# بهت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بهت

بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهُوتٌ. وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه بَغْتَةً. وفي التنزيل العزيز: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ وأَما قول أَبي النجم:
سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها
(* قوله «وابهتي عليها» قال الصاغاني
في التكملة: هو تصحيف وتحريف، والرواية وانهتي عليها، بالنون من النهيت وهو الصوت اهـ.»
فإِنَّ على مقحمة، لا يقال بَهَتَ عليه، وإِنما الكلامُ بَهَتَه؛ والبَهِيتَةُ البُهْتانُ. قال ابن بري: زعم الجوهري أَنَّ على في البيت مقحمة أَي زائدة؛ قال: إِنما عَدَّى ابْهَتي بعلى، لأَنه بمعنى افتَرِي عليها. والبُهْتانُ: افتراءٌ. وفي التنزيل العزيز: ولا يَأْتِينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرِينَه؛ قال: ومثله مما عُدِّيَ بحرف الجَرِّ، حملاً على معنى فِعْل يُقاربه بالمعنى، قوله عز وجلّ: فلْيَحْذَرِ الذين يُخالِفُون عن أَمره؛ تقديره: يَخْرُجون عن أَمره، لأَنَّ المُخالفة خروجٌ عن الطاعة. قال: ويجب على قول الجوهري أَنْ تجعل عن في الآية زائدةً، كما جعل على في البيت زائدة، وعن وعلى ليستا مما يزاد كالباء.
وباهَتَه: اسْتقْبله بأَمر يَقْذِفُه به، وهو منه بريء، لا يعلمه فَيَبْهَتُ منه، والاسم البُهْتانُ.
وبَهَتُّ الرجلَ أَبْهَتُهُ بَهْتاً إِذا قابلته بالكذب. وقوله عز وجلّ: أَتأْخُذُونه بُهْتاناً وإِثماً مُبِيناً؛ أَي مُباهِتين آثِمِين. قال أَبو إِسحق: البُهْتانُ الباطلُ الذي يُتَحَيَّرُ من بُطْلانِه، وهو من البَهْتِ التَّحَيُّر، والأَلف والنون زائدتان، وبُهْتاناً موضعُ المصدر، وهو حال؛ المعنى: أَتأْخذونه مُباهِتين وآثِمِين؟
وبَهَتَ فلانٌ فلاناً إِذا كَذَب عليه، وبَهِتَ وبُهِتَ إِذا تَحَيَّر. وقولُه عز وجل: ولا يأْتينَ ببُهْتانٍ يَفْتَرينه؛ أَي لا يأْتين بولد عن معارضة من غير أَزواجهنّ، فيَنْسُبْنه إِلى الزوج، فإِن ذلك بُهْتانٌ وفِرْيةٌ؛ ويقال: كانت المرأَةُ تَلْتَقِطُه فتَتَبَنَّاه. وقال الزجاج في قوله: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ قال: تُحَيِّرُهم حين تَفْجأُهم بَغْتةً.
والبَهُوتُ: المُباهِتُ، والجمع بُهُتٌ وبُهوتٌ؛ قال ابن سيده: وعندي أَن بُهُوتاً جمع باهِت، لا جمع بَهُوت، لأَن فاعِلاً مما يجمع على فُعُول، وليس فُعُولٌ مما يُجْمَع عليه. قال: فأَما ما حكاه أَبو عبيد، مِن أَن عُذُوباً جمع عَذُوبٍ فغَلَطٌ، إِنما هو جمع عاذِبٍ، فأَما عَذوبٌ، فجمع عُذُبٌ.
والبُهْتُ والبَهِيتَةُ: الكَذِبُ. وفي حديث الغِيبةِ: وإِن لم يكن فيه ما نقول، فقد بَهَتَّه أَي كذَبْتَ وافْتَرَيْتَ عليه. وفي حديث ابن سَلام في ذكر اليهود: أَنهم قومٌ بُهْتٌ؛ قال ابن الأَثير: هو جمع بَهُوتٍ، مِن بناء المبالغة في البَهْتِ، مثل صَبُورٍ وصُبُرٍ، ثم يسكن تخفيفاً. والبَهْتُ: الانقطاعُ والحَيْرَة. رأَى شيئاً فبُهِتَ: يَنْظُرُ نَظَر المُتَعَجِّب؛ وأَنشد:
أَأَنْ رأَيْتَ هامَتِي كالطَّسْتِ،
ظَلِلْتَ تَرْمِيني بقَوْلٍ بُهْتِ؟
وقد بَهُتَ وبَهِتَ وبُهِتَ الخَّصْمُ: اسْتَوْلَتْ عليه الحجَّة. وفي التنزيل العزيز: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ تأْويلُه: انْقَطَع وسكتَ متحيراً عنها. ابن جني: قرأَه ابن السَّمَيْفَع: فبَهَتَ الذي كفر؛ أَراد فبَهَتَ إِبراهيمُ الكافرَ، فالذي على هذا في موضع نصب. قال: وقرأَه ابن حَيْوَةَ فبَهُتَ، بضم الهاء، لغة في بَهِتَ. قال: وقد يجوز أَن يكون بَهَتَ، بالفتح، لغةً في بَهِتَ. قال: وحكى أَبو الحسن الأَخفشُ قراءة فبَهِتَ، كَخَرِقَ، ودَهِشَ؛ قال: وبَهُتَ، بالضم، أَكثر من بَهِتَ، بالكسر، يعني أَن الضمة تكون للمبالغة، كقولهم لَقَضُوَ الرجلُ. الجوهري: بَهِتَ الرجلُ، بالكسر، وعَرِسَ وبَطِرَ إِذا دَهِشَ وَتحَيَّر. وبَهُتَ، بالضم، مثله، وأَفصحُ منهما بُهِتَ، كما قال عز وجل: فبُهِتَ الذي كَفَر؛ لأَِنه يقال رجل مَبْهُوتٌ، ولا يقال باهِتٌ، ولا بَهِيتٌ.
وبَهَتَ الفَحْلَ عن الناقة: نَحّاه ليَحْمِلَ عليها فَحْلٌ أَكرمُ منه. ويقال: يا لِلْبَهِيتَةِ، بكسر اللام، وهو استغاثة. والبَهْتُ: حِسابٌ من حِسابِ النجوم، وهو مَسيرها المُسْتوي في يوم؛ قال الأَزهري: ما أُراه عَرَبياً، ولا أَحْفَظُه لغيره. والبَهْتُ: حَجَرٌ معروف.

### Türkçe

**بَهَتَ** adamı **يَبْهَتُه** **بَهْتاً** ve **بَهَتاً** ve **بُهْتاناً**; o hâlde o **بَهَّات**tır; yani onun hakkında yapmadığı şeyi söyledi; o da **مَبْهُوتٌ**tur. Ve onu **بَهْتاً** ile **بَهَتَه**: onu ansızın yakaladı. Aziz tenzilde: “Bilakis onlara ansızın gelir de onları **تَبْهَتُهم**”; ama Ebû’n-Necm’in sözü:

**سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها**

(* “**وابهتي عليها**” sözü hakkında Sâğânî Tekmile’de dedi ki: Bu tashîf ve tahrîftir; rivayet “**وانهتي عليها**”dır; **النون** ile, **النهيت**’ten; o da sestir, son.)

Şu hâlde **على** araya sokulmuştur; “**بَهَتَ عليه**” denmez; söz ancak “**بَهَتَه**”dir. Ve **البَهِيتَةُ**: **البُهْتانُ**dır. İbn Berrî dedi ki: Cevherî, beyitteki **على**’nın araya sokulmuş, yani زائد olduğunu iddia etti; dedi ki: **ابْهَتي**’yi **على** ile geçişli kıldı; çünkü o, “ona iftira etti” manasındadır. Ve **البُهْتانُ**: bir iftiradır. Aziz tenzilde: “Ve **بُهْتانٍ** getirmesinler ki onu **يَفْتَرِينَه**”; dedi ki: Cer harfiyle geçişli kılınmış olanlardan, manaca ona yakın bir fiilin manası üzerine حمل edilerek olanın benzeri, Aziz ve Celîl olanın sözü: “Emrine karşı gelenler sakınsınlar”; takdiri: “Emrinden çıkarlar”; çünkü **المُخالفة** itaattan çıkıştır. Dedi ki: Cevherî’nin sözüne göre, âyetteki **عن**’ı da زائد kılman gerekir; tıpkı beyitteki **على**’yı زائد kıldığı gibi; **عن** ve **على**, **الباء** gibi ziyade edilenlerden değildir.

Ve **باهَتَه**: onu, kendisini onunla suçlayacağı bir şeyle karşıladı; o ise ondan berîdir; onu bilmez; böylece ondan dolayı **فَيَبْهَتُ**; isim **البُهْتانُ**dır.

Ve adamı **بَهَتُّ**; onu **أَبْهَتُهُ** **بَهْتاً**: onu yalanla karşıladığında. Aziz ve Celîl olanın sözü: “Onu **بُهْتاناً** ve apaçık bir günah olarak mı alıyorsunuz?”; yani günahkâr **مُباهِتين**. Ebû İshâk dedi ki: **البُهْتانُ**, bâtıllığı sebebiyle şaşkınlığa düşülen bâtıldır; o, **البَهْتِ** olan şaşkınlıktandır; **الأَلف** ve **النون** زائدedir; **بُهْتاناً** masdarın yeridir ve hâldir; mana: “Onu günahkâr ve **مُباهِتين** olarak mı alıyorsunuz?”

Ve falan, falana **بَهَتَ**: ona yalan söylediğinde; ve **بَهِتَ** ve **بُهِتَ**: şaşkınlığa düştüğünde. Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve **بُهْتانٍ** ile gelmesinler ki onu **يَفْتَرينه**”; yani kocaları olmayanlardan bir karşılık/karşı gelme yoluyla bir çocuk getirmesinler de onu kocaya nispet etmesinler; çünkü bu **بُهْتانٌ** ve **فِرْيةٌ**dir; ve denilir ki: kadın onu bulup alır da onu evlât edinirdi. Zeccâc, “Bilakis onlara ansızın gelir de onları **تَبْهَتُهم**” sözü hakkında dedi ki: Onları, ansızın onlara baskın geldiği vakit şaşkınlığa düşürür.

Ve **البَهُوتُ**: **المُباهِتُ**tir; çoğulu **بُهُتٌ** ve **بُهوتٌ**tur. İbn Sîde dedi ki: Bana göre **بُهُوتاً**, **بَهُوت**’un çoğulu değil, **باهِت**’in çoğuludur; çünkü **فاعِل** kalıbı, **فُعُول** üzere çoğul yapılır; **فُعُول** ise üzerine çoğul yapılanlardan değildir. Dedi ki: Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği “**عُذُوباً** **عَذُوبٍ**’un çoğuludur” sözü hatadır; o ancak **عاذِبٍ**’in çoğuludur; **عَذوبٌ** ise, çoğulu **عُذُبٌ**dur.

Ve **البُهْتُ** ve **البَهِيتَةُ**: yalandır. Gıybet hadîsinde: “Eğer onda söylediğimiz şey yoksa, onu **بَهَتَّه**”; yani yalan söyledin ve ona iftira ettin. İbn Selâm hadîsinde, Yahudilerin zikrinde: “Onlar **بُهْتٌ** bir kavimdir”; İbnü’l-Esîr dedi ki: O, **بَهُوتٍ**’un çoğuludur; **البَهْتِ**te mübalağa binasındandır; **صَبُورٍ** ve **صُبُرٍ** gibi; sonra hafifletmek için sükûnlanır.

Ve **البَهْتُ**: kesilme ve hayrettir. Bir şey gördü de **فبُهِتَ**: şaşıranın bakışıyla bakar; ve şu beyit okundu:

**أَأَنْ رأَيْتَ هامَتِي كالطَّسْتِ،
ظَلِلْتَ تَرْمِيني بقَوْلٍ بُهْتِ؟**

Ve hasım **بَهُتَ** ve **بَهِتَ** ve **بُهِتَ**: hüccet ona galip geldi. Aziz tenzilde: “Kâfir olan **فبُهِتَ**”; te’vili: ondan kesildi ve ona dair şaşkın hâlde sustu. İbn Cinnî: İbnü’s-Semeyfa‘ onu “Kâfir olan **فبَهَتَ**” diye okudu; “İbrâhim kâfiri **بَهَتَ**” demek istedi; bu durumda “**الذي**” nasb yerindedir. Dedi ki: İbn Hayve onu “**فبَهُتَ**” diye, **الهاء**’yı damme ile okudu; **بَهِتَ**’te bir lugattır. Dedi ki: **بَهَتَ**’ın, fetha ile, **بَهِتَ**’te bir lugat olması da caizdir. Dedi ki: Ebû’l-Hasen el-Ahfeş, “**فبَهِتَ**” kıraatini, **كَخَرِقَ** ve **دَهِشَ** gibi, rivayet etti. Dedi ki: **بَهُتَ**, damme ile, **بَهِتَ**’ten, kesre ile, daha çoktur; yani damme mübalağa içindir; “**لَقَضُوَ** adam” demeleri gibi. Cevherî: Adam **بَهِتَ**, kesre ile; ve **عَرِسَ** ve **بَطِرَ**: şaşırdığında ve hayrete düştüğünde. Ve **بَهُتَ**, damme ile, onun gibidir; ikisinden daha fasih olan **بُهِتَ**’tir; Aziz ve Celîl olanın dediği gibi: “Kâfir olan **فبُهِتَ**”; çünkü “adam **مَبْهُوتٌ**” denir; “**باهِتٌ**” denmez, “**بَهِيتٌ**” de denmez.

Ve **بَهَتَ** aygırı dişiden: onu uzaklaştırdı ki ondan daha soylu bir aygır onun üzerine binsin. Ve denilir: “**يا لِلْبَهِيتَةِ**”, **اللام**’ın kesresiyle; bu bir imdattır. Ve **البَهْتُ**: yıldızların hesaplarından bir hesaptır; o, bir günde onların düzgün yürüyüşüdür. Ezherî dedi ki: Onu Arapça görmüyorum; başkası için de onu ezberlemiyorum. Ve **البَهْتُ**: bilinen bir taştır.
