# بنق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%86%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بنق

بَنَّقَ الكِتابَ: لغة في نَبَّقه. وبَنَّق كلامَه: جمعَه وسوّاه، ومنه بَنائقُ القَميصِ أَي جمع شيء.
(* كذا بالأصل). وقد بَنَّق كتابه إذا
جوَّده وجمعَه.
والبِنَقة والبَنِيقةُ: رُقْعة تكون في الثوب كاللَّبِنةِ ونحوها، مشّتق من ذلك، وقيل: البَنِيقة لَبِنة القميص، والجمع بَنائقُ وبَنِيقُ؛ قال قيس بن معاذ المجنون:
يَضُمُّ إليَّ الليلُ أَطْفالَ حُبِّها،
كما ضَمَّ أزْرارَ القَمِيصِ البَنائقُ
ويروى: أََثنْاء حبها؛ ويروى: أَبناء حبها؛ وأراد بالأَطفال الأَحزان المتولدة عن الحبّ؛ قال ابن بري: وهذا من المقلوب لأَن الأَزرار هي التي تضُم البَنائقَ، وليست البنائقُ هي التي تضم الأَزرارَ، وكان حق إنشاده: كما ضمَّ أزرارُ القميصِ البنائقا
إلا أَنه قلبه، وفسر أبو عمرو الشيباني البنائق هنا بالعُرى التي تُدخَل فيها الأَزْرار، والمعنى على هذا واضح بيِّن لا يُحتاج معه إلى قَلْب ولا تعسُّف إِلا أَن الجمهور على الوجه الأَول؛ وذكر ابن السيرافي أَنه روى بعضهم:
كما ضم أَزرارُ القميص البنائقا
قال: وليس بصحيح لأَن القصيدة مرفوعة، وأَولها:
لَعَمْرُكِ إنَّ الحُبَّ، يا أُمَّ مالِكٍ،
بِجسْمي، جَزاني اللهُ، مِنْكِ لَلائقُ
وبعد قوله:
يضم إليَّ أَطْفالَ حُبها
قوله:
وماذا عسى الواشُونَ أَن يَتحدَّثُوا
سِوَى أَن يقُولوا: إنَّني لكِ عاشِقُ؟
نَعَمْ صدَقَ الواشُونَ أَنتِ حَبيبةٌ
إليَّ، وإنْ لم تَصْفُ منكِ الخَلائقُ
وقال أَبو الحَجاج الأَعلم: البَنِيقة اللَّبِنة. وكل رُقْعة تزاد في ثوب أَو دَلو ليتَّسِع، فهي بنِيقة؛ ويقوِّي هذا القول قول الأَعشى: قَوافِيَ أَمْثالاً يُوَسِّعْنَ جِلْدَه،
كما زِدْتَ في عَرْضِ الأَدِيمِ الدَّخارِصا
فجعل الدِّخْرِصةَ رُقعة في الجلد زِيدَت ليتَّسع بها؛ قال السيرافي: والدِّخرِصةُ أَطول من اللَّبِنة، قال ابن بري: وإذا ثبت أَن بَنِيقة القميص هي جُرُبَّانُه فُهِم معناه، لأَن جُرُبّانه معروف، وهو طَوْقُه الذي فيه الأَزْرارُ مَخِيطةً، فإذا أُريد صْمّه أُدخلت أَزراره في العُرى فضَمَّ الصدْر إلى النَّحر، وعلى ذلك فسر بيت قيس بن معاذ المتقدّم؛ قال: ويبين صحة ذلك ما أَنشده القالي في نوادره وهو:
له خَفَقانٌ يَرْفَعُ الجَيْبَ والحَشَى،
يُقَطِّعُ أَزْرارَ الجِرِبّانِ ثائرُهْ
هكذا أَنشده، بكسر الجيم والراء، وزعم أَنه وجده كذا بخط إِسحق بن إِبراهيم المَوْصليّ، وكان الفراء ومن تابعه يضم الجيم والراء؛ ومثل هذا بيت ابن الدُّمَيْنة:
رَمَتْني بطَرفٍ، لو كَمِيًّا رَمَتْ به،
لَبُلَّ نَجيعاً نَحْرُه وبَنائقُه
لأَن البَنِيقة طَوْقُ الثوب الذي يَضُم النحر وما حولَه، وهو الجُرُبّان؛ قال: ويحتمل أَن يريد العُرى على تفسير الشيباني، قال: ومما يدلُّك على أَن البَنيقة هي الجُرُبَّان قول جرير:
إذا قِيلَ هذا البَيْنُ، راجعْتُ عَبْرةً
لها بِجُرُبّانِ البَنيقةِ واكِفُ
وإِنما أَضاف الجربان إلى البنيقة وإِن كان إياها في المعنى ليُعلم أنهما بمعنى واحد، وهذا من باب إضافة العامّ إلى الخاصّ، كقولهم عِرْقُ النَّسا، وإن كان العرق هو النسا من جهة أَنّ النسا خاصّ والعِرق عامّ لا يخصُّ النسا من غيره، ومثل ذلك حبْل الوَرِيد وحبّ الحَصِيد وثابتُ قُطْنةَ لأَن قُطنة لقبه، وكان يجعل في أنفه قطنة فيصير أَعرف من ثابت، ولما كان الجربان عامّاً ينطلق على البنيقة وعلى غِلاف السيف وأُريد به البنيقة أضافَه إلى البنيقة ليُخصِّصة بذلك؛ قال: ومثل بيت جرير قول ابن الرِّقاع:كأَنَّ زُرُورَ القُبْطُرِيَّةِ عُلِّقَتْ
بَنادِكُها منه بِجِذْعٍ مُقَوَّمِ
والبَنادِكُ: البنائق، ويروى هذا البيت أَيضاً لمِلْحة الجَرْمِي، ويروى: عُلِّقَت بنائقها، وقيل: هي هنا عُراها فيكون حجة لأَبي عَمرو الشَّيباني. قال أبو العباس الأَحول: والبنيقة الدِّخْرِصة؛ وعليه فسر بيت ذي الرمة يَهْجو رَهْط امرئِ القيس بن زيد مَناةَ:
على كُلٍِّ كَهْلٍ أَزْعَكِيٍّ ويافِعٍ،
من اللُّؤْمِ، سِرْبالٌ جَديدُ البنائِقِ
فقال: البنائقُ الدَّخارِصُ، وإِنما خص البنائق بالجِدَّة ليعلم بذلك أنَّ اللؤْم فيهم ظاهر بيِّن كما قال طرَفة:
تلاقى، وأَحياناً تَبِينُ كأَنها
بَنائقُ غرٌّ في قَمِيصٍ مُقَدَّدِ
وقول الشاعر:
قد أَغْتَدِي والصُّبْحُ ذو بَنِيقِ
جعل له بَنِيقاً على التشبيه ببَنيقةِ القَميص لبياضها؛ وأَنشد ابن بري هذا الرجز:
والصبحُ ذو بَنائق
وقال: شبه بياض الصبح ببياض البنيقة؛ قال: ومثله قول نُصَيْب: سَوِدْتُ فلم أَمْلِكْ سَوادِي، وتَحْتَه
قَمِيصٌ من القُوهِيِّ، بِيضٌ بنَائقُهْ
وأَراد بقوله سودتُ أَنه عَوِرَتْ عينُه؛ واستعار لها تحت السواد من عينه قميصا بِيضاً بنائقُه كما استعار الفرزذق للثلج مُلاء بيض البَنائق فقال يصف ناقته:
تَظَلُّ بعيْنَيْها إلى الجَبَلِ الذي
عليه مُلاء الثَّلْجِ، بِيضُ البَنائِق
وقال ثعلب: بَنائقُ وبِنَقٌ، وزعم أنَّ بِنَقاً جمع الجمع، وهذا ما لا يُعقل؛ وقال الليث في قوله:
قد أغْتدِي والصبحُ ذو بَنيقِ
قال: شبه بياض الصبح ببياض البنيقة؛ وقال ذو الرمة:
إذا اعْتفاها صَحْصَحانٌ مَهْيَعُ
مُبَنَّقٌ بآلِه مُقَنَّعُ
قال الأَصمعي: قوله مُبنَّق يقول السَّرابُ في نواحِيه مُقَنِّعٌ قد غَطَّى كل شيء منه. قال ابن بري: اعلم أَن البنيقة قد اختلف في تفسيرها فقيل: هي لَبِنة القميص، وقيل جُرُبَّانه، وقيل دِخْرِصَتُه، فعلى هذا تكون البنيقة والدخرصة والجربان بمعنى واحد، وسميت بنيقة لجمعها وتحسينها. ابن سيده: أَرض مَبْنُوقةٌ موصولة بأُخرى كما تُوصَل بنيقة القميص؛ قال ذو الرمة:
ومُغْبَرّة الأَفْيافِ مَحْلُولة الحَصَى،
دَيامِيمُها مَبْنُوقةٌ بالصّفاصِفِ
هكذا رواه أَبو عمرو، وروى غيره موصولة. والبَنِيقةُ: الزَّمَعة من العِنب إِذا عظمت. والبَنِيقة: السَّطْر من النخل.
ابن الأَعرابي: أَبْنَق وبَنَّق ونَبَّق وأنْبَقَ كله إذا غَرَسَ شِراكاً واحداً من الوَدِيّ فيقال نخل مُبَنَّقٌ ومنَبَّقٌ. وفي النوادر: بَنَّق فلان كِذْبةً حَرْشاء وبَوَّقها وبَلَّقها إذا صنَعَها وزوَّقَها. وبَنَّقْته بالسوط وبَلَّقْته وقَوَّبْتُه وجَوَّبْتُه وفتَّقْته وفلَّقْتُه إذا قطَّعْته.
وبَنيقةُ الفرس: الشعر المختلف في وسط مِرْفَقِه، وقيل: في وسط مِرْفَقه مما يَلي الشاكِلةَ. والبَنيقتانِ: دائرتانِ في نَحْر الفرس. والبنيقتانِ: عُودان في طَرَفَي المِضْمَدةِ.

### Türkçe

**بَنَّقَ** kitabı: **نَبَّقه**’de bir dildir (lehçedir). Ve **بَنَّق** sözünü: onu topladı ve düzeltti; bundan da gömleğin **بَنائقُ**’i, yani bir şeyin toplanmasıdır.
(* asılda böyledir). Ve kitabını **بَنَّق** etmiştir; onu iyi yapıp (güzelleştirip) toplamıştır.

Ve **البِنَقة** ve **البَنِيقةُ**: elbisedeki **اللَّبِنةِ** ve benzeri gibi olan bir yamadır; bundan türemiştir. Ve denildi ki: **البَنِيقة** gömleğin **لَبِنة**’sidir; çoğulu **بَنائقُ** ve **بَنِيقُ**’tur; Kays b. Muâz el-Mecnûn dedi:
Gece, onun sevgisinin çocuklarını bana katar,
Gömleğin düğmelerini **البَنائقُ**’in katması gibi.

Ve rivayet olunur: “onun sevgisinin **أََثنْاء**’ı”; ve rivayet olunur: “onun sevgisinin **أَبناء**’ı”; ve **الأَطفال** ile, sevgi sebebiyle doğan hüzünleri kastetti. İbn Berrî dedi ki: Bu, ters çevrilmiş olandandır; çünkü düğmeler **البَنائقَ**’i katar, **البنائقُ** düğmeleri katmaz; ve onun inşadının hakkı:
Gömleğin düğmeleri **البنائقا**’yı kattığı gibi
idi; ancak onu ters çevirdi. Ve Ebû Amr eş-Şeybânî burada **البنائق**’i, düğmelerin içine sokulduğu **العُرى** ile tefsir etti; mana buna göre açık ve belirgindir; onunla birlikte bir **قَلْب**’e ve zorlama yoruma ihtiyaç yoktur; ancak cumhur birinci vecih üzerinedir. Ve İbn es-Sîrâfî zikretti ki, bazısı şöyle rivayet etti:
Gömleğin düğmeleri **البنائقا**’yı kattığı gibi
Dedi ki: Bu sahih değildir; çünkü kaside merfûdur; ve başı şudur:
Ömrüne yemin olsun, ey Ümmü Mâlik, aşk,
Bedenimde, Allah bana senden uygun olanı verdi.

Ve şu sözünden sonra:
Onun sevgisinin çocuklarını bana katar
şu sözü gelir:
Gammazlar neyi konuşabilirler ki,
Şundan başka: “Şüphesiz ben sana âşığım” demeleri?
Evet, gammazlar doğru söyledi: sen sevgilisin
Bana; her ne kadar senden huylar arınmasa da.

Ve Ebû’l-Haccâc el-A‘lem dedi: **البَنِيقة** **اللَّبِنة**’dir. Ve elbisede yahut kovada genişlesin diye artırılan her yama, o **بنِيقة**’dir. Ve bu görüşü, A‘şâ’nın sözü kuvvetlendirir:
Kafiyeler, misaller (gibi), derisini genişletirler,
Senin derinin eninde **الدَّخارِصا**’yı artırdığın gibi.

Böylece **الدِّخْرِصةَ**’yı, onunla genişlesin diye deriye eklenen bir yama kıldı. Es-Sîrâfî dedi ki: **والدِّخرِصةُ** **اللَّبِنة**’den daha uzundur. İbn Berrî dedi ki: Eğer **بَنِيقة**’nin gömleğin **جُرُبَّانُه**’u olduğu sabit olursa manası anlaşılır; çünkü onun **جُرُبّان**’ı bilinir; o, düğmelerin dikili olduğu yakasıdır; eğer onu kapatmak istenirse düğmeleri **العُرى**’ya sokulur da göğsü boğaza katar; ve buna göre Kays b. Muâz’ın yukarıdaki beytini tefsir etti. Dedi ki: Bunun doğruluğunu, el-Kâlî’nin **نوادر**’inde inşad ettiği şu beyit açıklar; o da şudur:
Onun bir çarpıntısı vardır; yakayı ve içi kaldırır,
Onun coşanı, **الجِرِبّان**’ın düğmelerini koparır.

Böyle inşad etti; **الجيم** ve **الراء**’yı kesreli (kırık) olarak; ve bunun böyle olduğunu İshak b. İbrâhîm el-Mevsılî’nin hattında böyle bulduğunu iddia etti. Ve Ferrâ ve ona uyanlar **الجيم** ve **الراء**’yı dammeli (ötreli) yaparlardı. Ve bunun benzeri, İbn ed-Dümeyne’nin beytidir:
Beni bir bakışla vurdu; eğer bir zırhlıyı onunla vursaydı,
Onun boğazı ve **بَنائقُه** kanla ıslanırdı.

Çünkü **البَنِيقة** elbisenin boğazı ve çevresini katan yakasıdır; o da **الجُرُبّان**’dır. Dedi ki: Şeybânî’nin tefsirine göre **العُرى**’yı kastetmesi de muhtemeldir. Dedi ki: **البَنيقة**’nin **الجُرُبَّان** olduğuna seni delalet ettiren şeylerden biri, Cerîr’in sözüdür:
“Bu ayrılık” denildiğinde, bir gözyaşına döndüm,
Onun **بِجُرُبّانِ البَنيقةِ**’sinde akan (bir gözyaşı) vardır.

Ve **الجربان**’ı **البنيقة**’ye izafe etti; her ne kadar manada onun kendisi olsa da; ikisinin bir mana olduğunu bilinsin diye. Bu, umumun hususa izafesi babındandır; onların “**عِرْقُ النَّسا**” demeleri gibi; her ne kadar **العِرق** cihetinden **النسا**’nın kendisi olsa da; çünkü **النسا** husustur, **العِرق** umûmdur; **النسا**’yı başkasından ayırarak tahsis etmez. Bunun benzeri: **حبْل الوَرِيد** ve **حبّ الحَصِيد** ve **ثابتُ قُطْنةَ**; çünkü **قُطنة** onun lakabıdır; burnuna pamuk koyardı da Sâbit’ten daha bilinir olurdu. Ve **الجربان** umûmî olup **البنيقة**’ye ve kılıcın kınına da söylenir olduğundan, burada onunla **البنيقة** kastedilince onu **البنيقة**’ye izafe etti ki bununla onu tahsis etsin. Dedi ki: Cerîr’in beyti gibi, İbn er-Rikâ‘ın sözü:
Sanki **القُبْطُرِيَّةِ**’nin düğmeleri asılmıştır,
Ondan **بَنادِكُها**’sı, doğrultulmuş bir gövdeye.

Ve **البَنادِكُ**: **البنائق**’tir. Ve bu beyit, Mılha el-Cermî’ye de rivayet olunur. Ve rivayet olunur: “**عُلِّقَت بنائقها**”; ve denildi ki: burada onun **عُراها**’sıdır; böylece Ebû Amr eş-Şeybânî için hüccet olur. Ebû’l-Abbâs el-Ahvel dedi: **البنيقة** **الدِّخْرِصة**’dır; ve bunun üzerine, Zü’r-Rumme’nin, İmru’ül-Kays b. Zeyd Menât’ın kavmini hicvederken söylediği beyti tefsir etti:
Her bir yaşlı **أَزْعَكِيّ** ve delikanlı üzerinde,
Alçaklıktan, **البنائِقِ**’i yeni bir gömlek.

Dedi ki: **البنائقُ** **الدَّخارِصُ**’tır; ve ancak **البنائق**’i yenilikle tahsis etti ki bununla alçaklığın onlarda açık ve belirgin olduğu bilinsin; Tarfâ’nın dediği gibi:
Buluşur; bazen de belirir; sanki o,
Parlak **بَنائقُ**’tir, yırtık bir gömlekte.

Ve şairin sözü:
Sabah, **بَنِيقِ** sahibi iken, erkenden gidebilirim.

Ona, beyazlığından dolayı, gömleğin **بَنيقة**’sine benzetme üzere **بَنِيق** kıldı. Ve İbn Berrî bu recezi inşad etti:
Ve sabah, **بَنائق** sahibidir.

Ve dedi ki: Sabahın beyazlığını **البنيقة**’nin beyazlığına benzetti. Dedi ki: Bunun benzeri, Nusayb’ın sözü:
Karardım; karalığımı (siyahlığımı) sahiplenemedim; onun altında
**القُوهِيِّ**’den bir gömlek; **بنَائقُه** beyaz.

Ve “**سودتُ**” sözüyle, gözünün kör olduğunu kastetti; ve gözündeki siyahlığın altında ona, **بنائقُه** beyaz bir gömlek istiare etti; tıpkı Ferazdak’ın kara, **البَنائق**’i beyaz bir örtüyü kara istiare etmesi gibi; devesini vasfederken dedi:
İki gözüyle, üzerinde karın örtüsü bulunan dağa doğru gölgelenir,
**البَنائِق**’i beyaz.

Ve Sa‘leb dedi: **بَنائقُ** ve **بِنَقٌ**; ve **بِنَقاً**’ın cem‘in cem‘i olduğunu iddia etti; bu ise akledilmez. Ve Leys, şu sözünde:
Sabah, **بَنيقِ** sahibi iken, erkenden gidebilirim
dedi ki: Sabahın beyazlığını **البنيقة**’nin beyazlığına benzetti. Ve Zü’r-Rumme dedi:
Ona, düz bir geniş yol (çöl) geldiğinde,
Serabıyla **مُبَنَّقٌ** (toplanmış/düzenlenmiş), örtülü.

El-Asma‘î dedi: “**مُبنَّق**” sözü; serabın onun çevrelerinde **مُقَنِّعٌ** olduğunu söyler; ondan her şeyi örtmüştür. İbn Berrî dedi: Bil ki **البنيقة**’nin tefsirinde ihtilaf edilmiştir: denildi ki o, gömleğin **لَبِنة**’sidir; denildi ki onun **جُرُبَّان**’ıdır; denildi ki onun **دِخْرِصَة**’sıdır. Buna göre **البنيقة** ve **الدخرصة** ve **الجربان** bir mana üzeredir; onu toplaması ve güzelleştirmesi sebebiyle **بنيقة** diye adlandırıldı.

İbn Sîde: **أَرض مَبْنُوقةٌ**: bir başkasına bağlanmış (bitiştirilmiş) yer; gömleğin **بنيقة**’si nasıl bağlanırsa. Zü’r-Rumme dedi:
Tozlu düzlükleri olan, çakılı çözülmüş,
Onun **دَيامِيمُها**’sı, **بالصّفاصِفِ**’e **مَبْنُوقةٌ**’dur.

Bunu Ebû Amr böyle rivayet etti; başkası “**موصولة**” rivayet etti. Ve **البَنِيقةُ**: üzümden, büyüdüğünde olan **الزَّمَعة**’dır. Ve **البَنِيقة**: hurma ağaçlarından **السَّطْر**’dır.

İbnü’l-A‘râbî: **أَبْنَق** ve **بَنَّق** ve **نَبَّق** ve **أنْبَقَ**; hepsi, **الوَدِيّ**’den tek bir **شِراكاً** diktiğinde (fidanı tek bir şerit/çubuk halinde diktiğinde) olur; “**نخل مُبَنَّقٌ** ve **منَبَّقٌ**” denir. Ve **النوادر**’de: Falan, sert bir yalanı **بَنَّق** etti ve onu **بَوَّق** etti ve onu **بَلَّق** etti: onu yaptı ve süslediğinde. Ve onu kamçıyla **بَنَّقْتُه** ve onu **بَلَّقْتُه** ve onu **قَوَّبْتُه** ve onu **جَوَّبْتُه** ve onu **فتَّقْتُه** ve onu **فلَّقْتُه**: onu parçaladığımda.

Ve atın **بَنيقةُ**’si: dirseğinin ortasında farklı (karışık) olan kıl; ve denildi ki: **الشاكِلةَ**’ye bitişik olan taraftan, dirseğinin ortasında olan (kıl). Ve **البَنيقتانِ**: atın boğazında iki dairedir.

Ve **البنيقتانِ**: **المِضْمَدةِ**’nin iki ucunda iki çubuktur.
