# بهت — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D8%AA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: بهت

ه ت ب
هبت ، بهت : ( مستعملان ) .
هبت : قال الليث : الهَبْتُ : حُمْقٌ وتَدْلِيهٌ . يقال : هُبِتَ الرجلُ فهو مَهبْوت لا عقل له ، وفيه هَبْتَةٌ شديدةٌ .
وفي حديث عمر : أنّ عثمان بن مظعون لما مات على فِراشه قال هَبَتَه الموتُ عندي منزلةً ، فلما مات رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فراشه علمتُ أن موتَ الأخيار على فُرُوشهم .
قال أبو عبيد : قال الفراء في معنى قوله : هَبَتَه الموتُ عندي منزلة : يعني طأطأَهُ ذلك عندي وحَطَّ من قَدْرِه ، وكلُّ مَحطوطٍ شيئاً فقد هُبتَ به فهو مَهْبُوت . قال : وأنشدني أبو الجرَّاح :
وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ
العُناب : الغليظ الأنف .
قال : والمهْبُوت التراقي : المحطُوطها الناقِصُها .
وقال الكسائيّ : يقال : رجل فيه هَبْتَةٌ للذي فيه كالغَفْلة ، وليس بمستَحكِم العَقْل .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الهَبِيت : الذاهبُ العقل .
وقال طرفة :
فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهبِيتُ : الذي به الخوْلَع ، وهو الفَزَع والتبلُّد .
وقال عبد الرحمن بنُ عَوْف في أميَّة بن خلف وابنِه إنَّ قَتَلَتَهُما من المسلمين هَبَتُوهما حتى فرَغوا منهما يومَ بدْر : أي ضَرَبوهما حتى قَتَلوهما .
قال شمر : الهَبْت : الضرب بالسيف . فكأنَّ معنى قوله : هَبَتوهما بالسيوف أي ضَرَبُوهما حتى وقَذوهما . يقال : هَبَته بالسيف وغيرِه يَهْبِتُه هَبْتاً .
بهت : قال الليث : البَهْت : استقبالك الرَّجل بأَمْرٍ تقْذِفُه به ، وهو منه بريء . والاسم البُهْتان . والبَهْت كالحَيْرة : يقال : رأَى شيئاً فبَهِت ينظرُ نَظر المتعجِّب ، وأنشد :
أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ
قال الليث : البهْتُ : حساب من حساب النجوم ، وهو مسيرها المُستوي في يوم .
وقال الأزهري : ما أُراه عَربيّاً ، ولا أحفظه لغيره .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : بَهِتَ ، وغَرِس وبَطِر : إذا دُهِش .
وقال الزَّجاج : في قول الله جل وعز : ( فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ ) ( البَقَرَة : 258 ) : تأويله : انقطع وسكت متحيراً عنها ، يقال : بُهِتَ الرجل يُبهَت : إذا انقطع وتحيَّر ، ويقال بهذا المعنى بُهتَ وبَهِتَ ، ويقال : بَهَتُّ الرجل أبهَتُه بَهْتاً : إذا قابلتَه بالكَذِب . وقولُ الله جلّ وعزّ ) بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ ) ( الأنبيَاء : 40 ) . قال الزجاج : أي تُحيِّرهم حين تُفاجئهم بغتةً ، يقال : بَهتَه : أي حيَّره ، ومنه بَهَتُّ الرجُلَ : إذا قابلته بكَذِب يُحَيَّره وقول الله جلّ وعزّ : ( أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً ) ( النِّساء : 20 ) .
قال أبو إسحاق : ( البهتان ) : الباطل الذي يُتَحَيَّر من بطلانه .
قال : وبُهتانا موضوعٌ موضِع المصدر وهو حالٌ ، المعنى أتأخذونه مُباهتين وآثمين يقال : بَهِتَ وبُهِت فهو باهتٌ ومَبهُوتٌ : إذا تحير .

### Türkçe

ه ت ب
**هبت** ، **بهت** : (ikisi de kullanımdadır).

**هبت** : el-Leys dedi: **الهَبْتُ**: ahmaklık ve (aklın) sarkmasıdır. Denir ki: **هُبِتَ** adam; o hâlde o **مَهبْوت**tur, onun aklı yoktur; onda şiddetli bir **هَبْتَةٌ** vardır.

Ömer’in hadisinde: Osman b. Maz‘ûn döşeğinde öldüğünde dedi ki: “**هَبَتَه** ölüm, benim yanımda bir derece (itibar) (bakımından)”; sonra Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) döşeğinde öldüğünde bildim ki hayırlıların ölümü döşekleri üzerinedir.

Ebû Ubeyd dedi: el-Ferrâ, “**هَبَتَه الموتُ عندي منزلة**” sözünün mânasında dedi ki: yani bu, benim yanımda onu eğdi ve onun değerinden indirdi; her kim bir şeyi indirilmiş (kılınmış) ise onunla **هُبتَ** edilmiştir; o hâlde o **مَهْبُوت**tur. Dedi ki: Ebû’l-Cerrâh bana inşad etti:

وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ

**العُناب**: kalın burunlu (olan).

Dedi ki: **المهْبُوت التراقي**: onun (yani köprücük kemiklerinin) indirilmiş olanı, eksik olanıdır.

el-Kisâî dedi: Denir ki: içinde **هَبْتَةٌ** bulunan adam; bu, içinde gaflet gibi olan kimse içindir; aklı sağlamlaştırılmış değildir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الهَبِيت**: aklı gitmiş olan.

Tarafe dedi ki:

فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهبِيتُ**: kendisinde **الخوْلَع** bulunan; o da korku ve donukluktur.

Abdurrahman b. Avf, Ümeyye b. Halef ve oğlu hakkında dedi ki: Müslümanlardan onları öldürenler, Bedir günü onlardan boşalıncaya kadar onları **هَبَتُوهما**: yani onları öldürünceye kadar dövdüler.

Şemmer dedi: **الهَبْت**: kılıçla vuruştur. Sanki onun sözü “**هَبَتوهما بالسيوف**”un mânası: yani onları, onları yere serinceye kadar dövdüler. Denir ki: Onu kılıçla ve başkasıyla **هَبَته**; onu **يَهْبِتُه** **هَبْتاً**.

**بهت** : el-Leys dedi: **البَهْت**: adamı, onunla onu itham ettiğin bir işle karşılamandır; hâlbuki o ondan berîdir. İsim **البُهْتان**dır. Ve **البَهْت** hayret gibi: denir ki: bir şey gördü de **بَهِت**; şaşıranın bakışıyla bakar; ve inşad etti:

أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ

el-Leys dedi: **البهْتُ**: yıldızların hesabından bir hesaptır; o, bir günde onların düzgün yürüyüşüdür.

el-Ezherî dedi: Onu Arapça görüyor değilim; ve onu başkasına ait olarak da ezberlemiyorum.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **بَهِتَ** ve **غَرِس** ve **بَطِر**: şaşırdığı zaman.

ez-Zeccâc dedi: Allah’ın azze ve celle sözü hakkında: **( فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ )** (**البَقَرَة**: 258): onun te’vili: kesildi ve onun karşısında şaşkın olarak sustu; denir ki: **بُهِتَ** adam **يُبهَت**: kesildiği ve şaşırdığı zaman; ve bu mânada **بُهتَ** ve **بَهِتَ** denir. Ve denir ki: **بَهَتُّ** adamı, onu **أبهَتُه** **بَهْتاً**: onu yalanla karşıladığın zaman. Ve Allah’ın azze ve celle sözü: **( بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ )** (**الأنبيَاء**: 40). ez-Zeccâc dedi: yani onları, ansızın onlara geldiği vakit şaşırtır; denir ki: **بَهتَه**: yani onu şaşırttı. Ondandır: **بَهَتُّ** adamı: onu, onu şaşırtan bir yalanla karşıladığın zaman. Ve Allah’ın azze ve celle sözü: **( أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً )** (**النِّساء**: 20).

Ebû İshâk dedi: **( البهتان )**: bâtıl olan; bâtıllığından dolayı şaşırılan şeydir.

Dedi ki: ve **بُهتانا** masdarın yerine konulmuştur; o bir hâldir. Mâna: onu, iftiracı ve günahkâr olarak mı alıyorsunuz? Denir ki: **بَهِتَ** ve **بُهِت**; o hâlde o **باهتٌ** ve **مَبهُوتٌ**tur: şaşırdığı zaman.
