# بنق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%86%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بنق

البنيقة، كسفينة: لبنة القميص قاله أبو زيد ، وأنشد للمجنون:
  يضم على الليل أطفال حبـهـا                      كما ضم أزرار القميص البنائق نقله الجوهري أو: جربانه وقال ابن دريد : بنيقة القميص: التي تسمى الدخاريص، وأنشد غيره لذي الرمة:
  على كل كهل أزعكي ويافع                      من اللؤم سربال جديد البنائق وقال الليث في قوله:
  قد أغتدى والصبح ذو بنيق شبه بياض الصبح ببياض البنيقة، وأنشد:
  سودت ولم أملك سوادي وتحته                      قميص من القوهى بيض بنائقه ويروى بيت المجنون. أبناء حبها ويروى أيضا: أثناء حبها وأراد بالأطفال والأبناء: الأحزان المتولدة، عن الحب قال ابن برى: وقول المجنون من المقلوب لأن الأزرار هي التي تضم البنائق، وليست البنائق هي التي تضم الأزرار، وكان حق إنشاده:
  كما ضم أزرار القميص البنائقا إلا أنه قلبه، وفسر أبو عمرو الشيباني البنائق هنا بالعرى التي تدخل فيها الأزرار، والمعنى على هذا واضح بين، لا يحتاج معه إلى قلب ولا تعسف، إلا أن الجمهور على الوجه الأول، وذكر ابن السيرافي أنه روى بعضهم:
  كما ضم أزرار القميص البنائقا قال: وليس بصحيح، لأن القصيدة مرفوعة ، وبعده:

  وماذا عسى الواشون أن يتحدثوا                      سوى أن يقولوا إنني لك عاشق وقال أبو الحجاج الأعلم: البنيقة: اللبنة، وكل رقعة تزاد في ثوب أو دلو ليتسع، فهي بنيقة، ويقوي هذا القول قول الأعشى:
  قوافـي أمـثـالا يوسـعـن جـلـده                      كما زدت في عرض الأديم الدخارصا فجعل الدخرصة رقعة في الجلد زيدت ليتسع بها، قال السيرافي: والدخرصة أطول من اللبنة، قال ابن بري: وإذا ثبت أن بنيقة القميص هي جربانه، فهم معناه، لأن جربانه معروف، وهو طوقه الذي فيه الأزرار مخيطة ، فإذا أريد ضمه أدخلت أزراره في العرى، فضم الصدر إلى النحر، وعلى ذلك فسر بيت المجنون، قال: ويبين صحة ذلك ما أنشده القالي في نوادره:
  له خفقان يرفع الجيب والحشى                      يقطع أزرار الجربان ثـائره وهذا مثل بيت ابن الدمينة:
  رمتني بطرف لو كميا رمت به                      لبل نجيعا نحـره وبـنـائقـه لأن البنيقة هي الجربان، ومما يدلك على أن البنيقة هي الجربان قول جرير :
  إذا قيل هذا البين راجعت عبرة                      لها بجربان البنـيقة واكـف وإنما أضاف الجربان إلى البنيقة -وإن كان إياها في المعنى- ليعلم أنهما بمعنى واحد، وهذا من باب إضافة العام إلى الخاص، ولما كان الجربان إما ينطلق على البنيقة وعلى غلاف السيف، وأريد به البنيقة، أضافه إلى البنيقة، ليخصصه بذلك، وقال أبو العباس الأحول: البنيقة: الدخرصة، وعليه فسر بيت ذي الرمة السابق. وقد عرف مما تقدم أن البنيقة اختلف في تفسيرها، فقيل: هي لبنة القميص، وقيل: جربانه، وقيل: دخرصته، فعلى هذا تكون البنيقة والدخرصة والجربان بمعنى واحد، وسميت بنيقة لجمعها وتحسينها، هذا حاصل ما ذكروه، فتأمل ذلك. كالبنقة، كعنبة قال ابن عباد: البنقة بنقة: القميص، وجمعها بنق، ولم يفسرها، وفي اللسان: قال ثعلب: بنائق وبنق، وزعم أن بنقا جمع الجمع، وهذا مما لا يعقل.
 والبنيقتان: دائرتان في نحر الفرس. والبنيقة: زمعة الكرم إذا عظمت. وقال ابن عباد: البنيقة: الشعر المختلف وسط الموقف من الشاكلة وفي اللسان: بنيقة الفرس: الشعر المختلف في وسط مرفقه، وقيل: مما يلي الشاكلة وبنق: وصل يقال: أرض مبنوقة، أي: موصولة بأخرى، كما توصل بنيقة القميص، قاله ابن سيده، وأنشد قول ذي الرمة:
  ومغبرة الأفياف مسحولة الحصى                      دياميمها مبنوقة بالصفـاصـف هكذا رواه أبو عمرو، ورواه غيره: موصولة. وبنق: إذا غرس شراكا واحدا من الودي، كأبنق، وبنق تبنيقا، وكذلك نبق، بتقديم النون، فيقال: نخل مبنق، ومنبق: كل ذلك عن ابن الأعرابي. وبانوقة: امرأة. وبنق بالمكان تبنيقا: إذا أقام به. وقال ابن الأعرابي: بنق كلامه: إذا جمعه وسواه وقد بنق الكتاب، وفي الأساس: بنق الكتاب: زره، وإذا فرغت من قراءة الكتاب فبنقه، ولا تضعه غير مبنق. قال: وفي النوادر: بنق فلان كذبة حرشاء، وبلقها: إذا صنعها وزوقها. وبنق ظهره بالسوط وبلقه، وقوبه، وفتقه، وفلقه، أي: قطعه. وقال ابن عباد: بنق الشيء: إذا قلده. وبنق القميص: جعل له بنيقة قال رؤبة:
  موشح التبطين أو مبنقا

  ومن المجاز: بنق الجعبة: إذا فرج أعلاها، وضيق أسفلها يقال: جعبة مبنقة، أي: مفرجة، قاله ابن عباد، وفي الأساس: جعبة مبنقة: زيد في أعلاها شبه بنيقة لتتسع.
 ومما يستدرك عليه: بنق الكتاب: جوده وجمعه، لغة في نبقه، وقول ذي الرمة:
  إذا اعتفاها صحصحان مهيع
  مبنق بآله مقنع قال الأصمعي: يقول: السراب في نواحيه مقنع ، قد غطى كل شيء منه. والبنيقة: السطر من النخل. وطريق مبنق، أي: واسع ، وهو مجاز. ومفازة مبنوقة بأخرى: موصولة بها، وهو مجاز أيضا. والبنيقتان: عودان في طرفي المضمدة.

### Türkçe

**البنيقة**, **كسفينة**: gömleğin yaması; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve Mecnûn’a ait olarak inşâd etti:
  Gece üzerine sevgisinin çocuklarını toplar                      gömleğin düğmelerinin **البنائق**’i toplaması gibi; bunu Cevherî nakletti; yahut: onun **جربانه**’ı. İbn Düreyd dedi: gömleğin **بنيقة**’si: **الدخاريص** diye adlandırılan şeydir. Ve başkası, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
  Her yaşlı, seni azarlayan, ve genç                      alçaklıktan, **البنائق**’i yeni bir elbise üzerinde. Leys, şu sözünde dedi:
  Sabahleyin çıkarım, sabah **ذو بنيق** iken; sabahın beyazlığını **البنيقة**’nin beyazlığına benzetti. Ve inşâd etti:
  Kararttım ve karartımı sahip olmadım; onun altında                      **القوهى**’dan bir gömlek; **بنائقه**’i beyaz. Mecnûn’un beyti rivayet olunur: **أبناء حبها**. Yine rivayet olunur: **أثناء حبها**. Ve **الأطفال** ve **الأبناء** ile murad etti: sevgiden doğan hüzünler. İbn Berrî dedi: Mecnûn’un sözü ters çevrilmiş olandandır; çünkü düğmeler **البنائق**’i toplar; **البنائق** düğmeleri toplamaz. Ve inşâdının hakkı şöyle idi:
  gömleğin düğmeleri **البنائقا**’i toplaması gibi; ancak onu ters çevirdi. Ebû Amr eş-Şeybânî burada **البنائق**’i, düğmelerin içine girdiği ilikler diye tefsir etti; mana buna göre açık seçiktir; onunla birlikte ters çevirmeye de zorlama yoruma da ihtiyaç yoktur. Ancak cumhur birinci vecih üzeredir. İbn es-Sîrâfî zikretti ki bazıları şöyle rivayet etti:
  gömleğin düğmeleri **البنائقا**’i toplaması gibi. Dedi: doğru değildir; çünkü kaside merfûdur; ve onun ardından:

  Gammazlar neyi konuşabilirler ki                      ancak “ben ona âşığım” demelerinden başka. Ebû’l-Haccâc el-A‘lem dedi: **البنيقة**: yama; ve bir elbiseye yahut kovaya genişlesin diye eklenen her yama, o **بنيقة**’dir. Bu sözü, A‘şâ’nın sözü kuvvetlendirir:
  Kafiyeler, misaller; derisini genişletirler                      derinin enine **الدخارصا** eklediğim gibi. Böylece **الدخرصة**’yı, genişlesin diye deriye eklenen bir yama kıldı. Sîrâfî dedi: **الدخرصة** yamadan daha uzundur. İbn Berrî dedi: Eğer gömleğin **بنيقة**’sinin onun **جربانه**’ı olduğu sabit olursa, manasını anlarlar; çünkü onun **جربانه**’ı bilinir; o, düğmelerin dikili olduğu yakasıdır. Onu toplamak istendiğinde düğmeleri iliklere sokulur; böylece göğüs boğaza toplanır. Buna göre Mecnûn’un beytini tefsir etti. Dedi: bunun sıhhatini, Kâlî’nin **نوادر**’inde inşâd ettiği şey açıklar:
  Onun bir çarpıntısı vardır; yaka açıklığını ve içi kaldırır                      onun **الجربان**’ının düğmelerini, kabaranı koparır. Bu, İbn ed-Dümeyne’nin beyti gibidir:
  Bana bir bakışla attı; eğer bir yiğide onunla atsa idi                      onun boğazını ve **بنائقه**’ini kanı akıtılmış kılardı. Çünkü **البنيقة** **الجربان**’dır. Ve **البنيقة**’nin **الجربان** olduğuna delil olan şeylerdendir: Cerîr’in sözü:
  “Bu ayrılık” denildiğinde bir gözyaşı geri çevirdim                      onun için **البنيقة**’nin **جربان**’ında dökülen. Ancak **الجربان**’ı **البنيقة**’ye izafe etti—mana bakımından o olsa da—ikisinin bir mana üzere olduğunu bilinsin diye. Bu, umumun hususa izafesi babındandır. **الجربان** bazen **البنيقة** üzerine ve kılıç kını üzerine kullanıldığından, burada onunla **البنيقة** murad edildi; onu **البنيقة**’ye izafe etti ki bununla tahsis etsin. Ebû’l-Abbâs el-Ahvel dedi: **البنيقة**: **الدخرصة**. Buna göre, Zü’r-Rumme’nin önceki beytini tefsir etti. Geçenden bilindi ki **البنيقة**’nin tefsirinde ihtilaf edildi: denildi ki: o gömleğin yamasıdır; denildi ki: onun **جربانه**’ıdır; denildi ki: onun **دخرصته**’idir. Buna göre **البنيقة** ve **الدخرصة** ve **الجربان** bir mana üzeredir. Toplaması ve güzelleştirmesi sebebiyle **بنيقة** diye adlandırıldı. Bu, onların zikrettiklerinin özüdür; öyleyse bunu düşün. **كالبنقة**, **كعنبة**. İbn Abbâd dedi: **البنقة** **بنقة**: gömlek; onun çoğulu **بنق**’tur. Onu tefsir etmedi. **اللسان**’da: Sa‘leb dedi: **بنائق** ve **بنق**. Ve **بنقا**’nın çoğulun çoğulu olduğunu iddia etti; bu, akledilir şeylerden değildir.
 Ve **البنيقتان**: atın boğazında iki dairedir. Ve **البنيقة**: asma salkımı büyüdüğünde. İbn Abbâd dedi: **البنيقة**: **الشاكلة**’den, **الموقف**’un ortasında farklı olan kıl. **اللسان**’da: atın **بنيقة**’si: dirseğinin ortasında farklı olan kıl; ve denildi ki: **الشاكلة**’ye bitişik olandandır. Ve **بنق**: birleştirmedir; denilir: **أرض مبنوقة**; yani: başka birine birleştirilmiş; gömleğin **بنيقة**’si birleştirildiği gibi. Bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü inşâd etti:
  Tozlu düzlükler; çakılı sürüklenmiş                      onun **دياميم**’i **مبنوقة**’dur **بالصفاصف** ile. Ebû Amr böyle rivayet etti; başkası onu: **موصولة** diye rivayet etti. Ve **بنق**: **الودي**’den bir tek **شراكا** diktiğinde; **كأبنق** gibi. Ve **بنق تبنيقا**; ve yine **نبق**, **النون**’u öne almakla. Denilir: **نخل مبنق** ve **منبق**; bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **بانوقة**: kadın. Ve **بنق بالمكان تبنيقا**: orada ikamet ettiğinde. İbnü’l-A‘râbî dedi: **بنق كلامه**: onu topladığında ve düzelttiğinde. Ve **بنق الكتاب**. **الأساس**’ta: **بنق الكتاب**: onu ilikledi. Ve kitabı okumayı bitirdiğinde onu **بنقه**; ve onu **غير مبنق** olarak koyma. Dedi: **النوادر**’de: falan kimse bir **كذبة حرشاء** **بنق** etti ve onu **بلقها** etti: onu yaptığında ve süslediğinde. Ve sırtını kamçıyla **بنق** etti ve onu **بلقه** etti, ve **قوبه** etti, ve **فتقه** etti, ve **فلقه** etti; yani: onu kesti. İbn Abbâd dedi: **بنق الشيء**: onu taklit ettiğinde. Ve **بنق القميص**: ona **بنيقة** yaptığında. Ru’be dedi:
  **موشح التبطين أو مبنقا**

  Mecazdandır: **بنق الجعبة**: üstünü genişlettiğinde ve altını daralttığında. Denilir: **جعبة مبنقة**; yani: genişletilmiş. Bunu İbn Abbâd söyledi. **الأساس**’ta: **جعبة مبنقة**: genişlesin diye üstüne **بنيقة** benzeri eklendi.
 Ve ona istidrâk olunanlardandır: **بنق الكتاب**: onu iyi yaptı ve topladı; **نبقه**’de bir lugattır. Ve Zü’r-Rumme’nin sözü:
  Onu, dümdüz bir yol silip süpürdüğünde
  **مبنق بآله مقنع**. Asma‘î dedi: der ki: serap, çevrelerinde **مقنع**’dır; ondan her şeyi örtmüştür. Ve **البنيقة**: hurma ağaçlarından bir satırdır. Ve **طريق مبنق**: yani: geniş; ve o mecazdır. Ve **مفازة مبنوقة بأخرى**: onunla birleştirilmiş; ve o da mecazdır. Ve **البنيقتان**: **المضمدة**’nin iki ucunda iki çubuktur.
