# بهت (ب-ه-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Mehd beşik demektir

- Harfler: ب - ه - ت
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بُهْتَانًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/siga/%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلَانًا | Suçlama | 4 | 4 | [4:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/4:20.md) |
| [بُهْتَانٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/siga/%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8C.md) | فُعْلَانٌ | Suçlama | 1 | 1 | [24:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/24:16.md) |
| [بِبُهْتَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | بِفُعْلَانٍ | Suçlamayla | 1 | 1 | [60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/60:12.md) |
| [فَبُهِتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%90%D8%AA%D9%8E.md) | فَفُعِلَ | Hemen susturuldu | 1 | 1 | [2:258](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/2:258.md) |
| [فَتَبْهَتُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَتَفْعَلُهُمْ | Hemen onları susturur | 1 | 1 | [21:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/21:40.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (83 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · İsm hurmadan yapılan içkidir
2. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Beyn topraktaki yarık demektir
3. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Haml: İple yüklenen yük demektir
4. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
5. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kazandı
6. [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bir kantar malı
7. [زني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
8. [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Reml kum demektir
9. [سرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çaldı
10. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Büyük
11. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
12. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
13. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneşin doğduğu yerdir
14. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
15. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
16. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
17. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hacebe kaş demektir
18. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Berr kara parçası demektir
19. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Meryem
20. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneş demektir
21. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsyan eder
22. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bedr dolunay demektir
23. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kevn tepe demektir
24. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferv “Ferre”ye bak
25. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
26. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İbrahim
27. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınan ile
28. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
29. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
30. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
31. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yavru” demektir
32. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
33. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
35. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
36. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
37. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
38. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
39. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
40. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
41. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
42. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
43. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
44. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
45. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşiten
46. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
47. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
48. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
49. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
50. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
51. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
52. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
53. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
54. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
55. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
56. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
57. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بهت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md), [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md), [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md), [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Beklenmedik bir durum karşısında donakalma, şaşkınlıktan dili tutulma ve zihinsel tıkanma |
| Çekirdek Özet 2 | Karşı tarafı afallatan, savunmasız bırakan ve gerçeği tersyüz eden asılsız isnat veya ani baskın |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin kesin delille bâtılı dilsiz kılması veya iftiranın muhatapta oluşturduğu sarsıcı şok |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yalan veya dedikodu sayarak, içerdiği dehşet, şaşkınlık ve afallatma boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| به | Açığa çıkma, kabarma, belirginleşme ve zihinsel/duyusal doluluk; nitekim [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) kökünde sevincin yüze vurması, [بهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%B1.md) kökünde üstün gelip göz kamaştırma ve nefesi kesme, [بهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84.md) kökünde serbest bırakıp açıklığa çıkarma anlamı bulunur | ت | Açığa çıkıp parlayan veya kabaran etkinin aniden son bulması, kesintiye uğraması ve sert bir tıkanmayla donup kalması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İçeride olma, barınma, zihinsel veya mekânsal bir kabın sınırları içinde bulunma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, aniden açığa çıkma, heyecan ve nefes kesilmesi |
| ت | İşaret, çarpı | Sınır koyma, çarpma, durdurma ve kesin sonlanma |
| بهت | Zihinsel sınırların aniden çarpan bir etkiyle sarsılıp durması | Bilinç alanına ansızın çarpan sarsıcı bir iddia veya hadisenin kişiyi afallatarak hareketsiz bırakması ve dilsizleştirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ansızın karşılaşılan bir olay veya manzara karşısında gözünü dikip donakalma, afallayarak ne diyeceğini bilememe ve sessizliğe gömülme durumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru‘be b. el-Accâc’a da nispet edilen şahitte, muhatabın başındaki dökülmeyi görüp şaşkınlıkla asılsız söze girişmesi şöyle zikredilir: أَأَنْ رأيْتَ هامتي كَالطَّسْتِ / ظَلِلْتَ تَرْميني بقَوْلِ بَهْتِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ebî Rebîa şiirinde ve erken nesirde sevgilinin veya sarsıcı bir durumun ansızın belirmesi karşısında afallama hali şöyle tasvir edilir: ومـا هـي إلاّ أن أراهـا فجـاءة فأبهت حتـى مـا أكـاد أجيـب |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بهت kökü, Sami dilleri ailesinde özellikle şaşkınlık, zihinsel donma, afallama ve utanç duyarak sessizleşme semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranicedeki paralel karşılığı olan בּוֹשׁ biçimi, beklenmeyen bir sonuç karşısında eli ayağı dolaşma, utanma ve hayal kırıklığıyla donup kalma anlamlarını taşır; benzer şekilde Aramice ve Süryanicede בְּהֵת / ܒܗܶܬ fiili doğrudan utanmak, şaşırmak ve mahcup olup susmak manasına gelir. Bu dillerdeki kök sessizleşme ve mahcubiyet boyutunu korurken, Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik ve semantik genişleme göstermiştir: Bir yandan edilgen çatıda öznenin dehşete düşüp afallaması ve dilsizleşmesi (şaşkınlık katmanı), diğer yandan etken çatıda muhatabı bu şekilde dilsizleştirecek ve hayrete düşürecek kadar ağır, uydurma ve beklenmedik bir isnatta bulunulması (iftira katmanı) öne çıkmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بهت kökünden türeyen edilgen ve etken biçimler | Şaşkınlıktan donup kalma fiili ile muhatabı dehşete düşüren asılsız itham aynı zihinsel tıkanma çekirdeğinde birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בּוֹשׁ ve Süryanice ܒܗܶܬ | Mahcup olma, umduğunu bulamayıp donakalma ve utançtan sessizleşme anlam bağı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil gruplarında doğrulanmış güvenilir bir kökteş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بهت | Anlamlı | Şaşırma, afallama ve asılsız isnat | Ansızın bastıran durumla donakalmak veya kişiyi afallatan ağır yalan söylemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بته | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [هبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA.md) | Anlamlı | Düşürme, aklın zayıflaması | Bir kimsenin aklının zayıflayıp değerinin düşürülmesi ve sersemleşmesi | Müsta'mel; hedef kökle zihinsel yetersizlik yönünden akraba |
| هتب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [تبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| تهب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بهت | Merkez | Afallatıcı yalan ve şaşkınlık | Muhatabın habersiz olduğu, yüzüne karşı söylendiğinde onu dehşete düşüren asılsız suçlama | Beklenmedik oluşu ve dehşet vericiliğiyle dilsizleştirici iftira |
| [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Gerçeğe aykırı beyan | Vakıaya uymayan her türlü söz ve haber için kullanılan genel kavram | Yalanın genel adı olup her yalan afallatıcı boyutta dehşet içermez |
| [فتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Uydurma ve kurgulama | Olmayan bir şeyi kasıtlı olarak zihinde tasarlayıp birine isnat etme | Yalanı planlı biçimde üretme ve kurgulama eylemine odaklanır |
| [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) | Komşu | Tahmine dayalı konuşma | Bilgiye dayanmaksızın zan ve tahminle hüküm verme | Zan ve tahminle yalan üretme boyutunu imler |
| [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Gerçeği eğip bükme | Doğruyu saptırarak gerçeğe benzetilmiş sahte söz ve şahitlik | Biçimsel olarak süslenmiş ve yönü saptırılmış asılsızlık |
| [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Şaşkınlık ve tereddüt | Yolunu bulamayarak zihinsel karmaşa içinde kalma hali | Dilsizleşme ve dehşetten ziyade yön tayin edememe şaşkınlığı |
| [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) | Zıt | Hakikate uygunluk | Sözün, haberin ve inancın vakıaya tam olarak uyuşması ve doğrulanması | Gerçeği olduğu gibi yansıtma ve güvenilirlik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بهت | Şaşkınlıktan donakalma ve ağır iftira | Beklenmedik bir hakikat karşısında dilsizleşme veya muhatabı dehşete düşüren asılsız suçlama | Kesin |
| Latince | Calumnia / Stupefacere | İftira / Afallatmak | Calumnia hukuki anlamda kasıtlı asılsız ithamı karşılarken, stupefacere fiili zihinsel donma ve afallamayı verir | Güçlü |
| İngilizce | Slander, Calumny / Flabbergast, Dumbfound | Ağır iftira / Dilsiz bırakacak şekilde şaşırtmak | Slander sözlü iftirayı karşılarken, flabbergast ve dumbfound kökün afallatma ve şaşkınlıktan konuşamaz hale getirme yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Verleumdung / Verblüffen, Bestürzen | Ağır iftira / Şaşkına çevirip dondurmak | Verleumdung haysiyete yönelik kara çalmayı, verblüffen ise ansızın gelen şok karşısında konuşamaz hale gelmeyi belirtir | Güçlü |
| Fransızca | Calomnie / Méduser, Stupéfier | İftira / Taş kesilmek, donakalmak | Calomnie asılsız isnadı verir; méduser ve stupéfier ise birebir kökteki dilsizleşme ve dona kalma dehşetini aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَبُهِتَ | Kesin hüccet karşısında afallama ve nutku tutulma | Hz. İbrahim ile tartışan hükümdarın mantıksal çıkmaz karşısında donup kalması bağlamında kullanılır (Bakara [2:258](https://lisan.digital/tr/ayet/2:258.md)) |
| فَتَبْهَتُهُمْ | Kıyamet azabının ansızın gelip dehşete düşürmesi | Müşriklerin acele istedikleri azabın onları hiç beklemedikleri anda gafil avlayıp dilsiz bırakması (Enbiyâ [21:40](https://lisan.digital/tr/ayet/21:40.md)) |
| بُهْتَانًا | Masum bir kişiye atılan ağır ve çirkin iftira | Zina, hırsızlık veya suçsuz bir mümine suç yükleme bağlamındaki iftiralar (Nisâ [4:20](https://lisan.digital/tr/ayet/4:20.md), Nisâ [4:112](https://lisan.digital/tr/ayet/4:112.md), Ahzâb [33:58](https://lisan.digital/tr/ayet/33:58.md)) |
| بُهْتَانٌ عَظِيمٌ | Toplumsal fesada yol açan sarsıcı ve dehşet verici asılsız suçlama | Hz. Âişe’ye ve Hz. Meryem’e atılan ağır iffet iftiraları bağlamında kullanılır (Nûr [24:16](https://lisan.digital/tr/ayet/24:16.md), Nisâ [4:156](https://lisan.digital/tr/ayet/4:156.md)) |
| بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ | Başkasına ait çocuğu kocasına nispet etme veya uydurma iddia | Kadınların biat şartları arasında sayılan, asılsız nesep veya kurgusal suç isnadı (Mümtehine [60:12](https://lisan.digital/tr/ayet/60:12.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve tevhid delillerinin kesinliği | Hakkın inkârcıyı ilzam ederek susturması ve itiraz edemez hale getirmesi | Hüccetin kesinliği karşısında bâtıl ehlinin dilsizleşmesi ve zihnen tükenmesi |
| Fıkıh | Kazf, iftira ve had cezaları | Bir kimseye işlemediği suçu isnat etmenin hukuki sorumluluğu ve tazmini | İsbatı bulunmayan ve muhatabı toplum içinde dehşete düşüren iftiranın cezalandırılması |
| Tefsir | İfk hadisesi ve Hz. Meryem kıssası | Masumiyet karinesinin ihlali ve yalanın toplum hafızasında oluşturduğu sarsıntı | Duyulduğunda aklı başında her mümini hayrete düşürmesi gereken dehşet verici yalan |
| Hadis | Ahlak, gıybet ve kul hakkı | Gıybet ile iftiranın ayrımı bağlamında, kardeşinde olmayan bir şeyi söylemenin ağırlığı | Din kardeşinin gıyabında onda bulunmayan bir kusuru ona yüklemenin manevi vebali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ahlak nizamı | İffet ve adaleti yıkan ağır iftira | Hakikati savunma ve masumiyeti koruma | Masum bireylerin lekelenmesini önleyerek dinin temel emniyet alanlarını muhafaza eder | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | İlmi delil karşısında argümansız kalma | Yanlış önermeyi çökertme | Kesin burhan karşısında mugalatanın çaresiz kalıp nutkunun tutulması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve dezenformasyon | Karalama ve itibar suikastı | Toplumsal güveni ve meşruiyeti sarsma | İktidar veya muhalefet aktörlerinin karşı tarafı afallatmak için ürettiği asılsız propaganda | Güçlü |
| İktisadi | Ticari güven ve sözleşmeler | Sahte iddia ve asılsız borç isnadı | Güven sermayesini yok etme | Piyasada bir aktörü haksız ithamla baskı altına alıp malına veya itibarına el koyma girişimi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem kilitlenmesi ve kararsızlık durumu | Sisteme aniden giren beklenmedik ve tanımsız bir girdinin işlemciyi durma noktasına getirmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik şok ve kognitif paralizi | Bireyin ansızın karşılaştığı sarsıcı bir suçlama veya hadise karşısında savunma mekanizmalarının felç olması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel dedikodu veya alelade bir yalan sözcüğü gibi algılayarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikatin bâtılı afallatıp susturmasından kıyametin ansızın bastırıp şoka sokmasına ve muhatabı dilsizleştiren dehşetli iftiralara kadar uzanan sarsıcı bir zihinsel felci kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İfk ve benzeri ayetlerdeki toplumsal sarsıntının, inkârcıların burhan karşısındaki çaresizliğinin ve azabın dehşetinin sıradan bir sözlü uyuşmazlık düzeyine indirilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikat ile bâtıl arasındaki karşılaşmayı salt teorik bir tartışma değil, bâtılı dilsizleştiren varoluşsal bir şok olarak nasıl tanımladığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in Nemrut ile münazarasında (Bakara [2:258](https://lisan.digital/tr/ayet/2:258.md)), ifk hadisesini kınayan ayetlerde (Nûr [24:16](https://lisan.digital/tr/ayet/24:16.md)) ve kıyamet baskınını niteleyen uyarılarda (Enbiyâ [21:40](https://lisan.digital/tr/ayet/21:40.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yalanın yalnızca doğru olmama durumundan ibaret olmadığını; muhatabı dehşete düşüren, savunmasız bırakan ve toplumun adalet dokusunu felç eden boyutunu fark ettirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Beklenmedik bir manzarayla gözlerin donakalması, nutkun tutulması ve dilsizleşme.
- Soyut anlam: Hakikatin hüccetiyle bâtılın zihnen felç edilmesi veya uydurulan ağır bir ithamla muhatabın şoka uğratılması.
- Sistematik karşılık: Ani ve sarsıcı bir etkinin bilinç veya iletişim sistemindeki olağan akışı tamamen kesintiye uğratıp durdurması.
- LaTeX modeli: $$S(t) \xrightarrow{\Delta I \gg \theta} S(t+\Delta t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ öznenin veya sistemin olağan zihinsel/iletişimsel tepki verme durumunu temsil eder. Eşik değerini aşan aşırı ve beklenmedik bir bilgi ya da baskın girdisi ($\Delta I \gg \theta$) sisteme etki ettiğinde, son durum $S(t+\Delta t) = 0$ değerini alır; yani tepki üretme kapasitesi tamamen sıfırlanarak nutuk tutulur ve mutlak donakalma gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:258](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/2:258.md) — فَبُهِتَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Allah kendisine mülk verdiği için, Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani Rabbım öldüren ve diriltendir, deyince , o; ben de diriltir ve öldürürüm, demişti. İbrahim: Allah güneşi doğudan getirir. Haydi sen de onu batıdan getir, deyince o küfreden herif, apışıp kaldı. Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Nisa 4:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/4:20.md) — بُهْتَانًا

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Bir eşin yerine başka bir eş almak istediğiniz takdirde; öncekine yüklerle mehir vermiş olsanız bile, bir şey almayın. İftira ederek ve günaha girerek ona verdiğiniz geri alır mısınız?

### [Nisa 4:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/4:112.md) — بُهْتَانًا

وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Kim, bir hata veya bir günah işler de sonra onu bir suçsuzun üstüne atarsa; şüphesiz iftira etmiş ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.

### [Nisa 4:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/4:156.md) — بُهْتَانًا

وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا

Meal (IK): Küfür etmeleri ve Meryem’e büyük iftirada bulunmalarından.

### [Enbiya 21:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/21:40.md) — فَتَبْهَتُهُمْ

بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ

Meal (IK): Doğrusu o aniden gelecek ve onları şaşırtacaktır. Artık onu geri çevirmeye güçleri yetmeyecektir. Ve onlara mühlet de verilmeyecektir.

### [Nur 24:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/24:16.md) — بُهْتَانٌ

وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Onu duyduğunuz zaman: Bunu söylememiz bize yakışmaz. Haşa bu, büyük bir iftiradır, demeniz gerekmez miydi?

### [Ahzab 33:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/33:58.md) — بُهْتَانًا

وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Mü’min erkekleri ve mü’min kadınları yapmadıkları bir şeyle incitenler; doğrusu bir iftirayı ve apaçık bir günahı yüklenmişlerdir.

### [Mümtehine 60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/ayet/60:12.md) — بِبُهْتَانٍ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey Peygamber; inanmış kadınlar; Allah’a hiç bir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasından bir iftira düzüp getirmemek, ma’rufu işlemekte sana karşı gelmemek üzere biat etmeye geldikleri zaman, biatlarını kabul et. Ve onlar için Allah’tan mağfiret dile. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Mehd beşik demektir. Behd çocuklaşmış, çocuğa dönmüş manasında kullanılmış. Beheten şaşırtmak, aklını karıştırmak anlamlarında kullanılmaktadır. Buhtan ise üsütünü kapatarak başka türlü göstermek anlamındadır.
Kılıç yarası demektir. Suçlama, kara çalma anlamı da kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والتاء والباء معهما
ه ب ت، ب ه ت مستعملان فقط الهبتُ: الهِبْتُ: حُمْقٌ وتدليةٌ. هُبَِ الرَّجلُ فهو مَهْبوتٌ. ورجلٌ مَهبوتٌ: لا عقْلَ له، وفيه هَبْته شديدة، أي: ضَعْفُ عَقْلِ وهُبِتَ قَدْرُ فُلانٍ، أي: حُطَّ، وكلُّ مَحْطوطٍ شيئاً فقد هُبِتَ، فهو مَهْبوتٌ، أي محطوط.
بهت: بَهَتَهُ فلانٌ، أي: استقبله بأمرٍ قَذَفَهُ به وهو بريءٌ منه، لا يَعْلَمُه، والاسم: البُهتانُ.
وبُهِتَ الرَّجُل يُْهَتُ بهتاً إذا حار. يقال: رأى شيئاً فَبَهِتَ: ينظر نظر المتُعَجِّب، قال:
أَأَنْ رأيْتَ هامتي، كالطَّسْتِ
ظَلِلْتَ تَرْميني بقَوْلِ بَهْـتِ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **التاء** ve **الباء** onlarla birlikte

**ه ب ت**، **ب ه ت**: ikisi de kullanımdadır. Yalnız **الهبتُ**: **الهِبْتُ**: ahmaklık ve sarkıtma. **هُبَِ الرَّجلُ**; o hâlde o **مَهْبوتٌ**dur. Ve **رجلٌ مَهبوتٌ**: onun aklı yoktur; onda şiddetli bir **هَبْته** vardır; yani: aklının zayıflığı. Ve **هُبِتَ قَدْرُ فُلانٍ**: yani: düşürüldü. Ve her kim bir şeyi düşürülmüş ise, muhakkak **هُبِتَ** olmuştur; o hâlde o **مَهْبوتٌ**dur; yani düşürülmüş.

**بهت**: **بَهَتَهُ** falan kimse; yani: onu, onunla onu attığı bir işle karşıladı; hâlbuki o ondan berîdir; onu bilmez. İsim: **البُهتانُ**.

Ve **بُهِتَ الرَّجُل** **يُْهَتُ** **بهتاً**: şaşırıp kaldığı zaman. Denilir: bir şey gördü de **فَبَهِتَ**: hayret edenin bakışıyla bakar. Dedi ki:

أَأَنْ رأيْتَ هامتي، كالطَّسْتِ
ظَلِلْتَ تَرْميني بقَوْلِ بَهْـتِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

بَهَتَهُ بَهْتاً: أخذه بَغْتة. قال الله تعالى: "بَلْ تأتيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ". وتقول أيضاً: بَهَتَهُ بَهْتاً وبَهَتاً وبُهْتاناً، فهو بَهَّاتٌ، أي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهوتٌ. والبَهيتةُ: البُهْتانُ. يقال: يا لِلْبَهيْتَةِ، بكسر اللام، وهو استغاثة. وبَهِتَ الرجل، بالكسر، إذا دَهِشَ وتَحيَّرَ. وبَهُتَ بالضم مثله، وأفصَحُ منهما بُهِتَ، كما قال جلّ ثناؤه: "فَبُهِتَ الذي كَفَر" لأنه يقال رجل مَبْهوتٌ ولا يقال باهِتٌ ولا بَهيتٌ.

##### Türkçe

**بَهَتَهُ** **بَهْتاً**: Onu ansızın yakaladı. Allah Teâlâ dedi ki: "Bilakis onlara ansızın gelir de onları **فَتَبْهَتُهُمْ**".

Ve yine dersin: **بَهَتَهُ** **بَهْتاً** ve **بَهَتاً** ve **بُهْتاناً**; o hâlde o **بَهَّاتٌ**dur; yani onun yapmadığı şeyi onun aleyhine söyledi; o hâlde o **مَبْهوتٌ**tur. Ve **البَهيتةُ**: **البُهْتانُ**dur. Denir ki: **يا لِلْبَهيْتَةِ**; **اللام**ın kesresiyle; ve bu bir imdat istemedir.

Ve **بَهِتَ** adam, kesre ile, şaşırıp hayrete düştüğü ve bocaladığı zaman. Ve **بَهُتَ** zamme ile de onun gibidir; ikisinden daha fasih olanı **بُهِتَ**dır; yüce övgüsü O’na ait olanın dediği gibi: "O hâlde inkâr eden kimse **فَبُهِتَ**"; çünkü **رجل مَبْهوتٌ** denir, **باهِتٌ** denmez ve **بَهيتٌ** denmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ت ب
هبت ، بهت : ( مستعملان ) .
هبت : قال الليث : الهَبْتُ : حُمْقٌ وتَدْلِيهٌ . يقال : هُبِتَ الرجلُ فهو مَهبْوت لا عقل له ، وفيه هَبْتَةٌ شديدةٌ .
وفي حديث عمر : أنّ عثمان بن مظعون لما مات على فِراشه قال هَبَتَه الموتُ عندي منزلةً ، فلما مات رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فراشه علمتُ أن موتَ الأخيار على فُرُوشهم .
قال أبو عبيد : قال الفراء في معنى قوله : هَبَتَه الموتُ عندي منزلة : يعني طأطأَهُ ذلك عندي وحَطَّ من قَدْرِه ، وكلُّ مَحطوطٍ شيئاً فقد هُبتَ به فهو مَهْبُوت . قال : وأنشدني أبو الجرَّاح :
وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ
العُناب : الغليظ الأنف .
قال : والمهْبُوت التراقي : المحطُوطها الناقِصُها .
وقال الكسائيّ : يقال : رجل فيه هَبْتَةٌ للذي فيه كالغَفْلة ، وليس بمستَحكِم العَقْل .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الهَبِيت : الذاهبُ العقل .
وقال طرفة :
فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهبِيتُ : الذي به الخوْلَع ، وهو الفَزَع والتبلُّد .
وقال عبد الرحمن بنُ عَوْف في أميَّة بن خلف وابنِه إنَّ قَتَلَتَهُما من المسلمين هَبَتُوهما حتى فرَغوا منهما يومَ بدْر : أي ضَرَبوهما حتى قَتَلوهما .
قال شمر : الهَبْت : الضرب بالسيف . فكأنَّ معنى قوله : هَبَتوهما بالسيوف أي ضَرَبُوهما حتى وقَذوهما . يقال : هَبَته بالسيف وغيرِه يَهْبِتُه هَبْتاً .
بهت : قال الليث : البَهْت : استقبالك الرَّجل بأَمْرٍ تقْذِفُه به ، وهو منه بريء . والاسم البُهْتان . والبَهْت كالحَيْرة : يقال : رأَى شيئاً فبَهِت ينظرُ نَظر المتعجِّب ، وأنشد :
أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ
قال الليث : البهْتُ : حساب من حساب النجوم ، وهو مسيرها المُستوي في يوم .
وقال الأزهري : ما أُراه عَربيّاً ، ولا أحفظه لغيره .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : بَهِتَ ، وغَرِس وبَطِر : إذا دُهِش .
وقال الزَّجاج : في قول الله جل وعز : ( فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ ) ( البَقَرَة : 258 ) : تأويله : انقطع وسكت متحيراً عنها ، يقال : بُهِتَ الرجل يُبهَت : إذا انقطع وتحيَّر ، ويقال بهذا المعنى بُهتَ وبَهِتَ ، ويقال : بَهَتُّ الرجل أبهَتُه بَهْتاً : إذا قابلتَه بالكَذِب . وقولُ الله جلّ وعزّ ) بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ ) ( الأنبيَاء : 40 ) . قال الزجاج : أي تُحيِّرهم حين تُفاجئهم بغتةً ، يقال : بَهتَه : أي حيَّره ، ومنه بَهَتُّ الرجُلَ : إذا قابلته بكَذِب يُحَيَّره وقول الله جلّ وعزّ : ( أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً ) ( النِّساء : 20 ) .
قال أبو إسحاق : ( البهتان ) : الباطل الذي يُتَحَيَّر من بطلانه .
قال : وبُهتانا موضوعٌ موضِع المصدر وهو حالٌ ، المعنى أتأخذونه مُباهتين وآثمين يقال : بَهِتَ وبُهِت فهو باهتٌ ومَبهُوتٌ : إذا تحير .

##### Türkçe

ه ت ب
**هبت** ، **بهت** : (ikisi de kullanımdadır).

**هبت** : el-Leys dedi: **الهَبْتُ**: ahmaklık ve (aklın) sarkmasıdır. Denir ki: **هُبِتَ** adam; o hâlde o **مَهبْوت**tur, onun aklı yoktur; onda şiddetli bir **هَبْتَةٌ** vardır.

Ömer’in hadisinde: Osman b. Maz‘ûn döşeğinde öldüğünde dedi ki: “**هَبَتَه** ölüm, benim yanımda bir derece (itibar) (bakımından)”; sonra Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) döşeğinde öldüğünde bildim ki hayırlıların ölümü döşekleri üzerinedir.

Ebû Ubeyd dedi: el-Ferrâ, “**هَبَتَه الموتُ عندي منزلة**” sözünün mânasında dedi ki: yani bu, benim yanımda onu eğdi ve onun değerinden indirdi; her kim bir şeyi indirilmiş (kılınmış) ise onunla **هُبتَ** edilmiştir; o hâlde o **مَهْبُوت**tur. Dedi ki: Ebû’l-Cerrâh bana inşad etti:

وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ

**العُناب**: kalın burunlu (olan).

Dedi ki: **المهْبُوت التراقي**: onun (yani köprücük kemiklerinin) indirilmiş olanı, eksik olanıdır.

el-Kisâî dedi: Denir ki: içinde **هَبْتَةٌ** bulunan adam; bu, içinde gaflet gibi olan kimse içindir; aklı sağlamlaştırılmış değildir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الهَبِيت**: aklı gitmiş olan.

Tarafe dedi ki:

فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهبِيتُ**: kendisinde **الخوْلَع** bulunan; o da korku ve donukluktur.

Abdurrahman b. Avf, Ümeyye b. Halef ve oğlu hakkında dedi ki: Müslümanlardan onları öldürenler, Bedir günü onlardan boşalıncaya kadar onları **هَبَتُوهما**: yani onları öldürünceye kadar dövdüler.

Şemmer dedi: **الهَبْت**: kılıçla vuruştur. Sanki onun sözü “**هَبَتوهما بالسيوف**”un mânası: yani onları, onları yere serinceye kadar dövdüler. Denir ki: Onu kılıçla ve başkasıyla **هَبَته**; onu **يَهْبِتُه** **هَبْتاً**.

**بهت** : el-Leys dedi: **البَهْت**: adamı, onunla onu itham ettiğin bir işle karşılamandır; hâlbuki o ondan berîdir. İsim **البُهْتان**dır. Ve **البَهْت** hayret gibi: denir ki: bir şey gördü de **بَهِت**; şaşıranın bakışıyla bakar; ve inşad etti:

أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ

el-Leys dedi: **البهْتُ**: yıldızların hesabından bir hesaptır; o, bir günde onların düzgün yürüyüşüdür.

el-Ezherî dedi: Onu Arapça görüyor değilim; ve onu başkasına ait olarak da ezberlemiyorum.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **بَهِتَ** ve **غَرِس** ve **بَطِر**: şaşırdığı zaman.

ez-Zeccâc dedi: Allah’ın azze ve celle sözü hakkında: **( فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ )** (**البَقَرَة**: 258): onun te’vili: kesildi ve onun karşısında şaşkın olarak sustu; denir ki: **بُهِتَ** adam **يُبهَت**: kesildiği ve şaşırdığı zaman; ve bu mânada **بُهتَ** ve **بَهِتَ** denir. Ve denir ki: **بَهَتُّ** adamı, onu **أبهَتُه** **بَهْتاً**: onu yalanla karşıladığın zaman. Ve Allah’ın azze ve celle sözü: **( بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ )** (**الأنبيَاء**: 40). ez-Zeccâc dedi: yani onları, ansızın onlara geldiği vakit şaşırtır; denir ki: **بَهتَه**: yani onu şaşırttı. Ondandır: **بَهَتُّ** adamı: onu, onu şaşırtan bir yalanla karşıladığın zaman. Ve Allah’ın azze ve celle sözü: **( أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً )** (**النِّساء**: 20).

Ebû İshâk dedi: **( البهتان )**: bâtıl olan; bâtıllığından dolayı şaşırılan şeydir.

Dedi ki: ve **بُهتانا** masdarın yerine konulmuştur; o bir hâldir. Mâna: onu, iftiracı ve günahkâr olarak mı alıyorsunuz? Denir ki: **بَهِتَ** ve **بُهِت**; o hâlde o **باهتٌ** ve **مَبهُوتٌ**tur: şaşırdığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والهاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بهو) الباء والهاء والواو أصلٌ واحد، وهو البيتُ وما أشبَهَهُ. فالبَهْو البيتُ المقدَّم أمامَ البيوت. والبَهْو كِنَاس الثَّور. ويقال البَهْو مَقِيل([1]) الولد بين الورِكَين من الحَامِلِ. ويقال لجَوْف الإنسان وغيره البَهْو.
(بهي) الباء والهاء والياء أصلٌ واحد، وهو خُلُوّ الشيءِ وتعطُّله. يقال بيتٌ باهٍ إذا كان خالياً لا شيء فيه. ويقولون: "المِعْزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي" وذلك أنّه لا يُتَّخَذ من شُعورها بيوتٌ، وهي تَصْعَدُ الخِيَمَ فتمزِّقُها. وفي بعض الحديث: "أَبْهُوا الخَيْل" أي عطِّلوها.وربما قالوا بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً، إذا تَخَرَّقَ.
(بهأ) الباء والهاء والهمزة أصلٌ واحد، وهو الأُنْس. تقول العرب: بَهأْتُ بالرَّجُلِ إذا أنِسْتَ به. قال الأصمعيُّ في كتاب الإبل: ناقةٌ بَهَاءٌ ممدود، إذا كانت قد أَنِسَتْ بالحالب. قال: وهو من بهأتُ إذا أنست به. والبَهاء الحُسْن والجمال؛ وهو من الباب، لأنّ الناظر إليه يأْنَس.
(بهت) الباء والهاء والتاء أصلٌ واحدٌ، وهو كالدَّهَش والحَيْرة. يقال بُهِتَ الرجل يُبْهَتُ بَهْتاً. والبَهْتَةُ الحيرة. فأمّا البُهْتان فالكذب. يقول العرب: يا لَلبَهيتة، أي يا لَلكذِب.
(بهث) الباء والهاء والثاء ليس بأصل، وقد ([2]) سُمِّي الرجل بُهثَة.
(بهج) الباء والهاء والجيم أصلٌ واحد، وهو السرور والنَّضْرة، يقال نباتٌ بهيجٌ، أي ناضِرٌ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. والابتهاج السُّرورُ من ذلك أيضاً.
(بهر) الباء والهاء والراء أصلان: أحدهما الغَلَبة والعُلوّ، والآخر وَسَط الشيء.
فأمّا الأوّل [فقال] أهلُ اللغة: البَهْر الغَلَبة. يقال ضوءٌ باهر. ومن ذلك قولهم في الشتم: بَهْراً، أي غَلَبَةً ([3]). قال :
وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])يدعُو عليهم. وقال ابنُ أبي ربيعة:
ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5])
فقال قومٌ: معناها بهراً لكم. وقال آخرون: معناها حُبّاً قد غَلَبَ وبَهَر. وقال آخرون: معناه قلت ذلك مُعْلِناً غير كاتم له. قال: ومنه ابتُهر فلان بفلانة أي شُهِر بها. ويقال ابتُهر بالشيء شُهِرَ به وغَلَبَ عليه. ومنه القَمر الباهر، أي الظاهر. والعربُ تقول: "الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر".
البَهْر يقال للذي يَبْهَر العُيونَ بحُسْنه، ومنه من يُجعَل عُدَّة للدّهر ونَوائبه، ومنهم مَن ليس فيه إلا أنْ يُؤخَذَ منه المَهْر.
وإلى هذا الباب يرجع قولُهم: ابتُهِرَ فلانٌ بفلانة. وقد يكون ما يُدَّعى من ذلك كَذِباً. قال تميم:
... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])أي لا يغلِب في ذلك دعوةُ كَذِبٍ. وقال الكميت:
قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])و[أما] الأصل الآخَر فقولهم لوسَط الوادي ووَسَطِ كلِّ شيءٍ بُهْرَةٌ. ويقال ابهَارَّ الليلُ، إذا انَتصَفَ. ومنه الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم سارَ ليلةً حَتّى ابهَارَّ الليل". والأباهر في ريش الطائر. ومن بعض ذلك اشتقاقُ اسم بَهْرَاء([8]).
فأمّا البُهار الذي يُوزَن به فليس أصله عندي بَدَوِيّاً.
(بهز) الباء والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبَة والدَّفْعُ بعُنْفٍ.
(بهس) الباء والهاء والسين كلمةٌ واحدٌةٌ، يقال إنّ الأسَدَ يسمَّى بَيْهساً.
(بهش) الباء والهاء والشين. شيئان: أحدهما شِبْه الفَرَح، والآخر جِنْسٌ من الشَّجَر.
فالأول قولهم بَهَش إليه إذا رآه فسُرَّ به وضَحِك إليه. ومنه حديث* الحسن: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان يُدْلِعُ لـه لسانَه فَيَبْهَش الصبيّ له([9])". ومنه قوله:
* وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) *
والثاني البَهْش، وهو المُقْل ما كانَ رطباً، فإذا يَبِس فهو خَشْل. وقال عُمَرُ، وبَلَغَه أنّ أبا موسى قَرأ حَرفاً بلغةِ قومِه، فقال: "إنّ أبا موسى لم يكُنْ مِنْ أَهْل البَهْش". يقول: إنه ليس من أهل الحجاز، والمقْلُ ينبُتُ، يقول: فالقرآنُ نازِلٌ بلُغة الحجازِ لا اليَمَن.
(بهظ) الباء والهاء والظاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو قولهم بَهَظه الأمرُ، إذا ثَقُل عليه. وذا أَمْرٌ باهظ.
(بهق) الباء والهاء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو سوادٌ يعترِي الجلدَ، أو لونٌ يخالِفُ لونَه. قال رؤبة:
* كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) *
(بهل) الباء والهاء واللام. أصول ثلاثة: أحدها التّخلية، والثاني جِنْسٌ من الدُّعَاء، والثالث قِلَّةٌ في الماء.
فأمّا الأوّل فيقولون: بَهَلْتُه إذا خَلَّيْتَه وإرادَتَه. ومن ذلك النّاقة الباهِلُ، وهي التي لا سِمَة عليها. ويقال [التي] لاصِرَارَ عليها. ومنه حديث المرأة([12]) لِبعلها: "أبثَثْتُكَ مكتومي، وأطعمتُك مأْدومي، وأَتَيْتُك باهلاً غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ"، وقد أراد تطليقها.
وأمّا الآخَر فالابتهال والتضرُّع في الدُّعاء. والمباهلةُ يرجع إلى هذا، فإنَّ المُتَبَاهِلَين يدعُو كلُّ واحدٍ منهما على صاحِبِه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61].
والثالث البَهْل وهو الماء القَلِيل.
(بهم) الباء والهاء والميم: أن يبقى الشّيءُ لا يُعْرَفُ المأْتَى إليه. يقال هذا أمرٌ مُبْهَم. ومنه البُهْمةُ: الصخرة التي لا خَرْق فيها، وبها شُبِّه الرّجُل الشُّجَاعُ الذي لا يُقدَرُ عليه من أيِّ ناحيةٍ طُلِب. وقال قوم: البُهْمةُ جماعةُ الفرسان. ومنه البَهيمُ: اللَّونُ الذي لا يخَالِطُه غيرُه، سواداً كانَ أو غيرَه. وأبْهَمْتُ البابَ: أغلقْتُه.
ومما شَذَّ عن هذا الباب: الإبهام من الأصابع. والبَهْم صِغارُ الغَنم. والبُهْمَى نبْتٌ، وقد أبْهَمَتِ الأرضُ كثُرَتْ بُهْمَاهَا. قال:
لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])(بهن) الباء والهاء والنون كلمةٌ واحدة، وفيها أيضاً ردّة([14]) يقال البَهْنانة المرأة الضَّحّاكة، ويقال الطّيِّبة الرِّيح. وقوله:
ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ  *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])فإنّه أراد الاسمَ الذي ذكرناه، فأخرجه على فَعَالِ.
--------------ــــ
([1]) في اللسان والمحكم، كما ذكر مصحح اللسان: "مقبل" وهو الموضع الذي تقبل منه القابلة الولد عند الولادة؛ وأراها الصواب، لكن كذا جاءت في الأصل والمجمل والقاموس والتهذيب والتكملة.
([2]) في الأصل: "فقد". وقد ذكر في المجمل: "وفلان لبهثة، أي لزنية". وللمادة معان أخرى في اللسان.
([3]) في الأصل: "غلب". وفي اللسان: "بهرا له، أي تعسا وغلبة".
([4]) البيت لابن ميادة، كما في اللسان (5: 148). جدا، أي قطعاً، دعاء عليهم. ورواية اللسان: "تفاقد قومي"، أي فقد بعضهم بعضاً.
 ([5])ديوان عمر 117 واللسان (5: 148). وفي الديوان: "عدد النجم".
([6]) كذا ورد منقوص الأول. وفي الأصل" ابتهارا"، صوابه ما أثبت من اللسان (بهر)، ولم يرو صدره في اللسان.
 ([7])البيت في اللسان (5: 152-154).
 ([8])هم بنو عمرو بن الحاف. انظر المعارف 51 والاشتقاق 321.
([9]) في اللسان: "وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يدلع لسانه للحسن بن علي"، فإذا رأى حمرة لسانه بهش إليه".
([10]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي من قصيدة في المفضليات (2: 184-185) واللسان (1: 206-207) وعجزه: * غبراً أكفهم بقاع ممحل *
([11]) ديوان رؤبة 104 واللسان (بهق، ولع). ورواية الديوان واللسان: "كأنها في الجلد".
([12]) هي امرأة دريد بن الصمة، كما سبق في مادة (أدم 72).
([13]) أنشده في اللسان (20: 285). والموفد، هنا: السنام. والواصي: النبت المتصل. والقيل: الملك. والمبهم: ذو البهمى الكثيرة.
([14]) كذا في الأصل.
([15]) البيت في نوادر أبي زيد 16 واللسان (11: 283) منسوب إلى غامان بن كعب. وسماه في (16: 207): "عاهان بن كعب". وكلمة "لم" ساقطة من الأصل. وقد سبق البيت في (أبق 39).

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الهاء** ve onlardan sonra gelenler, üçlüde)

(**بهو**) **الباء** ve **الهاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o da ev ve ona benzeyen şeydir. Şu hâlde **البَهْو** evlerin önünde öne alınmış evdir. Ve **البَهْو** boğanın barınağıdır. Ve denir ki **البَهْو** hamilede iki kalça arasındaki çocuğun oturma yeridir([1]). Ve denir ki insanın ve başkasının iç boşluğuna **البَهْو**.

(**بهي**) **الباء** ve **الهاء** ve **الياء** tek bir asıldır; o da şeyin boş olması ve işlemez kalmasıdır. Denir ki: içinde hiçbir şey olmayan boş ev için **بيتٌ باهٍ**. Ve derler: "**المِعْزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي**"; bu, onun kıllarından evler edinilmemesindendir; ve o çadırlara tırmanır da onları yırtar. Ve bazı hadiste: "**أَبْهُوا الخَيْل**" yani onları işlemez bırakın. Ve bazen derler: **بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً**; eğer delik deşik olduysa.

(**بهأ**) **الباء** ve **الهاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da ünsiyettir. Araplar der ki: **بَهأْتُ بالرَّجُلِ**; eğer onunla ünsiyet ettiysen. **الأصمعيُّ** deve kitabında dedi: sağmal ile ünsiyet etmişse, uzatmalı **ناقةٌ بَهَاءٌ**. Dedi: bu, “onunla ünsiyet ettim” mânasındaki **بهأتُ**tendir. Ve **البَهاء** güzellik ve cemâldir; o da bu bâbdandır; çünkü bakan ona ünsiyet eder.

(**بهت**) **الباء** ve **الهاء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da şaşkınlık ve hayret gibidir. Denir ki: **بُهِتَ** adam, **يُبْهَتُ**; **بَهْتاً**. Ve **البَهْتَةُ** hayrettir. Amma **البُهْتان** ise yalandır. Araplar der ki: **يا لَلبَهيتة**; yani: ey yalana!

(**بهث**) **الباء** ve **الهاء** ve **الثاء** asıl değildir; ve ([2]) adama **بُهثَة** adı verilmiştir.

(**بهج**) **الباء** ve **الهاء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da sevinç ve tazeliktir. Denir ki: **نباتٌ بهيجٌ**; yani taze, güzel. Allah تعالى dedi: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. Ve **الابتهاج** da bundan sevinçtir.

(**بهر**) **الباء** ve **الهاء** ve **الراء** iki asıldır: biri galebe ve üstün gelme, diğeri şeyin ortasıdır.
Birincisine gelince, [dedi] dil ehli: **البَهْر** galebedir. Denir ki: **ضوءٌ باهر**. Ve bundan onların sövmede sözleri: **بَهْراً**; yani galebe([3]). Dedi:
وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])
Onlara beddua eder. Ve **ابنُ أبي ربيعة** dedi:
ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5])
Bir kavim dedi: mânası “**بهراً لكم**”dur. Başkaları dedi: mânası “galip gelen ve üstün gelen bir sevgi”dir. Başkaları dedi: mânası “bunu gizlemeyip açıkça söyledim”dir. Dedi: bundan **ابتُهر** falan, falancayla; yani onunla meşhur oldu. Ve denir ki: **ابتُهر بالشيء**; onunla meşhur oldu ve ona galip geldi. Ve bundan **القَمر الباهر**; yani görünen. Ve Araplar der: "**الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر**".
**البَهْر** güzelliğiyle gözleri kamaştırana denir; ve onlardan, dehre ve onun musibetlerine karşı hazırlık kılınan vardır; ve onlardan, kendisinden ancak mehir alınacak olandan başka bir şey olmayan vardır.
Ve bu bâba onların sözü döner: **ابتُهِرَ فلانٌ بفلانة**. Ve bunun iddia edileni bazen yalan olabilir. **تميم** dedi:
... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])
Yani bunda yalan daveti galip gelmez. Ve **الكميت** dedi:
قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])
Ve [amma] diğer asıl, onların vâdinin ortasına ve her şeyin ortasına **بُهْرَةٌ** demeleridir. Ve denir ki: **ابهَارَّ الليلُ**; eğer yarı olduysa. Ve bundan hadis: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم bir gece yürüdü; ta ki **ابهَارَّ الليل**.” Ve **الأباهر** kuşun tüylerindedir. Ve bunun bir kısmından **بَهْرَاء**([8]) adının türetilmesi.
Amma tartılan **البُهار** ise, bence onun aslı bedevî değildir.

(**بهز**) **الباء** ve **الهاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da galebe ve şiddetle itmedir.

(**بهس**) **الباء** ve **الهاء** ve **السين** tek bir kelimedir; denir ki aslana **بَيْهساً** denir.

(**بهش**) **الباء** ve **الهاء** ve **الشين**: iki şeydir; biri sevince benzer, diğeri ağaçtan bir cinstir.
Birincisi onların sözü: **بَهَش إليه**; eğer onu gördü de onunla sevindi ve ona güldüyse. Ve bundan **الحسن** hadisi*: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم onun için dilini uzatırdı da çocuk ona **يَبْهَش**([9]).” Ve bundan onun sözü:
* وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) *
İkincisi **البَهْش**tir; o, yaş iken **المُقْل**dür; kuruduğunda ise **خَشْل**dür. Ve **عُمَرُ** dedi; ve ona, **أبو موسى**’nın kavminin diliyle bir harf okuduğu ulaştı da dedi: “Şüphesiz **أبا موسى** **مِنْ أَهْل البَهْش**’ten değildi.” Der ki: o Hicaz ehli değildir; ve **المقْلُ** biter; der ki: Kur’an Hicaz diliyle inmiştir, Yemen’le değil.

(**بهظ**) **الباء** ve **الهاء** ve **الظاء** tek bir kelimedir; o da onların sözü: **بَهَظه الأمرُ**; eğer ona ağır geldiyse. Ve bu ağır bir iştir: **أَمْرٌ باهظ**.

(**بهق**) **الباء** ve **الهاء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, deriye arız olan bir siyahlık yahut onun rengine muhalif bir renktir. **رؤبة** dedi:
* كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) *

(**بهل**) **الباء** ve **الهاء** ve **اللام**. Üç asıl: biri salıverme, ikincisi duadan bir cins, üçüncüsü suda azlıktır.
Birincisine gelince, derler: **بَهَلْتُه**; eğer onu ve iradesini salıverdiysen. Ve bundan **النّاقة الباهِلُ**; o, üzerinde damga olmayan devedir. Ve denir ki: üzerinde **صِرَارَ** olmayan [deve]. Ve bundan kadının([12]) kocasına hadisi: “**أبثَثْتُكَ مكتومي، وأطعمتُك مأْدومي، وأَتَيْتُك باهلاً غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ**”; ve boşamasını istemişti.
Diğerine gelince, **الابتهال** ve duada yalvarmadır. Ve **المباهلةُ** buna döner; çünkü **المُتَبَاهِلَين**’den her biri arkadaşına beddua eder. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61].
Üçüncüsü **البَهْل**dür; o, az sudur.

(**بهم**) **الباء** ve **الهاء** ve **الميم**: şeyin, kendisine varılacak yönü bilinmez olarak kalmasıdır. Denir ki: bu, **أمرٌ مُبْهَم**. Ve bundan **البُهْمةُ**: içinde yarık olmayan kaya; ve bununla, hangi taraftan istense kendisine güç yetirilemeyen yiğit adam benzetilmiştir. Ve bir kavim dedi: **البُهْمةُ** atlıların topluluğudur. Ve bundan **البَهيمُ**: içine başkası karışmayan renk; siyah olsun yahut başkası. Ve **أبْهَمْتُ البابَ**: onu kapattım.
Ve bu bâbdan şâz olanlardandır: parmaklardan **الإبهام**. Ve **البَهْم** koyunun küçükleridir. Ve **البُهْمَى** bir bitkidir; ve yer **أبْهَمَتِ**; **بُهْمَاهَا** çoğaldı. Dedi:
لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])

(**بهن**) **الباء** ve **الهاء** ve **النون** tek bir kelimedir; onda da bir geri dönüş([14]) vardır. Denir ki: **البَهْنانة** çok gülen kadındır; ve denir ki: güzel kokulu. Ve onun sözü:
ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ  *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])
Şüphesiz o, zikrettiğimiz ismi kastetti; onu **فَعَالِ** vezni üzere çıkardı.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله عز وجل: ﴿فبهت الذي كفر﴾ [البقرة/258]، أي: دهش وتحير، وقد بهته. قال عز وجل: ﴿هذا بهتان عظيم﴾ [النور/16] أي: كذب يبهت سامعه لفظاعته. قال تعالى: ﴿ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن﴾ [الممتحنة/12]، كناية عن الزنا (وهذا بعيد لأن الزنا ذكر في أول الآية، وقال ابن عباس: كانت الحرة يولد لها الجارية فتجعل مكانها غلاما. راجع: الدر المنثور 8/141)، وقيل: بل ذلك لكل فعل مستبشع يتعاطينه باليد والرجل من تناول ما لا يجوز والمشي إلى ما يقبح، ويقال: جاء بالبهيتة، أي: بالكذب.

##### Türkçe

- Allah عز وجل dedi: ﴿فبهت الذي كفر﴾ [البقرة/258], yani: şaşkına döndü ve hayrete düştü; ve onu **بهته**. عز وجل dedi: ﴿هذا بهتان عظيم﴾ [النور/16] yani: dinleyeni, çirkinliğinden dolayı şaşkına çeviren yalan. Allah تعالى dedi: ﴿ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن﴾ [الممتحنة/12], zinaya kinaye (bu uzakdır; çünkü zina âyetin başında zikredildi; ve İbn عباس dedi: hür kadının cariyesi doğar idi de onu onun yerine bir oğlan yapar idi. Bkz.: الدر المنثور 8/141); ve denildi: bilakis bu, eller ve ayak ile, kendilerine caiz olmayanı alma ve çirkin olana yürüme gibi, işledikleri her çirkin görülen fiil içindir. Ve denilir: **جاء بالبهيتة**; yani: yalan ile.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ه ت
بهتـه بكـذا وباهتـه بـه وبينهمـا مباهتة‏.‏
ومن عادته أن يباحت ويباهت‏.‏
ولا تباهتوا ولا تماقتوا‏.‏
ورماه بالبهيتة وهي البهتان ويا للبهيتة‏.‏
ورآه فبهت بنظر إليه نظر المتعجب وكلمته فبقي مبهوتاً‏.‏
قال‏:‏ ومـا هـي إلاّ أن أراهـا فجـاءة فأبهت حتـى مـا أكـاد أجيـب

##### Türkçe

ب ه ت
**بهتـه** şununla; ve **باهتـه** onunla; ve ikisi arasında **مباهتة** vardır.‏
Onun âdetindendir ki **يباحت** ve **يباهت** eder.‏
**ولا تباهتوا** ve **ولا تماقتوا**.‏
Ona **البهيتة** ile attı; o da **البهتان**dır; ve **يا للبهيتة**.‏
Onu gördü de, ona bakışla şaşıranın bakışıyla baktı; ve onunla konuştu da **مبهوتاً** olarak kaldı.‏
Dedi: Ve o ancak şudur ki, onu ansızın görürüm de **فأبهت**; öyle ki neredeyse cevap veremem.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهُوتٌ. وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه بَغْتَةً. وفي التنزيل العزيز: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ وأَما قول أَبي النجم:
سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها
(* قوله «وابهتي عليها» قال الصاغاني
في التكملة: هو تصحيف وتحريف، والرواية وانهتي عليها، بالنون من النهيت وهو الصوت اهـ.»
فإِنَّ على مقحمة، لا يقال بَهَتَ عليه، وإِنما الكلامُ بَهَتَه؛ والبَهِيتَةُ البُهْتانُ. قال ابن بري: زعم الجوهري أَنَّ على في البيت مقحمة أَي زائدة؛ قال: إِنما عَدَّى ابْهَتي بعلى، لأَنه بمعنى افتَرِي عليها. والبُهْتانُ: افتراءٌ. وفي التنزيل العزيز: ولا يَأْتِينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرِينَه؛ قال: ومثله مما عُدِّيَ بحرف الجَرِّ، حملاً على معنى فِعْل يُقاربه بالمعنى، قوله عز وجلّ: فلْيَحْذَرِ الذين يُخالِفُون عن أَمره؛ تقديره: يَخْرُجون عن أَمره، لأَنَّ المُخالفة خروجٌ عن الطاعة. قال: ويجب على قول الجوهري أَنْ تجعل عن في الآية زائدةً، كما جعل على في البيت زائدة، وعن وعلى ليستا مما يزاد كالباء.
وباهَتَه: اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء، لا يعلمه فَيَبْهَتُ منه، والاسم البُهْتانُ.
وبَهَتُّ الرجلَ أَبْهَتُهُ بَهْتاً إِذا قابلته بالكذب. وقوله عز وجلّ: أَتأْخُذُونه بُهْتاناً وإِثماً مُبِيناً؛ أَي مُباهِتين آثِمِين. قال أَبو إِسحق: البُهْتانُ الباطلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه، وهو من البَهْتِ التَّحَيُّر، والأَلف والنون زائدتان، وبُهْتاناً موضعُ المصدر، وهو حال؛ المعنى: أَتأْخذونه مُباهِتين وآثِمِين؟
وبَهَتَ فلانٌ فلاناً إِذا كَذَب عليه، وبَهِتَ وبُهِتَ إِذا تَحَيَّر. وقولُه عز وجل: ولا يأْتينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرينه؛ أَي لا يأْتين بولد عن معارضة من غير أَزواجهنّ، فيَنْسُبْنه إِلى الزوج، فإِن ذلك بُهْتانٌ وفِرْيةٌ؛ ويقال: كانت المرأَةُ تَلْتَقِطُه فتَتَبَنَّاه. وقال الزجاج في قوله: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ قال: تُحَيِّرُهم حين تَفْجأُهم بَغْتةً.
والبَهُوتُ: المُباهِتُ، والجمع بُهُتٌ وبُهوتٌ؛ قال ابن سيده: وعندي أَن بُهُوتاً جمع باهِت، لا جمع بَهُوت، لأَن فاعِلاً مما يجمع على فُعُول، وليس فُعُولٌ مما يُجْمَع عليه. قال: فأَما ما حكاه أَبو عبيد، مِن أَن عُذُوباً جمع عَذُوبٍ فغَلَطٌ، إِنما هو جمع عاذِبٍ، فأَما عَذوبٌ، فجمع عُذُبٌ.
والبُهْتُ والبَهِيتَةُ: الكَذِبُ. وفي حديث الغِيبةِ: وإِن لم يكن فيه ما نقول، فقد بَهَتَّه أَي كذَبْتَ وافْتَرَيْتَ عليه. وفي حديث ابن سَلام في ذكر اليهود: أَنهم قومٌ بُهْتٌ؛ قال ابن الأَثير: هو جمع بَهُوتٍ، مِن بناء المبالغة في البَهْتِ، مثل صَبُورٍ وصُبُرٍ، ثم يسكن تخفيفاً. والبَهْتُ: الانقطاعُ والحَيْرَة. رأَى شيئاً فبُهِتَ: يَنْظُرُ نَظَر المُتَعَجِّب؛ وأَنشد:
أَأَنْ رأَيْتَ هامَتِي كالطَّسْتِ،
ظَلِلْتَ تَرْمِيني بقَوْلٍ بُهْتِ؟
وقد بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة. وفي التنزيل العزيز: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ تأْويلُه: انْقَطَع وسكتَ متحيراً عنها. ابن جني: قرأَه ابن السَّمَيْفَع: فبَهَتَ الذي كفر؛ أَراد فبَهَتَ إِبراهيمُ الكافرَ، فالذي على هذا في موضع نصب. قال: وقرأَه ابن حَيْوَةَ فبَهُتَ، بضم الهاء، لغة في بَهِتَ. قال: وقد يجوز أَن يكون بَهَتَ، بالفتح، لغةً في بَهِتَ. قال: وحكى أَبو الحسن الأَخفشُ قراءة فبَهِتَ، كَخَرِقَ، ودَهِشَ؛ قال: وبَهُتَ، بالضم، أَكثر من بَهِتَ، بالكسر، يعني أَن الضمة تكون للمبالغة، كقولهم لَقَضُوَ الرجلُ. الجوهري: بَهِتَ الرجلُ، بالكسر، وعَرِسَ وبَطِرَ إِذا دَهِشَ وَتحَيَّر. وبَهُتَ، بالضم، مثله، وأَفصحُ منهما بُهِتَ، كما قال عز وجل: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ لأَِنه يقال رجل مَبْهُوتٌ، ولا يقال باهِتٌ، ولا بَهِيتٌ.
وبَهَتَ الفَحْلَ عن الناقة: نَحّاه ليَحْمِلَ عليها فَحْلٌ أَكرمُ منه. ويقال: يا لِلْبَهِيتَةِ، بكسر اللام، وهو استغاثة. والبَهْتُ: حِسابٌ من حِسابِ النجوم، وهو مَسيرها المُسْتوي في يوم؛ قال الأَزهري: ما أُراه عَرَبياً، ولا أَحْفَظُه لغيره. والبَهْتُ: حَجَرٌ معروف.

##### Türkçe

**بَهَتَ** adamı **يَبْهَتُه** **بَهْتاً** ve **بَهَتاً** ve **بُهْتاناً**; o hâlde o **بَهَّات**tır; yani onun hakkında yapmadığı şeyi söyledi; o da **مَبْهُوتٌ**tur. Ve onu **بَهْتاً** ile **بَهَتَه**: onu ansızın yakaladı. Aziz tenzilde: “Bilakis onlara ansızın gelir de onları **تَبْهَتُهم**”; ama Ebû’n-Necm’in sözü:

**سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها**

(* “**وابهتي عليها**” sözü hakkında Sâğânî Tekmile’de dedi ki: Bu tashîf ve tahrîftir; rivayet “**وانهتي عليها**”dır; **النون** ile, **النهيت**’ten; o da sestir, son.)

Şu hâlde **على** araya sokulmuştur; “**بَهَتَ عليه**” denmez; söz ancak “**بَهَتَه**”dir. Ve **البَهِيتَةُ**: **البُهْتانُ**dır. İbn Berrî dedi ki: Cevherî, beyitteki **على**’nın araya sokulmuş, yani زائد olduğunu iddia etti; dedi ki: **ابْهَتي**’yi **على** ile geçişli kıldı; çünkü o, “ona iftira etti” manasındadır. Ve **البُهْتانُ**: bir iftiradır. Aziz tenzilde: “Ve **بُهْتانٍ** getirmesinler ki onu **يَفْتَرِينَه**”; dedi ki: Cer harfiyle geçişli kılınmış olanlardan, manaca ona yakın bir fiilin manası üzerine حمل edilerek olanın benzeri, Aziz ve Celîl olanın sözü: “Emrine karşı gelenler sakınsınlar”; takdiri: “Emrinden çıkarlar”; çünkü **المُخالفة** itaattan çıkıştır. Dedi ki: Cevherî’nin sözüne göre, âyetteki **عن**’ı da زائد kılman gerekir; tıpkı beyitteki **على**’yı زائد kıldığı gibi; **عن** ve **على**, **الباء** gibi ziyade edilenlerden değildir.

Ve **باهَتَه**: onu, kendisini onunla suçlayacağı bir şeyle karşıladı; o ise ondan berîdir; onu bilmez; böylece ondan dolayı **فَيَبْهَتُ**; isim **البُهْتانُ**dır.

Ve adamı **بَهَتُّ**; onu **أَبْهَتُهُ** **بَهْتاً**: onu yalanla karşıladığında. Aziz ve Celîl olanın sözü: “Onu **بُهْتاناً** ve apaçık bir günah olarak mı alıyorsunuz?”; yani günahkâr **مُباهِتين**. Ebû İshâk dedi ki: **البُهْتانُ**, bâtıllığı sebebiyle şaşkınlığa düşülen bâtıldır; o, **البَهْتِ** olan şaşkınlıktandır; **الأَلف** ve **النون** زائدedir; **بُهْتاناً** masdarın yeridir ve hâldir; mana: “Onu günahkâr ve **مُباهِتين** olarak mı alıyorsunuz?”

Ve falan, falana **بَهَتَ**: ona yalan söylediğinde; ve **بَهِتَ** ve **بُهِتَ**: şaşkınlığa düştüğünde. Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve **بُهْتانٍ** ile gelmesinler ki onu **يَفْتَرينه**”; yani kocaları olmayanlardan bir karşılık/karşı gelme yoluyla bir çocuk getirmesinler de onu kocaya nispet etmesinler; çünkü bu **بُهْتانٌ** ve **فِرْيةٌ**dir; ve denilir ki: kadın onu bulup alır da onu evlât edinirdi. Zeccâc, “Bilakis onlara ansızın gelir de onları **تَبْهَتُهم**” sözü hakkında dedi ki: Onları, ansızın onlara baskın geldiği vakit şaşkınlığa düşürür.

Ve **البَهُوتُ**: **المُباهِتُ**tir; çoğulu **بُهُتٌ** ve **بُهوتٌ**tur. İbn Sîde dedi ki: Bana göre **بُهُوتاً**, **بَهُوت**’un çoğulu değil, **باهِت**’in çoğuludur; çünkü **فاعِل** kalıbı, **فُعُول** üzere çoğul yapılır; **فُعُول** ise üzerine çoğul yapılanlardan değildir. Dedi ki: Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği “**عُذُوباً** **عَذُوبٍ**’un çoğuludur” sözü hatadır; o ancak **عاذِبٍ**’in çoğuludur; **عَذوبٌ** ise, çoğulu **عُذُبٌ**dur.

Ve **البُهْتُ** ve **البَهِيتَةُ**: yalandır. Gıybet hadîsinde: “Eğer onda söylediğimiz şey yoksa, onu **بَهَتَّه**”; yani yalan söyledin ve ona iftira ettin. İbn Selâm hadîsinde, Yahudilerin zikrinde: “Onlar **بُهْتٌ** bir kavimdir”; İbnü’l-Esîr dedi ki: O, **بَهُوتٍ**’un çoğuludur; **البَهْتِ**te mübalağa binasındandır; **صَبُورٍ** ve **صُبُرٍ** gibi; sonra hafifletmek için sükûnlanır.

Ve **البَهْتُ**: kesilme ve hayrettir. Bir şey gördü de **فبُهِتَ**: şaşıranın bakışıyla bakar; ve şu beyit okundu:

**أَأَنْ رأَيْتَ هامَتِي كالطَّسْتِ،
ظَلِلْتَ تَرْمِيني بقَوْلٍ بُهْتِ؟**

Ve hasım **بَهُتَ** ve **بَهِتَ** ve **بُهِتَ**: hüccet ona galip geldi. Aziz tenzilde: “Kâfir olan **فبُهِتَ**”; te’vili: ondan kesildi ve ona dair şaşkın hâlde sustu. İbn Cinnî: İbnü’s-Semeyfa‘ onu “Kâfir olan **فبَهَتَ**” diye okudu; “İbrâhim kâfiri **بَهَتَ**” demek istedi; bu durumda “**الذي**” nasb yerindedir. Dedi ki: İbn Hayve onu “**فبَهُتَ**” diye, **الهاء**’yı damme ile okudu; **بَهِتَ**’te bir lugattır. Dedi ki: **بَهَتَ**’ın, fetha ile, **بَهِتَ**’te bir lugat olması da caizdir. Dedi ki: Ebû’l-Hasen el-Ahfeş, “**فبَهِتَ**” kıraatini, **كَخَرِقَ** ve **دَهِشَ** gibi, rivayet etti. Dedi ki: **بَهُتَ**, damme ile, **بَهِتَ**’ten, kesre ile, daha çoktur; yani damme mübalağa içindir; “**لَقَضُوَ** adam” demeleri gibi. Cevherî: Adam **بَهِتَ**, kesre ile; ve **عَرِسَ** ve **بَطِرَ**: şaşırdığında ve hayrete düştüğünde. Ve **بَهُتَ**, damme ile, onun gibidir; ikisinden daha fasih olan **بُهِتَ**’tir; Aziz ve Celîl olanın dediği gibi: “Kâfir olan **فبُهِتَ**”; çünkü “adam **مَبْهُوتٌ**” denir; “**باهِتٌ**” denmez, “**بَهِيتٌ**” de denmez.

Ve **بَهَتَ** aygırı dişiden: onu uzaklaştırdı ki ondan daha soylu bir aygır onun üzerine binsin. Ve denilir: “**يا لِلْبَهِيتَةِ**”, **اللام**’ın kesresiyle; bu bir imdattır. Ve **البَهْتُ**: yıldızların hesaplarından bir hesaptır; o, bir günde onların düzgün yürüyüşüdür. Ezherî dedi ki: Onu Arapça görmüyorum; başkası için de onu ezberlemiyorum. Ve **البَهْتُ**: bilinen bir taştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ه ت * * بَهَتَهُ * أخذه بغتة وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿بل تأتيهم بغتة فتبهتهم﴾ وبتهته أيضا قال عليه ما لم يفعله فهو * مَبْهوتٌ * وبابه قطع و * بَهَتاً * أيضا بفتح الهاء و * بُهْتاناً * فهو * بَهَّاتٌ * بالتشديد والآخر * مَبْهوتٌ * و * بَهِتَ * بوزن علم أي دهش وتحير و * بَهُتَ * بوزن ظرف مثله وأفصح منهما * بُهِتَ * كما قال الله تعالى ﴿* فَبُهِت * الذي كفر﴾ لأنه يقال رجل * مَبْهوتٌ * ولا يقال باهت ولا * بَهِيتٌ

##### Türkçe

* ب ه ت * **بَهَتَهُ**: onu ansızın yakaladı; babı **قطع**’tır. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: { بل تأتيهم بغتة فتبهتهم }. Ve onu ayrıca, yapmadığı bir şeyi ona söyledi; o ise **مَبْهوتٌ**’tur; babı **قطع**’tır. Ve **بَهَتاً** da (hâ’nın fethiyle) ve **بُهْتاناً** (da); o hâlde o **بَهَّاتٌ**’tır (teşdîd ile); öteki ise **مَبْهوتٌ**’tur. Ve **بَهِتَ** (vezni **علم** üzere): yani şaşırdı ve hayrete düştü. Ve **بَهُتَ** (vezni **ظرف** üzere) bunun gibidir; ikisinden daha fasih olanı **بُهِتَ**’tir; nitekim Yüce Allah’ın dediği gibi: { **فَبُهِت** الذي كفر } çünkü “adam **مَبْهوتٌ**” denir; **باهت** denmez ve **بَهِيتٌ** (de denmez).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

بهته، كمنعه، يبهته، بهتا بفتح فسكون، وبهتا محركة، وبهتانا بالضم، أي: قال عليه مالم يفعل. والبهيتة: البهتان، وقال أبو إسحاق: البهتان: الباطل الذي يتحير من بطلانه، وهو من البهت، بمعنى التحير، والألف والنون زائدتان، وبه فسر قوله عز وجل:  أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا  أي: مباهتين آثمين. البهت، والبهيتة: الكذب. بهت فلان فلانا: إذا كذب عليه، وفي حديث الغيبة:  وإن لم يكن فيه ما تقول، فقد بهته  ، أي كذبت وافتريت عليه. وبهت الرجل بهتا: إذا قابلته بالكذب، كالبهت بالضم فالسكون، فيهما. والبهت بالفتح: حجر، م، أي: معروف. البهت: الأخذ بغتة وفجأة، وفي التنزيل العزيز:  بل تأتيهم بغتة فتبهتهم  هكذا استدل له الجوهري، قال شيخنا: والاستدلال فيه نظر؛ لأن المفاجأة في الآية مأخوذة من لفظ بغتة، لا من البهت، كما هو ظاهر. قلت: وقال الزجاج: فتبهتهم، أي تحيرهم حين تفاجئهم بغتة. البهت: الانقطاع والحيرة. وقد بهت، وبهت: إذا تحير. رأى شيئا فبهت: ينظر نظر المتعجب، فعلهما كعلم ونصر وكرم، أي مثلثا، وبها قرئ في الآ ية كما حكاه ابن جني في المحتسب. بهت، مثل زهي، أفصحها، وهو الذي في الفصيح وغيره، وصرح به ابن القطاع والجوهري وغيرهما، بل اقتصر عليه ابن قتيبة في أدب الكاتب ومنع غيره، تقليدا لثعلب. وفي التكملة: وقرأ الخليل:  فباهت الذي كفر  وقرأ غيره: فبهت، بتثليث الهاء وفي اللسان: بهت وبهت، وبهت الخصم: استولت عليه الحجة وفي التنزيل العزيز  فبهت الذي كفر  تأويله: انقطع وسكت متحيرا عنها. قال ابن جني: قراءة ابن السميفع فبهت الذي كفر، أراد: فبهت إبراهيم الكافر، فالذي على هذا في موضع نصب. قال: وقراءة ابن حيوة: فبهت، بضم الهاء، لغة في بهت. قال: وقد يجوز أن يكون بهت، بالفتح، لغة في: بهت، قال: وحكى أبو الحسن الأخفش قراءة: فبهت، كخرق دهش، قال: وبهت، بالضم، أكثر من بهت، بالكسر، يعني: أن الضمة تكون للمبالغة، كقولهم: قضو الرجل. قلت: فظهر بما ذكر أن الفتح فيه ليس مما تفرد به المجد، بل قرأ به ابن السميفع، ونقله التياني في مختصر الجمهرة وغيره، وقال أبو جعفر اللبلي نقلا عن الواعي: فبهت الذي كفر، أي: بقي متحيرا، ينظر نظر المتعجب. وفي الصحاح: وهو مبهوت، ولا يقال: باهت، ولا بهيت. وهكذا قاله الصاغاني، وأصله للكسائي، وهو مبني على الاقتصار في الفعل على: بهت، كعني؛ وأما من قال: بهت، كنصر ومنع، فلا مانع له في القياس، وقد نقله اللبلي في شرح الفصيح. قالوا: باهت وبهات، وبهيت، يصلح لكونه بمعنى المفعول كمبهوت، وبمعنى الفاعل كباهت، والأول أقيس وأظهر، قاله شيخنا. والبهوت، كصبور: المباهت وقد باهته. وبينهما مباهتة وعادته أن يباحث ويباهت. ولا تباهتوا ولا تماقتوا، كما في الأساس. والمراد بالمباهت الذي يبهت السامع بما يفتريه عليه. و ج بهت، بضمتين، وبالضم؛ وفي حديث ابن سلام، في ذكر اليهود:  إنهم قوم بهت  ؛ قال ابن الأثير: هو جمع بهوت، من بناء المبالغة في البهت، مثل صبور وصبر، ثم يسكن تخفيفا وبهوت بالضم، قال شيخنا: لا يدرى هو جمع لماذا? أو اسم جمع، ولا يصلح فيما ذكر أن يكون جمعا إلا لباهت، كقاعد وقعود، وهو قد نفاه عن الكلام، فليتأمل. قلت: قال ابن سيده: وعندي أن بهوتا جمع باهت، لا جمع بهوت، لأن فاعلا يجمع على فعول، وليس فعول مما يجمع على فعول. قال:

  فأما ما حكاه أبو عبيد، من أن عذوبا جمع عذوب، فغلط، إنما هو جمع عاذب. فأما عذوب، فجمعه عذب. وابن بهتة. بتسكين الهاء. وقد يحرك: أبو حفص عمر بن محمد بن حميد بن بهتة محدث، عن أبي مسلم الكجي وابنه أبو الحسن محمد بن عمر، عن المحاملي، هكذا قيده الأمير بهتة بالفتح، ومثله للصاغاني، هو في تاريخ الخطيب بالتحريك مجود الضبط. وقول الجوهري: فابهتي عليها، أي: فابهتيها، لأنه لا يقال: بهت عليه على ما تقدم تصحيف وتحريف، والصواب: فانهتي عليها بالنون، لا غير. ولنذكر أولا نص عبارة الجوهري، ثم نتكلم عليه. قال: وأما قول أبي النجم:فأما ما حكاه أبو عبيد، من أن عذوبا جمع عذوب، فغلط، إنما هو جمع عاذب. فأما عذوب، فجمعه عذب. وابن بهتة. بتسكين الهاء. وقد يحرك: أبو حفص عمر بن محمد بن حميد بن بهتة محدث، عن أبي مسلم الكجي وابنه أبو الحسن محمد بن عمر، عن المحاملي، هكذا قيده الأمير بهتة بالفتح، ومثله للصاغاني، هو في تاريخ الخطيب بالتحريك مجود الضبط. وقول الجوهري: فابهتي عليها، أي: فابهتيها، لأنه لا يقال: بهت عليه على ما تقدم تصحيف وتحريف، والصواب: فانهتي عليها بالنون، لا غير. ولنذكر أولا نص عبارة الجوهري، ثم نتكلم عليه. قال: وأما قول أبي النجم:
  سبي الحماة وابهتي عليها فإن على مقحمة، لا يقال: بهت عليه، وإنما الكلام بهته، انتهى. فبين أنه قول أبي النجم، وأنه  وابهتي  بالواو دون الفاء. قال شيخنا: قد سبقه إليه ابن بري، والصاغاني وغيرهما. ورواه المصنف على ما أثبت في صحاحه. فإن كانت رواية ثابتة، فلا يلتفت لدعوى التصحيف؛ لأنها في مثله غير مسموعة والحذف والإيصال باب واسع لمطلق النحاة وأهل اللسان، فضلا عن العرب الذين هم أئمة الشأن. وإن لم تثبت الرواية كما قال، وصحت الرواية معهم، ثبت التصحيف حينئذ بالنقل، لا لأنه لا يقال، كما قال، وليس عندي جزم في الرواية حتى أفصل قوليهما، وأنظر مالهما وما عليهما؛ وإنما ادعاء التحريف بمجرد أنه لا يتعدى بهت بعلى، دعوى خالية عن الحجة، انتهى. قلت: وأما نص ابن بري في حواشيه على ما نقله عنه ابن منظور وغيره: زعم الجوهري أن  على  في البيت مقحمة، أي زائدة؛ قال: إنما عدى ابهتي بعلى، لأنه بمعنى: افتري عليها، والبهتان افتراء، وقال: ومثله مما عدي بحرف الجر، حملا على معنى فعل يقاربه بالمعنى، قوله عز وجل:  فليحذر الذين يخالفون عن أمره  تقديره: يخرجون عن أمره؛ لأن المخالفة خروج عن الطاعة. قال: ويجب على قول الجوهري أن تجعل  عن  في الآية زائدة. وعن، وعلى: ليستا مما يزاد كالباء، انتهى. وهو قول أبي النجم يخاطب امرأته، وبعده:
  فإن أبت فازدلفي إليهـا
  وأعلقي يديك في صدغيها
  ثم اقرعي بالود مرفقيهـا
  وركبتيها واقرعي كعبيها
  وظاهري النذر به عليها
  لا تخبري الدهر به إبنيها

  هكذا أنشده الأصمعي. ومما يستدرك عليه: بهت الفحل عن الناقة: نحاه، ليحمل عليها فحل أكرم منه. ويقال: يا للبهيتة، بكسر اللام، وهو استغاثة. والبهت: حساب من حساب النجوم، وهو مسيرها المستوي في يوم. قال الأزهري: ما أراه عربيا، ولا أحفظه لغيره. وبهوت، بالضم: قرية بمصر من قرى الغربية، نسب إليها جماعة من الفقهاء والمحدثين، منهم الشيخ زين الدين عبد الرحمن بن القاضي جمال الدين يوسف بن الشيخ نور الدين علي البهوتي الحنبلي العلامة خاتمة المعمرين، عاش نحوا من مائة وثلاثين سنة، أخذ عن أبيه وعن جده، وعن الشيخ شهاب الدين البهوتي الحنبلي، وعن الشيخ تقي الدين الفتوحي صالح منتهى الإرادات، وأبي الفتح الدميري المالكي شارح المختصر؛ والخطيب الشربيني والنجم الغيطي، والشمس العلقمي، وعنه الشهاب المقري، ومنصور بن يونس بن صلاح البهوتي الحنبلي، وعبد الباقي بن عبد الباقي البعلي، وغيرهم.

##### Türkçe

**بهته**; **منعه** gibi; **يبهته**; **بهتا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **بهتا** harekeli, ve **بهتانا** (damme ile), yani: ona yapmadığı şeyi söyledi. Ve **البهيتة**: **البهتان**. Ebû İshâk dedi: **البهتان**: bâtıl oluşundan dolayı şaşkın kalınan bâtıldır; o, şaşkın kalmak mânâsında **البهت**’tendir; elif ve nûn ziyadedir. Bununla, Aziz ve Celîl olanın şu sözü tefsir edildi: **أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا**; yani: iftira eden günahkârlar olarak. **البهت** ve **البهيتة**: yalan. **بهت** falan, falana: ona yalan söylediği zaman. Ve gıybet hadîsinde: **وإن لم يكن فيه ما تقول، فقد بهته**; yani: ona yalan söyledin ve iftira ettin. Ve adam **بهتا** ile **بهت** etti: ona yalanla karşılık verdiğin zaman; **البهت** (damme sonra sükûn ile) gibi; ikisinde de. Ve **البهت** (fetha ile): taş; m; yani: bilinen. **البهت**: ansızın ve birdenbire yakalama; ve Aziz tenzîlde: **بل تأتيهم بغتة فتبهتهم**; Cevherî ona böyle delil getirdi. Şeyhimiz dedi: onda delil getirme tartışmalıdır; çünkü âyetteki ansızınlık, açık olduğu üzere, **بغتة** lafzından alınmıştır, **البهت**’ten değil. Dedim: Zecçâc dedi: **فتبهتهم**; yani: onları, ansızın birdenbire onlara geldiği vakit şaşkın bırakır. **البهت**: kesilme ve hayret. Ve **بهت** etti, ve **بهت** etti: şaşkın kaldığı zaman. Bir şey gördü de **بهت** etti: şaşıranın bakışıyla bakar. İkisinin fiili, **علم** ve **نصر** ve **كرم** gibi; yani üç vecihli. Ve onunla âyette okundu; İbn Cinnî’nin **المحتسب**’de naklettiği gibi. **بهت**; **زهي** gibi; en fasîhi odur; ve o, **الفصيح** ve başkasında olandır. İbnü’l-Kattâ‘ ve Cevherî ve başkaları onu açıkça söyledi; bilakis İbn Kuteybe **أدب الكاتب**’te ona hasretti ve başkasını men etti; Sa‘leb’i takliden. **التكملة**’de: Halîl okudu: **فباهت الذي كفر**; başkası okudu: **فبهت**; **الهاء**’yı üçleyerek. Ve **اللسان**’da: **بهت** ve **بهت**. Ve **بهت الخصم**: hüccet ona galip geldi. Ve Aziz tenzîlde: **فبهت الذي كفر**; onun te’vîli: ondan kesildi ve onun karşısında şaşkın olarak sustu. İbn Cinnî dedi: İbnü’s-Sümeyfi‘in kıraati **فبهت الذي كفر**; muradı: İbrâhîm kâfiri şaşkın bıraktı; buna göre **الذي** nasb yerindedir. Dedi: İbn Hayve’nin kıraati: **فبهت**; **الهاء**’yı damme ile; **بهت**’te bir lugattır. Dedi: **بهت** (fetha ile) **بهت**’te bir lugat olması da câizdir. Dedi: Ebû’l-Hasen el-Ahfeş şu kıraati nakletti: **فبهت**; **خرق دهش** gibi. Dedi: **بهت** (damme ile), **بهت**’ten (kesra ile) daha çoktur; yani: damme mübalağa içindir; onların “**قضو الرجل**” demeleri gibi. Dedim: zikredilenle ortaya çıktı ki, ondaki fetha, Mecd’in tek başına kaldığı şeylerden değildir; bilakis İbnü’s-Sümeyfi‘ onunla okudu; Teyyânî onu **مختصر الجمهرة**’de ve başkasında nakletti. Ebû Ca‘fer el-Leblî, **الواعي**’den naklen dedi: **فبهت الذي كفر**; yani: şaşkın kalmış olarak kaldı; şaşıranın bakışıyla bakar. **الصحاح**’ta: o **مبهوت**tur; **باهت** denilmez, **بهيت** de denilmez. Sâgânî de bunu söyledi; aslı Kisâî’nindir. Bu, fiilde **بهت** ile yetinme üzerine bina edilmiştir; **عني** gibi. Ama **بهت** diyen, **نصر** ve **منع** gibi, onun için kıyasta bir engel yoktur; Leblî onu **شرح الفصيح**’te nakletmiştir. Dediler: **باهت** ve **بهات** ve **بهيت**; **مبهوت** gibi mef‘ûl mânâsında olmasına da elverişlidir, **باهت** gibi fâil mânâsında olmasına da; birincisi daha kıyasî ve daha zâhirdir; şeyhimiz bunu söyledi. Ve **البهوت**; **صبور** gibi: iftira eden; ve ona **باهته** etti. İkisi arasında **مباهتة** vardır; âdeti, münâzara eder ve iftira eder. **ولا تباهتوا ولا تماقتوا**; **الأساس**’ta olduğu gibi. **المباهت** ile murad: dinleyeni, ona iftira ettiği şeyle şaşkın bırakan kimsedir. Ve çoğulu **بهت**; iki damme ile, ve damme ile. İbn Selâm hadîsinde, Yahudilerin zikrinde: **إنهم قوم بهت**. İbnü’l-Esîr dedi: o, **بهوت**’un cem‘idir; **البهت**’te mübalağa binasındandır; **صبور** ve **صبر** gibi; sonra hafifletme için sükûnlanır. Ve **بهوت** (damme ile). Şeyhimiz dedi: hangi şeyin cem‘i olduğu bilinmez? Yoksa isim cem‘ mi? Zikredilende cem‘ olması, ancak **باهت** için uygun olur; **قاعد** ve **قعود** gibi. O ise onu sözden nefyetmiştir; öyleyse düşünülsün. Dedim: İbn Sîde dedi: bence **بهوتا**, **باهت**’in cem‘idir; **بهوت**’un cem‘i değildir; çünkü **فاعل**, **فعول** üzerine cem‘ edilir; **فعول** ise **فعول** üzerine cem‘ edilenlerden değildir. Dedi:

“Ebû Ubeyd’in hikâye ettiği şeye gelince: **عذوبا**’nın **عذوب**’un cem‘i olduğu; bu yanlıştır; ancak **عاذب**’in cem‘idir. **عذوب**’a gelince, onun cem‘i **عذب**’dir.”

Ve **ابن بهتة**; **الهاء**’yı sükûnlayarak. Harekelendirilebilir de: Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Humeyd b. **بهتة**; muhaddis; Ebû Müslim el-Kecî’den; ve oğlu Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ömer, el-Muhâmilî’den. Emîr onu **بهتة** (fetha ile) diye kaydetti; Sâgânî’de de böyledir. Hatîb’in tarihinde hareke ile, sağlam zabtlıdır. Cevherî’nin sözü: **فابهتي عليها**; yani: **فابهتيها**; çünkü, geçtiği üzere, **بهت عليه** denilmez; bu tashîf ve tahrîftir. Doğrusu: **فانهتي عليها**; **النون** ile; başka değil. Önce Cevherî’nin ibaresinin metnini zikredelim, sonra onun hakkında konuşalım. Dedi: Ebû’n-Necm’in sözüne gelince: “Ebû Ubeyd’in hikâye ettiği şeye gelince: **عذوبا**’nın **عذوب**’un cem‘i olduğu; bu yanlıştır; ancak **عاذب**’in cem‘idir. **عذوب**’a gelince, onun cem‘i **عذب**’dir. Ve **ابن بهتة**; **الهاء**’yı sükûnlayarak. Harekelendirilebilir de: Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Humeyd b. **بهتة**; muhaddis; Ebû Müslim el-Kecî’den; ve oğlu Ebû’l-Hasen Muhammed b. Ömer, el-Muhâmilî’den. Emîr onu **بهتة** (fetha ile) diye kaydetti; Sâgânî’de de böyledir. Hatîb’in tarihinde hareke ile, sağlam zabtlıdır. Cevherî’nin sözü: **فابهتي عليها**; yani: **فابهتيها**; çünkü, geçtiği üzere, **بهت عليه** denilmez; bu tashîf ve tahrîftir. Doğrusu: **فانهتي عليها**; **النون** ile; başka değil. Önce Cevherî’nin ibaresinin metnini zikredelim, sonra onun hakkında konuşalım.” Dedi: Ebû’n-Necm’in sözüne gelince:

**سبي الحماة وابهتي عليها فإن على مقحمة، لا يقال: بهت عليه، وإنما الكلام بهته**
bitti.

Böylece, onun Ebû’n-Necm’in sözü olduğunu ve onun **وابهتي** olduğunu, **الفاء** olmaksızın **الواو** ile olduğunu açıkladı. Şeyhimiz dedi: İbn Berrî, Sâgânî ve başkaları ona ondan önce gitmiştir. Musannif onu, **صحاح**’ında sabit kıldığı üzere rivayet etti. Eğer sabit bir rivayet ise, tashîf iddiasına iltifat edilmez; çünkü onun gibisinde işitilmez. Hazif ve îsâl, mutlak nahivciler ve lisan ehli için geniş bir bâbdır; hele, işin imamları olan Araplar için. Eğer rivayet, dediği gibi sabit olmaz ve onlarla rivayet sahih olursa, o vakit tashîf nakille sabit olur; “denilmez” olduğu için değil, dediği gibi. Bende rivayette kesinlik yoktur ki iki sözlerini ayırayım ve onların lehine ve aleyhine olanı göreyim. Sırf **بهت**’in **على** ile geçişli olmadığı gerekçesiyle tahrif iddiası, hüccetten boş bir iddiadır; bitti. Dedim: İbn Berrî’nin, İbn Manzûr ve başkasının ondan naklettiği üzere, hâşiyelerinde metni: Cevherî, beyitteki **على**’nın **مقحمة** olduğunu, yani zâid olduğunu zannetti. Dedi: **ابهتي**’yi **على** ile geçişli kıldı; çünkü o, “ona iftira et” mânâsındadır; **البهتان** iftiradır. Dedi: Mânâca ona yakın bir fiilin mânâsına hamlen cer harfiyle geçişli kılınan şeye benzeri, Aziz ve Celîl olanın şu sözü: **فليحذر الذين يخالفون عن أمره**; takdiri: “onun emrinden çıkarlar”; çünkü muhalefet, itaattan çıkıştır. Dedi: Cevherî’nin sözüne göre, âyetteki **عن**’ı zâid kılman gerekir. **عن** ve **على**: **الباء** gibi zâid kılınanlardan değildir; bitti. O, Ebû’n-Necm’in, karısına hitap ederek söylediği sözdür; ondan sonra:

**فإن أبت فازدلفي إليهـا**
**وأعلقي يديك في صدغيها**
**ثم اقرعي بالود مرفقيهـا**
**وركبتيها واقرعي كعبيها**
**وظاهري النذر به عليها**
**لا تخبري الدهر به إبنيها**

İşte onu **الأصمعي** böyle inşad etti. Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerdendir: **بهت الفحل عن الناقة**: onu uzaklaştırdı; ona, ondan daha kerim bir aygır binsin diye. Ve denir: **يا للبهيتة**, **اللام**’ın kesriyle; bu bir imdada çağrıdır. Ve **البهت**: yıldızların hesaplarından bir hesaptır; o, onların bir günde düzgün yürüyüşüdür. **الأزهري** dedi: Onu Arapça görüyor değilim; ve onu ondan başkası için ezberlemiyorum. Ve **بهوت**, dammeyle: Mısır’da **الغربية** köylerinden bir köydür; ona bir cemaat fukaha ve muhaddis nisbet olundu; onlardan: şeyh **زين الدين عبد الرحمن بن القاضي جمال الدين يوسف بن الشيخ نور الدين علي البهوتي الحنبلي**; allâme, muammerlerin hâtemi; yaklaşık yüz otuz sene yaşadı; babasından ve dedesinden, ve şeyh **شهاب الدين البهوتي الحنبلي**’den, ve şeyh **تقي الدين الفتوحي**’den, **صالح منتهى الإرادات**’dan, ve **أبي الفتح الدميري المالكي**’den, **شارح المختصر**’dan; ve **الخطيب الشربيني**’den ve **النجم الغيطي**’den, ve **الشمس العلقمي**’den aldı; ve ondan **الشهاب المقري** rivayet etti; ve **منصور بن يونس بن صلاح البهوتي الحنبلي**; ve **عبد الباقي بن عبد الباقي البعلي**; ve başkaları.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بُهِتَ
1 بُهِتَ بهت بهتت , (S, Msb, K, &c.,) the most chaste form of the verb in the sense here following, (S, TA,) and that which most commonly obtains, and the only form allowed by Th and IKt; (TA;) and بَهِتَ, (S, L, Msb, K,) aor. بَهَتَ ; (Msb, K;) and بَهُتَ, (S, L, Msb, K,) in which the dammeh is said to give intensiveness to the signification, as in قَضُوَ الرَّجُلُ, (TA,) aor. بَهُتَ ; (Msb, K;) and بَهَتَ, aor. بَهُتَ (K) and بَهَتَ ; (TA;) inf. n. بَهْتٌ; (JK, K;) He was, or became, confounded, perplexed, or amazed, and unable to see his right course; (JK, S, Msb, K;) not knowing what to prefer nor what to postpone: (TA in art. اشر:) he looked at a thing that he saw with a look of wonder: (A, TA:) he was, or became, affected with wonder: (JK:) he was, or became, cut short, (انْقَطَعَ, K, TA,) and was silent, being confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (TA:) he (an adversary in a dispute or litigation) was overcome by an argument, an allegation, or a plea. (L.) All these forms occur in different readings of the saying in the Kur [ii. 260], فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ and فَبَهِتَ &c., (IJ, TA,) explained in the Wل'ee as meaning, And he who disbelieved remained in confusion, or perplexity, not seeing his right course, looking as one in wonder: (Lb, TA:) but accord. to him who reads فَبَهَتَ, the word الذى may hold the place of a noun in the accus. case [as will be seen from what follows]. (IJ, TA.) -A2- بَهَتَهُ, aor. بَهَتَ , (S, Msb,) inf. n. بَهْتٌ, (S, K,) He, or it, caused him to become confounded, perplexed, or amazed, not seeing his right course: (Zj, Msb: [Golius, on the authority of Ibn-Maaroof, assigns this meaning to ↓ بهّتهُ:]) or took him unawares, or by surprise, or unexpectedly, or suddenly. (S, K.) Zj cites as an ex. of the former meaning the saying in the Kur [xxi. 41], تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ, i. e., It shall come upon them suddenly, or unawares, and cause them to become confounded, &c.: (TA: and so Bd and Jel explain it:) or, and shall overcome them: (Bd:) J cites the same as an ex. of the latter of the two meanings in the preceding sentence; but his doing so requires consideration; for the meaning which he gives is taken from the word بغتة; not from البَهْتُ. (MF, TA.) [But it is said also that] مُبَاهَتَةٌ [inf. n. of ↓ باهتهُ] signifies The taking, or coming upon, [one] unawares, by surprise, or unexpectedly. (JK.) ― -b2- بَهَتَهُ, aor. بَهَتَ , (S, A, K, &c.,) inf. n. بَهْتٌ and بَهَتٌ and بُهْتَانٌ, (S, K,) or the last is a simple subst., (Msb,) He calumniated him; slandered him; accused him falsely; said against him that which he had not done: (S, A, K:) [or he did so in such a manner as to make one to be confounded, or perplexed, or amazed, at the falsity of the charge, and not to see his right course: (see بُهْتَانٌ, below:)] he lied against him; forged a lie, or lies, against him; and i. q. قَابَلَهُ بِالكَذِبِ [he accused him to his face falsely, or with falsehood]; (TA;) البَهْتُ signifies اِسْتِقْبَالُكَ أَخَاكَ بِمَا لَيْسَ فِيهِ [thy accusing thy brother, or fellow, to his face, of that which is not in him]: (JK:) and بَهَتَهَا, aor. بَهَتَ , inf. n. بَهْتٌ, he accused her falsely of adultery; and forged a lie against her. (Msb.) [See also اِغْتَابَهُ.] In the saying of Abu-n-Nejm,
سُبِّى الحَمَاةَ وَابْهَتِى عَلَيْهَا
[Revile thou the mother-in-law, and calumniate her, or forge lies against her], على is [said by J to be] redundant, or pleonastic; for one does not say, بَعَتَ عَلَيْهِ, but only بَهَتَهُ. (S.) Upon this, F says, in the K, that فَابْهَتِى عليها [thus in the K] is a mistake; that J is in error, and that the right reading is فَانْهَتِى عليها, with ن: but this assertion made by F depends upon the authority of relaters of the verse in which the word in question occurs. (MF.) IB says that ابهتى may be here rendered trans. by means of على because it is syn. with اِفْتَرِى, which is so rendered trans., in like manner as is done in other instances, of which he gives an ex. from the Kur [xxiv. 63], يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ, meaning يَخْرُجُونَ عن امره: he adds that, accord. to J, عن in this ex. should be considered redundant; but that عن and على are not used redundantly like ب. (TA.) ― -b3- بَهَتَ الفَحْلَ عَنِ النَّاقَةِ He removed the stallion from the she-camel in order that a stallion of more generous race might cover her. (TA.)

2 بَهَّتَ see 1.

باهتهُ
3 باهتهُ باهى باهت باهته باهتة باهتته بآهته آهة , inf. n. مُبَاهَتَةٌ: see 1. ― -b2- [Also He engaged with him in mutual calumny, slander, or false accusation: a meaning indicated, but not expressed, in the A.] You say, بَيْنَهُمَا مُبَاهَتَةٌ [Between them two is mutual calumniation, &c.]: and عَادَتُهُ أَنْ يُبَاحِثَ وَيُبَاهِتَ [His custom is to engage with another in mutual scrutiny of secrets, or faults, or the like, and in mutual calumniation, &c.]: and وَلَا تَمَاقَتُوا ↓ لَا تَبَاهَتُوا [Calumniate ye not one another, &c., nor hate ye one another on account of any foul, or evil, affair]. (A.) ― -b3- And He confounded, perplexed, or amazed, him (namely, his hearer,) by what he forged against him. (TA.)

6 تَبَاْهَتَ see 3.

بَهْتٌ
بَهْتٌ بهت بهتت : see بُهْتَانٌ. -A2- A certain well-known kind of stone. (K.)

بُهْتٌ
بُهْتٌ بهت بهتت : see بُهْتَانٌ, in two places. -A2- A certain sidereal computation, or calculation; being [that of] the direct course of stars in a day: [in Persian, a planet's motion in any given time: (Johnson's Pers. Arab. and Engl. Dict.:)] thought by Az to be not Arabic. (TA.)

بُهْتَانٌ
بُهْتَانٌ بهتان and ↓ بَهِيتَةٌ signify the same [when the former is used as a subst.; i. e. A calumny, slander, or false accusation]: (S, A, Msb: [see 1:]) or both signify, the former as explained by Aboo-Is-hلk, and the latter as explained in the K, a falsehood by reason of which one is confounded, or perplexed, and unable to see his right course; (TA; [in which it seems to be indicated that ↓ بُهْتٌ signifies the same;]) from البَهْتُ as meaning “ the being confounded ” &c.: (Aboo-Is-hلk, TA:) the former is a subst. signifying [also] a false accusation of adultery against a woman; and a forgery of a lie against her: (Msb:) and ↓ the latter, [and the former also, simply,] a lying, or lie, or falsehood; (K;) and so ↓ بُهْتٌ (K) and ↓ بَهْتٌ. (TA.) بُهْتَانًا وَاـِثْمًا مُبِينًا, in the Kur iv. 24, is said to mean Falsely accusing of adultery, and acting in a manifestly sinful or criminal manner: (Bd:) or it means acting wrongfully &c. (Bd, Jel.) You say, ↓ رَمَاهُ بِالبَهِيتَةِ [He accused him with, or of, calumny, &c.]. (A.) And ↓ يَا ِللْبَهِيتَةِ, with kesr to the [prep.] ل, [i. e., O, come to my aid, or succour, on account of the calumny! &c.; for it is] a phrase used in calling for aid, or succour. (S.) [And if you would express wonder, you say, ↓ يَا َللْبَهِيتَةِ, with fet-h to the prep. ل, i. e. O the calumny! &c.]

بَهُوتٌ
بَهُوتٌ بهوت هوتة [A great, or frequent, calumniator, slanderer, or false-accuser; as also ↓ بَهَّاتٌ, mentioned in the S only as an epithet applied to him who calumniates, slanders, or accusely falsely;] an intensive epithet from البَهْتُ; (IAth;) [i. e.] an intensive form of the act. part. n. from البُهْتَان [inf. n. of بَهَتَهُ]: (Mgh:) or i. q. ↓ مُبَاهِتٌ; (K;) i. e., one who confounds, or perplexes, or amazes, the hearer, by what he forges against him: (TA:) and one who falsely accuses a woman of adultery, and forges a lie against her: (Msb:) pl. بُهُتٌ (IAth, Mgh, Msb, K) and بُهْتٌ, and, accord. to the K, also بُهُوتٌ; but ISd and MF hold it to be pl. of بَاهِتٌ, not of بَهُوتٌ; the former observing, that a word of the measure فَاعِلٌ is one of those which have a pl. of the measure فُعُولٌ, but not so one of the measure فَعُولٌ; and that, as to the saying of A'Obeyd, that عُذُوبٌ is pl. of عَذُوبٌ, it is a mistake; for it is only pl. of عَاذِبٌ, and the pl. of عَذُوبٌ is عُذُبٌ. (TA. [But see art. عذب.])

بَهِيتٌ
بَهِيتٌ بهي بهيت , see مَبْهُوتٌ, in two places.

بَهِيتَةٌ
بَهِيتَةٌ بهي بهيته بهيتة : see بُهْتَانٌ, in five places.

بَهَّاتٌ
بَهَّاتٌ بهات : see بَهُوتٌ: -A2- and see مَبْهُوتٌ.

بَاهِتٌ
بَاهِتٌ باهى باهت باهتت : see مَبْهُوتٌ, in two places. -A2- Also act. part. n. [of بَهَتَهُ; signifying Causing to become confounded, &c.: and calumniating, &c.:] from البُهْتَانُ: (Mgh:) بُهُوتٌ, as mentioned above, is held by ISd and MF to be a pl. of this word; not of بَهُوتٌ, q. v. (TA.)

مَبْهُوتٌ
مَبْهُوتٌ مبهوت Confounded, perplexed, or amazed, and unable to see his right course: (S, K:) [other (similar) meanings may be seen from explanations of بُهِتَ:] accord. to Ks and the S and Sgh and the K, one should not say ↓ بَاهِتٌ nor ↓ بَهِيتٌ; but there is no reason in analogy why he who says بَهَتَ, like نَصَرَ and مَنَعَ, should not say thus: (TA:) Lb says, in the Expos. of the Fs, that they said ↓ بَاهِتٌ and ↓ بَهَّاتٌ [which latter is an intensive form] and ↓ بَهِيتٌ, which [last] may be considered as having the meaning of the measure مَفْعُولٌ, like مَبْهُوتٌ, or that of the measure فَاعِلٌ, like بَاهِتٌ; but the former is the more agreeable with analogy, and the more probable. (MF, TA) ― -b2- Also Calumniated, slandered, or falsely accused. (S.)

مُبَاهِتٌ
مُبَاهِتٌ مباهت : see بَهُوتٌ.

##### Türkçe

**بُهِتَ**
1 **بُهِتَ** بهت بهتت, (S, Msb, K, &c.,) burada ardından gelen mânâda fiilin en iffetli şekli, (S, TA,) ve en çok cari olan; ve Th ile IKt tarafından izin verilen tek şekil; (TA;) ve **بَهِتَ**, (S, L, Msb, K,) muzârîsi **بَهَتَ**; (Msb, K;) ve **بَهُتَ**, (S, L, Msb, K,) ki bunda damme’nin, قَضُوَ الرَّجُلُ’te olduğu gibi, delâlete şiddet kattığı söylenir, (TA,) muzârîsi **بَهُتَ**; (Msb, K;) ve **بَهَتَ**, muzârîsi **بَهُتَ** (K) ve **بَهَتَ**; (TA;) mastarı **بَهْتٌ**; (JK, K;) O şaşkına döndü, bocaladı yahut hayrete düştü ve doğru yolunu göremez oldu; (JK, S, Msb, K;) neyi tercih edeceğini neyi erteleyeceğini bilmez hâlde: (TA, madde **اشر**’de:) gördüğü bir şeye hayret bakışıyla baktı: (A, TA:) hayretle etkilenmiş oldu: (JK:) kesildi, ( **انْقَطَعَ**, K, TA,) ve şaşkın yahut bocalamış, doğru yolunu göremez hâlde suskun kaldı: (TA:) o (münazara yahut dava hususunda bir hasım) bir delil, bir iddia yahut bir savunma ile mağlup edildi. (L.) Bu şekillerin hepsi, Kur’ân’daki [ii. 260] sözün farklı kıraatlerinde vârid olmuştur: **فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ** ve **فَبَهِتَ** &c., (IJ, TA,) Wل'ee’de “İnkâr eden şaşkınlık yahut bocalama içinde kaldı; doğru yolunu göremedi; hayret içindeki biri gibi baktı” mânâsıyla açıklanmıştır: (Lb, TA:) fakat **فَبَهَتَ** okuyan kimseye göre, **الذى** kelimesi mansûb isim makamını tutabilir [aşağıda gelecek olandan anlaşılacağı üzere]. (IJ, TA.) -A2- **بَهَتَهُ**, muzârîsi **بَهَتَ**, (S, Msb,) mastarı **بَهْتٌ**, (S, K,) O, onu şaşkına çevirdi, bocalattı yahut hayrete düşürdü; doğru yolunu göremez hâle getirdi: (Zj, Msb: [Golius, İbn-Maaroof’a dayanarak bu mânâyı ↓ **بهّتهُ**’ye verir:]) yahut onu gafil avladı, ansızın yahut beklenmedik şekilde yahut birdenbire yakaladı. (S, K.) Zj, birinci mânâya örnek olarak Kur’ân’daki [xxi. 41] sözü zikreder: **تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ**, yani: Onlara ansızın yahut gafil avlayarak gelir ve onları şaşkına çevirir, &c.: (TA: Bd ve Jel de böyle açıklar:) yahut, onları mağlup eder: (Bd:) J ise bunu, önceki cümledeki iki mânânın ikincisine örnek olarak zikreder; fakat bunu yapması düşünmeyi gerektirir; zira verdiği mânâ **بغتة** kelimesinden alınmıştır; **البَهْتُ**’ten değil. (MF, TA.) [Fakat ayrıca denilmiştir ki] **مُبَاهَتَةٌ** [↓ **باهتهُ**’nun mastarı] [birini] gafil avlayarak, ansızın yahut beklenmedik şekilde yakalamak mânâsına gelir. (JK.) ― -b2- **بَهَتَهُ**, muzârîsi **بَهَتَ**, (S, A, K, &c.,) mastarı **بَهْتٌ** ve **بَهَتٌ** ve **بُهْتَانٌ**, (S, K,) yahut sonuncusu yalın bir isimdir, (Msb,) O, ona iftira etti; onu karaladı; onu yalan yere suçladı; onun yapmadığı bir şeyi onun aleyhine söyledi: (S, A, K:) [yahut bunu, isnadın yalan oluşu sebebiyle kişinin şaşkına dönmesine yahut bocalamasına yahut hayrete düşmesine ve doğru yolunu görememesine sebep olacak tarzda yaptı: (aşağıda **بُهْتَانٌ**’a bak:)] ona karşı yalan söyledi; ona karşı bir yalan yahut yalanlar uydurdu; ve **قَابَلَهُ بِالكَذِبِ** ile aynı mânâdadır [onu yüzüne karşı yalanla suçladı]; (TA;) **البَهْتُ**, **اِسْتِقْبَالُكَ أَخَاكَ بِمَا لَيْسَ فِيهِ** mânâsına gelir [kardeşini yahut arkadaşını, onda olmayan bir şeyle yüzüne karşı suçlaman]: (JK:) ve **بَهَتَهَا**, muzârîsi **بَهَتَ**, mastarı **بَهْتٌ**, onu zina ile yalan yere suçladı; ve ona karşı bir yalan uydurdu. (Msb.) [Ayrıca **اِغْتَابَهُ**’a da bak.] Ebû’n-Necm’in şu sözünde:
سُبِّى الحَمَاةَ وَابْهَتِى عَلَيْهَا
[Kaynanaya söv ve ona iftira et, yahut ona karşı yalanlar uydur], **على** [J’ye göre] zâiddir, yahut haşvdir; zira **بَعَتَ عَلَيْهِ** denmez, yalnız **بَهَتَهُ** denir. (S.) Bunun üzerine F, K’da, **فَابْهَتِى عليها**’nın [K’da böyle] bir hata olduğunu; J’nin yanıldığını; doğru kıraatin ن ile **فَانْهَتِى عليها** olduğunu söyler: fakat F’nin bu iddiası, kelimenin geçtiği beytin râvilerinin otoritesine dayanır. (MF.) IB der ki, burada **ابهتى** kelimesi **على** vasıtasıyla müteaddî kılınarak tercüme edilebilir; çünkü o, **اِفْتَرِى** ile eş anlamlıdır ve o da böyle müteaddî kılınır; bunun gibi başka örneklerde yapıldığı üzere; Kur’ân’dan [xxiv. 63] **يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ** örneğini verir; mânâsı **يَخْرُجُونَ عن امره**’dir: ekler ki, J’ye göre bu örnekte **عن** zâid sayılmalıdır; fakat **عن** ve **على**, **ب** gibi zâid kullanılmaz. (TA.) ― -b3- **بَهَتَ الفَحْلَ عَنِ النَّاقَةِ** O, daha asil soydan bir aygırın onu aşması için aygırı dişi deveden uzaklaştırdı. (TA.)

2 **بَهَّتَ**: 1’e bak.

**باهتهُ**
3 **باهتهُ** باهى باهت باهته باهتة باهتته بآهته آهة, mastarı **مُبَاهَتَةٌ**: 1’e bak. ― -b2- [Ayrıca: Onunla karşılıklı iftira, karalama yahut yalan suçlama işine girişti: A’da işaret edilen fakat ifade edilmeyen bir mânâ.] Şöyle dersin: **بَيْنَهُمَا مُبَاهَتَةٌ** [İkisi arasında karşılıklı iftira, &c., vardır]: ve **عَادَتُهُ أَنْ يُبَاحِثَ وَيُبَاهِتَ** [Âdeti, bir başkasıyla sırların yahut kusurların yahut benzerlerinin karşılıklı araştırmasına ve karşılıklı iftiraya, &c., girişmektir]: ve **وَلَا تَمَاقَتُوا ↓ لَا تَبَاهَتُوا** [Birbirinize iftira etmeyin, &c., ve herhangi bir çirkin yahut kötü iş sebebiyle birbirinizden nefret etmeyin]. (A.) ― -b3- Ve o, onun (yani dinleyenin) aleyhine uydurduğu şeyle onu şaşkına çevirdi, bocalattı yahut hayrete düşürdü. (TA.)

6 **تَبَاْهَتَ**: 3’e bak.

**بَهْتٌ**
**بَهْتٌ** بهت بهتت: **بُهْتَانٌ**’a bak. -A2- Taştan, bilinen belirli bir tür. (K.)

**بُهْتٌ**
**بُهْتٌ** بهت بهتت: iki yerde **بُهْتَانٌ**’a bak. -A2- Belirli bir yıldızî hesap yahut hesaplama; bir günde yıldızların doğrusal seyri [hesabı] olmak üzere: [Farsçada, bir gezegenin belirli bir zamanda hareketi: (Johnson’un Farsça-Arapça-İngilizce Sözlüğü:)] Az tarafından Arapça olmadığı sanılmıştır. (TA.)

**بُهْتَانٌ**
**بُهْتَانٌ** بهتان ve ↓ **بَهِيتَةٌ**, aynı mânâya gelir [birincisi isim olarak kullanıldığında; yani: bir iftira, karalama yahut yalan suçlama]: (S, A, Msb: [1’e bak:]) yahut ikisi de, birincisi Aboo-Is-hلk tarafından açıklandığı üzere ve ikincisi K’da açıklandığı üzere, sebebiyle kişinin şaşkına döndüğü yahut bocaladığı ve doğru yolunu göremez olduğu bir yalan mânâsına gelir; (TA; [burada ↓ **بُهْتٌ**’ün de aynı mânâya geldiğine işaret var gibidir;]) “şaşkına dönme” &c. mânâsındaki **البَهْتُ**’ten: (Aboo-Is-hلk, TA:) birincisi, [ayrıca] bir kadına zina isnadı şeklindeki yalan suçlama; ve ona karşı bir yalan uydurma mânâsına gelen bir isimdir: (Msb:) ve ↓ ikincisi, [ve birincisi de yalın olarak,] bir yalan söyleme yahut yalan yahut asılsızlık; (K;) ve böylece ↓ **بُهْتٌ** (K) ve ↓ **بَهْتٌ**. (TA.) Kur’ân iv. 24’teki **بُهْتَانًا وَاـِثْمًا مُبِينًا**’ın, zina ile yalan yere suçlamak ve açıkça günahkâr yahut suçlu bir tarzda davranmak mânâsına geldiği söylenir: (Bd:) yahut, haksızlıkla davranmak &c. mânâsınadır. (Bd, Jel.) Şöyle dersin: ↓ **رَمَاهُ بِالبَهِيتَةِ** [Onu iftira, &c. ile suçladı]. (A.) Ve ↓ **يَا ِللْبَهِيتَةِ**, [edat] **ل**’ye kesra ile, [yani: İftiradan dolayı imdadıma yetişin yahut yardım edin! &c.; çünkü bu] yardım yahut imdat istemede kullanılan bir ibaredir. (S.) [Ve hayret ifade etmek istersen, ↓ **يَا َللْبَهِيتَةِ**, edat **ل**’ye fetha ile, yani: Ey iftira! &c. dersin.]

**بَهُوتٌ**
**بَهُوتٌ** بهوت هوتة [çok büyük yahut çokça iftira eden, karalayan yahut yalan suçlayan; ve ayrıca ↓ **بَهَّاتٌ**, S’de yalnız iftira eden, karalayan yahut yalan yere suçlayan kimseye sıfat olarak zikredilmiştir;] **البَهْتُ**’ten mübalağa sıfatı; (IAth;) [yani] **بَهَتَهُ**’nun mastarı olan **البُهْتَان**’dan ism-i fâilin mübalağa kalıbı: (Mgh:) yahut ↓ **مُبَاهِتٌ** ile aynı mânâdadır; (K;) yani, onun aleyhine uydurduğu şeyle dinleyeni şaşkına çeviren, bocalatan yahut hayrete düşüren: (TA:) ve bir kadını zina ile yalan yere suçlayan ve ona karşı bir yalan uyduran: (Msb:) çoğulu **بُهُتٌ** (IAth, Mgh, Msb, K) ve **بُهْتٌ**; ve K’ya göre ayrıca **بُهُوتٌ**; fakat ISd ve MF bunun **بَاهِتٌ**’in çoğulu olduğunu, **بَهُوتٌ**’un çoğulu olmadığını kabul eder; birincisi, فَاعِلٌ veznindeki bir kelimenin فُعُولٌ vezninde çoğulu olanlardan olduğunu, fakat فَعُولٌ veznindekinin böyle olmadığını söyler; ve A'Obeyd’in **عُذُوبٌ**’un **عَذُوبٌ**’un çoğulu olduğu sözüne gelince, bunun bir hata olduğunu; zira onun yalnız **عَاذِبٌ**’in çoğulu olduğunu, **عَذُوبٌ**’un çoğulunun ise **عُذُبٌ** olduğunu söyler. (TA. [Fakat **عذب** maddesine bak.])

**بَهِيتٌ**
**بَهِيتٌ** بهي بهيت: iki yerde **مَبْهُوتٌ**’a bak.

**بَهِيتَةٌ**
**بَهِيتَةٌ** بهي بهيته بهيتة: beş yerde **بُهْتَانٌ**’a bak.

**بَهَّاتٌ**
**بَهَّاتٌ** بهات: **بَهُوتٌ**’a bak: -A2- ve **مَبْهُوتٌ**’a bak.

**بَاهِتٌ**
**بَاهِتٌ** باهى باهت باهتت: iki yerde **مَبْهُوتٌ**’a bak. -A2- Ayrıca **بَهَتَهُ**’nun ism-i fâili [şaşkına çeviren, &c.; ve iftira eden, &c. mânâsında]: **البُهْتَانُ**’dan: (Mgh:) yukarıda zikredildiği üzere **بُهُوتٌ**, ISd ve MF tarafından bu kelimenin çoğulu kabul edilir; **بَهُوتٌ**’un değil; ona bak. (TA.)

**مَبْهُوتٌ**
**مَبْهُوتٌ** مبهوت Şaşkına dönmüş, bocalamış yahut hayrete düşmüş ve doğru yolunu göremez: (S, K:) [**بُهِتَ**’ın açıklamalarından başka (benzer) mânâlar görülebilir:] Ks’ye ve S’ye ve Sgh’ye ve K’ya göre ↓ **بَاهِتٌ** yahut ↓ **بَهِيتٌ** denmemelidir; fakat **بَهَتَ**’ı **نَصَرَ** ve **مَنَعَ** gibi söyleyen kimsenin böyle dememesi için kıyasta bir sebep yoktur: (TA:) Lb, Fs’nin şerhinde, onların ↓ **بَاهِتٌ** ve ↓ **بَهَّاتٌ** [ki bu bir mübalağa kalıbıdır] ve ↓ **بَهِيتٌ** dediklerini söyler; bu [sonuncu] ya **مَبْهُوتٌ** gibi مَفْعُولٌ vezninin mânâsında sayılabilir, yahut **بَاهِتٌ** gibi فَاعِلٌ vezninin mânâsında; fakat birincisi kıyasa daha uygundur ve daha muhtemeldir. (MF, TA) ― -b2- Ayrıca: İftiraya uğramış, karalanmış yahut yalan yere suçlanmış. (S.)

**مُبَاهِتٌ**
**مُبَاهِتٌ** مباهت: **بَهُوتٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَهَتَ
بَهَتَ A ( n. ac. بَهْت 1 ),
a.  Surprised.

b.  ( n. ac. بَهْت 1 ,  بَهَت 4 ,  بُهْتَاْن 35 ), Slandered, reviled.

بَهِتَ
بَهِتَ A ( n. ac. بَهْت 1 ),
a.  Was amazed, bewildered. perplexed, confounded.

b.  Became pale, pallid: changed colour.

بَهُتَ
بَهُتَ U ( n. ac. بَهْت 1 ),
a.  Was bewildered, perplexed, confounded.

بَهَّتَ
بَهَّتَ II ,
a.  Perplexed, confounded.

بَاْهَتَ
بَاْهَتَ III ,
a.  Lied.

b.  Calumniated.

بَهْت
بَهْت 1 ,
a.  Magnetic stone.

b.  see 35 .

بُهْت
بُهْت 3 ,
a.  Falsehood.

بَاْهِت
بَاْهِت 21 ,
a.  Calumniator, slanderer.

b.  Blockhead.

c.  Faint, dim, pale ( colour ).

بَهُوْت
بَهُوْت 26 ,
a.  see 28 .

بَهَّاْت
بَهَّاْت 28 ,
a.  Slanderer, reviler.

بُهْتَاْن
بُهْتَاْن 35 ,
a.  Calumny, slander.

##### Türkçe

بَهَتَ
بَهَتَ A ( n. ac. **بَهْت** 1 ),
a. Şaşırttı.

b. ( n. ac. **بَهْت** 1 , **بَهَت** 4 , **بُهْتَاْن** 35 ), İftira etti, sövdü.

بَهِتَ
بَهِتَ A ( n. ac. **بَهْت** 1 ),
a. Hayrete düştü, şaşkına döndü, bocaladı, afalladı.

b. Soldu, solgunlaştı: rengi değişti.

بَهُتَ
بَهُتَ U ( n. ac. **بَهْت** 1 ),
a. Şaşkına döndü, bocaladı, afalladı.

بَهَّتَ
بَهَّتَ II ,
a. Şaşırttı, afallattı.

بَاْهَتَ
بَاْهَتَ III ,
a. Yalan söyledi.

b. İftira etti.

بَهْت
**بَهْت** 1 ,
a. Mıknatıs taşı.

b. 35’e bak.

بُهْت
**بُهْت** 3 ,
a. Yalan.

بَاْهِت
**بَاْهِت** 21 ,
a. İftiracı, karalayıcı.

b. Ahmak.

c. Soluk, donuk, solgun (renk).

بَهُوْت
**بَهُوْت** 26 ,
a. 28’e bak.

بَهَّاْت
**بَهَّاْت** 28 ,
a. İftiracı, sövücü.

بُهْتَاْن
**بُهْتَاْن** 35 ,
a. İftira, karalama.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بهت
3.BAB
بَهَتَ - يَبْهَتُ - بُهْتَان
بَهَتَ - يَبْهَتُ + كائن + أمراً أو شيئاً أو جرماً: يرتكبه بافتراء وإنكار: يرتكب جرماً كبيراً كشهادة زور أو رمي آخر كذباً بجرم أو نقيصة، أو أخذه مالاً بالقوة وبغير وجه حق،  وهو منكر فعلته وجرمه
بُهْتان: على وزن " فـُعـْلان": اسم فعل مبالغة من " بَهَتَ - يَبْهُتُ ": الجرم الكبير كالافتراء وقول الزور وأخذ المال بغير حق
أتى - يأتي + كائن + ببهتان: يأتي بجرم وخطيئة وينكر نسبتها إليه
﴿ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن﴾
احتمل - يحتمل + كائن +بهتاناُ: استحق حكماً بأنه مجرم ومذنب، رغم عدم الاعتراف
﴿ومن يكسب خطيئة أو إثما ثم يرم به بريئا فقد احتمل بهتانا وإثما مبينا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكذب والافتراء وعدم الصدق"، وهي:
أَفَكَ - يَأْفِكُ، وَصَفَ - يَصِفُ، زَعَمَ - يَزْعُمُ، عَجِبَ - يَعْجَبُ، كَذَبَ - يَكْذِبُ، بَهَتَ - يَبْهَتُ
يفرق لفظاً:
بَهِتَ - يَبْهَتُ + كائن + من شيء أو أمر: يُفْحَم ويُصاب بالوجوم والحيرة والدهشة والسكوت لانقطاع حجته
بَهَتَ - يَبْهُتُ + كائن + أمراً أو شيئاً أو جرماً: يرتكبه بافتراء وإنكار: يرتكب جرماً كبيراً كشهادة زور أو رمي آخر كذباً بجرم أو نقيصة، أو أخذه مالاً بالقوة وبغير وجه حق،  وهو منكر فعلته وجرمه
بهتان
	﴿ومن يكسب خطيئة أو إثما ثم يرم به بريئا فقد احتمل بهتانا وإثما مبينا(112)﴾ النساء ﴿والذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات بغير ما اكتسبوا فقد احتملوا بهتانا وإثما مبينا(58)﴾ الأحزاب
	﴿وإن أردتم استبدال زوج مكان زوج وآتيتم إحداهن قنطارا فلا تأخذوا منه شيئا أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا(20)﴾ النساء
	﴿ياأيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا ولا يسرقن ولا يزنين ولا يقتلن أولادهن ولا يأتين ببهتانيفترينه بين أيديهن وأرجلهن ولا يعصينك في معروف فبايعهن واستغفر لهن الله إن الله غفور رحيم(12)﴾ الممتحنة
	﴿وبكفرهم وقولهم على مريم بهتانا عظيما(156)﴾ النساء ﴿ولولا إذ سمعتموه قلتم ما يكون لنا أن نتكلم بهذا سبحانك هذا بهتان عظيم(16)﴾ النور
مختار الصحاح
● [بهت] ب ه ت: بَهَتَهُ أخذه بغتة وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿بل تأتيهم بغتة فتبهتهم﴾ وبهته أيضا قال عليه ما لم يفعله فهو مَبْهوتٌ وبابه قطع و بَهَتاً أيضا بفتح الهاء و بُهْتاناً فهو بَهَّاتٌ بالتشديد والآخر مَبْهوتٌ و بَهِتَ بوزن علم أي دهش وتحير و بَهُتَ بوزن ظرف مثله وأفصح منهما بُهِتَ كما قال الله تعالى ﴿فَبُهِت الذي كفر﴾ لأنه يقال رجل مَبْهوتٌ ولا يقال باهت ولا بَهِيتٌ
الراغب
بهت
قال الله عز وجل: }فبهت الذي كفر﴿[البقرة/258]، أي: دهش وتحير، وقد بهته. قال عز وجل:﴾هذا بهتان عظيم﴿[النور/16] أي: كذب يبهت سامعه لفظاعته. قال تعالى:﴾ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن{ [الممتحنة/12]، كناية عن الزنا (وهذا بعيد لأن الزنا ذكر في أول الآية، وقال ابن عباس: كانت الحرة يولد لها الجارية فتجعل مكانها غلاما. راجع: الدر المنثور 8/141)، وقيل: بل ذلك لكل فعل مستبشع يتعاطينه باليد والرجل من تناول ما لا يجوز والمشي إلى ما يقبح، ويقال: جاء بالبهيتة، أي: بالكذب.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ : : يَنْظُرُ نَظَر  المُتَعَجِّب؛ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة. التَّحَيُّر، قابلته بالكذب. اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء، افتراءٌ. قال عليه ما لم يفعله
1.     بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو  بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله،
2.     والبُهْتانُ: افتراءٌ.
3.     وباهَتَه: اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء،
4.     وبَهَتُّ الرجلَ أَبْهَتُهُ بَهْتاً إِذا قابلته بالكذب.
5.     البُهْتانُ الباطلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه،
6.     البَهْتِ التَّحَيُّر،
7.     بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة.
8.     وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه  بَغْتَةً.
9.     رأَى شيئاً فبُهِتَ: يَنْظُرُ نَظَر  المُتَعَجِّب؛
10.                         ولا يأْتينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرينه؛ أَي لا يأْتين بولد عن  معارضة من غير أَزواجهنّ،
11.                        والبُهْتُ والبَهِيتَةُ: الكَذِبُ.
12.                        والبَهْتُ: الانقطاعُ والحَيْرَة.
13.                        وبَهَتَ الفَحْلَ عن الناقة: نَحّاه ليَحْمِلَ عليها فَحْلٌ أَكرمُ منه.
14.                        يا لِلْبَهِيتَةِ ، وهو استغاثة.
15.                        والبَهْتُ: حِسابٌ  من حِسابِ النجوم، وهو مَسيرها المُسْتوي في يوم؛
16.                        والبَهْتُ: حَجَرٌ معروف.
لسان العرب
● -   بهت: بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو  بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهُوتٌ. وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه  بَغْتَةً. وفي التنزيل العزيز: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ وأَما قول  أَبي النجم:  سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها  (* قوله «وابهتي عليها» قال الصاغاني  في التكملة: هو تصحيف وتحريف، والرواية وانهتي عليها، بالنون من النهيت  وهو الصوت اهـ.»  فإِنَّ على مقحمة، لا يقال بَهَتَ عليه، وإِنما الكلامُ بَهَتَه؛  والبَهِيتَةُ البُهْتانُ. قال ابن بري: زعم الجوهري أَنَّ على في البيت مقحمة  أَي زائدة؛ قال: إِنما عَدَّى ابْهَتي بعلى، لأَنه بمعنى افتَرِي عليها.  والبُهْتانُ: افتراءٌ. وفي التنزيل العزيز: ولا يَأْتِينَ ببُهْتانٍ  يَفْتَرِينَه؛ قال: ومثله مما عُدِّيَ بحرف الجَرِّ، حملاً على معنى فِعْل  يُقاربه بالمعنى، قوله عز وجلّ: فلْيَحْذَرِ الذين يُخالِفُون عن أَمره؛  تقديره: يَخْرُجون عن أَمره، لأَنَّ المُخالفة خروجٌ عن الطاعة. قال: ويجب  على قول الجوهري أَنْ تجعل عن في الآية زائدةً، كما جعل على في البيت  زائدة، وعن وعلى ليستا مما يزاد كالباء.  وباهَتَه: اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء، لا يعلمه  فَيَبْهَتُ منه، والاسم البُهْتانُ.  وبَهَتُّ الرجلَ أَبْهَتُهُ بَهْتاً إِذا قابلته بالكذب. وقوله عز وجلّ:  أَتأْخُذُونه بُهْتاناً وإِثماً مُبِيناً؛ أَي مُباهِتين آثِمِين. قال  أَبو إِسحق: البُهْتانُ الباطلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه، وهو من  البَهْتِ التَّحَيُّر، والأَلف والنون زائدتان، وبُهْتاناً موضعُ المصدر،  وهو حال؛ المعنى: أَتأْخذونه مُباهِتين وآثِمِين؟  وبَهَتَ فلانٌ فلاناً إِذا كَذَب عليه، وبَهِتَ وبُهِتَ إِذا تَحَيَّر.  وقولُه عز وجل: ولا يأْتينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرينه؛ أَي لا يأْتين بولد عن  معارضة من غير أَزواجهنّ، فيَنْسُبْنه إِلى الزوج، فإِن ذلك بُهْتانٌ  وفِرْيةٌ؛ ويقال: كانت المرأَةُ تَلْتَقِطُه فتَتَبَنَّاه. وقال الزجاج في  قوله: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ قال: تُحَيِّرُهم حين تَفْجأُهم  بَغْتةً.  والبَهُوتُ: المُباهِتُ، والجمع بُهُتٌ وبُهوتٌ؛ قال ابن سيده: وعندي  أَن بُهُوتاً جمع باهِت، لا جمع بَهُوت، لأَن فاعِلاً مما يجمع على فُعُول،  وليس فُعُولٌ مما يُجْمَع عليه. قال: فأَما ما حكاه أَبو عبيد، مِن أَن  عُذُوباً جمع عَذُوبٍ فغَلَطٌ، إِنما هو جمع عاذِبٍ، فأَما عَذوبٌ، فجمع  عُذُبٌ.  والبُهْتُ والبَهِيتَةُ: الكَذِبُ. وفي حديث الغِيبةِ: وإِن لم يكن فيه  ما نقول، فقد بَهَتَّه أَي كذَبْتَ وافْتَرَيْتَ عليه. وفي حديث ابن  سَلام في ذكر اليهود: أَنهم قومٌ بُهْتٌ؛ قال ابن الأَثير: هو جمع بَهُوتٍ،  مِن بناء المبالغة في البَهْتِ، مثل صَبُورٍ وصُبُرٍ، ثم يسكن تخفيفاً.  والبَهْتُ: الانقطاعُ والحَيْرَة. رأَى شيئاً فبُهِتَ: يَنْظُرُ نَظَر  المُتَعَجِّب؛ وأَنشد:  أَأَنْ رأَيْتَ هامَتِي كالطَّسْتِ،  ظَلِلْتَ تَرْمِيني بقَوْلٍ بُهْتِ؟  وقد بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة. وفي  التنزيل العزيز: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ تأْويلُه: انْقَطَع وسكتَ متحيراً  عنها. ابن جني: قرأَه ابن السَّمَيْفَع: فبَهَتَ الذي كفر؛ أَراد فبَهَتَ  إِبراهيمُ الكافرَ، فالذي على هذا في موضع نصب. قال: وقرأَه ابن حَيْوَةَ  فبَهُتَ، بضم الهاء، لغة في بَهِتَ. قال: وقد يجوز أَن يكون بَهَتَ،  بالفتح، لغةً في بَهِتَ. قال: وحكى أَبو الحسن الأَخفشُ قراءة فبَهِتَ،  كَخَرِقَ، ودَهِشَ؛ قال: وبَهُتَ، بالضم، أَكثر من بَهِتَ، بالكسر، يعني أَن  الضمة تكون للمبالغة، كقولهم لَقَضُوَ الرجلُ. الجوهري: بَهِتَ الرجلُ،  بالكسر، وعَرِسَ وبَطِرَ إِذا دَهِشَ وَتحَيَّر. وبَهُتَ، بالضم، مثله،  وأَفصحُ منهما بُهِتَ، كما قال عز وجل: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ لأَِنه يقال رجل  مَبْهُوتٌ، ولا يقال باهِتٌ، ولا بَهِيتٌ.  وبَهَتَ الفَحْلَ عن الناقة: نَحّاه ليَحْمِلَ عليها فَحْلٌ أَكرمُ منه.  ويقال: يا لِلْبَهِيتَةِ، بكسر اللام، وهو استغاثة. والبَهْتُ: حِسابٌ  من حِسابِ النجوم، وهو مَسيرها المُسْتوي في يوم؛ قال الأَزهري: ما أُراه  عَرَبياً، ولا أَحْفَظُه لغيره. والبَهْتُ: حَجَرٌ معروف.
مقاييس اللغة:
بهت الباء والهاء والتاء أصلٌ واحدٌ، وهو كالدَّهَش والحَيْرة: يقال بُهِتَ الرجل يُبْهَتُ بَهْتاً، وَالبَهْتَةُ الحَيرة. فأمَّا البُهْتَان فالكذب، يقول العرب: يا لَلبَهيتة، أي يا لَلكذِب.
القاموس المحيط:
بَهَتَهُ، كمَنَعَهُ، بَهْتاً وبَهَتاً وبُهْتاناً قال عليه ما لَمْ يَفعلْ. والبَهِيتَةُ الباطِلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه، والكَذِبُ، كالبُهْتِ؛ بالضم. والبَهْتُ حَجَرٌ م، والأَخْذُ بَغْتَةً، والانقِطاعُ، والخَيْرَةُ، فِعْلُهُما كعَلِمَ. ونَصَرَ وكرُمَ وزُهِيَ، وهو مَبْهوتٌ، لا باهِتٌ ولا بَهِيتٌ. والبَهوتُ المُباهِتُ،
ج: بُهُتٌ وبُهوتٌ. وابنُ بَهْتَةَ، وقد يُحَرَّكُ عُمَرُ بنُ حُمَيْدٍ، مُحَدِّثٌ. وقولُ الجوهريِّ: فابْهَتِي عليها، أي: فابْهَتيها، لأنَّه لا يقالُ: بَهَتَ عليه: تَصْحيفٌ، والصَّوابُ فانْهَتِي عليها، بالنُّونِ لا غيرُ.
تاج العروس:
ب ه ت
بَهَتَه كمَنَعهُ يَبْهَتُه بَهْتاً بفتح فسكون وَبَهَتاً محرَّكةً وبُهْتاناً بالضمّ أَي : قالَ عَلَيْهِ مالَمْ يفْعَلْ . والبَهِيتَةُ : البُهْتانُ وقال أَبو إِسحاقَ : البُهْتانُ : الباطِلُ اّلذي يُتَحيَّرُ من بُطْلانِهِ وهو من البَهْتِ بمعنى التَّحَيُّر والأَلِفُ والنُّونُ زائدتانِ وبه فُسِّر قولُه عزَّ وجلَّ : " أَتَأَخُذُونَهُ بُهْتاناً وإِثْماً مُبِيناً " أَي : مُبَاهِتينَ آثِمِين . البُهْتُ والبَهِيتَةُ : الكَذِبُ . بهت فُلانٌ فلاناً : إِذا كذَبَ عَلَيْه وفي حديث الغِيبَةِ : " وإِنْ لم يَكُنْ فيه ما تَقُولُ فقد بَهَتَّه " أَي كذَبتَ وافتريْتَ عليه . وبهَتُّ الرَّجُلَ بَهْتاً : إِذا قابَلتَه بالكَذِب كالبُهْتِ بالضَّمِّ فالسّكون فيهما . والبَهْتُ بالفتح : حَجَرٌ م أَي : معروف . البَهْتُ : الأَخْذُ بَغْتَةً وفَجْأَةً وفي التَّنْزِيلِ العزيزِ : " بلْ تَأَتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهم " هكذا استدَلَّ له الجَوْهَرِيُّ قال شيخُنا : والاستدلالُ فيه نَظَرٌ ؛ لأَنَّ المفَاجَأَةَ في الآية مأْخوذة من لفظ بغْتَةً لا من البَهْت كما هو ظاهر . قلتُ : وقال الزّجّاج : فتَبْهَتُهم أَي تُحَيِّرهم حينَ تُفاجِئُهم بَغْتَةً . البَهْتُ : الانْقِطَاعُ والحَيْرَةُ . وقد بَهُتَ وبَهِتَ : إِذا تَحَيَّر . رَأَى شيئاً فَبُهِتَ : يَنْظُرُ نَظَرَ المُتعَجِّبِ فِعْلُهُما كَعَلِمَ ونَصَرَ وكَرُمَ أَي مُثَلَّثاً وبها قُرِئَ في الآ ية كما حكاه ابنُ جِنِّي في المحْتَسب . بُهِتَ مثلُ زُهِيَ أَفصحها وهو اّلذي في الفَصِيح وغيره وصرَّح به ابنُ القَطّاعِ والجوهريُّ وغيرهما بل اقتصر عليه ابنُ قُتَيْبَةَ في أَدب الكاتب ومنع غيْرَه تَقْلِيداً لِثَعْلب . وفي التَّكْمِلة : وقرأَ الخليلُ : " فباهَتَ الَّذِي كَفَر " وقرأَ غيرُه : فبَهُتَ بتَثْلِيث الهاءِ وفي اللِّسان : بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخُصْمُ : استولتْ عليه الحُجَّةُ وفي التنزيل العزيز " فَبُهِتَ الَّذِي كَفَر " تأْويلُه : انقطَع وسكَتَ متحيِّراً عنها . قال ابنُ جِنّي : قِرَاءَةُ ابن السَّمَيْفَعِ فبَهَتَ الَّذِي كفر أَرادَ : فبَهَت إِبراهيمُ الكافرَ فالَّذِي على هذا في موضع نصْبٍ . قال : وقِرَاءَةُ ابنِ حَيْوَةَ : فبَهُت بضمّ الهاءِ لغة في بَهِت . قال : وقد يجوز أَن يكون بَهَت بالفتح لغةً في : بَهِت قال : وحكى أَبو الحسن الأَخفشُ قراءَة : فبَهِت كخَرِقَ دَهِشَ قال : وبَهُت بالضّمّ أَكثرُ من بَهِت بالكسر يعني : أَنّ الضَّمَّةَ تكونُ للمبالغة كقولهِم : قَضُوَ الرَّجُلُ . قلت : فظهر بما ذُكِرَ أَنّ الفتحَ فيه ليس ممّا تفرَّدَ به المَجْدُ بل قرأَ به ابنُ السَّمَيْفَعِ ونقله التَّيّانِيّ في مختصرِ الجَمْهرة وغيره وقال أَبو جعفر اللَّبْلِيُّ نقلاً عن الواعي : فَبَهَتَ الذي كَفَرَ أَي : بَقِيَ متحيرا ينظرُ نَظرَ المُتعجِّبِ . وفي الصحاح : وهو مبْهُوتٌ ولا يُقَال : باهِتٌ ولا بَهِيتٌ . وهكذا قاله الصّاغانيّ وأَصله للكسائيّ وهو مبنيٌّ على الاقتصار في الفعل على : بُهِتَ كعُنِيَ ؛ وأَمّا من قال : بهَت كنصَرَ ومنَعَ فلا مانعَ له في القياس وقد نقلَه اللَّبْلِيُّ في شرح الفصيح . قالوا : باهِتٌ وبَهّاتٌ وبَهِيتٌ يَصلحُ لكونه بمعنَى المفعولِ كمَبهوت وبمعنى الفاعلِ كباهتٍ والأَوّل أَقْيَسُ وأَظْهرُ قاله شيخنا . والبَهُوتُ كصَبُورٍ : المُبَاهِتُ وقد باهَتَه . وبينَهُمَا مُبَاهَتةٌ وعادَتُه أَن يُبَاحِثَ ويُبَاهِتَ . ولا تَبَاهَتَوا ولا تماقَتوا كما في الأَساس . والمُراد بالمُبَاهِت اّلذي يَبْهَتُ السّامعَ بما يَفترِيه عليه . و ج بُهُتٌ بضَمَّتَيْنِ وبالضَّمّ ؛ وفي حديثِ ابنِ سَلامٍ في ذكر اليهود : " إِنهُم قَوْمٌ بُهْتٌ " ؛ قال ابنُ الأَثيرِ : هو جمعُ بَهُوت من بناءِ المُبَالغة في البَهْت مثلُ صَبُورٍ وصُبُر ثم يُسَكَّنُ تخفيفاً وبُهُوتٌ بالضَّمِّ قال شيخُنا : لا يُدْرَى هو جمعٌ لماذا ؟ أَو اسم جمع ولا يصلُحُ فيما ذكر أَن يكونَ جمعاً إِلاّ لباهِت كقاعِدٍ وقُعُود وهو قد نفاه عن الكلامِ فَلْيُتَأَمل . قلت : قال ابنُ سيدَهْ : وعندي أَنَّ بُهوتاً جمعُ باهتِ لا جمعُ بَهُوت لأَنّ فاعلاً يُجْمَعُ على فُعُولٍ وليس فَعُولٌ ممّا يُجْمَعُ على فُعُولٍ . قال :
فأَمّا ما حكاه أَبو عُبَيْدٍ من أَنَّ عُذُوباً جمعُ عَذُوبٍ فَغَلَطٌ إِنّمَا هو جمع عاذِبٍ . فأَمّا عَذُوبٌ فجمعهُ عُذُبٌ . وابْنُ بَهْتَةَ . بتسكين الهَاء . وقَدْ يُحَرِّكُ : أَبو حَفْصٍ عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ بَهْتَةَ مُحَدِّث عن أَبي مسلمٍ الكَجِّيّ وابنه أَبو الحسن محمّد بن عُمَرَ عن المَحَامِليّ هكذا قيَّدَهُ الأَمير بَهْتَة بالفتح ومثلُه للصّاغانيّ هو في تاريخ الخَطيب بالتَّحْريك مُجَوَّدُ الضَّبْط . وقَوْلُ الجَوْهَرِيُّ : فابْهَتِي عليها أَي : فابْهَتِيها لأَنَّهُ لا يُقال : بَهَتَ عَلَيْه عَلى ما تقدَّم تَصْحِيفٌ وتحريف والصَّوابُ : فانْهَتِي عَلَيْهَا بالنُّونِ لا غَيْرُ . ولنذكر أَوَّلاً نصَّ عبارةِ الجَوْهَرِيِّ ثم نتكلّم عليه . قال : وأَمّا قول أَبي النَّجْم : فأَمّا ما حكاه أَبو عُبَيْدٍ من أَنَّ عُذُوباً جمعُ عَذُوبٍ فَغَلَطٌ إِنّمَا هو جمع عاذِبٍ . فأَمّا عَذُوبٌ فجمعهُ عُذُبٌ . وابْنُ بَهْتَةَ . بتسكين الهَاء . وقَدْ يُحَرِّكُ : أَبو حَفْصٍ عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ بَهْتَةَ مُحَدِّث عن أَبي مسلمٍ الكَجِّيّ وابنه أَبو الحسن محمّد بن عُمَرَ عن المَحَامِليّ هكذا قيَّدَهُ الأَمير بَهْتَة بالفتح ومثلُه للصّاغانيّ هو في تاريخ الخَطيب بالتَّحْريك مُجَوَّدُ الضَّبْط . وقَوْلُ الجَوْهَرِيُّ : فابْهَتِي عليها أَي : فابْهَتِيها لأَنَّهُ لا يُقال : بَهَتَ عَلَيْه عَلى ما تقدَّم تَصْحِيفٌ وتحريف والصَّوابُ : فانْهَتِي عَلَيْهَا بالنُّونِ لا غَيْرُ . ولنذكر أَوَّلاً نصَّ عبارةِ الجَوْهَرِيِّ ثم نتكلّم عليه . قال : وأَمّا قول أَبي النَّجْم :
" سُبِّي الحمَاةَ وابْهَتِي عَلَيْهَا فإِنَّ على مُقْحَمَةٌ لا يُقال : بَهَتَ عليه وإِنّما الكلامُ بَهَتَهُ انتهى . فبَيَّنَ أَنَّه قولُ أَبي النَّجْمِ وأَنه " وابْهَتِي " بالواو دونَ الفاءِ . قال شيخنا : قد سبقه إِليه ابنُ بَرّيّ والصّاغانيُّ وغيرُهما . ورواه المصنِّف على ما أَثبت في صِحاحه . فإِن كانت روايةً ثابتةً فلا يُلْتَفَتُ لِدَعوَى التَّصحيف ؛ لأَنّها في مثله غير مسموعة والحذف والإِيصال بابٌ واسع لمُطْلَق النحَاة وأَهل اللسان فضلاً عن العرب الّذين هم أَئمّة الشّأْن . وإِنْ لم تَثْبُت الرِّواية كما قال وصَحَّت الرّواية معهم ثبتَ التَّصحيفُ حينئذٍ بالنَّقْل لا لأَنّه لا يُقالُ كما قال وليس عندي جَزْمٌ في الرِّواية حتى أُفصِّلَ قوليهما وأَنظُرُ مالهما وما عليهما ؛ وإِنما ادِّعَاءُ التَّحْرِيفِ بمُجَرَّد أَنّه لا يَتعدَّى بَهَتَ بعلىَ دَعوَى خاليةٌ عن الحُجَّة انتهى . قلت : وأَمّا نصُّ ابنِ بَرِّيّ في حواشيه على ما نقلَه عنه ابن منظور وغيره : زعم الجوهَرِيّ أَنّ " على " في البيت مُقْحَمَةٌ أَي زائدة ؛ قال : إِنّما عَدَّى ابْهَتِي بعَلَى لأَنّه بمعنى : افْتَرِي عليها والبُهْتانُ افتراءٌ وقال : ومثلُه ممّا عُدِّيَ بحرف الجَرّ حَمْلاً على مَعنَى فِعْلٍ يُقارِبُه بالمعنى قولُه عزّ وجلّ : " فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُون عَنْ أَمْرِهِ " تقديرُه : يَخْرجونَ عن أَمْرِهِ ؛ لأَن المخَالفةَ خُروجٌ عن الطّاعة . قال : ويجب على قول الجوهريّ أَنْ تُجْعَلَ " عَنْ " في الآية زائدة . وعن وعلى : ليستا ممّا يزادُ كالباءِ انتهى . وهو قولُ أَبي النَّجْمِ يُخَاطب امرأَتَهُ وبعدَه :
" فإِنْ أَبتْ فازْدَلِفي إِلَيْهَا
" وأَعْلِقِي يديْكِ في صُدْغَيْهَا
" ثمّ اقْرَعِي بالوَدِّ مِرْفَقَيْهَا
" ورُكْبَتَيْهَا واقْرَعِي كُعْبَيْهَا
" وظاهِرِي النَّذْرَ به عَلَيْهَا
" لا تُخْبري الدهْرَ به إِبْنَيْهَا
هكذا أَنشده الأَصمعيّ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : بَهَتَ الفَحْلَ عن النّاقَة : نَحَّاه لِيَحْمِلَ عليهَا فَحْلٌ أَكرمُ منه . ويُقالُ : يا لِلْبَهِيتَةِ بكسرِ اللاَّم وهو استغاثة . والبَهْتُ : حِسابٌ من حسابِ النُّجوم وهو مسيرها المُسْتوي في يوم . قال الأَزهريُّ : ما أُراه عربياً ولا أَحفظُه لغيره . وبُهوت بالضم : قَريةٌ بمِصْرَ من قُرَى الغربيّة نُسِبَ إِليها جماعةٌ من الفُقهاء والمحدِّثين منهم الشيخ زين الدين عبد الرحمن بن القاضي جمال الدين يوسف بنِ الشيخ نورِ الدين علي البُهوتيّ الحنبليّ العلاّمة خاتِمةُ المُعمَّرِين عاش نحواً من مائَةٍ وثلاثين سنةً أَخذ عن أَبيه وعن جَدّه وعن الشيخ شِهاب الدِّين البُهوتيّ الحَنبلِيّ وعن الشّيخ تَقيِّ الدِّين الفَتُّوحِيّ صالح منتهى الإِرادات وأَبي الفتح الدَّمِيريّ المالكيّ شارح المختصر ؛ والخطيب الشِّرْبِينِيّ والنّجْم الغَيْطِيّ والشَّمْس العَلْقمِيّ وعنه الشِّهابُ المقَّرِيّ ومنصور بن يُونُسَ بنِ صلاحٍ البُهوتيّ الحَنْبَلِيّ وعبد الباقي بن عبد الباقي البَعْلِيّ وغيرهم

4.BAB
بَهِتَ - يَبْهَتُ ، بُهِتَ - يُبْهَتُ
بَهِتَ - يَبْهَتُ + كائن + من شيء أو أمر: يُفْحَم ويُصاب بالوجوم والحيرة والدهشة والسكوت لانقطاع حجته: تبدو عليه علامات الحيرة والصغار واليأٍس لتبين سوء تقديره وحكمه الخاطئ
بُهِتَ - يُبْهَتُ : مبني للمجهول من " بَهَتَ - يَبْهَتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار" وهي:
خَزِيَ - يَخْزى، ذَلَّ - يَذِلَّ، خَسَأَ - يَخْسَأُ ، أثِمَ - يَأثَمُ، بَهِتَ - يَبْهَتُ، ثَرَبَ - يَثْرِبُ
يفرق لفظاً:
بَهِتَ - يَبْهَتُ + كائن + من شيء أو أمر: يُفْحَم ويُصاب بالوجوم والحيرة والدهشة والسكوت لانقطاع حجته
بَهَتَ - يَبْهُتُ + كائن + أمراً أو شيئاً أو جرماً: يرتكبه بافتراء وإنكار: يرتكب جرماً كبيراً كشهادة زور أو رمي آخر كذباً بجرم أو نقيصة، أو أخذه مالاً بالقوة وبغير وجه حق،  وهو منكر فعلته وجرمه

بَهَتَ - يَبْهَتُ، بُهِت - يُبهَتُ
﴿ألم تر إلى الذي حاج إبراهيم في ربه أن آتاه الله الملك إذ قال إبراهيم ربي الذي يحيي ويميت قال أنا أحيي وأميت قال إبراهيم فإن الله يأتي بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ والله لا يهدي القوم الظالمين(258)﴾ البقرة ﴿بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فلا يستطيعون ردها ولا هم ينظرون(40)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [بهت] ب ه ت: بَهَتَهُ أخذه بغتة وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿بل تأتيهم بغتة فتبهتهم﴾ وبهته أيضا قال عليه ما لم يفعله فهو مَبْهوتٌ وبابه قطع و بَهَتاً أيضا بفتح الهاء و بُهْتاناً فهو بَهَّاتٌ بالتشديد والآخر مَبْهوتٌ و بَهِتَ بوزن علم أي دهش وتحير و بَهُتَ بوزن ظرف مثله وأفصح منهما بُهِتَ كما قال الله تعالى ﴿فَبُهِت الذي كفر﴾ لأنه يقال رجل مَبْهوتٌ ولا يقال باهت ولا بَهِيتٌ
الراغب
بهت
قال الله عز وجل: }فبهت الذي كفر﴿[البقرة/258]، أي: دهش وتحير، وقد بهته. قال عز وجل:﴾هذا بهتان عظيم﴿[النور/16] أي: كذب يبهت سامعه لفظاعته. قال تعالى:﴾ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن{ [الممتحنة/12]، كناية عن الزنا (وهذا بعيد لأن الزنا ذكر في أول الآية، وقال ابن عباس: كانت الحرة يولد لها الجارية فتجعل مكانها غلاما. راجع: الدر المنثور 8/141)، وقيل: بل ذلك لكل فعل مستبشع يتعاطينه باليد والرجل من تناول ما لا يجوز والمشي إلى ما يقبح، ويقال: جاء بالبهيتة، أي: بالكذب.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ : : يَنْظُرُ نَظَر  المُتَعَجِّب؛ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة. التَّحَيُّر، قابلته بالكذب. اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء، افتراءٌ. قال عليه ما لم يفعله
1.     البَهْتِ التَّحَيُّر،
2.     بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة.
3.     وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه  بَغْتَةً.
4.     رأَى شيئاً فبُهِتَ: يَنْظُرُ نَظَر  المُتَعَجِّب؛
5.     بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو  بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله،
6.     والبُهْتانُ: افتراءٌ.
7.     وباهَتَه: اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء،
8.     وبَهَتُّ الرجلَ أَبْهَتُهُ بَهْتاً إِذا قابلته بالكذب.
9.     البُهْتانُ الباطلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه،
10.                        ولا يأْتينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرينه؛ أَي لا يأْتين بولد عن  معارضة من غير أَزواجهنّ،
11.                        والبُهْتُ والبَهِيتَةُ: الكَذِبُ.
12.                        والبَهْتُ: الانقطاعُ والحَيْرَة.
13.                        وبَهَتَ الفَحْلَ عن الناقة: نَحّاه ليَحْمِلَ عليها فَحْلٌ أَكرمُ منه.
14.                        يا لِلْبَهِيتَةِ ، وهو استغاثة.
15.                        والبَهْتُ: حِسابٌ  من حِسابِ النجوم، وهو مَسيرها المُسْتوي في يوم؛
16.                        والبَهْتُ: حَجَرٌ معروف.
لسان العرب
● -   بهت: بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو  بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهُوتٌ. وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه  بَغْتَةً. وفي التنزيل العزيز: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ وأَما قول  أَبي النجم:  سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها  (* قوله «وابهتي عليها» قال الصاغاني  في التكملة: هو تصحيف وتحريف، والرواية وانهتي عليها، بالنون من النهيت  وهو الصوت اهـ.»  فإِنَّ على مقحمة، لا يقال بَهَتَ عليه، وإِنما الكلامُ بَهَتَه؛  والبَهِيتَةُ البُهْتانُ. قال ابن بري: زعم الجوهري أَنَّ على في البيت مقحمة  أَي زائدة؛ قال: إِنما عَدَّى ابْهَتي بعلى، لأَنه بمعنى افتَرِي عليها.  والبُهْتانُ: افتراءٌ. وفي التنزيل العزيز: ولا يَأْتِينَ ببُهْتانٍ  يَفْتَرِينَه؛ قال: ومثله مما عُدِّيَ بحرف الجَرِّ، حملاً على معنى فِعْل  يُقاربه بالمعنى، قوله عز وجلّ: فلْيَحْذَرِ الذين يُخالِفُون عن أَمره؛  تقديره: يَخْرُجون عن أَمره، لأَنَّ المُخالفة خروجٌ عن الطاعة. قال: ويجب  على قول الجوهري أَنْ تجعل عن في الآية زائدةً، كما جعل على في البيت  زائدة، وعن وعلى ليستا مما يزاد كالباء.  وباهَتَه: اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء، لا يعلمه  فَيَبْهَتُ منه، والاسم البُهْتانُ.  وبَهَتُّ الرجلَ أَبْهَتُهُ بَهْتاً إِذا قابلته بالكذب. وقوله عز وجلّ:  أَتأْخُذُونه بُهْتاناً وإِثماً مُبِيناً؛ أَي مُباهِتين آثِمِين. قال  أَبو إِسحق: البُهْتانُ الباطلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه، وهو من  البَهْتِ التَّحَيُّر، والأَلف والنون زائدتان، وبُهْتاناً موضعُ المصدر،  وهو حال؛ المعنى: أَتأْخذونه مُباهِتين وآثِمِين؟  وبَهَتَ فلانٌ فلاناً إِذا كَذَب عليه، وبَهِتَ وبُهِتَ إِذا تَحَيَّر.  وقولُه عز وجل: ولا يأْتينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرينه؛ أَي لا يأْتين بولد عن  معارضة من غير أَزواجهنّ، فيَنْسُبْنه إِلى الزوج، فإِن ذلك بُهْتانٌ  وفِرْيةٌ؛ ويقال: كانت المرأَةُ تَلْتَقِطُه فتَتَبَنَّاه. وقال الزجاج في  قوله: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ قال: تُحَيِّرُهم حين تَفْجأُهم  بَغْتةً.  والبَهُوتُ: المُباهِتُ، والجمع بُهُتٌ وبُهوتٌ؛ قال ابن سيده: وعندي  أَن بُهُوتاً جمع باهِت، لا جمع بَهُوت، لأَن فاعِلاً مما يجمع على فُعُول،  وليس فُعُولٌ مما يُجْمَع عليه. قال: فأَما ما حكاه أَبو عبيد، مِن أَن  عُذُوباً جمع عَذُوبٍ فغَلَطٌ، إِنما هو جمع عاذِبٍ، فأَما عَذوبٌ، فجمع  عُذُبٌ.  والبُهْتُ والبَهِيتَةُ: الكَذِبُ. وفي حديث الغِيبةِ: وإِن لم يكن فيه  ما نقول، فقد بَهَتَّه أَي كذَبْتَ وافْتَرَيْتَ عليه. وفي حديث ابن  سَلام في ذكر اليهود: أَنهم قومٌ بُهْتٌ؛ قال ابن الأَثير: هو جمع بَهُوتٍ،  مِن بناء المبالغة في البَهْتِ، مثل صَبُورٍ وصُبُرٍ، ثم يسكن تخفيفاً.  والبَهْتُ: الانقطاعُ والحَيْرَة. رأَى شيئاً فبُهِتَ: يَنْظُرُ نَظَر  المُتَعَجِّب؛ وأَنشد:  أَأَنْ رأَيْتَ هامَتِي كالطَّسْتِ،  ظَلِلْتَ تَرْمِيني بقَوْلٍ بُهْتِ؟  وقد بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة. وفي  التنزيل العزيز: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ تأْويلُه: انْقَطَع وسكتَ متحيراً  عنها. ابن جني: قرأَه ابن السَّمَيْفَع: فبَهَتَ الذي كفر؛ أَراد فبَهَتَ  إِبراهيمُ الكافرَ، فالذي على هذا في موضع نصب. قال: وقرأَه ابن حَيْوَةَ  فبَهُتَ، بضم الهاء، لغة في بَهِتَ. قال: وقد يجوز أَن يكون بَهَتَ،  بالفتح، لغةً في بَهِتَ. قال: وحكى أَبو الحسن الأَخفشُ قراءة فبَهِتَ،  كَخَرِقَ، ودَهِشَ؛ قال: وبَهُتَ، بالضم، أَكثر من بَهِتَ، بالكسر، يعني أَن  الضمة تكون للمبالغة، كقولهم لَقَضُوَ الرجلُ. الجوهري: بَهِتَ الرجلُ،  بالكسر، وعَرِسَ وبَطِرَ إِذا دَهِشَ وَتحَيَّر. وبَهُتَ، بالضم، مثله،  وأَفصحُ منهما بُهِتَ، كما قال عز وجل: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ لأَِنه يقال رجل  مَبْهُوتٌ، ولا يقال باهِتٌ، ولا بَهِيتٌ.  وبَهَتَ الفَحْلَ عن الناقة: نَحّاه ليَحْمِلَ عليها فَحْلٌ أَكرمُ منه.  ويقال: يا لِلْبَهِيتَةِ، بكسر اللام، وهو استغاثة. والبَهْتُ: حِسابٌ  من حِسابِ النجوم، وهو مَسيرها المُسْتوي في يوم؛ قال الأَزهري: ما أُراه  عَرَبياً، ولا أَحْفَظُه لغيره. والبَهْتُ: حَجَرٌ معروف.
مقاييس اللغة:
بهت الباء والهاء والتاء أصلٌ واحدٌ، وهو كالدَّهَش والحَيْرة: يقال بُهِتَ الرجل يُبْهَتُ بَهْتاً، وَالبَهْتَةُ الحَيرة. فأمَّا البُهْتَان فالكذب، يقول العرب: يا لَلبَهيتة، أي يا لَلكذِب.
القاموس المحيط:
بَهَتَهُ، كمَنَعَهُ، بَهْتاً وبَهَتاً وبُهْتاناً قال عليه ما لَمْ يَفعلْ. والبَهِيتَةُ الباطِلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه، والكَذِبُ، كالبُهْتِ؛ بالضم. والبَهْتُ حَجَرٌ م، والأَخْذُ بَغْتَةً، والانقِطاعُ، والخَيْرَةُ، فِعْلُهُما كعَلِمَ. ونَصَرَ وكرُمَ وزُهِيَ، وهو مَبْهوتٌ، لا باهِتٌ ولا بَهِيتٌ. والبَهوتُ المُباهِتُ،
ج: بُهُتٌ وبُهوتٌ. وابنُ بَهْتَةَ، وقد يُحَرَّكُ عُمَرُ بنُ حُمَيْدٍ، مُحَدِّثٌ. وقولُ الجوهريِّ: فابْهَتِي عليها، أي: فابْهَتيها، لأنَّه لا يقالُ: بَهَتَ عليه: تَصْحيفٌ، والصَّوابُ فانْهَتِي عليها، بالنُّونِ لا غيرُ.
تاج العروس:
ب ه ت
بَهَتَه كمَنَعهُ يَبْهَتُه بَهْتاً بفتح فسكون وَبَهَتاً محرَّكةً وبُهْتاناً بالضمّ أَي : قالَ عَلَيْهِ مالَمْ يفْعَلْ . والبَهِيتَةُ : البُهْتانُ وقال أَبو إِسحاقَ : البُهْتانُ : الباطِلُ اّلذي يُتَحيَّرُ من بُطْلانِهِ وهو من البَهْتِ بمعنى التَّحَيُّر والأَلِفُ والنُّونُ زائدتانِ وبه فُسِّر قولُه عزَّ وجلَّ : " أَتَأَخُذُونَهُ بُهْتاناً وإِثْماً مُبِيناً " أَي : مُبَاهِتينَ آثِمِين . البُهْتُ والبَهِيتَةُ : الكَذِبُ . بهت فُلانٌ فلاناً : إِذا كذَبَ عَلَيْه وفي حديث الغِيبَةِ : " وإِنْ لم يَكُنْ فيه ما تَقُولُ فقد بَهَتَّه " أَي كذَبتَ وافتريْتَ عليه . وبهَتُّ الرَّجُلَ بَهْتاً : إِذا قابَلتَه بالكَذِب كالبُهْتِ بالضَّمِّ فالسّكون فيهما . والبَهْتُ بالفتح : حَجَرٌ م أَي : معروف . البَهْتُ : الأَخْذُ بَغْتَةً وفَجْأَةً وفي التَّنْزِيلِ العزيزِ : " بلْ تَأَتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهم " هكذا استدَلَّ له الجَوْهَرِيُّ قال شيخُنا : والاستدلالُ فيه نَظَرٌ ؛ لأَنَّ المفَاجَأَةَ في الآية مأْخوذة من لفظ بغْتَةً لا من البَهْت كما هو ظاهر . قلتُ : وقال الزّجّاج : فتَبْهَتُهم أَي تُحَيِّرهم حينَ تُفاجِئُهم بَغْتَةً . البَهْتُ : الانْقِطَاعُ والحَيْرَةُ . وقد بَهُتَ وبَهِتَ : إِذا تَحَيَّر . رَأَى شيئاً فَبُهِتَ : يَنْظُرُ نَظَرَ المُتعَجِّبِ فِعْلُهُما كَعَلِمَ ونَصَرَ وكَرُمَ أَي مُثَلَّثاً وبها قُرِئَ في الآ ية كما حكاه ابنُ جِنِّي في المحْتَسب . بُهِتَ مثلُ زُهِيَ أَفصحها وهو اّلذي في الفَصِيح وغيره وصرَّح به ابنُ القَطّاعِ والجوهريُّ وغيرهما بل اقتصر عليه ابنُ قُتَيْبَةَ في أَدب الكاتب ومنع غيْرَه تَقْلِيداً لِثَعْلب . وفي التَّكْمِلة : وقرأَ الخليلُ : " فباهَتَ الَّذِي كَفَر " وقرأَ غيرُه : فبَهُتَ بتَثْلِيث الهاءِ وفي اللِّسان : بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخُصْمُ : استولتْ عليه الحُجَّةُ وفي التنزيل العزيز " فَبُهِتَ الَّذِي كَفَر " تأْويلُه : انقطَع وسكَتَ متحيِّراً عنها . قال ابنُ جِنّي : قِرَاءَةُ ابن السَّمَيْفَعِ فبَهَتَ الَّذِي كفر أَرادَ : فبَهَت إِبراهيمُ الكافرَ فالَّذِي على هذا في موضع نصْبٍ . قال : وقِرَاءَةُ ابنِ حَيْوَةَ : فبَهُت بضمّ الهاءِ لغة في بَهِت . قال : وقد يجوز أَن يكون بَهَت بالفتح لغةً في : بَهِت قال : وحكى أَبو الحسن الأَخفشُ قراءَة : فبَهِت كخَرِقَ دَهِشَ قال : وبَهُت بالضّمّ أَكثرُ من بَهِت بالكسر يعني : أَنّ الضَّمَّةَ تكونُ للمبالغة كقولهِم : قَضُوَ الرَّجُلُ . قلت : فظهر بما ذُكِرَ أَنّ الفتحَ فيه ليس ممّا تفرَّدَ به المَجْدُ بل قرأَ به ابنُ السَّمَيْفَعِ ونقله التَّيّانِيّ في مختصرِ الجَمْهرة وغيره وقال أَبو جعفر اللَّبْلِيُّ نقلاً عن الواعي : فَبَهَتَ الذي كَفَرَ أَي : بَقِيَ متحيرا ينظرُ نَظرَ المُتعجِّبِ . وفي الصحاح : وهو مبْهُوتٌ ولا يُقَال : باهِتٌ ولا بَهِيتٌ . وهكذا قاله الصّاغانيّ وأَصله للكسائيّ وهو مبنيٌّ على الاقتصار في الفعل على : بُهِتَ كعُنِيَ ؛ وأَمّا من قال : بهَت كنصَرَ ومنَعَ فلا مانعَ له في القياس وقد نقلَه اللَّبْلِيُّ في شرح الفصيح . قالوا : باهِتٌ وبَهّاتٌ وبَهِيتٌ يَصلحُ لكونه بمعنَى المفعولِ كمَبهوت وبمعنى الفاعلِ كباهتٍ والأَوّل أَقْيَسُ وأَظْهرُ قاله شيخنا . والبَهُوتُ كصَبُورٍ : المُبَاهِتُ وقد باهَتَه . وبينَهُمَا مُبَاهَتةٌ وعادَتُه أَن يُبَاحِثَ ويُبَاهِتَ . ولا تَبَاهَتَوا ولا تماقَتوا كما في الأَساس . والمُراد بالمُبَاهِت اّلذي يَبْهَتُ السّامعَ بما يَفترِيه عليه . و ج بُهُتٌ بضَمَّتَيْنِ وبالضَّمّ ؛ وفي حديثِ ابنِ سَلامٍ في ذكر اليهود : " إِنهُم قَوْمٌ بُهْتٌ " ؛ قال ابنُ الأَثيرِ : هو جمعُ بَهُوت من بناءِ المُبَالغة في البَهْت مثلُ صَبُورٍ وصُبُر ثم يُسَكَّنُ تخفيفاً وبُهُوتٌ بالضَّمِّ قال شيخُنا : لا يُدْرَى هو جمعٌ لماذا ؟ أَو اسم جمع ولا يصلُحُ فيما ذكر أَن يكونَ جمعاً إِلاّ لباهِت كقاعِدٍ وقُعُود وهو قد نفاه عن الكلامِ فَلْيُتَأَمل . قلت : قال ابنُ سيدَهْ : وعندي أَنَّ بُهوتاً جمعُ باهتِ لا جمعُ بَهُوت لأَنّ فاعلاً يُجْمَعُ على فُعُولٍ وليس فَعُولٌ ممّا يُجْمَعُ على فُعُولٍ . قال :
فأَمّا ما حكاه أَبو عُبَيْدٍ من أَنَّ عُذُوباً جمعُ عَذُوبٍ فَغَلَطٌ إِنّمَا هو جمع عاذِبٍ . فأَمّا عَذُوبٌ فجمعهُ عُذُبٌ . وابْنُ بَهْتَةَ . بتسكين الهَاء . وقَدْ يُحَرِّكُ : أَبو حَفْصٍ عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ بَهْتَةَ مُحَدِّث عن أَبي مسلمٍ الكَجِّيّ وابنه أَبو الحسن محمّد بن عُمَرَ عن المَحَامِليّ هكذا قيَّدَهُ الأَمير بَهْتَة بالفتح ومثلُه للصّاغانيّ هو في تاريخ الخَطيب بالتَّحْريك مُجَوَّدُ الضَّبْط . وقَوْلُ الجَوْهَرِيُّ : فابْهَتِي عليها أَي : فابْهَتِيها لأَنَّهُ لا يُقال : بَهَتَ عَلَيْه عَلى ما تقدَّم تَصْحِيفٌ وتحريف والصَّوابُ : فانْهَتِي عَلَيْهَا بالنُّونِ لا غَيْرُ . ولنذكر أَوَّلاً نصَّ عبارةِ الجَوْهَرِيِّ ثم نتكلّم عليه . قال : وأَمّا قول أَبي النَّجْم : فأَمّا ما حكاه أَبو عُبَيْدٍ من أَنَّ عُذُوباً جمعُ عَذُوبٍ فَغَلَطٌ إِنّمَا هو جمع عاذِبٍ . فأَمّا عَذُوبٌ فجمعهُ عُذُبٌ . وابْنُ بَهْتَةَ . بتسكين الهَاء . وقَدْ يُحَرِّكُ : أَبو حَفْصٍ عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ بْنِ حُمَيْدِ بْنِ بَهْتَةَ مُحَدِّث عن أَبي مسلمٍ الكَجِّيّ وابنه أَبو الحسن محمّد بن عُمَرَ عن المَحَامِليّ هكذا قيَّدَهُ الأَمير بَهْتَة بالفتح ومثلُه للصّاغانيّ هو في تاريخ الخَطيب بالتَّحْريك مُجَوَّدُ الضَّبْط . وقَوْلُ الجَوْهَرِيُّ : فابْهَتِي عليها أَي : فابْهَتِيها لأَنَّهُ لا يُقال : بَهَتَ عَلَيْه عَلى ما تقدَّم تَصْحِيفٌ وتحريف والصَّوابُ : فانْهَتِي عَلَيْهَا بالنُّونِ لا غَيْرُ . ولنذكر أَوَّلاً نصَّ عبارةِ الجَوْهَرِيِّ ثم نتكلّم عليه . قال : وأَمّا قول أَبي النَّجْم :
" سُبِّي الحمَاةَ وابْهَتِي عَلَيْهَا فإِنَّ على مُقْحَمَةٌ لا يُقال : بَهَتَ عليه وإِنّما الكلامُ بَهَتَهُ انتهى . فبَيَّنَ أَنَّه قولُ أَبي النَّجْمِ وأَنه " وابْهَتِي " بالواو دونَ الفاءِ . قال شيخنا : قد سبقه إِليه ابنُ بَرّيّ والصّاغانيُّ وغيرُهما . ورواه المصنِّف على ما أَثبت في صِحاحه . فإِن كانت روايةً ثابتةً فلا يُلْتَفَتُ لِدَعوَى التَّصحيف ؛ لأَنّها في مثله غير مسموعة والحذف والإِيصال بابٌ واسع لمُطْلَق النحَاة وأَهل اللسان فضلاً عن العرب الّذين هم أَئمّة الشّأْن . وإِنْ لم تَثْبُت الرِّواية كما قال وصَحَّت الرّواية معهم ثبتَ التَّصحيفُ حينئذٍ بالنَّقْل لا لأَنّه لا يُقالُ كما قال وليس عندي جَزْمٌ في الرِّواية حتى أُفصِّلَ قوليهما وأَنظُرُ مالهما وما عليهما ؛ وإِنما ادِّعَاءُ التَّحْرِيفِ بمُجَرَّد أَنّه لا يَتعدَّى بَهَتَ بعلىَ دَعوَى خاليةٌ عن الحُجَّة انتهى . قلت : وأَمّا نصُّ ابنِ بَرِّيّ في حواشيه على ما نقلَه عنه ابن منظور وغيره : زعم الجوهَرِيّ أَنّ " على " في البيت مُقْحَمَةٌ أَي زائدة ؛ قال : إِنّما عَدَّى ابْهَتِي بعَلَى لأَنّه بمعنى : افْتَرِي عليها والبُهْتانُ افتراءٌ وقال : ومثلُه ممّا عُدِّيَ بحرف الجَرّ حَمْلاً على مَعنَى فِعْلٍ يُقارِبُه بالمعنى قولُه عزّ وجلّ : " فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُون عَنْ أَمْرِهِ " تقديرُه : يَخْرجونَ عن أَمْرِهِ ؛ لأَن المخَالفةَ خُروجٌ عن الطّاعة . قال : ويجب على قول الجوهريّ أَنْ تُجْعَلَ " عَنْ " في الآية زائدة . وعن وعلى : ليستا ممّا يزادُ كالباءِ انتهى . وهو قولُ أَبي النَّجْمِ يُخَاطب امرأَتَهُ وبعدَه :
" فإِنْ أَبتْ فازْدَلِفي إِلَيْهَا
" وأَعْلِقِي يديْكِ في صُدْغَيْهَا
" ثمّ اقْرَعِي بالوَدِّ مِرْفَقَيْهَا
" ورُكْبَتَيْهَا واقْرَعِي كُعْبَيْهَا
" وظاهِرِي النَّذْرَ به عَلَيْهَا
" لا تُخْبري الدهْرَ به إِبْنَيْهَا
هكذا أَنشده الأَصمعيّ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : بَهَتَ الفَحْلَ عن النّاقَة : نَحَّاه لِيَحْمِلَ عليهَا فَحْلٌ أَكرمُ منه . ويُقالُ : يا لِلْبَهِيتَةِ بكسرِ اللاَّم وهو استغاثة . والبَهْتُ : حِسابٌ من حسابِ النُّجوم وهو مسيرها المُسْتوي في يوم . قال الأَزهريُّ : ما أُراه عربياً ولا أَحفظُه لغيره . وبُهوت بالضم : قَريةٌ بمِصْرَ من قُرَى الغربيّة نُسِبَ إِليها جماعةٌ من الفُقهاء والمحدِّثين منهم الشيخ زين الدين عبد الرحمن بن القاضي جمال الدين يوسف بنِ الشيخ نورِ الدين علي البُهوتيّ الحنبليّ العلاّمة خاتِمةُ المُعمَّرِين عاش نحواً من مائَةٍ وثلاثين سنةً أَخذ عن أَبيه وعن جَدّه وعن الشيخ شِهاب الدِّين البُهوتيّ الحَنبلِيّ وعن الشّيخ تَقيِّ الدِّين الفَتُّوحِيّ صالح منتهى الإِرادات وأَبي الفتح الدَّمِيريّ المالكيّ شارح المختصر ؛ والخطيب الشِّرْبِينِيّ والنّجْم الغَيْطِيّ والشَّمْس العَلْقمِيّ وعنه الشِّهابُ المقَّرِيّ ومنصور بن يُونُسَ بنِ صلاحٍ البُهوتيّ الحَنْبَلِيّ وعبد الباقي بن عبد الباقي البَعْلِيّ وغيرهم

##### Türkçe


