَدوِّه . وأقبل : إذا أسرَعَ عَدْواً في أمان .
عمرو عن أبيه قال : القَبين : المنكمِش في أمورِه . والقَمِين : السَّرِيع .
وقال ابن بُزُرجَ : المُقْبَئِنّ : المنقبِض المنْخنِس ، وقد اقبأنّ اقبئناناً .
والقَبّان : الذي يُوزَن به ، لا أدري أعربيٌّ أم مُعْرب .
وفي حديث عمر : ( إني لأستعين بالرجلُ
الفاجر ثم أكون على قَفَّانه ) .
قال أبو عبيد : يقول : أكون على تتبُّع أموره حتى أستقْصِيَ علمَه وأعرِفَه .
قال : وقال الأصمعيّ : قفّان كلّ شيء : جِماعُه واستقصاء معرفته .
قال أبو عبيد : ولا أحسب هذه الكلمة عربية ، وإنما أصلها قَبان .
ومنه قول العامّة : فلانٌ قَبّان على فلان : إذا كان بمنزلة الأمين عليه والرئيسِ الذي يتتبَّع أمره ويحاسِبُه . وبهذا سمِّي هذا الميزان الذي يقال له القَبّان وقد مضى هذا فيما تقدم من الكتاب .
وحِمار قَبّانَ : دُوَيْبَّة معروفة .
ومنه قوله :
يا عجباً لقد رأيت عَجَبا
حِمارَ قَبّانٍ يَسوقُ أرنَبا
خاطِمَها زأمَّها أن تذهبا
نقب : قال الله جلّ وعزّ : ( بَطْشاً فَنَقَّبُواْ فِى الْبِلَادِ هَلْ مِن ) ( ق : 36 ) .
قال الفراء : قرأ القُرّاء : ( فنقَّبوا ) مشدداً يقول : خَرَقوا البلادَ فساروا فيها فهل كان لهم مَحيصٌ من الموت .
قال : ومن قرأ : ( فنَقِّبُوا ) بكسر القاف فإنه كالوعيد ، أي : اذهبوا في البلاد وجيئوا .
وقال الزّجاج : نقّبوا : طَوَّقوا وفَتَّشُوا . قال : وقرأَ الحسن : ( فَنَقَبُوا ) بالتخفيف .
وقال امرؤ القيس :
وقد نقّبتُ في الآفاق حتى
رَضِيتُ من السلامة بالإياب
أي : ضَربتُ في البلاد ، أقبلتُ وأدْبَرْتُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَىْ عَشَرَ نَقِيباً ) ( المائدة : 12 ) .
قال أبو إسحاق : النَّقيب في اللُّغة كالأمين والكَفيل . ونحن نبيِّن حقيقته واشتقاقه .
يقال : نَقَب الرجلُ على القوم ينقُب نِقابةً فهو نَقِيب .
قال أبو زيد : وما كان الرجل نقيباً ولقد نَقُب . وفي فلانٍ مَناقبُ جميلة ، أي : أخلاق . وهو حَسَنُ النقيبةِ ، أي : حَسَن الخليقة . وإنما قيل للنقيب نقيبٌ لأنه يَعلَم دَخِيلَةَ القوم ويعرِف مناقبَهم ، وهو الطريق إلى معرفة أمورهم .
وهذا الباب كلُّه أصله التأثير الذي له عُمْق ودُخول .
ومن ذلك يقال : نَقَبْتُ الحائط ، أي : بَلغتُ في النَّقب آخرَه . والنَّقْب في الجبل : الطريق .
ويقال : كلبٌ نَقيب ، وهو أن يُنْقَب حَنجرةُ الكلْب لئلاَّ يرتفع صوتُ نُباحه ، وإنما يَفعل ذلك البخلاءُ من العرب لئلاَّ يطرُقَهم ضَيف باستماع نُباح الكلاب .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لا يُعدِي شيء شيئاً ) ، فقال أَعرابيّ : إنَّ النُّقْبة قد تكون بمِشْفَر البعير أَو بذَنبِه في الإبل
العظيمة فتجرب كلُّها . فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( فما أَعْدَى الأوَّل ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : النُّقْبة هي أَوّل جَرَبٍ يبدأَ .
يقال للبعير : به نُقْبة ؛ وجمعها نُقَب .
وقال دريد بن الصِّمَّة :
متبذِّلاً تبدو مَحاسِنُه
يَضَعُ الهِناءَ مواضعَ النُّقْبِ
قال أبو عبيد : النُّقبة في غير هذا : أن تؤخذ القِطعةُ من الثوب قَدْرَ السراويل فتُجعل لها حُجْزة مَخِيطة من غير نَيْفَق ، وتُشدُّ كما تُشدّ حُجزة السَّراويل ؛ فإذا كان لها نَيفَق وساقان فهي سراويل ؛ فإذا لم يكن لها نَيْفَقٌ ولا ساقان ولا حُجْزة فهي النِّطاق . وقد نقبت الثَّوب أَنقُبُه : إذا جعلتَه نُقْبة .
قال : والنُّقْبة : اللون .
وقال ذو الرمّة :
ولاحَ أَزهَرُ مشهورٌ بنُقْبَتِه
كأنَّه حينَ يَعْلو عاقِراً لَهَبُ
شمر عن ابن شميل : النُّقّبة : أوّل بَدء الْجَرَب تَرى الرُّقْعة مِثلَ الكفّ بجَنْب البعير أَو وَرِكه أَو بمشْفَرِه ثم تتمشَّى فيه حتى تُشريَه كلّه ، أي : تملأه .
وقال أَبو النجم يصف فحلاً :
فاسودّ مِن جُفْرته إبْطاها
كما طَلَى النُّقّبَة طالِياها
أي : اسودَّ من العرق حين سالَ حتى كأنَّه جَرِبَ ذلك الموضع فطُلِيَ بالقَطِران فاسودَّ مِن العَرَق . والجُفْرة : الوَسَط .
والنِّقاب على وجوه : يقال : فلانة حسنَةُ النِّقْبة والنِّقاب .
وقال أَبو عبيد : قال الفراء : إِذا أَدْنَت المرأَةُ نِقابَها إلى عينها فتلك الوَصْوَصةُ ؛ فإنْ أَنزلَتْه دون ذلك إلى المَحْجِرِ فهو النقاب ، فإنْ كان على طرف الأنف فهو اللِّفام .
وقال أَبو زيد : النِّقاب على مارِنِ الأنف .
وقال أَبو عبيد : النِّقاب : هو الرجل العالِمُ بالأشياء الباحثُ عنها الفَطِنُ الشّديدُ الدُّخول فيها .
وقال أوسٌ يمدح رجلاً :
نَجِيحٌ جوادٌ أَخو مأقِطٍ
نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
والنِّقاب أيضاً : جمع النَّقْب ، وهو الطريق الضيِّق في الميل .
والبَيْطار يَنْقُب في بَطن الدابة بالمِنْقَب في سُرَّته حتى يَسيلَ منه ماءٌ أَصفر ، وقال :
كالسِّيد لم يَنْقُب البَيطارُ سُرَّته
ولم يَسِمْه ولم يلمُس له عصَبَا
والناقبة : قرْحة تخرج بالجَنْب تَهجُم على الجوف يكون على رأسها من داخل .
والنُّقْبة : الصَّدَأ يركب الحديدَ ، وجمعه نُقَب .
وقال لبيد :
جُنوحَ الهالكيّ على يدَيْه
مُكِبّاً يَجتلي نُقَب النِّصالِ
وقد نَقِبَ خُفُّ البعير ينقب نَقباً : إذا حَفِيَ حتى ينخرق فِرْسِنُه ، فهو نَقِب .
وقال ابن بُزُرج : ما لَهمْ نقيبة ، أي : نَفاذ رأي .
وقال شمر : النقيبة : النَّفْس ؛ فلان ميمون النَّقيبة : إذا كان مظفّراً .
وقال ابن بزرج ما ذكرنا .
ثعلب عن ابن الأعرابي : فلانٌ ميمون النقيبة والنَّقيبة ، أَي اللون ، وَمنه سمِّي نِقابُ المرأَة لأنه يَستُر نِقابَها ، أي : لونَها بلون النِّقاب .
وقال الليث : النَّقيبة : يُمْنُ العَمَل ، إنّه لمَيْمون النقيبة ، إذا كان مُظفّراً .
قال : والمَنْقَبة : كَرمُ العَمَل يقال : إنّه لكريم المَناقب من النَّجدات وغيرها .
قال : والنَقيبة مِن النُّوق : المؤتزِرة بضَرْعها عِظَماً وحُسْناً ، بيِّنة النَقابة .
قلتُ : صحَّف الليث النَّقيبة بهذا المعنى ، وإنَّما هي الثَّقيبَة بالثاء ، وهي الغزيرة من النوق .
وقال غيره : إنَّ عليه نُقْبةً ، أي : أثراً ، ونُقْبة كلِّ شيء : أثره وهيئتُه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أنقَب الرجلُ : إذا سار في البلاد . وأنقَب : إذا صار حاجباً . وأنقَب : إذا صار نقيباً .
قال : والنُّقْب : الطَّريق في الجبل ، وجمعه نِقبة ومِثله الجُرْف وجمعُه جِرفة .
قال : والنّقّاب : البَطن ، يقال في المَثل في الاثنين يتشابهان : ( فَرْخانِ في نِقاب ) .
قال : والنقيب : المزمار . والنَّقيب : الرئيس الأكبر .
بنق : أبو عبيد : البَنيقة من القميص : لَبنَتُه ، وجمعُها بقانق .
وأنشد :
يضُمّ إليَّ الليلُ أطفالَ حُبِّها
كما ضَمَّ أزرارَ القَميصِ البنائقُ
في ( النوادر ) : بنّق فلانٌ كذبة حَرْشاء ، وبوّقها ، وبلّقها : إذا صنعَها وزوّقها . قالوا : وبنّقته بالسوط وبلّقته ، وقوَّبته ، وحوَّبته ، ونتقته ، ولفّقته : إذا قطعته .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَنَّقَ فلانٌ كلامَه ، أي : جَمَعه وسوّاه ، ومنه بَنائق القميص ، أي : جَمْعُ شيء إلى شيء ، وقد بَنّقَ كتابَه .
وقال الليث في قوله :
قد اغتدى والصبح ذو تَبنيق
ويُروَى : ( ذو بَنيق ) . قال : شبَّه بياضَ الصبح ببياض البَنيقة .
وقال ذو الرّمة :
دَياجِمُها مبنوقةٌ بالصَّفاصِفِ
مبنوقة : موصولةٌ بها ، أُخذ من البَنيقة .
وقال أبو النجم :
إذا اعتَقَاها صَحْصَحانٌ مَهْيَعُ
مُبَنقٌ بآلِه مُقنَّعُ
قال الأصمعي : قوله مبنَّق ، يقول : السّرابُ في نواحيه مقنَّع قد غُطِّيَ كلُّ شيء منه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَبنَق وبَنق وبنَّقَ ، ونبَّق وأنْبَقَ ، كلُّه إذا غَرَسَ شِراكاً واحداً مِن الودِيِّ . فيقال : نخلٌ مُنَبِّق ومُبَنق .
نبق : قال الليث : النَّبِق : حَمْل السِّدْر .
عمرو عن أبيه : النَّبِق : دقيق يَخرج من لُبِّ جذع النخلة حلوٌ يُقَوَّى بالصقْر ثم يُنْبذ فيكون نهايةً في الجودة ، ويقال لنبيذه : الضرِيّ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المنبِّقُ من النخل المصطفُّ على سطرٍ مستَوٍ . وأنشد :
كنخلٍ من الأعراض غير منبِّقِ
ورُوِي غير مُنبَّق .
وقال شمر : قال المفضل في قوله غير منبق : غيرُ بالغٍ .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا كانت الضَّرْطة ليست بشديدة قيل : أنبَق بها إنْباقاً .
سلمة عن الفراء : النُّبَاقى مأخوذ من النُّباق ، وهو الحُصاص الضّعيف .
وقال زائدة البكريّ وحَتْرَشٌ ، فيما رَوَى أبو تراب عنهما : هو يَنتبِق الكلامَ انتباقاً وينتَبِطُه ، أي : يَستخرجه .

##### Türkçe

ق ن ب
**قنب** ، **قبن** ، **نقب** ، **نبق** ، **بقن** ، **بنق** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**بقن** : Amma **بقن** : şüphesiz **الليث** onu ihmal etmiştir.
**أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: **أبقَنَ** adam: yanı (çevresi) bereketli olup semizleştiği ve fiilleri yeşerip (güzelleşip) tazelendiği zaman.

**قنب** : **الليث** dedi: **القُنْب**: binek hayvanının kamışının (erkeklik uzvunun) kılıfıdır; kadından alçalan (aşağı inen) şeyden kinaye edildiğinde “**قنْبُها**” denir.
Dedi: ve **القُنْب**: geminin yelkenlerinin en büyüğünden olan iri bir yelkendir. Ve **المِقْنب**: atlardan yaklaşık üç yüz (kişilik birlik)tir. Ve **القِنّب**: ketendendir. Ve **القَنِيب**: insanlardan topluluktur.
Bunu **أبو عبيد** söyledi. Ve **شمر** şu beyti okudu:
ولعبد القيس عِيصٌ أُشِبٌ
وقَنِيبٌ وهجاناتٌ زُهُرْ

Ve **عمر**’in hadisinde: Sa‘d, vurulduğu zaman anıldı da dedi ki: “(Ancak sizin **مِقْنَب**lerinizden bir **مِقْنَب** içinde olur.)”
**أبو عبيد** dedi: **المقنب**: atların ve süvarilerin topluluğudur. Sa‘d’ın ordular ve savaş sahibi olduğunu, bu işin sahibi olmadığını kasteder.
Ve **المقنب**’in çoğulu **مَقانب**’dir.
Ve **لبيد** dedi:
وإذا تواكلت المقانب لم يزل
بالثغر مِنّا مِنشِر معلومُ
Dedi: ve **أبو عمرو** dedi: **المنسر**: otuz süvariden kırk süvariye kadar olandır. **المقنب** hakkında bir şeyi vakitlendirdiğini (sayı belirlediğini) görmedim.
Ve **القنيب**: buluttur.

**أبو عبيد** **القناني** el-A‘râbî’den: **المقنب**: avcıyla birlikte bulunan, avladığını içine koyduğu bir şeydir.
**شمر** dedi: Onu ancak burada işittim.
Ve **أبو الهيثم** dedi: Avcıyla olan **المِقْنَب** meşhurdur; avcıyla birlikte bulunan, **مِخْلاة** yahut **خريطة** benzeri bir şeydir.
Ve recez söyleyenin sözünü okudu:
أنشدتُ لا أصطادُ منها عُنظُباً
إلاّ عَواساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا
ذاتَ أوانَيْنِ تُوفِّي المِقنَبا

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **القانب**: uluyan kurt. Ve **القانب**: büzüşmüş **الفَيج**’dir.
Dedi: ve **أقْنبَ** adam: bir sultandan yahut bir alacaklıdan gizlendiği zaman.
Dedi: ve **المِقْنَب**: aslanın pençesidir.
Dedi: ve **القَيْناب**: çevik **الفَيج**’dir; o **السِّفْسير**’dir.
Ve denir: aslanın pençesi onun **مِقْنَبه**’indedir; o, onu örten örtüdür. Ve aslan pençesiyle **قَنَب** etti: onu kılıfına soktuğu zaman; onu **قَنْباً** **يقنِبُه**.
Ve kavim **قَنّب** etti ve **أقنَبوا** **إقناباً** ve **تقنيباً**: **مِقْنَب** oldukları zaman.
Ve ondan Hüzeylî’nin sözü:
عجبتُ لقيس والحوادث تُعجِبُ
وأصحابِ قيس يومَ ساروا وأقْنَبوا
Ve “(**قنّبوا**)” diye rivayet edilir; yani: yürüyüşte uzaklaştılar.

Ve **قنْب الجمل**: onun **ثِيل**’inin kabıdır. Ve **قُنْب الحمار**: onun **جُردان**’ının kabıdır.
Ve **النضر** dedi: **قنّبوا العنب**: ondan taşımayanı kestikleri zaman; yükünü eda etmiş olan da üst tarafından kesilir.
Dedim: Bu, onun **شكير**’i ondan yaş olarak kesildiği zamandır.

**قبن** : **الليث** onu ihmal etti.
Ve **أبو عبيدة** **أبو زيد**’den rivayet etti: **قَبَنَ** adam **يقبِنُ** **قُبوناً**: yere (araziye) gittiği zaman. **قبَعَ** da onun gibidir.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **أقْبَن** adam: düşmanından bozguna uğrayıp kaçtığı zaman. Ve **أقبل**: emniyet içinde koşarak sürat ettiği zaman.
**عمرو** babasından dedi: **القَبين**: işlerinde büzüşen (çekingen)dir. Ve **القَمِين**: süratlidir.
Ve **ابن بُزُرجَ** dedi: **المُقْبَئِنّ**: büzülen, sinen; ve **اقبأنّ** **اقبئناناً** etmiştir.
Ve **القَبّان**: kendisiyle tartılan şeydir; Arapça mı yoksa mu‘arreb mi bilmem.
Ve **عمر**’in hadisinde: “(Şüphesiz ben fâcir adamla yardım isterim, sonra onun **قَفَّانه**’i üzere olurum.)”
**أبو عبيد** dedi: der ki: onun işlerini takip üzere olurum; ta ki bilgisini iyice çıkarayım ve onu tanıyayım.
Dedi: ve **الأصمعيّ** dedi: her şeyin **قفّان**’ı: onun toplamı ve bilgisini sonuna kadar elde etmektir.
**أبو عبيد** dedi: Bu kelimenin Arapça olduğunu sanmam; ancak aslı **قَبان**’dır.
Ve ondan avamın sözü: “Falan, falan üzerine **قَبّان**dır”: onun üzerinde emin ve işini takip edip hesabını gören reis menzilesinde olduğu zaman. Ve bununla, kendisine **القَبّان** denilen bu terazi isimlendirildi; bu, kitabın önce geçen kısmında geçti.
Ve **حِمار قَبّانَ**: bilinen bir küçük hayvandır.
Ve ondan onun sözü:
يا عجباً لقد رأيت عَجَبا
حِمارَ قَبّانٍ يَسوقُ أرنَبا
خاطِمَها زأمَّها أن تذهبا

**نقب** : Allah, aziz ve celil, dedi: **( بَطْشاً فَنَقَّبُواْ فِى الْبِلَادِ هَلْ مِن )** (ق: 36).
**الفراء** dedi: kurrâ “**( فنقَّبوا )**”yı şeddeli okudu; der ki: beldeleri deldiler de içinde yürüdüler; ölümden bir kaçışları var mıydı?
Dedi: ve kim “**( فنَقِّبُوا )**”yı kâf’ı kesreli okursa, o tehdit gibidir; yani: beldelerde gidin ve gelin.
Ve **الزّجاج** dedi: **نقّبوا**: kuşattılar ve araştırdılar. Dedi: ve **الحسن** “**( فَنَقَبُوا )**”yu tahfifle okudu.
Ve **امرؤ القيس** dedi:
وقد نقّبتُ في الآفاق حتى
رَضِيتُ من السلامة بالإياب
Yani: beldelerde dolaştım; geldim ve gittim.

Ve Allah, aziz ve celil, dedi: **( وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَىْ عَشَرَ نَقِيباً )** (المائدة: 12).
**أبو إسحاق** dedi: **النَّقيب** dilde emin ve kefil gibidir. Biz onun hakikatini ve اشتقاق’ını beyan ederiz.
Denir: adam kavim üzerine **نَقَب** etti, **ينقُب** **نِقابةً**; o halde o **نَقِيب**tir.
**أبو زيد** dedi: Adam **نقيباً** olmadı; hâlbuki **نَقُب** etmiştir. Ve falanda güzel **مَناقب** vardır; yani: ahlâklar. Ve o **حَسَنُ النقيبةِ**’dir; yani: yaratılışı güzeldir. Ancak **نقيب**e **نقيب** denildi; çünkü kavmin iç yüzünü bilir ve onların **مناقب**’lerini tanır; o, onların işlerini bilmeye giden yoldur.
Ve bu babın hepsi, aslı derinliği ve içine girişi olan tesirdir.
Ve bundan denir: duvarı **نَقَبْتُ**; yani: **النَّقب**’in sonuna ulaştım. Ve dağdaki **النَّقْب**: yoldur.
Ve denir: **كلبٌ نَقيب**; o, köpeğin gırtlağının delinmesidir; ta ki havlamasının sesi yükselmesin. Bunu ancak Araplardan cimriler yapar; köpeklerin havlamasını işitmekle kendilerine misafir gelmesin diye.
Ve hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “(Hiçbir şey hiçbir şeye bulaştırmaz.)” Bunun üzerine bir bedevî dedi: Şüphesiz **النُّقْبة** deve’nin dudağında yahut kuyruğunda büyük develer içinde olur da hepsi uyuz olur. Bunun üzerine Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “(Öyleyse birincisini kim bulaştırdı?)”
**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: **النُّقْبة**: başlayan ilk uyuzdur.
Deveye denir: onda **نُقْبة** vardır; çoğulu **نُقَب**’dır.
Ve **دريد بن الصِّمَّة** dedi:
متبذِّلاً تبدو مَحاسِنُه
يَضَعُ الهِناءَ مواضعَ النُّقْبِ
**أبو عبيد** dedi: **النُّقبة** bunun dışında: kumaştan, şalvar miktarı bir parça alınır da ona, **نَيْفَق** olmaksızın dikilmiş bir **حُجْزة** yapılır; şalvarın **حُجزة**’si nasıl bağlanırsa öyle bağlanır. Eğer onun **نَيفَق**’ı ve iki paçası olursa o şalvardır; eğer onun **نَيْفَق**’ı, iki paçası ve **حُجْزة**’si olmazsa o **النِّطاق**tır. Ve elbiseyi **نقبتُ** onu **أَنقُبُه**: onu **نُقْبة** yaptığın zaman.
Dedi: ve **النُّقْبة**: renktir.
Ve **ذو الرمّة** dedi:
ولاحَ أَزهَرُ مشهورٌ بنُقْبَتِه
كأنَّه حينَ يَعْلو عاقِراً لَهَبُ
**شمر** **ابن شميل**’den: **النُّقّبة**: uyuzun ilk başlangıcıdır; deve’nin yanında yahut kalçasında yahut dudağında avuç gibi bir yama görürsün; sonra onda yürür, ta ki onu bütünüyle **تُشريَه**; yani: onu doldurur.
Ve **أَبو النجم** bir aygırı vasfederek dedi:
فاسودّ مِن جُفْرته إبْطاها
كما طَلَى النُّقّبَة طالِياها
Yani: terden karardı; ter akıp da sanki o yer uyuz olmuş da katranla sıvanmış gibi; terden karardı. Ve **الجُفْرة**: ortadır.

Ve **النِّقاب** yüzler üzerinedir (çeşitlerdedir): denir: falanca kadın **حسنَةُ النِّقْبة** ve **النِّقاب**.
Ve **أَبو عبيد** dedi: **الفراء** dedi: kadın **نِقاب**’ını gözüne yaklaştırırsa, işte o **الوَصْوَصة**’dır; eğer onu bundan aşağı, göz çukuruna indirirse o **النقاب**’dır; eğer burnun ucunda olursa o **اللِّفام**’dır.
Ve **أَبو زيد** dedi: **النِّقاب** burnun **مارِن**’i üzerindedir.
Ve **أَبو عبيد** dedi: **النِّقاب**: şeyleri bilen, onları araştıran, zeki, onlara şiddetle nüfuz eden adamdır.
Ve **أوسٌ** bir adamı överek dedi:
نَجِيحٌ جوادٌ أَخو مأقِطٍ
نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
Ve **النِّقاب** ayrıca: **النَّقْب**’in çoğuludur; o, yamaçta dar yoldur.
Ve baytar, hayvanın karnında göbeğinde **المِنْقَب** ile **يَنْقُب** eder; ta ki ondan sarı bir su aksın. Ve dedi:
كالسِّيد لم يَنْقُب البَيطارُ سُرَّته
ولم يَسِمْه ولم يلمُس له عصَبَا
Ve **الناقبة**: yanda çıkan bir yaradır; içten başı üzerinde olur; iç boşluğa hücum eder.
Ve **النُّقْبة**: demire binen pastır; çoğulu **نُقَب**’dır.
Ve **لبيد** dedi:
جُنوحَ الهالكيّ على يدَيْه
مُكِبّاً يَجتلي نُقَب النِّصالِ
Ve devenin tırnağı **نَقِبَ** eder, **ينقب** **نَقباً**: çıplaklaşıp (aşınıp) tırnağı delinince; o halde o **نَقِب**tir.
Ve **ابن بُزُرج** dedi: Onların **نقيبة**’si yoktur; yani: görüşün nüfuzu.
Ve **شمر** dedi: **النقيبة**: nefistir; falan **ميمون النَّقيبة**’dir: muzaffer olduğu zaman.
Ve **ابن بزرج** bizim zikrettiğimizi zikretti.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: falan **ميمون النقيبة** ve **النَّقيبة**’dir; yani renk. Ve ondan, kadının **نِقاب**’ı isimlendirildi; çünkü onun **نِقاب**’ını örter; yani: onun rengini, **النِّقاب**’ın rengiyle.
Ve **الليث** dedi: **النَّقيبة**: amelin uğurudur; şüphesiz o **لمَيْمون النقيبة**’dir; muzaffer olduğu zaman.
Dedi: ve **المَنْقَبة**: amelin keremidir; denir: şüphesiz o, yiğitliklerden ve başkalarından **كريم المَناقب**’dir.
Dedi: ve develerden **النَقيبة**: memesi büyüklük ve güzellikçe kuşanmış (dolgun) olan; **النَقابة**’sı açık olan.
Dedim: **الليث** bu manada **النَّقيبة**’yi tashif etti; ancak o, **الثَّقيبَة**’dir (ث ile); o, develerden bol sütlü olandır.
Ve başkası dedi: Şüphesiz onun üzerinde bir **نُقْبة** vardır; yani: bir iz. Ve her şeyin **نُقْبة**’si: onun izi ve heyetidir.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: adam **أنقَب** etti: beldelerde yürüdüğü zaman. Ve **أنقَب**: kapıcı olduğu zaman. Ve **أنقَب**: **نقيب** olduğu zaman.
Dedi: ve **النُّقْب**: dağdaki yoldur; çoğulu **نِقبة**’dir; bunun benzeri **الجُرْف** ve onun çoğulu **جِرفة**’dir.
Dedi: ve **النّقّاب**: karındır; iki benzeşen hakkında meselde denir: “(**فَرْخانِ في نِقاب**)”.
Dedi: ve **النقيب**: mizmardır. Ve **النَّقيب**: en büyük reîstir.

**بنق** : **أبو عبيد**: gömleğin **البَنيقة**’si: onun **لَبنَت**’idir; çoğulu **بقانق**’tır.
Ve şu beyti okudu:
يضُمّ إليَّ الليلُ أطفالَ حُبِّها
كما ضَمَّ أزرارَ القَميصِ البنائقُ
**( النوادر )**’de: falan bir **كذبة حَرْشاء** **بنّق** etti; ve onu **بوّق** etti, ve onu **بلّق** etti: onu yaptığı ve süslediği zaman. Dediler: ve onu kamçıyla **بنّقته** ve onu **بلّقته** ve onu **قوَّبته** ve onu **حوَّبته** ve onu **نتقته** ve onu **لفّقته**: onu kestiğin zaman.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: falan sözünü **بَنَّقَ** etti; yani: onu topladı ve düzeltti. Ve ondan gömleğin **بَنائق**’i; yani: bir şeyi bir şeye toplamak; ve kitabını **بَنّقَ** etti.
Ve **الليث** onun sözü hakkında:
قد اغتدى والصبح ذو تَبنيق
Ve “(**ذو بَنيق**)” diye rivayet edilir. Dedi: sabahın beyazlığını **البَنيقة**’nin beyazlığına benzetti.
Ve **ذو الرّمة** dedi:
دَياجِمُها مبنوقةٌ بالصَّفاصِفِ
**مبنوقة**: onunla birleştirilmiş (bağlanmış)tır; **البَنيقة**’den alınmıştır.
Ve **أبو النجم** dedi:
إذا اعتَقَاها صَحْصَحانٌ مَهْيَعُ
مُبَنقٌ بآلِه مُقنَّعُ
**الأصمعي** dedi: onun “**مبنَّق**” sözü: der ki: çevrelerinde serap **مقنَّع**dır; ondan her şey örtülmüştür.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **أَبنَق** ve **بَنق** ve **بنَّقَ**; ve **نبَّق** ve **أنْبَقَ**: hepsi, **الودِيِّ**’den bir tek **شِراك** diktiği zaman. Denir: **نخلٌ مُنَبِّق** ve **مُبَنق**.

**نبق** : **الليث** dedi: **النَّبِق**: **السِّدْر**’ün meyvesidir.
**عمرو** babasından: **النَّبِق**: hurma ağacının gövdesinin özünden çıkan ince (madde)dir; tatlıdır; **الصقْر** ile kuvvetlendirilir; sonra şıra yapılır da kalitede nihayet olur; onun nebîzine **الضرِيّ** denir.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: hurmadan **المنبِّق**: düz bir satır üzerinde dizilmiş olandır. Ve şu beyti okudu:
كنخلٍ من الأعراض غير منبِّقِ
Ve “**غير مُنبَّق**” diye rivayet edildi.
Ve **شمر** dedi: **المفضل** “**غير منبق**” sözü hakkında dedi: ulaşmayan (erişmeyen).
**أبو عبيد** **أبو زيد**’den: **الضَّرْطة** şiddetli değilse “onunla **أنبَق** etti” denir; **إنْباقاً**.
**سلمة** **الفراء**’dan: **النُّبَاقى** **النُّباق**’tan alınmıştır; o, zayıf **الحُصاص**’tır.
**زائدة البكريّ** ve **حَتْرَشٌ** dedi ki—**أبو تراب**’ın ikisinden rivayet ettiği üzere—: o, sözü **يَنتبِق** eder **انتباقاً** ve onu **ينتَبِطُه**; yani: onu çıkarır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والنون وما يثلثهما في الثلاثي)
(بني) الباء والنون والياء* أصلٌ واحد، وهو بناءُ الشيء بِضَمِّ بعضِه إلى بعضٍ. تقول بَنَيْتُ البناءَ أبنيه. وتسمَّى مكةُ البَنِيّة. ويقال قوس بَانِيةٌ، وهي التي بَنَتْ على وَترِها، وذلك أن ْيكاد وتَرُها ينقطع للُصُوقه بها. وطيّئ تقول مكانَ بانيةٍ: بَانَاةٌ؛ وهو قول امرئ القيس:
* غَيْرِ بَانَاةٍ عَلَى وَتَرِهْ([1]) *
ويقال بُنْيَةٌ وَبُنىً، وبِنْيَة وبِنىً بكسر الباء كما يقالَ: جِزية وجِزىً، ومِشيَةٌ ومِشىً.
(بنو) الباء والنون والواو كلمةٌ واحدة، وهو الشيء يتولَّد عن الشيء، كابنِ الإنسان وغيره. وأصل بنائه بنو، والنّسْبة إليه بَنَويٌّ، وكذلك النسبة إلى بِنْت وإلى بُنَيَّات الطّريق. فأصل الكلمة ما ذكرناه، ثم تفرِّع العرب. فتسمّي أشياءَ كثيرةً بابن كذا، وأشياءُ غيرها بُنّيتْ كذا، فيقولون ابن ذُكاء الصُّبح، وذُكاءُ الشّمس، لأنّها تذكُو كما تذكو النّار. قال:
* وابنُ ذُكاءَ كامِنٌ في كَفْرِ([2]) *
وابن تُرْنا: اللّئيم. قال أبو ذؤيب:
فإنَّ ابن تُرْنا إذا جئتكم *** يُدَافعُ عَنِّي قَوْلاً بَريحا([3])شديداً من بَرَّحَ به. وابن ثَأْداءَ([4]): ابن الأَمَة. وابن الماء: طائر. قال:
وردتُ اعتِسَافاً والثُّريَّا كأنّها *** على قِمّةِ الرّأس ابنُ ماءٍ مُحَلِّقُ([5])وابن جَلاَ: الصُّبح، قال:
أنا ابنُ جَلاَ وطلاََّّعُ الثَّّنَايا  *** متى أَضَعِ العِِمامةََ يَعْرِِفُُوني([6])ويقال للذي تَنْزِلُ به الملمّة ([7]) فيكشفها: ابن مُلمّة، وللحَذِر: ابن أحْذَار. ومنه قول النابغة([8]):
بلِّغ زياداً وَحَيْنُ المَرْءِ يدركُه *** فلو تَكَيَّسْتَ أو كنتَ ابنَ أَحْذار([9])ويقال لِلَّجَّاج: ابن أَقْوال([10])، وللذي يتعسَّف المفاوز: ابنُ الفَلاةِ، وللفقير الذي لا مأوى له غيرُ الأرض وتُرَابِها: ابن غَبْراء. قال طَرَفَة:
رأيت بني غَبْرَاءَ لا يُنكِرونَنِي *** ولا أهلُ هَذَاكَ الطِّرَافِ الممدَّدِ([11])
وللمسافر: ابن السّبيل. وابنُ ليل: صاحبُ السُّرى. وابنُ عَمَلٍ: صاحب العملِ الجادُّ فيه. قال الراجز:
* يا سعد يابنَ عَمَلٍ يا سَعْدُ([12]) *
ويقولون: هو ابن مدينةٍ إذا كان عالماً بها([13])، وابن بجدَتِها([14]) أي عالِمٌ بها
وبجدَة الأمر: دِخْلتُه. ويقولون للكريمِ الآباءِ والأمَّهاتِ هو ابنُ إحداها([15]). ويقال للبَرِئ من الأَمر هو ابن خَلاَوةَ، وللخبز ابن حَبَّةَ، وللطريق ابن نعامة([16]). وذلك أنّهم يسمّون الرِّجْل نَعامة. قال:
* وابنُ النَّعامةِ يوم ذلكَ مَرْ كَبي *
وفي المثل: "ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ" أي ابنُ نَفْسِك الذي وَلدْتَه. ويقال لليّلة التي يطلُع فيها القمر: فَحْمَةُ ابنِ جَمِير. وقال:
نهارُهُمُ ليْلٌ بَهيمٌ وليلُهمْ  *** وإن كان بَدْراً فحمةُ ابنِ جمِيرِ([17])يصِفُ قوماً لُصوصاً. وابن طَابٍ: عِذْقٌ بالمدينة ([18]). وسائر ما تركنا ذكره من هذا الباب فهو مفرَّقٌ في الكتاب، فتركنا كراهة التطويل.
ومما شذّ عن هذا الأصل المِبناة النِّطْع. قال الشاعر ([19]):
على ظَهْرِ مَبْنَاةٍ جَديدٍ سُيورُها *** يَطَُوف بها وَسْطَ اللَّطيمةِ بائِعُ
(بنج) الباء والنون والجيم كلمة واحدةٌ ليست عندي أصلاً، وما أدري كيف هي في قياس اللغة، لكنّها قد ذُكِرَتْ. قالوا: البِنْجُ الأصْل، يقال رجَع إلى بِنْجِه.
(بند) الباء والنون والدال أصلٌ فارسيُّ لا وجْهَ لذِكْره([20]).
(بنس) الباء والنون والسين كلمةٌ واحدة، يقال بنَّسَ عن الشيءِ ([21]) تبنيسا، إذا تأخَّر عنه.
(بنق) الباء والنون والقاف كلمةٌ واحدة، وأراها من الحواشي غير واسطة. وهي البَنيقة، وهو جُِرُِبّان القَميص. ويقال: البَنِيقة كلُّ رُقْعةٍ في الثّوب كاللَّبِنَةِ ونحوها. على أنّها قد جاءَتْ في الشِّعر. قال:
يضمّ إليَّ الليلُ أطفالَ حُبِّها *** كما ضَمَّ أزْرارَ القَميصِ البنائقُ([22])(بنك) الباء والنون والكاف* كلمة واحدة، وهو قولهم تَبَنَّكَ بالمكان أقام به، وهي شِبْه التي قَبْلَها.
 --------------ــــ
([1])صدره كما في الديوان 151 واللسان (18: 104) :
* عارض زوراء من نشم *
([2]) الرجز لحميد الأرقط، كما في اللسان (كفر) وأنشده في (بني) بدون نسبة.
([3]) كذا يرى اللغويون في تفسير البيت. انظر اللسان (ترن) والمخصص (13: 198) والمزهر (1:
520). وأرى أن (ابن ترنى) هذا شخص بعينه من شعراء الهذليين، أثبت لـه السكري مناقضة لعمرو ذي الكلب في شرح أشعار الهذليين 238. وروى السكري لعمرو ذي الكلب في 235 يخاطب ابن ترنى هذا:
على أن قد تمناني ابن ترنى  *** فغيري ما تمن من الرجال
 ([4]) ثأداء، بسكون الهمزة وفتحها. وفي الأصل: "ثأد" صوابه في اللسان (ثاد) والمخصص.
([5]) البيت لذي الرمة في ديوانه 401 واللسان (عسف).
([6]) وكذا روي في (جلو) ويروى: "تعرفوني". والبيت لسحيم بن وثيل الرياحي. انظر الأصمعيات 73 واللسان (جلا) والخزانة (1: 123).
([7]) في الأصل: "الملم".
([8]) كذا. والصواب أنه لبدر بن حوار الفزاري يرد به على النابغة ويوبخه. والذي جلب هذا الخطأ أن البيت مروي في ديوان النابغة، وكثيراً ما يرد شعر شاعر في ديوان غيره لخبر أو لمناقضة. انظر النابغة 44 من مجموع خمسة دواوين.
([9]) البيت بدون نسبة في المخصص (13: 204) برواية "وإن تكيس أو كان". كما في الديوان. وفي الأصل هنا. "فلو تكسبت"، تحريف. وزياد: اسم النابغة.
([10]) في اللسان: "وابن أقوال الرجل الكثير الكلام". وفي المخصص: "وإنه لابن أقوال إذا كان جيد القول". وانظر المزهر (1: 520).
([11]) البيت من معلقته.
([12]) روايته في المخصص (13: 203): "يا ابن عملي"، وفسره يقوله: "أي يا من يعمل عملي".
([13]) ويقال ابن المدينة، أي ابن الأمة، وبكلا الوجهين فسر قول الأخطل:
ربت وربا في حجرها ابن مدينة *** يظل على مسحاته يتركل
انظر اللسان ( مدن) والمخصص (13: 199) والمزهر (1: 520).
([14]) ضبطت في اللسان والقاموس بالفتح، وبالضم، وبضمتين. وفي المخصص بتثليث الباء ضبط قلم.
([15]) في المخصص (13: 199): "ابن السكيت: إنه لابن إحداها، إذا كان قوياً على الأمر عالما به. وقال الأحول: لا يقوم بهذا الأمر إلا ابن أجداها، بالجيم، يريد كريم الآباء والأجداد. وقول ابن السكيت أعرف". وانظر المزهر (1: 520).
([16]) فسر النعامة بالرجل. والصحيح أن ابن النعامة اسم فرس الشاعر، وهو خزز بن لوذان السدوسي. انظر اللسان (نعم 64) والخيل لابن الأعرابي 92. وصدر البيت:
* ويكون مركبك القعود وحدجه *
          ويروى : "القلوص ورحله".
([17]) لابن أحمر، كما في اللسان (جمر). ويروى: "نهارهم ظمان ضاح".
([18]) في الصحاح: "وتمر بالمدينة يقال عذق ابن طاب ورطب ابن طاب".
([19]) هو النابغة، ديوانه 50، واللسان (18: 104).
([20]) البند: العلم الكبير. وهذا ما عربته العرب من المادة. على أنهم قالوا من غير تعريب: البند الذي يسكر من الماء. ويسكر بالبناء للمفعول، أي يحبس أو يسكن هو. وقالوا أيضاً: فلان كثير البنود، أي كثير الحيل. وذكر في القاموس "البنودة" كسفودة: الدبر.
([21]) في الأصل : "على الشيء"، صوابه من المجمل واللسان.
([22]) البيت للمجنون، كما في اللسان (بنق).

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **النون** ve üçlüde onları üçleyen şey)

(**بني**) **الباء** ve **النون** ve **الياء** tek bir asıldır; o da, bir şeyi, onun bir kısmını bir kısmına katmakla inşa etmektir. Dersin: **بَنَيْتُ** binayı, onu **أبنيه**. Mekke’ye **البَنِيّة** denir. Ve denir: **قوس بَانِيةٌ**; o, kirişi üzerine bina eden (yay)dır; bu da, kirişi ona yapıştığından neredeyse kopacak olmasıdır. Ve **طيّئ** kabilesi **بانيةٍ** yerine: **بَانَاةٌ** der; bu, İmru’ul-Kays’ın sözüdür:
* **غَيْرِ بَانَاةٍ عَلَى وَتَرِهْ**([1]) *
Ve denir: **بُنْيَةٌ** ve **بُنىً**; ve **بِنْيَة** ve **بِنىً**, **الباء**’ın kesresiyle; nitekim denildiği gibi: **جِزية** ve **جِزىً**, ve **مِشيَةٌ** ve **مِشىً**.

(**بنو**) **الباء** ve **النون** ve **الواو** tek bir kelimedir; o, bir şeyden türeyen şeydir; insanın oğlu ve başkası gibi. Ve onun yapısının aslı **بنو**’dur; ona nisbet **بَنَويٌّ**’dir; aynı şekilde **بِنْت**’e ve yolun **بُنَيَّات**’ına nisbet de böyledir. Kelimenin aslı, zikrettiğimiz şeydir; sonra Araplar dallanıp budaklandırdı. Böylece birçok şeyi “şunun oğlu” diye adlandırır; başka şeyler de “şöyle **بُنّيتْ**” (adlandırıldı) diye (gelir); derler: **ابن ذُكاء** sabahın (oğlu), ve **ذُكاءُ** güneşin (adı); çünkü o, ateşin parlaması gibi parlar. Dedi:
* **وابنُ ذُكاءَ كامِنٌ في كَفْرِ**([2]) *
Ve **ابن تُرْنا**: alçak (kimse)dir. Ebû Züeyb dedi:
فإنَّ **ابن تُرْنا** إذا جئتكم *** يُدَافعُ عَنِّي قَوْلاً بَريحا([3])
**بَرَّحَ به**’den (türeyen) “şiddetli” (söz). Ve **ابن ثَأْداءَ**([4]): cariyenin oğlu. Ve **ابن الماء**: bir kuştur. Dedi:
وردتُ اعتِسَافاً والثُّريَّا كأنّها *** على قِمّةِ الرّأس **ابنُ ماءٍ** مُحَلِّقُ([5])
Ve **ابن جَلاَ**: sabah; dedi:
أنا **ابنُ جَلاَ** وطلاََّّعُ الثَّّنَايا  *** متى أَضَعِ العِِمامةََ يَعْرِِفُُوني([6])
Ve kendisine **الملمّة**([7]) inen, sonra onu açığa çıkaran kimseye: **ابن مُلمّة** denir; ve sakınan (ihtiyatlı)ya: **ابن أحْذَار**. Ondandır Nâbiga’nın([8]) sözü:
بلِّغ زياداً وَحَيْنُ المَرْءِ يدركُه *** فلو تَكَيَّسْتَ أو كنتَ **ابنَ أَحْذار**([9])
Ve inatçıya: **ابن أَقْوال**([10]) denir; ve çölleri zorlayarak geçen kimseye: **ابنُ الفَلاةِ**; ve yeryüzü ve toprağından başka barınağı olmayan fakire: **ابن غَبْراء**. Tarafe dedi:
رأيت **بني غَبْرَاءَ** لا يُنكِرونَنِي *** ولا أهلُ هَذَاكَ الطِّرَافِ الممدَّدِ([11])
Ve yolcuya: **ابن السّبيل**. Ve **ابنُ ليل**: gece yürüyüşünün sahibi. Ve **ابنُ عَمَلٍ**: işin sahibi, onda ciddi olan. Recez söyleyen dedi:
* يا سعد **يابنَ عَمَلٍ** يا سَعْدُ([12]) *
Ve derler: O, bir şehrin **ابن**’idir; eğer onu biliyorsa([13]); ve onun **بجدَتِها**’sının **ابن**’idir([14]); yani onu bilen.
Ve işin **بجدَة**’si: onun iç yüzüdür. Ve soylu babaların ve annelerin (çocuğu) olan kerime: O, onların **ابنُ إحداها**’sıdır([15]) derler. Ve işten beri olana: **ابن خَلاَوةَ** denir; ve ekmeğe: **ابن حَبَّةَ**; ve yola: **ابن نعامة**([16]). Bu, onların ayağa **نَعامة** adını vermelerindendir. Dedi:
* **وابنُ النَّعامةِ** يوم ذلكَ مَرْ كَبي *
Ve meselde: "**ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ**" yani: senin doğurduğun, bizzat senin oğlun. Ve ayın doğduğu geceye: **فَحْمَةُ ابنِ جَمِير** denir. Ve dedi:
نهارُهُمُ ليْلٌ بَهيمٌ وليلُهمْ  *** وإن كان بَدْراً **فحمةُ ابنِ جمِيرِ**([17])
Hırsız bir kavmi vasfeder. Ve **ابن طَابٍ**: Medine’de bir hurma salkımıdır([18]). Bu babdan, zikrini terk ettiğimiz diğer şeyler ise kitapta dağınık hâldedir; uzatmayı hoş görmediğimiz için terk ettik.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **المِبناة**: **النِّطْع**. Şair([19]) dedi:
على ظَهْرِ **مَبْنَاةٍ** جَديدٍ سُيورُها *** يَطَُوف بها وَسْطَ اللَّطيمةِ بائِعُ

(**بنج**) **الباء** ve **النون** ve **الجيم** tek bir kelimedir; bende bir asıl değildir; dil kıyasına göre nasıl olduğunu bilmiyorum; fakat zikredilmiştir. Dediler: **البِنْجُ** asıldır; “kendi **بِنْج**’ine döndü” denir.

(**بند**) **الباء** ve **النون** ve **الدال** Farsça bir asıldır; onu zikretmenin bir yönü yoktur([20]).

(**بنس**) **الباء** ve **النون** ve **السين** tek bir kelimedir; “şeyden **بنَّسَ** ([21]) **تبنيسا**” denir; ondan geri kaldığı zaman.

(**بنق**) **الباء** ve **النون** ve **القاف** tek bir kelimedir; onu, aracı olmaksızın kenarlardan (bir şey) görüyorum. O, **البَنيقة**’dır; o da gömleğin **جُِرُِبّان**’ıdır. Ve denir: **البَنِيقة**; elbisedeki, tuğla gibi ve benzeri her yamadır. Şu da var ki, şiirde gelmiştir. Dedi:
يضمّ إليَّ الليلُ أطفالَ حُبِّها *** كما ضَمَّ أزْرارَ القَميصِ **البنائقُ**([22])

(**بنك**) **الباء** ve **النون** ve **الكاف** tek bir kelimedir; o, onların “mekânda **تَبَنَّكَ**: orada ikamet etti” sözüdür; ve o, ondan öncekinin benzeridir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ن ق
قميص واسع البنائق وهي الدخاريص وقيل اللبن‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ علـى كـل كهـل أزعكـي ويافـع من اللؤم سربال جديد البنائـق وتقول إذا خطت البنيقة فخطها بنيقه‏.‏
وبنق الكتـاب‏:‏ ذره‏.‏
وإذا فرغـت مـن قـراءة الكتـاب فبنقه ولا تدعه غير مبنق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جعبة مبنقة‏:‏ زيد في أعلاها شبه بنيقة لتتسع‏.‏
وطريق مبنق‏:‏ واسع‏.‏
ومفازة مبنوقة بأخرى‏:‏ موصولة بها‏.‏

##### Türkçe

ب ن ق
**قميص**: **البنائق**’i geniş olan; o da **الدخاريص**’tir; ve **اللبن** denildi.
ذو الرمة dedi:
“Her yaşlı, **أزعكي** ve genç üzerine, alçaklıktan, **سربال**ı **جديد البنائق** olan (bir elbise).”
Ve **البنيقة**’yi çizdiğin zaman, onun çizgisi **بنيقه**’dir dersin.
**وبنق الكتاب**: onu serpti.
Ve kitabı okumaktan boşaldığın zaman, onu **بنقه** ve onu **غير مبنق** olarak bırakma.
Mecazdan: **جعبة مبنقة**: üst tarafında, genişlesin diye **بنيقة** benzeri artırıldı.
**وطريق مبنق**: geniş.
**ومفازة مبنوقة بأخرى**: onunla birleştirilmiş.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَنَّقَ الكِتابَ: لغة في نَبَّقه. وبَنَّق كلامَه: جمعَه وسوّاه، ومنه بَنائقُ القَميصِ أَي جمع شيء.
(* كذا بالأصل). وقد بَنَّق كتابه إذا
جوَّده وجمعَه.
والبِنَقة والبَنِيقةُ: رُقْعة تكون في الثوب كاللَّبِنةِ ونحوها، مشّتق من ذلك، وقيل: البَنِيقة لَبِنة القميص، والجمع بَنائقُ وبَنِيقُ؛ قال قيس بن معاذ المجنون:
يَضُمُّ إليَّ الليلُ أَطْفالَ حُبِّها،
كما ضَمَّ أزْرارَ القَمِيصِ البَنائقُ
ويروى: أََثنْاء حبها؛ ويروى: أَبناء حبها؛ وأراد بالأَطفال الأَحزان المتولدة عن الحبّ؛ قال ابن بري: وهذا من المقلوب لأَن الأَزرار هي التي تضُم البَنائقَ، وليست البنائقُ هي التي تضم الأَزرارَ، وكان حق إنشاده: كما ضمَّ أزرارُ القميصِ البنائقا
إلا أَنه قلبه، وفسر أبو عمرو الشيباني البنائق هنا بالعُرى التي تُدخَل فيها الأَزْرار، والمعنى على هذا واضح بيِّن لا يُحتاج معه إلى قَلْب ولا تعسُّف إِلا أَن الجمهور على الوجه الأَول؛ وذكر ابن السيرافي أَنه روى بعضهم:
كما ضم أَزرارُ القميص البنائقا
قال: وليس بصحيح لأَن القصيدة مرفوعة، وأَولها:
لَعَمْرُكِ إنَّ الحُبَّ، يا أُمَّ مالِكٍ،
بِجسْمي، جَزاني اللهُ، مِنْكِ لَلائقُ
وبعد قوله:
يضم إليَّ أَطْفالَ حُبها
قوله:
وماذا عسى الواشُونَ أَن يَتحدَّثُوا
سِوَى أَن يقُولوا: إنَّني لكِ عاشِقُ؟
نَعَمْ صدَقَ الواشُونَ أَنتِ حَبيبةٌ
إليَّ، وإنْ لم تَصْفُ منكِ الخَلائقُ
وقال أَبو الحَجاج الأَعلم: البَنِيقة اللَّبِنة. وكل رُقْعة تزاد في ثوب أَو دَلو ليتَّسِع، فهي بنِيقة؛ ويقوِّي هذا القول قول الأَعشى: قَوافِيَ أَمْثالاً يُوَسِّعْنَ جِلْدَه،
كما زِدْتَ في عَرْضِ الأَدِيمِ الدَّخارِصا
فجعل الدِّخْرِصةَ رُقعة في الجلد زِيدَت ليتَّسع بها؛ قال السيرافي: والدِّخرِصةُ أَطول من اللَّبِنة، قال ابن بري: وإذا ثبت أَن بَنِيقة القميص هي جُرُبَّانُه فُهِم معناه، لأَن جُرُبّانه معروف، وهو طَوْقُه الذي فيه الأَزْرارُ مَخِيطةً، فإذا أُريد صْمّه أُدخلت أَزراره في العُرى فضَمَّ الصدْر إلى النَّحر، وعلى ذلك فسر بيت قيس بن معاذ المتقدّم؛ قال: ويبين صحة ذلك ما أَنشده القالي في نوادره وهو:
له خَفَقانٌ يَرْفَعُ الجَيْبَ والحَشَى،
يُقَطِّعُ أَزْرارَ الجِرِبّانِ ثائرُهْ
هكذا أَنشده، بكسر الجيم والراء، وزعم أَنه وجده كذا بخط إِسحق بن إِبراهيم المَوْصليّ، وكان الفراء ومن تابعه يضم الجيم والراء؛ ومثل هذا بيت ابن الدُّمَيْنة:
رَمَتْني بطَرفٍ، لو كَمِيًّا رَمَتْ به،
لَبُلَّ نَجيعاً نَحْرُه وبَنائقُه
لأَن البَنِيقة طَوْقُ الثوب الذي يَضُم النحر وما حولَه، وهو الجُرُبّان؛ قال: ويحتمل أَن يريد العُرى على تفسير الشيباني، قال: ومما يدلُّك على أَن البَنيقة هي الجُرُبَّان قول جرير:
إذا قِيلَ هذا البَيْنُ، راجعْتُ عَبْرةً
لها بِجُرُبّانِ البَنيقةِ واكِفُ
وإِنما أَضاف الجربان إلى البنيقة وإِن كان إياها في المعنى ليُعلم أنهما بمعنى واحد، وهذا من باب إضافة العامّ إلى الخاصّ، كقولهم عِرْقُ النَّسا، وإن كان العرق هو النسا من جهة أَنّ النسا خاصّ والعِرق عامّ لا يخصُّ النسا من غيره، ومثل ذلك حبْل الوَرِيد وحبّ الحَصِيد وثابتُ قُطْنةَ لأَن قُطنة لقبه، وكان يجعل في أنفه قطنة فيصير أَعرف من ثابت، ولما كان الجربان عامّاً ينطلق على البنيقة وعلى غِلاف السيف وأُريد به البنيقة أضافَه إلى البنيقة ليُخصِّصة بذلك؛ قال: ومثل بيت جرير قول ابن الرِّقاع:كأَنَّ زُرُورَ القُبْطُرِيَّةِ عُلِّقَتْ
بَنادِكُها منه بِجِذْعٍ مُقَوَّمِ
والبَنادِكُ: البنائق، ويروى هذا البيت أَيضاً لمِلْحة الجَرْمِي، ويروى: عُلِّقَت بنائقها، وقيل: هي هنا عُراها فيكون حجة لأَبي عَمرو الشَّيباني. قال أبو العباس الأَحول: والبنيقة الدِّخْرِصة؛ وعليه فسر بيت ذي الرمة يَهْجو رَهْط امرئِ القيس بن زيد مَناةَ:
على كُلٍِّ كَهْلٍ أَزْعَكِيٍّ ويافِعٍ،
من اللُّؤْمِ، سِرْبالٌ جَديدُ البنائِقِ
فقال: البنائقُ الدَّخارِصُ، وإِنما خص البنائق بالجِدَّة ليعلم بذلك أنَّ اللؤْم فيهم ظاهر بيِّن كما قال طرَفة:
تلاقى، وأَحياناً تَبِينُ كأَنها
بَنائقُ غرٌّ في قَمِيصٍ مُقَدَّدِ
وقول الشاعر:
قد أَغْتَدِي والصُّبْحُ ذو بَنِيقِ
جعل له بَنِيقاً على التشبيه ببَنيقةِ القَميص لبياضها؛ وأَنشد ابن بري هذا الرجز:
والصبحُ ذو بَنائق
وقال: شبه بياض الصبح ببياض البنيقة؛ قال: ومثله قول نُصَيْب: سَوِدْتُ فلم أَمْلِكْ سَوادِي، وتَحْتَه
قَمِيصٌ من القُوهِيِّ، بِيضٌ بنَائقُهْ
وأَراد بقوله سودتُ أَنه عَوِرَتْ عينُه؛ واستعار لها تحت السواد من عينه قميصا بِيضاً بنائقُه كما استعار الفرزذق للثلج مُلاء بيض البَنائق فقال يصف ناقته:
تَظَلُّ بعيْنَيْها إلى الجَبَلِ الذي
عليه مُلاء الثَّلْجِ، بِيضُ البَنائِق
وقال ثعلب: بَنائقُ وبِنَقٌ، وزعم أنَّ بِنَقاً جمع الجمع، وهذا ما لا يُعقل؛ وقال الليث في قوله:
قد أغْتدِي والصبحُ ذو بَنيقِ
قال: شبه بياض الصبح ببياض البنيقة؛ وقال ذو الرمة:
إذا اعْتفاها صَحْصَحانٌ مَهْيَعُ
مُبَنَّقٌ بآلِه مُقَنَّعُ
قال الأَصمعي: قوله مُبنَّق يقول السَّرابُ في نواحِيه مُقَنِّعٌ قد غَطَّى كل شيء منه. قال ابن بري: اعلم أَن البنيقة قد اختلف في تفسيرها فقيل: هي لَبِنة القميص، وقيل جُرُبَّانه، وقيل دِخْرِصَتُه، فعلى هذا تكون البنيقة والدخرصة والجربان بمعنى واحد، وسميت بنيقة لجمعها وتحسينها. ابن سيده: أَرض مَبْنُوقةٌ موصولة بأُخرى كما تُوصَل بنيقة القميص؛ قال ذو الرمة:
ومُغْبَرّة الأَفْيافِ مَحْلُولة الحَصَى،
دَيامِيمُها مَبْنُوقةٌ بالصّفاصِفِ
هكذا رواه أَبو عمرو، وروى غيره موصولة. والبَنِيقةُ: الزَّمَعة من العِنب إِذا عظمت. والبَنِيقة: السَّطْر من النخل.
ابن الأَعرابي: أَبْنَق وبَنَّق ونَبَّق وأنْبَقَ كله إذا غَرَسَ شِراكاً واحداً من الوَدِيّ فيقال نخل مُبَنَّقٌ ومنَبَّقٌ. وفي النوادر: بَنَّق فلان كِذْبةً حَرْشاء وبَوَّقها وبَلَّقها إذا صنَعَها وزوَّقَها. وبَنَّقْته بالسوط وبَلَّقْته وقَوَّبْتُه وجَوَّبْتُه وفتَّقْته وفلَّقْتُه إذا قطَّعْته.
وبَنيقةُ الفرس: الشعر المختلف في وسط مِرْفَقِه، وقيل: في وسط مِرْفَقه مما يَلي الشاكِلةَ. والبَنيقتانِ: دائرتانِ في نَحْر الفرس. والبنيقتانِ: عُودان في طَرَفَي المِضْمَدةِ.

##### Türkçe

**بَنَّقَ** kitabı: **نَبَّقه**’de bir dildir (lehçedir). Ve **بَنَّق** sözünü: onu topladı ve düzeltti; bundan da gömleğin **بَنائقُ**’i, yani bir şeyin toplanmasıdır.
(* asılda böyledir). Ve kitabını **بَنَّق** etmiştir; onu iyi yapıp (güzelleştirip) toplamıştır.

Ve **البِنَقة** ve **البَنِيقةُ**: elbisedeki **اللَّبِنةِ** ve benzeri gibi olan bir yamadır; bundan türemiştir. Ve denildi ki: **البَنِيقة** gömleğin **لَبِنة**’sidir; çoğulu **بَنائقُ** ve **بَنِيقُ**’tur; Kays b. Muâz el-Mecnûn dedi:
Gece, onun sevgisinin çocuklarını bana katar,
Gömleğin düğmelerini **البَنائقُ**’in katması gibi.

Ve rivayet olunur: “onun sevgisinin **أََثنْاء**’ı”; ve rivayet olunur: “onun sevgisinin **أَبناء**’ı”; ve **الأَطفال** ile, sevgi sebebiyle doğan hüzünleri kastetti. İbn Berrî dedi ki: Bu, ters çevrilmiş olandandır; çünkü düğmeler **البَنائقَ**’i katar, **البنائقُ** düğmeleri katmaz; ve onun inşadının hakkı:
Gömleğin düğmeleri **البنائقا**’yı kattığı gibi
idi; ancak onu ters çevirdi. Ve Ebû Amr eş-Şeybânî burada **البنائق**’i, düğmelerin içine sokulduğu **العُرى** ile tefsir etti; mana buna göre açık ve belirgindir; onunla birlikte bir **قَلْب**’e ve zorlama yoruma ihtiyaç yoktur; ancak cumhur birinci vecih üzerinedir. Ve İbn es-Sîrâfî zikretti ki, bazısı şöyle rivayet etti:
Gömleğin düğmeleri **البنائقا**’yı kattığı gibi
Dedi ki: Bu sahih değildir; çünkü kaside merfûdur; ve başı şudur:
Ömrüne yemin olsun, ey Ümmü Mâlik, aşk,
Bedenimde, Allah bana senden uygun olanı verdi.

Ve şu sözünden sonra:
Onun sevgisinin çocuklarını bana katar
şu sözü gelir:
Gammazlar neyi konuşabilirler ki,
Şundan başka: “Şüphesiz ben sana âşığım” demeleri?
Evet, gammazlar doğru söyledi: sen sevgilisin
Bana; her ne kadar senden huylar arınmasa da.

Ve Ebû’l-Haccâc el-A‘lem dedi: **البَنِيقة** **اللَّبِنة**’dir. Ve elbisede yahut kovada genişlesin diye artırılan her yama, o **بنِيقة**’dir. Ve bu görüşü, A‘şâ’nın sözü kuvvetlendirir:
Kafiyeler, misaller (gibi), derisini genişletirler,
Senin derinin eninde **الدَّخارِصا**’yı artırdığın gibi.

Böylece **الدِّخْرِصةَ**’yı, onunla genişlesin diye deriye eklenen bir yama kıldı. Es-Sîrâfî dedi ki: **والدِّخرِصةُ** **اللَّبِنة**’den daha uzundur. İbn Berrî dedi ki: Eğer **بَنِيقة**’nin gömleğin **جُرُبَّانُه**’u olduğu sabit olursa manası anlaşılır; çünkü onun **جُرُبّان**’ı bilinir; o, düğmelerin dikili olduğu yakasıdır; eğer onu kapatmak istenirse düğmeleri **العُرى**’ya sokulur da göğsü boğaza katar; ve buna göre Kays b. Muâz’ın yukarıdaki beytini tefsir etti. Dedi ki: Bunun doğruluğunu, el-Kâlî’nin **نوادر**’inde inşad ettiği şu beyit açıklar; o da şudur:
Onun bir çarpıntısı vardır; yakayı ve içi kaldırır,
Onun coşanı, **الجِرِبّان**’ın düğmelerini koparır.

Böyle inşad etti; **الجيم** ve **الراء**’yı kesreli (kırık) olarak; ve bunun böyle olduğunu İshak b. İbrâhîm el-Mevsılî’nin hattında böyle bulduğunu iddia etti. Ve Ferrâ ve ona uyanlar **الجيم** ve **الراء**’yı dammeli (ötreli) yaparlardı. Ve bunun benzeri, İbn ed-Dümeyne’nin beytidir:
Beni bir bakışla vurdu; eğer bir zırhlıyı onunla vursaydı,
Onun boğazı ve **بَنائقُه** kanla ıslanırdı.

Çünkü **البَنِيقة** elbisenin boğazı ve çevresini katan yakasıdır; o da **الجُرُبّان**’dır. Dedi ki: Şeybânî’nin tefsirine göre **العُرى**’yı kastetmesi de muhtemeldir. Dedi ki: **البَنيقة**’nin **الجُرُبَّان** olduğuna seni delalet ettiren şeylerden biri, Cerîr’in sözüdür:
“Bu ayrılık” denildiğinde, bir gözyaşına döndüm,
Onun **بِجُرُبّانِ البَنيقةِ**’sinde akan (bir gözyaşı) vardır.

Ve **الجربان**’ı **البنيقة**’ye izafe etti; her ne kadar manada onun kendisi olsa da; ikisinin bir mana olduğunu bilinsin diye. Bu, umumun hususa izafesi babındandır; onların “**عِرْقُ النَّسا**” demeleri gibi; her ne kadar **العِرق** cihetinden **النسا**’nın kendisi olsa da; çünkü **النسا** husustur, **العِرق** umûmdur; **النسا**’yı başkasından ayırarak tahsis etmez. Bunun benzeri: **حبْل الوَرِيد** ve **حبّ الحَصِيد** ve **ثابتُ قُطْنةَ**; çünkü **قُطنة** onun lakabıdır; burnuna pamuk koyardı da Sâbit’ten daha bilinir olurdu. Ve **الجربان** umûmî olup **البنيقة**’ye ve kılıcın kınına da söylenir olduğundan, burada onunla **البنيقة** kastedilince onu **البنيقة**’ye izafe etti ki bununla onu tahsis etsin. Dedi ki: Cerîr’in beyti gibi, İbn er-Rikâ‘ın sözü:
Sanki **القُبْطُرِيَّةِ**’nin düğmeleri asılmıştır,
Ondan **بَنادِكُها**’sı, doğrultulmuş bir gövdeye.

Ve **البَنادِكُ**: **البنائق**’tir. Ve bu beyit, Mılha el-Cermî’ye de rivayet olunur. Ve rivayet olunur: “**عُلِّقَت بنائقها**”; ve denildi ki: burada onun **عُراها**’sıdır; böylece Ebû Amr eş-Şeybânî için hüccet olur. Ebû’l-Abbâs el-Ahvel dedi: **البنيقة** **الدِّخْرِصة**’dır; ve bunun üzerine, Zü’r-Rumme’nin, İmru’ül-Kays b. Zeyd Menât’ın kavmini hicvederken söylediği beyti tefsir etti:
Her bir yaşlı **أَزْعَكِيّ** ve delikanlı üzerinde,
Alçaklıktan, **البنائِقِ**’i yeni bir gömlek.

Dedi ki: **البنائقُ** **الدَّخارِصُ**’tır; ve ancak **البنائق**’i yenilikle tahsis etti ki bununla alçaklığın onlarda açık ve belirgin olduğu bilinsin; Tarfâ’nın dediği gibi:
Buluşur; bazen de belirir; sanki o,
Parlak **بَنائقُ**’tir, yırtık bir gömlekte.

Ve şairin sözü:
Sabah, **بَنِيقِ** sahibi iken, erkenden gidebilirim.

Ona, beyazlığından dolayı, gömleğin **بَنيقة**’sine benzetme üzere **بَنِيق** kıldı. Ve İbn Berrî bu recezi inşad etti:
Ve sabah, **بَنائق** sahibidir.

Ve dedi ki: Sabahın beyazlığını **البنيقة**’nin beyazlığına benzetti. Dedi ki: Bunun benzeri, Nusayb’ın sözü:
Karardım; karalığımı (siyahlığımı) sahiplenemedim; onun altında
**القُوهِيِّ**’den bir gömlek; **بنَائقُه** beyaz.

Ve “**سودتُ**” sözüyle, gözünün kör olduğunu kastetti; ve gözündeki siyahlığın altında ona, **بنائقُه** beyaz bir gömlek istiare etti; tıpkı Ferazdak’ın kara, **البَنائق**’i beyaz bir örtüyü kara istiare etmesi gibi; devesini vasfederken dedi:
İki gözüyle, üzerinde karın örtüsü bulunan dağa doğru gölgelenir,
**البَنائِق**’i beyaz.

Ve Sa‘leb dedi: **بَنائقُ** ve **بِنَقٌ**; ve **بِنَقاً**’ın cem‘in cem‘i olduğunu iddia etti; bu ise akledilmez. Ve Leys, şu sözünde:
Sabah, **بَنيقِ** sahibi iken, erkenden gidebilirim
dedi ki: Sabahın beyazlığını **البنيقة**’nin beyazlığına benzetti. Ve Zü’r-Rumme dedi:
Ona, düz bir geniş yol (çöl) geldiğinde,
Serabıyla **مُبَنَّقٌ** (toplanmış/düzenlenmiş), örtülü.

El-Asma‘î dedi: “**مُبنَّق**” sözü; serabın onun çevrelerinde **مُقَنِّعٌ** olduğunu söyler; ondan her şeyi örtmüştür. İbn Berrî dedi: Bil ki **البنيقة**’nin tefsirinde ihtilaf edilmiştir: denildi ki o, gömleğin **لَبِنة**’sidir; denildi ki onun **جُرُبَّان**’ıdır; denildi ki onun **دِخْرِصَة**’sıdır. Buna göre **البنيقة** ve **الدخرصة** ve **الجربان** bir mana üzeredir; onu toplaması ve güzelleştirmesi sebebiyle **بنيقة** diye adlandırıldı.

İbn Sîde: **أَرض مَبْنُوقةٌ**: bir başkasına bağlanmış (bitiştirilmiş) yer; gömleğin **بنيقة**’si nasıl bağlanırsa. Zü’r-Rumme dedi:
Tozlu düzlükleri olan, çakılı çözülmüş,
Onun **دَيامِيمُها**’sı, **بالصّفاصِفِ**’e **مَبْنُوقةٌ**’dur.

Bunu Ebû Amr böyle rivayet etti; başkası “**موصولة**” rivayet etti. Ve **البَنِيقةُ**: üzümden, büyüdüğünde olan **الزَّمَعة**’dır. Ve **البَنِيقة**: hurma ağaçlarından **السَّطْر**’dır.

İbnü’l-A‘râbî: **أَبْنَق** ve **بَنَّق** ve **نَبَّق** ve **أنْبَقَ**; hepsi, **الوَدِيّ**’den tek bir **شِراكاً** diktiğinde (fidanı tek bir şerit/çubuk halinde diktiğinde) olur; “**نخل مُبَنَّقٌ** ve **منَبَّقٌ**” denir. Ve **النوادر**’de: Falan, sert bir yalanı **بَنَّق** etti ve onu **بَوَّق** etti ve onu **بَلَّق** etti: onu yaptı ve süslediğinde. Ve onu kamçıyla **بَنَّقْتُه** ve onu **بَلَّقْتُه** ve onu **قَوَّبْتُه** ve onu **جَوَّبْتُه** ve onu **فتَّقْتُه** ve onu **فلَّقْتُه**: onu parçaladığımda.

Ve atın **بَنيقةُ**’si: dirseğinin ortasında farklı (karışık) olan kıl; ve denildi ki: **الشاكِلةَ**’ye bitişik olan taraftan, dirseğinin ortasında olan (kıl). Ve **البَنيقتانِ**: atın boğazında iki dairedir.

Ve **البنيقتانِ**: **المِضْمَدةِ**’nin iki ucunda iki çubuktur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ن ق * * بَنِيقَةُ * القميص لبنته

##### Türkçe

* ب ن ق * * **بَنِيقَةُ**: gömleğin, onun kızı için.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البنيقة، كسفينة: لبنة القميص قاله أبو زيد ، وأنشد للمجنون:
  يضم على الليل أطفال حبـهـا                      كما ضم أزرار القميص البنائق نقله الجوهري أو: جربانه وقال ابن دريد : بنيقة القميص: التي تسمى الدخاريص، وأنشد غيره لذي الرمة:
  على كل كهل أزعكي ويافع                      من اللؤم سربال جديد البنائق وقال الليث في قوله:
  قد أغتدى والصبح ذو بنيق شبه بياض الصبح ببياض البنيقة، وأنشد:
  سودت ولم أملك سوادي وتحته                      قميص من القوهى بيض بنائقه ويروى بيت المجنون. أبناء حبها ويروى أيضا: أثناء حبها وأراد بالأطفال والأبناء: الأحزان المتولدة، عن الحب قال ابن برى: وقول المجنون من المقلوب لأن الأزرار هي التي تضم البنائق، وليست البنائق هي التي تضم الأزرار، وكان حق إنشاده:
  كما ضم أزرار القميص البنائقا إلا أنه قلبه، وفسر أبو عمرو الشيباني البنائق هنا بالعرى التي تدخل فيها الأزرار، والمعنى على هذا واضح بين، لا يحتاج معه إلى قلب ولا تعسف، إلا أن الجمهور على الوجه الأول، وذكر ابن السيرافي أنه روى بعضهم:
  كما ضم أزرار القميص البنائقا قال: وليس بصحيح، لأن القصيدة مرفوعة ، وبعده:

  وماذا عسى الواشون أن يتحدثوا                      سوى أن يقولوا إنني لك عاشق وقال أبو الحجاج الأعلم: البنيقة: اللبنة، وكل رقعة تزاد في ثوب أو دلو ليتسع، فهي بنيقة، ويقوي هذا القول قول الأعشى:
  قوافـي أمـثـالا يوسـعـن جـلـده                      كما زدت في عرض الأديم الدخارصا فجعل الدخرصة رقعة في الجلد زيدت ليتسع بها، قال السيرافي: والدخرصة أطول من اللبنة، قال ابن بري: وإذا ثبت أن بنيقة القميص هي جربانه، فهم معناه، لأن جربانه معروف، وهو طوقه الذي فيه الأزرار مخيطة ، فإذا أريد ضمه أدخلت أزراره في العرى، فضم الصدر إلى النحر، وعلى ذلك فسر بيت المجنون، قال: ويبين صحة ذلك ما أنشده القالي في نوادره:
  له خفقان يرفع الجيب والحشى                      يقطع أزرار الجربان ثـائره وهذا مثل بيت ابن الدمينة:
  رمتني بطرف لو كميا رمت به                      لبل نجيعا نحـره وبـنـائقـه لأن البنيقة هي الجربان، ومما يدلك على أن البنيقة هي الجربان قول جرير :
  إذا قيل هذا البين راجعت عبرة                      لها بجربان البنـيقة واكـف وإنما أضاف الجربان إلى البنيقة -وإن كان إياها في المعنى- ليعلم أنهما بمعنى واحد، وهذا من باب إضافة العام إلى الخاص، ولما كان الجربان إما ينطلق على البنيقة وعلى غلاف السيف، وأريد به البنيقة، أضافه إلى البنيقة، ليخصصه بذلك، وقال أبو العباس الأحول: البنيقة: الدخرصة، وعليه فسر بيت ذي الرمة السابق. وقد عرف مما تقدم أن البنيقة اختلف في تفسيرها، فقيل: هي لبنة القميص، وقيل: جربانه، وقيل: دخرصته، فعلى هذا تكون البنيقة والدخرصة والجربان بمعنى واحد، وسميت بنيقة لجمعها وتحسينها، هذا حاصل ما ذكروه، فتأمل ذلك. كالبنقة، كعنبة قال ابن عباد: البنقة بنقة: القميص، وجمعها بنق، ولم يفسرها، وفي اللسان: قال ثعلب: بنائق وبنق، وزعم أن بنقا جمع الجمع، وهذا مما لا يعقل.
 والبنيقتان: دائرتان في نحر الفرس. والبنيقة: زمعة الكرم إذا عظمت. وقال ابن عباد: البنيقة: الشعر المختلف وسط الموقف من الشاكلة وفي اللسان: بنيقة الفرس: الشعر المختلف في وسط مرفقه، وقيل: مما يلي الشاكلة وبنق: وصل يقال: أرض مبنوقة، أي: موصولة بأخرى، كما توصل بنيقة القميص، قاله ابن سيده، وأنشد قول ذي الرمة:
  ومغبرة الأفياف مسحولة الحصى                      دياميمها مبنوقة بالصفـاصـف هكذا رواه أبو عمرو، ورواه غيره: موصولة. وبنق: إذا غرس شراكا واحدا من الودي، كأبنق، وبنق تبنيقا، وكذلك نبق، بتقديم النون، فيقال: نخل مبنق، ومنبق: كل ذلك عن ابن الأعرابي. وبانوقة: امرأة. وبنق بالمكان تبنيقا: إذا أقام به. وقال ابن الأعرابي: بنق كلامه: إذا جمعه وسواه وقد بنق الكتاب، وفي الأساس: بنق الكتاب: زره، وإذا فرغت من قراءة الكتاب فبنقه، ولا تضعه غير مبنق. قال: وفي النوادر: بنق فلان كذبة حرشاء، وبلقها: إذا صنعها وزوقها. وبنق ظهره بالسوط وبلقه، وقوبه، وفتقه، وفلقه، أي: قطعه. وقال ابن عباد: بنق الشيء: إذا قلده. وبنق القميص: جعل له بنيقة قال رؤبة:
  موشح التبطين أو مبنقا

  ومن المجاز: بنق الجعبة: إذا فرج أعلاها، وضيق أسفلها يقال: جعبة مبنقة، أي: مفرجة، قاله ابن عباد، وفي الأساس: جعبة مبنقة: زيد في أعلاها شبه بنيقة لتتسع.
 ومما يستدرك عليه: بنق الكتاب: جوده وجمعه، لغة في نبقه، وقول ذي الرمة:
  إذا اعتفاها صحصحان مهيع
  مبنق بآله مقنع قال الأصمعي: يقول: السراب في نواحيه مقنع ، قد غطى كل شيء منه. والبنيقة: السطر من النخل. وطريق مبنق، أي: واسع ، وهو مجاز. ومفازة مبنوقة بأخرى: موصولة بها، وهو مجاز أيضا. والبنيقتان: عودان في طرفي المضمدة.

##### Türkçe

**البنيقة**, **كسفينة**: gömleğin yaması; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve Mecnûn’a ait olarak inşâd etti:
  Gece üzerine sevgisinin çocuklarını toplar                      gömleğin düğmelerinin **البنائق**’i toplaması gibi; bunu Cevherî nakletti; yahut: onun **جربانه**’ı. İbn Düreyd dedi: gömleğin **بنيقة**’si: **الدخاريص** diye adlandırılan şeydir. Ve başkası, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
  Her yaşlı, seni azarlayan, ve genç                      alçaklıktan, **البنائق**’i yeni bir elbise üzerinde. Leys, şu sözünde dedi:
  Sabahleyin çıkarım, sabah **ذو بنيق** iken; sabahın beyazlığını **البنيقة**’nin beyazlığına benzetti. Ve inşâd etti:
  Kararttım ve karartımı sahip olmadım; onun altında                      **القوهى**’dan bir gömlek; **بنائقه**’i beyaz. Mecnûn’un beyti rivayet olunur: **أبناء حبها**. Yine rivayet olunur: **أثناء حبها**. Ve **الأطفال** ve **الأبناء** ile murad etti: sevgiden doğan hüzünler. İbn Berrî dedi: Mecnûn’un sözü ters çevrilmiş olandandır; çünkü düğmeler **البنائق**’i toplar; **البنائق** düğmeleri toplamaz. Ve inşâdının hakkı şöyle idi:
  gömleğin düğmeleri **البنائقا**’i toplaması gibi; ancak onu ters çevirdi. Ebû Amr eş-Şeybânî burada **البنائق**’i, düğmelerin içine girdiği ilikler diye tefsir etti; mana buna göre açık seçiktir; onunla birlikte ters çevirmeye de zorlama yoruma da ihtiyaç yoktur. Ancak cumhur birinci vecih üzeredir. İbn es-Sîrâfî zikretti ki bazıları şöyle rivayet etti:
  gömleğin düğmeleri **البنائقا**’i toplaması gibi. Dedi: doğru değildir; çünkü kaside merfûdur; ve onun ardından:

  Gammazlar neyi konuşabilirler ki                      ancak “ben ona âşığım” demelerinden başka. Ebû’l-Haccâc el-A‘lem dedi: **البنيقة**: yama; ve bir elbiseye yahut kovaya genişlesin diye eklenen her yama, o **بنيقة**’dir. Bu sözü, A‘şâ’nın sözü kuvvetlendirir:
  Kafiyeler, misaller; derisini genişletirler                      derinin enine **الدخارصا** eklediğim gibi. Böylece **الدخرصة**’yı, genişlesin diye deriye eklenen bir yama kıldı. Sîrâfî dedi: **الدخرصة** yamadan daha uzundur. İbn Berrî dedi: Eğer gömleğin **بنيقة**’sinin onun **جربانه**’ı olduğu sabit olursa, manasını anlarlar; çünkü onun **جربانه**’ı bilinir; o, düğmelerin dikili olduğu yakasıdır. Onu toplamak istendiğinde düğmeleri iliklere sokulur; böylece göğüs boğaza toplanır. Buna göre Mecnûn’un beytini tefsir etti. Dedi: bunun sıhhatini, Kâlî’nin **نوادر**’inde inşâd ettiği şey açıklar:
  Onun bir çarpıntısı vardır; yaka açıklığını ve içi kaldırır                      onun **الجربان**’ının düğmelerini, kabaranı koparır. Bu, İbn ed-Dümeyne’nin beyti gibidir:
  Bana bir bakışla attı; eğer bir yiğide onunla atsa idi                      onun boğazını ve **بنائقه**’ini kanı akıtılmış kılardı. Çünkü **البنيقة** **الجربان**’dır. Ve **البنيقة**’nin **الجربان** olduğuna delil olan şeylerdendir: Cerîr’in sözü:
  “Bu ayrılık” denildiğinde bir gözyaşı geri çevirdim                      onun için **البنيقة**’nin **جربان**’ında dökülen. Ancak **الجربان**’ı **البنيقة**’ye izafe etti—mana bakımından o olsa da—ikisinin bir mana üzere olduğunu bilinsin diye. Bu, umumun hususa izafesi babındandır. **الجربان** bazen **البنيقة** üzerine ve kılıç kını üzerine kullanıldığından, burada onunla **البنيقة** murad edildi; onu **البنيقة**’ye izafe etti ki bununla tahsis etsin. Ebû’l-Abbâs el-Ahvel dedi: **البنيقة**: **الدخرصة**. Buna göre, Zü’r-Rumme’nin önceki beytini tefsir etti. Geçenden bilindi ki **البنيقة**’nin tefsirinde ihtilaf edildi: denildi ki: o gömleğin yamasıdır; denildi ki: onun **جربانه**’ıdır; denildi ki: onun **دخرصته**’idir. Buna göre **البنيقة** ve **الدخرصة** ve **الجربان** bir mana üzeredir. Toplaması ve güzelleştirmesi sebebiyle **بنيقة** diye adlandırıldı. Bu, onların zikrettiklerinin özüdür; öyleyse bunu düşün. **كالبنقة**, **كعنبة**. İbn Abbâd dedi: **البنقة** **بنقة**: gömlek; onun çoğulu **بنق**’tur. Onu tefsir etmedi. **اللسان**’da: Sa‘leb dedi: **بنائق** ve **بنق**. Ve **بنقا**’nın çoğulun çoğulu olduğunu iddia etti; bu, akledilir şeylerden değildir.
 Ve **البنيقتان**: atın boğazında iki dairedir. Ve **البنيقة**: asma salkımı büyüdüğünde. İbn Abbâd dedi: **البنيقة**: **الشاكلة**’den, **الموقف**’un ortasında farklı olan kıl. **اللسان**’da: atın **بنيقة**’si: dirseğinin ortasında farklı olan kıl; ve denildi ki: **الشاكلة**’ye bitişik olandandır. Ve **بنق**: birleştirmedir; denilir: **أرض مبنوقة**; yani: başka birine birleştirilmiş; gömleğin **بنيقة**’si birleştirildiği gibi. Bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşâd etti:
  Tozlu düzlükler; çakılı sürüklenmiş                      onun **دياميم**’i **مبنوقة**’dur **بالصفاصف** ile. Ebû Amr böyle rivayet etti; başkası onu: **موصولة** diye rivayet etti. Ve **بنق**: **الودي**’den bir tek **شراكا** diktiğinde; **كأبنق** gibi. Ve **بنق تبنيقا**; ve yine **نبق**, **النون**’u öne almakla. Denilir: **نخل مبنق** ve **منبق**; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **بانوقة**: kadın. Ve **بنق بالمكان تبنيقا**: orada ikamet ettiğinde. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بنق كلامه**: onu topladığında ve düzelttiğinde. Ve **بنق الكتاب**. **الأساس**’ta: **بنق الكتاب**: onu ilikledi. Ve kitabı okumayı bitirdiğinde onu **بنقه**; ve onu **غير مبنق** olarak koyma. Dedi: **النوادر**’de: falan kimse bir **كذبة حرشاء** **بنق** etti ve onu **بلقها** etti: onu yaptığında ve süslediğinde. Ve sırtını kamçıyla **بنق** etti ve onu **بلقه** etti, ve **قوبه** etti, ve **فتقه** etti, ve **فلقه** etti; yani: onu kesti. İbn Abbâd dedi: **بنق الشيء**: onu taklit ettiğinde. Ve **بنق القميص**: ona **بنيقة** yaptığında. Ru’be dedi:
  **موشح التبطين أو مبنقا**

  Mecazdandır: **بنق الجعبة**: üstünü genişlettiğinde ve altını daralttığında. Denilir: **جعبة مبنقة**; yani: genişletilmiş. Bunu İbn Abbâd söyledi. **الأساس**’ta: **جعبة مبنقة**: genişlesin diye üstüne **بنيقة** benzeri eklendi.
 Ve ona istidrâk olunanlardandır: **بنق الكتاب**: onu iyi yaptı ve topladı; **نبقه**’de bir lugattır. Ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
  Onu, dümdüz bir yol silip süpürdüğünde
  **مبنق بآله مقنع**. Asma‘î dedi: der ki: serap, çevrelerinde **مقنع**’dır; ondan her şeyi örtmüştür. Ve **البنيقة**: hurma ağaçlarından bir satırdır. Ve **طريق مبنق**: yani: geniş; ve o mecazdır. Ve **مفازة مبنوقة بأخرى**: onunla birleştirilmiş; ve o da mecazdır. Ve **البنيقتان**: **المضمدة**’nin iki ucunda iki çubuktur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَنَقَ
1 بَنَقَ بنق نق , (K,) aor. بَنُقَ , inf. n. بَنْقٌ, (TK,) He joined [a thing to another thing, like as the بَنِيقَة of a shirt is joined: see the pass. part. n., below]; syn. وَصَلَ. (K.)

بنّق القَمِيصَ
2 بنّق القَمِيصَ بنق القميص , inf. n. تَبْنِيقٌ, He put a بَنِيقَة to the shirt. (K.) ― -b2- بنّق الجَعْبَةَ (tropical:) He made the upper part of the quiver wide [by adding to it the like of a بَنِيقَة (see the pass. part. n., below,)], and the lower part narrow: (K, TA:) or he widened its upper part, the lower part being [or remaining] narrow. (JK.)

بِنَقٌ
بِنَقٌ بنق نق : see what next follows.

بِنَقَةٌ
بِنَقَةٌ بنقه بنقة نق نقه : see what next follows.

بِنَيقٌ
بِنَيقٌ بنيق نيق : see what next follows.

بِنَيقَةٌ
بِنَيقَةٌ بنقة بنيقه بنيقة نيق The لِبْنَة, (AZ, Abu-l-Hajjلj El-Aalam, JK, S, K,) or دِخْرِصَة, (Abu-l-'Abbلs El-Ahwal, TA,) [both of which signify the gore,] of a shirt, (AZ, S, K,) or of a garment; (JK;) or the دخرصة is longer than the لبنة: (Seer, TA:) and any piece that is added in a garment or a leathern bucket to widen it: (Abu-l-Hajjلj ElAalam, TA:) or, accord. to IDrd, the دخاريص of a shirt: (TA: [but this is app. a mistranscription for its sing. دِخْرِيص, q. v., a dial. var. of دِخْرِصَة:]) or the جُرُبَّان [or opening at the neck and bosom] of a shirt: (K:) جربّان is prefixed to البنيقة in a verse of Jereer, governing the latter in the gen. case, to show that both these words have the same meaning: (TA:) ↓ بِنَقَةٌ, also, signifies the same as بنيقة; (JK, K; [in the latter of which it is mentioned in such a manner as perhaps to denote that it has only the last of the significations above; but I think that this restriction is not meant;]) and its pl. [or rather the coll. gen. n.] is ↓ بِنَقٌ: (Ibn-'Abbلd, TA:) Th mentions بَنَائِقٌ and بِنَقٌ, and says that the latter is a pl. pl. ; [i. e., pl. of the former;] but this is unintelligible: (TA:) بَنَائِقٌ is pl. of بَنِيقَةٌ, (JK, S, &c.,) and syn. with دَخَارِيصٌ. (JK.) AZ cites, from Mejnoon,
كَمَا ضَمَّ أَزْرَارَ القَمِيصِ البَنَائِقٌ
(S, IB,) which is an inverted phrase; the meaning being,
كَمَا ضَمَّ أَزْرَارُ القَمِيصِ البَنَائِقَا
[Like as the buttons of the shirt draw together the gores: if the last word mean the gores]: or, if the بنيقة of the shirt be really its جربّان, the meaning is intelligible [without inversion]; for its جربّان is the part around the neck, upon which are sewed the buttons; and when one desires to draw it together, he puts its buttons into the loops, and so draws together the bosom [of the shirt, with its buttons,] to the uppermost part of the chest. (IB, TA.) Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee explains البنائق, here, as meaning the loops into which the buttons are inserted; and accord. to this explanation the meaning is plain, not requiring the supposition of inversion nor of deviation from the usual way: but the first explanation is that which is generally given. (TA.) In the saying,
↓ قَدْ أَغْتَدِى وَ الدَّهْرُ ذُو بَنِيقِ
[in the last word of which, ة is elided; lit., Sometimes I go forth early in the morning, when the time has a بَنِيقَة;] Lth says that the whiteness of the dawn is likened to the whiteness of the بنيقة; citing another verse, in which a shirt is described as having white بنائق. (TA.)

جَعْبَةٌ مُبنَّقَةٌ
جَعْبَةٌ مُبنَّقَةٌ جعبة مبنقه جعبة مبنقة (tropical:) A quiver that is widened: (Ibn- 'Abbلd, TA:) or in the upper part of which is added what resembles a بَنِيقَة, to enlarge it. (A, TA.) ― -b2- طَرِيقٌ مُبَنَّقٌ (tropical:) A wide road. (TA.)

أَرْضٌ مَبْنُوقَةٌ
أَرْضٌ مَبْنُوقَةٌ ذ (assumed tropical:) Land joined (مَوْصُولَة) to other land, like as the بَنِيقَة of a shirt is joined. (ISd, TA.) And مَفَازَةٌ مَبْنُوقَةٌ, (JK,) or مَبْنُوقَةٌ بِأُخْرَى, (TA,) (tropical:) [A desert, or a desert in which is no water, &c.,] joined to another. (JK, TA.)

##### Türkçe

بَنَقَ
1 **بَنَقَ** بنق نق , (K,) muzâri‘ı **بَنُقَ** , mastar ismi **بَنْقٌ**, (TK,) O, [bir şeyi başka bir şeye, gömleğin **بَنِيقَة**’sının bitiştirilmesi gibi, birleştirdi: aşağıda ism-i mef‘ûle bak]; eş anlamlısı **وَصَلَ**. (K.)

بنّق القَمِيصَ
2 **بنّق القَمِيصَ** بنق القميص , mastar ismi **تَبْنِيقٌ**, O, gömleğe bir **بَنِيقَة** koydu. (K.) ― -b2- **بنّق الجَعْبَةَ** (mecaz:) O, sadakın üst kısmını geniş yaptı [ona **بَنِيقَة** benzeri bir şey ekleyerek (aşağıda ism-i mef‘ûle bak)], alt kısmını ise dar: (K, TA:) yahut o, üst kısmını genişletti; alt kısmı dar idi [yahut dar kaldı]. (JK.)

بِنَقٌ
**بِنَقٌ** بنق نق : hemen sonra gelen şeye bak.

بِنَقَةٌ
**بِنَقَةٌ** بنقه بنقة نق نقه : hemen sonra gelen şeye bak.

بِنَيقٌ
**بِنَيقٌ** بنيق نيق : hemen sonra gelen şeye bak.

بِنَيقَةٌ
**بِنَيقَةٌ** بنقة بنيقه بنيقة نيق Gömleğin, (AZ, Abu-l-Hajjلj El-Aalam, JK, S, K,) yahut **دِخْرِصَة**’sı, (Abu-l-'Abbلs El-Ahwal, TA,) [ikisinin de “göğüs parçası (gore)” anlamına geldiği], (AZ, S, K,) yahut bir elbisenin; (JK;) yahut **دخرصة**, **لبنة**’den daha uzundur: (Seer, TA:) ve bir elbisede yahut bir deri kovada onu genişletmek için eklenen her parça: (Abu-l-Hajjلj ElAalam, TA:) yahut IDrd’ye göre, bir gömleğin **دخاريص**’i: (TA: [fakat bu, görünüşe göre onun tekili **دِخْرِيص** için bir yanlış yazımdır; ona bak; **دِخْرِصَة**’nin lehçe varyantıdır:]) yahut bir gömleğin **جُرُبَّان**’ı [yahut boyun ve göğüs açıklığı]: (K:) Jereer’in bir beytinde **جربّان**, **البنيقة**’ye izafetle getirilmiştir; ikincisini mecrûr hâlde yöneterek, bu iki kelimenin aynı anlama geldiğini göstermek için: (TA:) ↓ **بِنَقَةٌ** da, ayrıca, **بنيقة** ile aynı şeyi ifade eder; (JK, K; [ikincisinde, belki yukarıdaki anlamların yalnız sonuncusuna delalet ettiğini gösterecek bir tarzda zikredilmiştir; fakat ben bu tahdidin kastedilmediğini düşünüyorum;]) ve onun çoğulu [daha doğrusu cins topluluk ismi] ↓ **بِنَقٌ**’dur: (Ibn-'Abbلd, TA:) Th, **بَنَائِقٌ** ve **بِنَقٌ**’u zikreder ve ikincisinin bir “çoğulun çoğulu” olduğunu söyler; [yani birincinin çoğulu;] fakat bu anlaşılmazdır: (TA:) **بَنَائِقٌ**, **بَنِيقَةٌ**’nin çoğuludur, (JK, S, &c.,) ve **دَخَارِيصٌ** ile eş anlamlıdır. (JK.) AZ, Mejnoon’dan şu sözü nakleder:
كَمَا ضَمَّ أَزْرَارَ القَمِيصِ البَنَائِقٌ
(S, IB,) ki bu, ters çevrilmiş bir ibaredir; anlamı şu olmak üzere:
كَمَا ضَمَّ أَزْرَارُ القَمِيصِ البَنَائِقَا
[“Gömleğin düğmeleri, parçaları bir araya toplar” gibi: eğer son kelime parçalar anlamına geliyorsa]: yahut, eğer gömleğin **بنيقة**’sı gerçekten onun **جربّان**’ı ise, anlam [ters çevirme olmaksızın] anlaşılırdır; çünkü onun **جربّان**’ı boyun çevresindeki kısımdır; düğmeler onun üzerine dikilir; ve kişi onu bir araya toplamak istediğinde, düğmelerini iliklere geçirir; böylece göğüs kısmını [gömleğin, düğmeleriyle birlikte] göğsün en üst kısmına doğru toplar. (IB, TA.) Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee burada **البنائق**’i, düğmelerin geçirildiği ilikler anlamında açıklar; ve bu açıklamaya göre anlam açıktır; ters çevirme yahut alışılmış yoldan sapma varsayımını gerektirmez: fakat birinci açıklama, genellikle verilen açıklamadır. (TA.) Şu sözde:
↓ قَدْ أَغْتَدِى وَ الدَّهْرُ ذُو بَنِيقِ
[son kelimesinde **ة** düşürülmüştür; lafzen: “Bazen sabah erken çıkarım; vakit bir **بَنِيقَة** sahibiyken”]; Lth, tan yerinin beyazlığının **بنيقة**’nın beyazlığına benzetildiğini söyler; bir başka beyti delil getirerek; onda bir gömlek, beyaz **بنائق**’e sahip olmakla nitelenmiştir. (TA.)

جَعْبَةٌ مُبنَّقَةٌ
**جَعْبَةٌ مُبنَّقَةٌ** جعبة مبنقه جعبة مبنقة (mecaz:) Genişletilmiş bir sadak: (Ibn- 'Abbلd, TA:) yahut üst kısmına, onu büyütmek için, bir **بَنِيقَة**’ye benzeyen şey eklenmiş olan. (A, TA.) ― -b2- **طَرِيقٌ مُبَنَّقٌ** (mecaz:) Geniş bir yol. (TA.)

أَرْضٌ مَبْنُوقَةٌ
**أَرْضٌ مَبْنُوقَةٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Başka bir araziye **مَوْصُولَة** olarak bitiştirilmiş arazi; gömleğin **بَنِيقَة**’sının bitiştirilmesi gibi. (ISd, TA.) Ve **مَفَازَةٌ مَبْنُوقَةٌ**, (JK,) yahut **مَبْنُوقَةٌ بِأُخْرَى**, (TA,) (mecaz:) [çöl, yahut içinde su olmayan çöl, vb.,] başka birine bitişik. (JK, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَنَقَ
بَنَقَ U ( n. ac. بَنْق 1 ),
a.  Joined.

بَنَّقَ
بَنَّقَ II ,
a.  Put in a gore ( of a shirt ).

بَنِيْقَة
بَنِيْقَة 25t , ( pl. بَنَاْئِقُ 46 ),
a.  Gore ( of a shirt ).

##### Türkçe

بَنَقَ
بَنَقَ U (isim-fiil: **بَنْق** 1),
a. Birleştirdi.

بَنَّقَ
بَنَّقَ II,
a. (Bir gömleğin) **بَنِيْقَة**’sine koydu.

بَنِيْقَة
بَنِيْقَة 25t, (çoğulu: **بَنَاْئِقُ** 46),
a. (Bir gömleğin) **بَنِيْقَة**’si.
