# بهل (ب-ه-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bahil hayvanlara arkadaş olmuş kimse demektir

- Harfler: ب - ه - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَبْتَهِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%84%D9%92.md) | نَفْتَعِلْ | Lanetleşelim | 1 | 1 | [3:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/ayet/3:61.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hacebe kaş demektir
2. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dışlama
3. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kadınlar
4. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
5. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
6. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
7. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
8. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
9. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
10. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
11. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
12. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بهل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md), [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md), [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bağsız, serbest ve kendi haline bırakmak; devenin memesini bağlamayıp sütünü kısıtlamadan herkese açık tutmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yakarış ve duada tüm engelleri kaldırıp nefsi kayıtsız şartsız ilahi hükme arz etmek, haksız olan üzerine laneti serbestçe dilemek |
| Çekirdek Özet 3 | Deliller tükendiğinde fiziki çatışmaya girmeden nihai hükmü ve akıbeti tam bir samimiyetle doğrudan ilahi adalete havale etme usulü |
| Kritik Hata Riski | İbtihâl kavramını salt bir beddua veya öfke patlaması sanıp, meselenin delil zemininde ilahi adalete tam teslimiyetle terk ediliş olduğunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| به | Açığa çıkma, sınırın veya kapalılığın ortadan kalkması, şaşırtıcı ve belirgin bir hal ile karşılaşma; [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) (şaşırtıp apışıp bırakmak), [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) (göz alıcı şekilde açılıp sevindirmek) ve zıddı olan [بهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85.md) (kapalı kalmak) köklerinde görüldüğü gibi durumun üzerindeki perdenin kalkması veya belirsizleşmesi | ل | Çekirdeğin taşıdığı açığa çıkma hareketine yönelme, akma ve bağdan bütünüyle kurtularak serbestçe yayılma niteliği eklenmiş; anlam kısıtları çözüp başıboş bırakma ve duada tüm iç tutamakları serbest bırakarak yönelme biçiminde daralmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kişinin iç dünyasını, mahrem sığınağını veya bir nesnenin içsel yapısını temsil eder |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Açığa çıkışı, dikkatin en üst noktaya yönelmesini, gizlinin sesle ve nefesle ortaya serilmesini anlatır |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İradenin bir hedefe doğrultulmasını, otoriteye boyun eğişi ve sevk hareketini simgeler |
| بهل | İçteki hali (ب) kısıtlamaları kaldırarak açık bir feryatla ortaya dökmek (ه) ve iradeyi doğrudan aşkın hükümranlığa sevk edip bırakmak (ل) | İçsel olanın tüm koruma zırhlarından sıyrılarak en yüksek dikkatle ilahi hedefe kayıtsız şartsız salıverilmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sağılacak devenin memesinin bağlanmayıp serbest bırakılması (ناقة باهل), hayvanın veya kişinin üzerindeki bağ ve kısıtlamaların kaldırılarak kendi iradesine terk edilmesi (التخلية) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında geçen şu mısrada kök, zamanın kısıt tanımaksızın insanları yok etmeye yönelmesi ve üzerlerine salınması anlamında kullanılmıştır: في قروم سادة من قومه / نظر الدهر إليهم فابتهل |
| Erken Arapça kullanım | Dureyd b. es-Sımme'nin boşanmak istediği eşinin söylediği şu ifadede kök, kadının hiçbir şey saklamadan, tüm varlığını kısıtsızca kocasına açtığını anlatır: أبثثتك مكتومي وأطعمتك مأدومي وأتيتك باهلاً غير ذات صرار |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde بهل kökü, iç kısıtların ve kontrol bağlarının çözülmesi, serbest kalma ve dehşet anında ortaya çıkan denetimsiz yöneliş hareketleriyle semantik temas halindedir. İbranice bahal (בהל) kökü, kişinin zihinsel kontrolünü ve sükunet bağlarını kaybetmesi, "dehşete düşmek, aniden telaşlanmak, telaşla harekete geçmek" manasını taşır; bu hal içsel mukavemetin çözülüp iradenin kontrolsüzce açığa çıkmasıyla örtüşür. Arapçada kök, bedevi kültürünün somut dünyasında hayvanın memesindeki sargının çözülmesi (التخلية) ve kısıtsız bırakılması şeklinde fiziksel alana oturmuş, oradan da insanın içindeki bütün savunma ve tutunma bağlarını çözerek kendini bütünüyle duaya ve ilahi hükme teslim etmesi (mübâhele) yönünde soyutlaşmıştır. Doğu Sami (Akadca) kolunda doğrudan morfolojik denkliği gösterilemeyen bu yapı, Güney Batı Sami sahasında bağsızlık, terk ediş ve en üst derecede tazarru semantiğiyle özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Devenin memesindeki bağın çözülmesi somut halinden duada içsel direncin kaldırılmasına geçiş | Sütü tutan bağın (صرار) kaldırılıp hayvanın serbest sağıma bırakılması, insanın da tüm nefsani savunmalarını kaldırıp hakikatin tespiti için ilahi cezaya açık hale gelmesine benzetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice bahal (בהל) kökü ile anlamsal bağ | İbranicede paniğe kapılma ve kontrolün çözülmesi anlamı, Arapçadaki koruyucu kısıtların kalkması ve dehşetengiz bir yakarışa durulması manasıyla ortak bir psikolojik çözülme çekirdeğine dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik b-l / p-l akma ve çözülme matrisi | İki sesli kök katmanında yer alan yayılma, dökülme ve sınır tanımama hareketinin üçüncü sesle özelleşmiş muhtemel yansımasıdır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بهل | Anlamlı | Bağı çözmek, serbest bırakmak, lanetleşmek | Sınırları ve engelleri kaldırarak serbest bırakmak; duada haddi aşacak derecede yalvarıp lanetleşmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%87.md) | Anlamlı | Saflık, gaflet, zihinsel kayıtsızlık | Zihnin hesap ve hile bağlarından arınarak engelsiz, savunmasız ve kendi halinde kalması hali | Kökün serbest kalma boyutu zihinsel boyuta yansımıştır; Kur'an'da geçmez |
| [هبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Kaybetmek, yas tutmak, aklını yitirmek | Sevilen bir bağın kopması neticesinde içine düşülen kontrolsüz acı ve akıl yitimi | Koruyucu bağın kopuşunu ifade eder; Kur'an'da geçmez |
| [هلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Kılları yolmak, gür kıllı olmak, şiddetli yağmur | Bir şeyin üzerindekilerin dökülmesi, sıyrılması veya engelsiz şekilde sağanak halinde boşanması | Sınır tanımayan dökülme hareketi; Kur'an'da geçmez |
| [لبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kitâbü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
| [لهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%A8.md) | Anlamlı | Alev almak, parlamak, yalın ateş | Ateşin tutunacak yer bulup engelsizce parlaması, yükselmesi ve şiddetle yayılması | Kısıt tanımayan yayılma ortaklığı taşır; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بهل | Merkez | Serbest bırakma, ilahi hükme kayıtsız teslimiyetle laneti çağırma | Kısıt ve koruma zırhlarını kaldırarak haksız olanın üzerine ilahi laneti samimiyetle dileme | Tarafların beşeri savunmaları terk edip hakikatin tescilini ilahi adalete havale etmesi |
| [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) | Komşu | Kovma, rahmetten uzaklaştırma | [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) doğrudan kovulma ve mahrumiyet neticesine odaklanırken, بهل bu neticeyi talep etmek için kişinin kendini ve muhatabını açık yargıya sunmasıdır | Salt ilahi rahmetten uzak kalma hali |
| [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) | Komşu | Çağırma, talep etme, yönelme | [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) her türlü genel istek ve yakarışı kapsarken, بهل sadece tüm direnç noktaları terk edilerek yapılan en uç ve kesin yüzleşme çağrısıdır | Genel nitelikli isteme ve seslenme |
| [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Boyun bükme, küçülme, tazarru | [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) kulun acziyet ve zillet içinde yalvarmasını bildirirken, بهل deliller tükendiğinde karşılıklı olarak akıbeti Allah'a bırakmayı öne çıkarır | Zillet ve boyun büküş psikolojisi |
| [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | Bağlamak, sıkmak, hapsetmek | [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md) sütün sağılmasını önlemek için memeyi bağlamak iken, بهل o bağı çözüp tamamen serbest bırakmaktır | Kısıtlama, engelleme ve kontrol altında tutma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بهل | Serbest bırakmak, lanetleşmek | Bir şeyi kısıtsız bırakma somut halinden, yalancı üzerine ilahi laneti çekmeyi göze alma haline uzanır | Kesin |
| Latince | devotio, imprecatio | Kendini adamak, lanet dilemek | Dini bir hakikatin ispatı için kişinin kendini veya karşı tarafı lanete açık kılmasını karşılar; devenin memesini serbest bırakma nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | mutual imprecation, unleashing | Karşılıklı lanetleşme, serbest bırakma | Hem dini yüzleşmede karşılıklı beddua etmeyi hem de üzerindeki kısıtları kaldırmayı ifade eder; tek bir kavramda iki anlam birleşmez | Güçlü |
| Almanca | Verfluchung, Freilassung | Karşılıklı lanetleme, serbest bırakma | Dini restleşmedeki ilahi lanet talebini ve kısıtların kaldırılması durumunu iki ayrı kelimeyle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | imprécation mutuelle, relâchement | Karşılıklı beddua, gevşetme | Teolojik yargı talebini ve bağların çözülmesini aktarır; Arapçadaki organik geçişi tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَبْتَهِلْ (İbtihâl / Mübâhele) | Hakikatin ortaya çıkması için yalvararak yalancı taraf üzerine Allah'ın lanetini dilemek | Teolojik tartışmanın delillerle sonuca bağlanamaması üzerine, tarafların en yakınlarını ortaya koyarak ilahi hakemliğe başvurması bağlamı (Âl-i İmrân [3:61](https://lisan.digital/tr/ayet/3:61.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin sıdkı ve delil metodolojisi | Hz. Peygamber'in davasındaki kesin inancının kanıtı; muhatapların bu davetten çekinmesinin nübüvveti zımnen ikrar sayılıp sayılmayacağı | Hakikatin ispatında akli delillerden sonraki nihai ontolojik meydan okuma |
| Fıkıh | Hüküm verme ve mülâane benzeri yargılama | Delil ve şahidin bulunmadığı durumlarda hasımların mübâhele yapmasının caiz olup olmadığı ve bunun kazai bir hüküm doğurup doğurmayacağı | Çözümsüz kalan hak iddialarında kavgayı bitirip davayı ilahi mahkemeye havale etme |
| Tefsir | Âl-i İmrân [3:61](https://lisan.digital/tr/ayet/3:61.md) (Mübâhele Ayeti) | Necran Hristiyanları ile yapılan münazaranın seyri ve ibtihâl lafzının tazarru ile lanet anlamlarını nasıl cem ettiği | İnatçı inkarı kırmak için en kıymetli varlıkları tehlikeye atma cesareti |
| Hadis | Ehl-i Beyt'in fazileti ve rivayet şahitliği | Hz. Peygamber'in mübâhele için Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'i seçmesi rivayetleri etrafındaki fıkhi ve itikadi çıkarımlar | Samimiyet iddiasında en yakınların canını ortaya koyacak derecede şeksiz teslimiyet |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin nihai tescili | İbtihâl ve teslimiyet | İlahi mahkemeyi hakem kılma | İnsani iddiaların tıkandığı yerde nefsi korumasız bırakıp sonucu doğrudan aşkın iradeye terk etme | Kesin |
| İlmi | Münazara ve metodoloji sınırı | Epistemik son durak | Cedeli ve lafzi inadı tasfiye | Bilgi ve akli delil sunulduktan sonra devam eden kibri, ontolojik bir samimiyet sınavıyla yüzleştirme | Güçlü |
| Siyasi | Topluluklar arası uyuşmazlık | Barışçıl nihai restleşme | Savaşa başvurmadan haklılığı tescil | Maddi güç ve cebir kullanmaksızın karşı tarafın manevi direncini kırıp geri adım atmasını sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin serbest bırakılması | İbâha ve kısıtları kaldırma | Ortak faydaya açma | Tıpkı devenin memesindeki bağın çözülüp sütünün kısıtsız sunulması gibi tekelci engelleri tasfiye etme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kısıtsız sınır koşulu (unconstrained boundary condition) | Bir fiziksel veya matematiksel sistem üzerindeki yapay sınır şartlarının ve dirençlerin kaldırılarak sistemin doğal salınımına ve nihai dengesine bırakılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Oyun teorisinde güvenilirlik taahhüdü (credible commitment) | Tarafların blöf yapmadıklarını kanıtlamak amacıyla en yüksek maliyetli sonucu göze alarak karşı tarafı test etmesi ve çatışmasız çözümü dayatması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İbtihâli sadece "karşılıklı küfürleşme ve beddua etme" düzeyine indirgemek; kökün özündeki bağları çözme, serbest bırakma ve ilahi yargıya savunmasız teslim olma boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu eylem, delillerin eksiksiz sunulmasının ardından hakikati bile bile reddedenlere karşı uygulanan son derece ahlaki, barışçıl ve ontolojik bir hakikat tescil usulüdür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin bir şiddet, tahammülsüzlük veya kaba bir meydan okuma olarak yorumlanması; delil getirmeden körü körüne lanetleşmeye kalkışılması ve meselenin samimi hakikat arayışından çıkarılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bu kök, Kur'an'ın hakikati ortaya koyarken akli delil, mantık ve insani ikna yollarının son sınırında cebre veya silaha değil, mutlak bir samimiyetle ilahi adalete sığınmayı esas aldığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitap ile yapılan teolojik münazaraları, nübüvvetin meşruiyet zeminini ve inatçı inkar karşısında peygamberi duruşun anlatıldığı ayetlerde (özellikle Âl-i İmrân [3:61](https://lisan.digital/tr/ayet/3:61.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların farklı inanç mensuplarıyla ilişkilerinde tek çözümün fiziki çatışma olduğu yanılgısını düzeltir; delilden sonraki merhalenin şiddet değil, hakikate olan sarsılmaz inançla canını ortaya koymak olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin memesindeki bağın çözülerek sütünün kısıtlamasız bırakılması; bir varlığın üzerindeki tüm engel ve kısıtların kaldırılarak kendi akışına terk edilmesi.
- Soyut anlam: İnsanın bütün nefsani savunma mekanizmalarını ve bahanelerini bir kenara bırakarak, hakikatin açığa çıkması uğruna nefsini ve muhatabını doğrudan ilahi adaletin tecellisine açması.
- Sistematik karşılık: Fikri ve ilmi delillerin tükendiği noktada kaba kuvvete başvurmadan, en yüksek varoluşsal bedeli göze alarak hakikatin ilahi mahkemece teyit edilmesini sağlayan nihai teslimiyet mekanizması.
- LaTeX modeli: $$B: (X \times Y) \setminus C \xrightarrow{\Delta} \mathcal{J} \implies \{x, y\} \to (\mathcal{T} \cup \mathcal{L})$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $X$ ve $Y$ hakikat iddiasında yüzleşen tarafları, $C$ bu tarafların arkasına saklandığı beşeri savunma, inat ve kısıtlama bağlarını simgeler. $\setminus C$ işlemi, kökün çekirdeğindeki tüm bağların ve engellerin kaldırılması (تخلية) halini ifade eder. $\xrightarrow{\Delta}$ yönelimi, tarafların kayıtsız şartsız bir yakarış ve samimiyetle (ibtihâl) kendilerini doğrudan ilahi yargı alanına ($\mathcal{J}$) arz etmelerini gösterir. Bu sürecin kaçınılmaz sonucu ($\implies$), taraflardan her birinin ($\{x, y\}$), hakikate sadakatine veya yalanına göre ilahi rahmet ve hakikat ($\mathcal{T}$) ya da lanet ve mahrumiyet ($\mathcal{L}$) tecellilerinden payına düşene muhatap olmasıdır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/ayet/3:61.md) — نَبْتَهِلْ

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Sana ilim geldikten sonra; kim seninle tartışırsa de ki: Gelin oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım. Sonra la’netleşelim. Allah’ın lanetinin yalancıların üstüne olmasını dileyelim.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bahil hayvanlara arkadaş olmuş kimse demektir. İbtihal etmek; muhalifle kavilleşip haksız olana beddua ederek haklının kavgasız ortaya çıkmasına denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء واللام والباء معهما

ه ل ب، ه ب ل، ل ه ب، ب ه ل، ب ل ه مستعملات ل ب ه مهمل هلب: الهُلْبُ: ما غَلُظَ من الشِّعَر كَشَعر ذَنَبِ النّاقَةِ.
ورَجُلٌ أَهْلَبُ: غليظُ شَعر ذِراعيه وجَسَدِه.
وفَرَسُ مَهْلوبٌ: هُلِبَ ذَنَبُه، أي: اسْتُوصِل جَزّاً وهَلَبَتْنا السّماءُ، أي: بلَّتنا بشيء من ندىً أو نحوه.
هبل: الهِبِلُّ: الشَّيْخُ الكبيرُ والمُسَنُّ من الإِبل، قال:
أنا أبو نعامةَ الشَّيْخُ الهِبِلّ
أنا الذي وُلِدْتُ في أخرى الإِبلْ
وهَبَلتْهُ أُمُّه، أي: ثكلتْهُ، والهَبَلُ كالثُّكْلِ.
والمَهْبِلُ: مَوْضِع الولد في الرَّحِم، قال:
وقد طَوَتْ ماءَ الفَنِيقِِ المَهْبِلِِ
بين الكُلَى منها وبين المَهْبلٍ في حَلَقٍ ذاتِِ رِتاجٍ مَقْفَلِِ والمُهَبَّلُ: الذي قيلَ له: هبلتْكَ أُمُّك.
والهَبّالُ: المُحتال والصَّياد يَهْتبل الصَّيْد، أي: يَغْتَنِمُهُ. قال ذو الرّمة:
ومُطْعَمُ الصَّيْدِ هِبّالٌ لبُـغْـيَتِـهِ		أَلْفَى أباه، بذاكَ الكَسْبِ، يَكْتَسِبُ
وسمعت كلمةً فاهتبلتُها، أي: اغْتَنَمتُّها.
وهُبَل: صَنَمُ كان لقريش. قال أبو سِفيانَ يوم أُحُد: أعْلُ هُبَل، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم وعلى آله: الله أَعْلَى وأَجَلّ.
والمُهَبَّلُ: الكثيرُ اللّحمِ. قال
ريّانُ لا عَشٌّ ولا مُهَبَّلُ
وأصبح فلانٌ مُهَبَّلاً، أي: مُوَرَّما مُهَيَّجا.
لهب: اللَّهَبُ: اشتعالُ النّارِ الذي قد خَلَص من الدُّخان. واللَّهَبانُ: تَوَقُّد الجَمْرِ بغَيْرِ ضِرام وكذلك لَهَبانُ الحرِّ في الرَّمضاء. ونحوها. قال:
لَهَبـانٌ وَقَـدَتْ حِـزّانـهُ		يَرْمَضُ الجُنْدَبُ منه فَيَصِرّ
وأَلْهَبْتُ النّار فالتهَبَتْ، وتَلَهَّبَتْ.
واللَّهَبْةُ: العَطَشُ، وقَدْ لَهِبَ يَلْهَبُ لَهَباً، فهو لَهْبانُ، أي: عطشانُ جداً، وهي لَهْبَى، أي: عَطْشَى جداً، وهم لِهابٌ، أي: عِطاش جداً.
واللَّهْبُ: وجهٌ من الجَبَل كالحائط لا يُسْتَطاعُ ارتقاؤُه، وكذلك لِهْبُ أُفُق السّماء. والجميعُ: اللُّهُوب.
واللِّهْبُ: الغُبارُ السّاطِعُ.
وفَرَسٌ مَلْهِبٌ: شديد الجَرْيِ مُلهِب الغُبار. قال:
يُقَطِّعُهنَّ بـأنـفـاسِـهِ		ويلوي إلى حُضُرٍ مُلْهبِ
بهل: باهلتُ فلاناً، أي: دعونا على الظّالم منا. وبهلته: لعنته..
وابتهل إلى الله في الدُّعاء، أي: جدّ واجتهد.
وامرأة بهيلة، لغة في البهيرة.
والأَبْهَلُ: شجرٌ يُقال له: الأيرس، وليس بعربيةٍ محضةٍ، ويُسَمَّى بالعربية عَرْعَرا.
والباهلُ: المُتَرَدِّدُ بلا عملٍ، وهو أيضا : الرّاعي بلا عَصا. وأَبْهَلَ الرّاعي إبِلَه: تركها.
والباهلُ: النّاقة التي ليستْ بمَصْرُورة، لبنُها مُباحٌ لمن حلّ ورحل، وإبلٌ بهلٌ.
ورجلٌ بُهلول: حييُّ كريم، وامرأة بُهلول.
والبَهْلُ: الشّيءُ اليسيرُ الحقيرُ، يقال: أعطاهُ قليلاً بَهْلاً، قال:
وأعطاك بَْلاً منهما فَرَضِيَتـهُ		وذو اللُّبِّ للبَهْلِِ الحقيرِِعَيْوفُ
والبَهْلُ: واحدٌ لا يُجْمَع.
وامرأة باهلةٌ: لا زوج لها.. وباهلةُ: حيٌّ من العرب.
بله: البَلَهُ: الغَفْلَةُ عن الشَّرِّ. رجل أَبْلَهُ، والبُلْهُُ: جماعتُه. وفي الحديث: "أكثرُ أهْلِ الجنَّةِ البُلْهُُ": قال:
"أَبْلَُُ صَدّافٌ عن التَّفَحُّشِ"
والتَّبَلُّهُ: تَطَلُّبُ الضّالّةِ.
بَلْهَ: كلمةٌ بمعنى أَجَْ، قال:
بَلْهَ أَنّي لم أَخُنْ عَهْداً ولم		أَقْتَرِفْ ذَنْباً فتَجْزيني النِّقَمْ
وبَلْهَ: بمعنى "كيف"، ويكون في معنى "دَعْ"، بكُلِّهِ نَطَقَ الشِّعْر.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**اللام** و**الباء** معهما

**ه ل ب**، **ه ب ل**، **ل ه ب**، **ب ه ل**، **ب ل ه** kullanımdadır; **ل ب ه** ihmaldir. **هلب**: **الهُلْبُ**: kılın kalın olanı; dişi devenin kuyruğunun kılı gibi.
Ve **رَجُلٌ أَهْلَبُ**: kollarının ve bedeninin kılı kalın olan.
Ve **فَرَسُ مَهْلوبٌ**: kuyruğu **هُلِبَ**; yani kırkılarak uzatılmıştır. Ve **هَلَبَتْنا السّماءُ**: yani bizi bir şeyle, çiğden veya benzerinden ıslattı.

**هبل**: **الهِبِلُّ**: develerden büyük ihtiyar ve yaşlı olan; dedi ki:
أنا أبو نعامةَ الشَّيْخُ **الهِبِلّ**
أنا الذي وُلِدْتُ في أخرى الإِبلْ
Ve **وهَبَلتْهُ أُمُّه**: yani onu yitirdi; ve **الهَبَلُ** **الثُّكْلِ** gibidir.
Ve **المَهْبِلُ**: rahimde çocuğun yeri; dedi ki:
وقد طَوَتْ ماءَ الفَنِيقِِ **المَهْبِلِِ**
بين الكُلَى منها وبين **المَهْبلٍ** في حَلَقٍ ذاتِِ رِتاجٍ مَقْفَلِِ و**المُهَبَّلُ**: kendisine “**هبلتْكَ أُمُّك**” denilmiş olan.
Ve **الهَبّالُ**: hilekâr ve avcı; **يَهْتبل** avı, yani onu ganimet bilir. **ذو الرّمة** dedi:
ومُطْعَمُ الصَّيْدِ **هِبّالٌ** لبُـغْـيَتِـهِ		أَلْفَى أباه، بذاكَ الكَسْبِ، يَكْتَسِبُ
Ve bir kelime işittim de onu **فاهتبلتُها**: yani onu ganimet bildim.
Ve **هُبَل**: Kureyş’in bir putu idi. **أبو سِفيانَ** Uhud günü dedi: **أعْلُ هُبَل**; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وسلم ve âli üzerine dedi: Allah daha yüce ve daha uludur.
Ve **المُهَبَّلُ**: eti çok olan. Dedi ki:
ريّانُ لا عَشٌّ ولا **مُهَبَّلُ**
Ve falan kimse **مُهَبَّلاً** sabahladı: yani şişmiş, kabarmış.

**لهب**: **اللَّهَبُ**: dumandan arınmış olan ateşin tutuşması. Ve **اللَّهَبانُ**: alev olmaksızın kor’un tutuşup parlaması; aynı şekilde kızgın kumda sıcağın **لَهَبانُ**’ı ve benzerleri. Dedi ki:
**لَهَبـانٌ** وَقَـدَتْ حِـزّانـهُ		يَرْمَضُ الجُنْدَبُ منه فَيَصِرّ
Ve ateşi **أَلْهَبْتُ** de **فالتهَبَتْ** ve **تَلَهَّبَتْ**.
Ve **اللَّهَبْةُ**: susuzluk; ve **لَهِبَ يَلْهَبُ لَهَباً**; o hâlde o **لَهْبانُ**’dır, yani çok susamış; ve o (dişil) **لَهْبَى**’dır, yani çok susamış; ve onlar **لِهابٌ**’dır, yani çok susamışlar.
Ve **اللَّهْبُ**: dağın bir yüzü; duvar gibi, ona tırmanmak mümkün olmaz; aynı şekilde göğün ufkunun **لِهْبُ**’u. Çoğulu: **اللُّهُوب**.
Ve **اللِّهْبُ**: parlayan toz.
Ve **فَرَسٌ مَلْهِبٌ**: koşusu şiddetli, tozu alevlendirici. Dedi ki:
يُقَطِّعُهنَّ بـأنـفـاسِـهِ		ويلوي إلى حُضُرٍ **مُلْهبِ**

**بهل**: **باهلتُ** falanı: yani bizden zalim olana beddua ettik. Ve onu **بهلته**: ona lanet ettim..
Ve duada Allah’a **وابتهل**: yani ciddileşti ve gayret etti.
Ve **امرأة بهيلة**: **البهيرة** hakkında bir dil.
Ve **الأَبْهَلُ**: kendisine **الأيرس** denilen bir ağaç; katıksız Arapça değildir; Arapçada **عَرْعَرا** diye adlandırılır.
Ve **الباهلُ**: işsiz güçsüz dolaşan; o ayrıca: asâsız çoban. Ve çoban develerini **أَبْهَلَ**: onları bıraktı.
Ve **الباهلُ**: memesi bağlanmamış dişi deve; sütü konup göçene helâldir; ve **إبلٌ بهلٌ**.
Ve **رجلٌ بُهلول**: hayâlı, cömert; ve **امرأة بُهلول**.
Ve **البَهْلُ**: az, değersiz şey; denir ki: ona azıcık **بَهْلاً** verdi. Dedi ki:
وأعطاك بَْلاً منهما فَرَضِيَتـهُ		وذو اللُّبِّ للبَهْلِِ الحقيرِِعَيْوفُ
Ve **البَهْلُ**: bir tek (şey); çoğul yapılmaz.
Ve **امرأة باهلةٌ**: kocası olmayan.. Ve **باهلةُ**: Araplardan bir kabile.

**بله**: **البَلَهُ**: şerden gafil olma. **رجل أَبْلَهُ**; ve **البُلْهُُ**: onun topluluğu. Hadiste: “**أكثرُ أهْلِ الجنَّةِ البُلْهُُ**”: dedi ki:
"**أَبْلَُُ صَدّافٌ عن التَّفَحُّشِ**"
Ve **التَّبَلُّهُ**: kaybolanı arama.

**بَلْهَ**: “evet” mânasında bir kelime. Dedi ki:
**بَلْهَ** أَنّي لم أَخُنْ عَهْداً ولم		أَقْتَرِفْ ذَنْباً فتَجْزيني النِّقَمْ
Ve **بَلْهَ**: “nasıl” mânasında; “bırak” mânasında da olur; şiir bunun hepsiyle konuşmuştur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَهلُ: اليسيرُ. قال الأمويّ: البَهْلُ من المال: القليلُ. والبَهْلُ: اللعنُ. يقال: عليه بَهْلَةُ الله وبُهْلَتُهُ، أي لعنة الله. وناقةٌ باهِلٌ: لا صِرارَ عليها. والجمع بُهّلٌ. ويقال: بَهَلْتُهُ وَأَبْهَلْتُهُ، إذا خَلَّيْتَهُ وإرادتَهُ. والمُباهَلَةُ: الملاعنة. والابْتِهَالُ: التضرّعُ. ويقال في قوله تعالى: "ثمّ نَبْتَهِلْ" أي نُخلِص في الدعاء. والبُهْلولُ من الرجال: الضحّاكُ.

##### Türkçe

**البَهلُ**: az olan. el-Ümevî dedi: Maldan **البَهْلُ**: az olan. Ve **البَهْلُ**: lânet. Denir: onun üzerine Allah’ın **بَهْلَةُ**’si ve **بُهْلَتُهُ**; yani Allah’ın lâneti. Ve **ناقةٌ باهِلٌ**: üzerinde **صِرارَ** olmayan. Çoğulu **بُهّلٌ**. Ve denir: **بَهَلْتُهُ** ve **أَبْهَلْتُهُ**, onu ve onun iradesini serbest bıraktığın zaman. Ve **المُباهَلَةُ**: karşılıklı lânetleşme. Ve **الابْتِهَالُ**: yalvarma. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında denir: “ثمّ **نَبْتَهِلْ**” yani duada ihlâs ederiz. Ve erkeklerden **البُهْلولُ**: çok gülen.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ل ب
هلب ، هبل ، لهب ، بله ، بهل : مستعملات .
هلب : قال ابن شميل يقال : إنه لَيَهلِبُ الناسَ بلسانه : إذا كان يَهجُوهم ويَشْتُمهُم ، يقال : هو هَلاّبٌ : أي هَجّاء ، ورجلٌ مُهلَّب : أي مَهْجُوّ .
وقال الليث : الهُلْب : ما غَلُظ من الشّعر ، كشَعر ذَنَبِ الناقة .
ورجلٌ أهلبُ : إذا كان شعرُ أخْدَعَيه وجَسَدِه غلاظاً .
فرسٌ مَهلوب : قد هُلِبَ ذنَبُه : استُؤصِلَ جَزّاً .
ويقال : هَلَبَتْنا السماء : إذا بلّتهم بشيء من ندًى أو نحوِ ذلك .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَلُوب : المرأة التي تَقرُب من زوجها وتُحبُّهُ ، وتتباعَدُ من غيره وتُقصِيه .
قال : وكذلك إذا كان لها صديق فأَحَبَّتْه وأَطَاعته ، وعَصَتْ غيرَه وأقْصَتْه .
قال : وروي عن عمر أنه قال : رحم الله الهَلُوب ، يعني الأولى ، ولَعَن الله الهَلُوب ، يعني الأخرى .
وقال ابن الأعرابي : الهَلُوب الصِّفة المحمودة أُخِذتْ من اليوم الهَلاّب : إذا كان مَطَرُه سَهلاً لَيِّنا دائماً غير مُؤْذٍ .
قال : والصِّفَةُ المذْمُومَةُ : أُخِذتْ من اليوم الهَلاّب : إذا كان مَطرُه ذا رعْد وبَرْق وأهوال وهَدْمٍ للمنازل .
أبو عبيد : الهَلاّب : الرّيح مع المَطَر .
وقال أبو زبيد :
أَحَسَّ يوماً مِن المُشْتاةِ هَلاّبا
وهَلَبَتْنا السماءُ تهلِبُنا هَلْبا .
وقال المازنيّ : ذَنَب أهلبُ : أي مُنقطع ، وأنشد :
وأنهُمُ قد دَعَوْا دَعْوَةً
سَيَتْبَعُها ذَنَبٌ أَهلَبُ
أي منقطع عنكم ، كقوله : الدنيا ولَّتْ حَذَّاءَ : أي منقطعة .
قال : والأهلَب : الذي لا شَعَر عليه .
أبو عبيد ، عن الأموي : أتيتُه في هُلْبة الشّتاء : أي في شدّة بَرْدِه .
شمر ، عن أبي يزيد الغَنَوي قال : في الكانون الأوّل الصِّنُّ والصَّنَّبْر والمَرْقِيُّ في
القبْر ، وفي الكانون الثاني هَلاّبٌ ومُهلِّب وهُلَيْب ، قال : وهي أيّام شديداتُ البَرْد : ثلاثةٌ في كانونَ الأول ، وثلاثةٌ في كانونَ الآخر ، قال : وهَلاّب ومُهلَّب وهُليب يَكنَّ في هُلْبة الشّهر ، وهُلْبَةُ الشَّهر آخره .
وقال غيره : يقال هُلْبة الشّتاء وهُلُبَّتُه بمعنى واحد . ومن أيام الشتاء هالِبُ الشَّعَر ومُدحْرِجُ البَعَر .
وقال شمر : وفي الحديث : ( والسماء تَهلُبُني ) أي تَبلُّني وتُمطِرني وقد هَلَبتْنا السماءُ ، إذا أَمْطَرت بجود .
أبو عُبَيدة . الهُلاَبةُ غُسالَة السَّلا ، وهي في الحِوَلاء ، والحِوَلاء : رأسُ السَّلا ، وهي غِرْسٌ كَقدْر القارُورة تراها خضراءَ بعد الولد ، تُسَمَّى هُلاَبة السِّقْي ، ويقال : أَهْلَب في عُدْوه إهلاباً ، وأَلهبَ إلهَاباً ، وعَدْوهُ ذو أَهَاليب .
وقال خَليفة الحصيني : تقول : رَكِب كلٌّ منهم أُهلُوباً من الثَّناء ، أي فَنّاً ، وهي الأهاليب . وقال أبو عبيدة هي الأساليب ، واحدها أسلوب .
وروى شمر عن بعضهم أنه قال : لأن يمتلىء ما بين عانَتِي إلى هُلْبَتي .
قال . والهُلْبة ما فوق العانة إلى قريب من أسفل البطن .
والأهلَب : الكثيرُ شَعَر الرّأسِ والجَسَد . ووقَعنا في هُلْبةٍ هلْباءَ ، أي في داهية دَهياء ، مثل هُلْبة الشّتاء .
هبل : ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهُبْلة : الثُّكْلَة ، والهُبْلة : القَتْلة ، واللُّهُبة : إشراق اللّون من الجَسَد .
وقال الليث : الهَبَل كالثُّكْل ، وهَبِلَتْه أُمُّه وثَكِلَتْه .
وقال أبو الهيثم : فَعِل يَفْعَل : إذا كان متعدّياً فمصدَرُه فَعْل إلاّ ثلاثة أحرف : هَبِلَتْه أمّه هبَلاً ، وعَمِلْت الشيءَ عمَلا ، وزكِنْتُ الخَبَر زَكَناً ، أي عَلِمته .
وقال الليث : الهِبِلُّ : الشيخ الكبير والمُسِنّ من الإبل ، وأنشد :
أنا أبو نَعامةَ الشيخُ الهِبِلُّ
أبو عبيد ، عن الأصمعي : الهِبَلُّ : الثقيل .
وقال الليث : المَهْبِل : موضعُ الوَلد من الرَّحِم وقيل : المَهْبِل : أقصَى الرَّحم .
وقال شمر : المَهْبِل : البَهْوُ بين الوَرِكَين حيث يَجثم الولدُ ، شُبِّه بمَهْبِل الجبَل ، وهو الهُوَّة الذاهبةُ في الأرض .
وقال الهذليّ :
لاتَقِه المَوْتَ وقِيَّاتُه
خُطَّ له ذلك في المَهبِلِ
وقال أوس بن حَجَر في مهبِل ما بين الجَبَلَيْن :
فأَبصَرَ أَلْهاباً من الطَّوْدِ دُونه
يرَى بين رأسَيْ كل نِيقَيْنِ مَهبَلاَ
وقال ابن الأعرابي : قال أبو زياد : المَهبِل : حيث يَنظُفُ فيه أبو عُمَير بأَرُونِه ، وأنشد بيت الهذليّ .
وقال بعضهم : المَهبِل : ما بين الغَلَقين ، أحدُهما فمُ الرَّحم ، والآخر موضع العُذْرة .
وقال الليث : الهَبّال : المحتال ، والصيَّاد يَهتَبِل الصيدَ : أي يغتَنِمه ، وسمعتُ كلمةً فاهتبلتُها : أي اغتَنمْتُها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهَبالةُ : الغنيمة ، وأنشد :
فلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهَبالهْ
وهُبَل : اسمُ صَنَم عبدَتْه قُرَيش .
وفي حديث أهلِ الإفك : والنساءُ يومَئذٍ لم يُهَبِّلْهُنَّ اللحمُ ، معناه : لم يكثر عليهنَّ الشَّحمُ واللَّحم . ويقال : أصبَح فلانٌ مُهَبَّلاً : وهو المُهَبِّجُ الذي كأنه تورَّم من انتفاخِه ، ومنه قولُ أبي كبير : فشَبّ غير مهبّل .
أخبرنا المنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي : يقال : ماله هابل ولا آبل : فالهابلُ : المحتال ، والآبل : الحَسَنُ الرِّعْية للإبل ، والهَبُّلِيُّ والأبُّلِيُّ : الراهب .
وفي حديث أبي ذَرّ وذكرِه ليلة القدر . قال : فاهتبلتُ غَفْلَتَه ، وقلت : أيُّ ليلة هي ؟ أي تَحيّنْتُ غفْلَتَه وافترصْتُها ، واحتلْتُ لها حتى وجدتُها ، كالرجل يطلب الفرصة في الشيء .
وقال الكميت :
وقالتْ لي النفسُ : اشعَبِ الصّدْعَ واهتَبِلْ
لإحدى الهَنَاتِ المُضْلِعاتِ اهتبالَها
أي استعدَّ لها واحْتَلْ ، قاله أبو عبيد . ورجلٌ مُهتَبِلٌ وهبّال .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهابل : الكثير اللَّحم والشَّحم ، ومنه قولُ عائشة : والنساء لم يُهَبِّلْهُنَّ اللَّحْمُ .
بهل : قال الليث : الأبهل شجرةٌ يقال لها : أيُّ الأبرُس قال : وليس الأبهل بعربيّة مَحْضة .
قال : والباهل : المتردِّد بلا عمل ، والراعي بلا عَصاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الباهل : الذي لا سِلاَح معه ، وناقة باهِلٌ : مُسَيَّبَةٌ ، وتكون التي لا صِرَار عليها ، ونحو ذلك قال أبو عبيد . وحدثني بعضُ أهل العلم أن دُرَيدَ بن الصِّمَّة أراد أن يُطلِّق امرأته ، فقالت : أتُطلِّقني وقد أطعَمْتُكَ مَأْدُومِي ، وأبثَثْتُك مَكْتومِي ، وأتيتك باهِلاً غير ذات صِرار ؟ . قال : جعلتْ هذا مثلاً لمالِهَا ، وأنها أباحتْ له مالَها .
وقال الليث : أَبهَلَ الراعي إبلَه : إذا تركها ، وأَبهَلها من الحَلَب .
قال : ورجل بُهلُول : حَيِيٌّ كريم ، قال : ويقال : امرأةٌ بُهلول .
أبو عبيد ، عن الأصمعي قال : البُهلول : الضَّحَّاك من الرجال .
شمر ، عن أبي عمرو الشيباني قال : البَهْل : الشيء اليسير الحقير ، وأنشد :
وذو اللُّبّ للبَهْل الحقير عَيُوفُ
أبو عبيد ، عن الأموي : البَهْل : المال القليل . اللِّحياني : هو الضَّلال بن بهلَلِ ،
مأخوذ من الإبهال : وهو الإهمال ، وبَهْلَل الوالي رعيّتَه ، واستبْهلها : إذا أَهمَلها .
وقال النابعة :
وشَيْبان حيثُ استَبهَلتْها السواحِلُ
أي أهمَلها ملوك الحيرة ، وكانوا على ساحل الفُرات قال الشاعر في إبل أُبْهِلَتْ :
إذا استُبهِلتْ أو فَضَّها العبدُ حَلَّقَتْ
بسرْبِكَ يوْمَ الوِرْد عَنْقاءُ مُغرِبُ
يقول : إذا أُبهِلَتْ هذه الإبل ، ولم تُصَرَّ أنفَدَت الجيرانُ ألْبانَها ، فإذا أرادت الشرْبَة لم تكنْ في أخلافِها من اللبن ما يُشترَى به ماءٌ لِشُربها واسْتَبهلَ فلانٌ الحرْبَ : إذا احتلبها بلا صِرار .
وقال ابن مُقبل في الحرب :
فاستَبهل الحرْبَ من حَرّانَ مُطَّرِدٍ
حتى يَظَلَّ على الكَفّين مَوْهوناً
أراد بالحرَّان الرُّمْح . والعرب تقول : مَهْلاً وبَهلاً .
قال الشاعر :
فقلت له : مَهلاً وبَهلاً فلم يَتُبْ
بقوْلٍ وأضْحَى النفسُ محتمِلا ضِغْنا
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، وعن سلمة عن الفراء قال : اهتبل الرجلُ : إذا كَذَب ، واهتَبَلَ : إذا غَنِمَ ، واهتَبل : إذا ثَكِل .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : المبَاهِيل : الإبلُ التي لا صِرَارَ عليها ، وهي المُبْهَلَة .
وقال أبو عمرو في البُهَّل مثله ، واحدُها باهل .
وقال الكسائيّ : الباهل : التي لا سِمَة عليها .
ويقال : باهَلْتُ فلاناً : أي لاعَنْتُه ، وعليه بَهْلةُ الله وبُهْلةُ الله : أي لعْنة الله . وابتَهل فلانٌ في الدّعاء : إذا اجتهدَ . ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتُ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ) ( آل عِمرَان : 61 ) : أي يجتهِد كلٌّ منا في الدُّعاء ، ولَعْن الكاذِب مِنَّا .
قال أبو بكر : قال قومٌ : المْبتهِل معناه في كلام العَرب : المُسَبِّح الذاكرُ لله ، واحتَجُّوا بقول نابغة بني شَيْبَان :
أَقْطَعُ اللّيلَ آهةً وانْتِحابَا
وابتهالاً لله أيَّ ابتهالِ
قال : وقال قومٌ : المُبتهِل : الدّاعي . وقيل في قوله : ( ثُمَّ نَبْتَهِلْ ( : ثم نَلتعِنْ . قال : وأنشدَنا ثعلب عن ابن الأعرابيّ :
لا يتَأَدّوْنَ في المَضِيق وإنْ
نادَى مُنادٍ كيْ يَنزلوا نَزَلوا
لا بدّ في كَرَّةِ الفوارسِ أَنْ
يُترَكَ في مَعْرَكٍ لهم بَطَلُ
مُنعفِرُ الوجهِ فيه جائفةٌ
كما أَكَبَّ الصَّلاةَ مُبْتَهِلُ
أراد كما أَكَبَّ في الصلاةِ مُسَبِّح
أخبرنا المُنذريِّ قال : أخبرني الحرّانيّ أنه سمع ابن السّكيت قال : يقال : تباهَل القوم : إذا تلاعنوا ، ويقال : عليه بَهْلةُ الله : أي لعنةُ الله . ومُبتهِلاً : أي مجتهداً في الدُّعاء : ويقال : هو الضَّلاَل بنَ بَهْلَل بالباء كأنّه المُبهَل المُهْمَل بنُ ثَهْلَل .
بله : قال الليث : البَلَه : الغَفْلة عن الشّرّ .
وفي الحديث : ( أكثر أهل الجنّة البُلْه ) ، الواحد أبلَه : وهو الغافل عن الشرّ . قلت : البَلَه في كلام العرب على وجوه : يقال : عيشٌ أَبْلَه ، وشبابٌ أبله : إذا كان ناعماً ، ومنه قولُ رؤبة :
بعد غُدانِيِّ الشبابِ الأبْلَهِ
يريد الناعم ، ومنه : أُخِذَ بُلَهْنِيَةِ العَيش : وهو نَعْمَتهُ وغَفْلَتُه . والأَبلَه : الرجل الأحمَق الذي لا تمييزَ له ، وامرأةٌ بَلْهاء .
وقال ابن شميل : ناقةٌ بَلهاء : وهي التي لا تَنْحَاشُ من شيءٍ مكانةً ورزَانةً ، كأنها حَمْقاء ، ولا يقال : جملٌ أبلَه .
والأبلَه : الذي طُبِع على الخير ، فهو غافِلٌ عن الشرّ لا يعرفه .
ومنه الحديث الذي جاء : ( أكثرُ أهل الجنة البُله ) .
وقال ابن شميل : الأبلَه : الذي هو مَيّتُ الداء ، يُرادُ أن شرَّه ميّت لا يَنْبَه له .
وقال أحمد بن حَنْبل في تفسير قوله : استراحَ البُلْه ، قال : هم الغافلون عن الدنيا وأهلها وفسَادِهم وغِلِّهم ، فإذا جاءوا إلى الأمر والنهي فهمُ العقلاء الفقهاء .
وقال ابنُ شميل : البَلَه : حُسْن الخُلق ، وقلة الفِطْنة لِمَداقّ الأمور .
وقال القُتَيْبِيُّ في تفسير البُلْه الذي جاء في الحديث : البُلْه : هم الذين غَلَبَتْ عليهم سلامةُ الصُّدور ، وحُسْنُ الظنّ بالناس ، وأنشد :
ولقد لَهَوْتُ بطِفْلةٍ مَيّالةٍ
بلهاءَ تُطلِعُني على أَسْرَارها
أراد أنها غِرٌّ لا دهاء لها ، فهي تُخبِرُني بسِرّها ، ولا تفْطُن لما في ذلك عليها ، وأنشد غيره في صفة امرأة :
بَلهاء لم تُحفَظْ ولم تُضَيَّعِ
يقول : لم تُحفظ لعَفافِها ولم تُضَيَّع ، مما يقُوتُها ويَصونها ، فهي ناعمة عَفِيفة .
وقال الليث : التَّبَلُّه : تَطَلُّبُ الدابة الضالة والعرَب تقول : فلان يتبلّه في سيره إذا تعَسَّف طريقاً لا يهْتَدِي فيه ولا يستقيم على صَوْبه .
قال لبيد :
عَلِهَتْ تَبلَّهُ من نِهاءٍ صعائدٍ
والرواية المعروفة : عَلِهتْ تبَلّدُ .
وقال الليث : بَلْهَ : كلمةٌ بمعنى أَجَلْ ، وأنشد :
بَلْهَ أني لم أَخُنْ عهداً ولم
أقترِفْ ذنباً فتجْزيني النِّقَمْ
وقال أبو بكر الأنباريّ : في بَلْهَ ثلاثة أقوال : قال جماعة من أهل اللغة : بلهَ معناها على ، وقال الفراء : مَن خَفَضَ بها جَعَلها بمنزلة على وما أشبهها من حروف الخفض ، وذكر ما قاله الليث أنها بمعنى أَجَلْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَعَدَدْتُ لعبادي الصالحين ما لاعينٌ رَأَتْ ، ولا أُذُن سَمِعتْ ، ولا خطر على قلبِ بشَر ، بله ما أطلَعْتُهم عليه ) .
وقال أبو عبيد : قال الأحمر وغيُره : بله معناه كيف ما أطْلعتُهم عليه .
وقال الفراء : معناه كيف ودَعَ ما أَطْلعتهم عليه .
وقال كعب بنُ مالك يصفُ السيوفَ :
تَذَرُ الجماجِمَ ضاحياً هاماتُها
بَلْهَ الأكُفِّ كأنها لم تُخلَقِ
قال أبو عبيد : الأكُفّ يُنشَد بالخفض والنّصب : النصب على معنى دَعْ الأكفَّ .
وقال أبو زُبيد :
حمَّالُ أَثقالِ أَهْلِ الوُدّ آوِنةً
أُعْطيهُمُ الجَهدَ مِني بلهَ ما أَسَعُ
أي أعطيهم مالا أجِد إلا بجَهْدٍ ، معناه فَدعْ ما أحِيطُ به وأَقْدِر عليه .
لهب : قال الليث : اللَّهَب : اشتعال النار الذي قد خَلَص من الدُّخان .
قال : واللَّهبان : توقُّد الجَمْر بغير ضِرام ، وكذلك لَهبان الحرِّ في الرَّمضاء وأنشد :
لَهَبانٌ وقَدَتْ حُزَّانُه
يَرْمَضُ الجُنْدَبُ منه فيصِرّ
أبو عبيد ، عن أبي عبيدة : اللَّهْبَة : العَطش ، وقد لَهِبَ يلهب لَهَباً ، وهو رجل لَهْبَان ، وامرأة لَهْبَى .
وقال الليث : ألهبْتُ النارَ فالتهبَتْ وتلهَّبَتْ .
واللِّهْب : وجه من الجبل كالحائط لا يُستطاع ارتقاؤه ، وكذلك لِهبٌ أفُق السماء ، والجميع اللُّهوب .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : اللِّهب : مَهواةُ ما بين كلِّ جبلين .
قال : والنَّفْنَفُ : نحو منه .
وقال اللَّيث اللِّهْب : الغُبار الساطع .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : إذا اضطَرَم جَرْيُ الفَرَس : قيل : أَهْذب إهْذاباً ، وأَلهبَ إلهابَاً .
وقال الليث : يقال للفَرَس الشديد الجَرْي المِثيرِ للغُبار : مُلهِب ، وله أَلُهُوب .
وقال امرؤ القيس :
فلِلزَّجْر أُلْهُوبٌ وللسّاق دِرَّةٌ
وقال غيره : أَلهبَ البرقُ إلهاباً ، وإلهابُه : تَدارُكه حتى لا يكونَ بين البَرْقتين فُرْجة .
واللِّهابة : وادٍ بناحية الشواجن فيه رَكايا عَذبةٌ يخترِقه طريق بَطنِ فَلْج ، كأنها جمع لِهْب . وبنو لِهْب : حيٌّ من العَرَب يقال لهم : اللِّهبِيّون ، وهم أهلُ زَجْرٍ وعيافة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : المِلْهَبُ : الرائع الجمال ، والملهب : الكثيرُ الشَّعر من الرجال .

##### Türkçe

ه ل ب
**هلب** ، **هبل** ، **لهب** ، **بله** ، **بهل** : kullanılagelenlerdir.

**هلب** : İbn Şümeyl dedi: denilir ki: “Şüphesiz o, diliyle insanları **يَهْلِبُ**”: onları hicvedip sövüp saydığı zaman. Denilir: o **هَلَّابٌ**’dır: yani hicivci. Ve **مُهَلَّب** bir adam: yani hicvedilmiş.
Leys dedi: **الهُلْب**: kıldan kalın olan şeydir; dişi devenin kuyruğunun kılı gibi.
Ve **أهلب** bir adam: iki **أخدع**’ının ve bedeninin kılı kalın olduğu zaman.
**مَهلوب** bir at: kuyruğu **هُلِبَ** edilmiştir: keserek kökünden alınmıştır.
Ve denilir: **هَلَبَتْنا السماء**: onları bir şeyle, çiğden yahut bunun benzeriyle ıslattığı zaman.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهَلُوب**: kocasına yaklaşan ve onu seven; başkasından uzaklaşan ve onu dışlayan kadındır.
Dedi: Aynı şekilde, eğer onun bir dostu olur da onu sever ve ona itaat eder, başkasına isyan eder ve onu dışlarsa.
Dedi: Ömer’den rivayet olundu ki o dedi: Allah **الهَلُوب**’a rahmet etsin, yani birincisini; ve Allah **الهَلُوب**’a lanet etsin, yani ötekisini.
İbnü’l-A‘râbî dedi: övülen sıfat olan **الهَلُوب**; **اليوم الهَلَّاب**’dan alınmıştır: yağmuru kolay, yumuşak, sürekli, eziyet vermeyen olduğu zaman.
Dedi: yerilen sıfat ise: **اليوم الهَلَّاب**’dan alınmıştır: yağmuru gök gürültüsü, şimşek, dehşetler ve evlerin yıkımı sahibi olduğu zaman.
Ebu Ubeyd: **الهَلَّاب**: yağmurla birlikte rüzgârdır.
Ebu Zübeyd dedi:
أَحَسَّ يوماً مِن المُشْتاةِ هَلاّبا
Ve **هَلَبَتْنا السماءُ تهلِبُنا هَلْبا**.

Mâzenî dedi: **ذَنَب أهلبُ**: yani kopuk. Ve okudu:
وأنهُمُ قد دَعَوْا دَعْوَةً
سَيَتْبَعُها ذَنَبٌ أَهلَبُ
Yani sizden kopuk; şu sözü gibi: “**الدنيا ولَّتْ حَذَّاءَ**”: yani kopuk.
Dedi: ve **الأهلَب**: üzerinde kıl olmayan kimsedir.

Ebu Ubeyd, Ümevî’den: Ona kışın **هُلْبة**’sinde geldim: yani onun soğuğunun şiddetinde.
Şemmer, Ebû Yezîd el-Ğanevî’den: dedi ki: birinci **الكانون**’da **الصِّنُّ** ve **الصَّنَّبْر** ve **المَرْقِيُّ** kabirde; ikinci **الكانون**’da ise **هَلَّابٌ** ve **مُهَلِّب** ve **هُلَيْب**. Dedi: bunlar şiddetli soğuk günlerdir: birinci kanunda üç, öteki kanunda üç. Dedi: ve **هَلَّاب** ve **مُهَلَّب** ve **هُليب** ayın **هُلْبة**’sinde olur; ve **هُلْبةُ الشَّهر** onun sonudur.
Başkası dedi: **هُلْبة الشّتاء** ve onun **هُلُبَّتُه** bir mânâdadır. Kış günlerinden: **هالِبُ الشَّعَر** ve **مُدحْرِجُ البَعَر**.
Şemmer dedi: ve hadiste: “( **والسماء تَهلُبُني** )” yani beni ıslatır ve bana yağmur yağdırır. Ve **هَلَبتْنا السماءُ**: cömertçe yağmur yağdırdığı zaman.

Ebû Ubeyde: **الهُلاَبةُ**: **السَّلا**’nın yıkantısıdır; o **الحِوَلاء**’dadır. Ve **الحِوَلاء**: **السَّلا**’nın başıdır; o, şişe miktarı gibi bir **غِرْس**’tir; doğumdan sonra onu yeşil görürsün; **هُلاَبة السِّقْي** diye adlandırılır. Ve denilir: koşusunda **أَهْلَب** etti, **إهلاباً**; ve **أَلهبَ** etti, **إلهَاباً**; ve koşusu **ذو أَهَاليب**’dir.
Halîfe el-Husaynî dedi: dersin ki: onların her biri övgüden bir **أُهلُوباً** bindi: yani bir tür; bunlar **الأهاليب**’dir. Ebû Ubeyde dedi: onlar **الأساليب**’dir; tekili **أسلوب**’dur.
Şemmer, bazılarından rivayet etti ki o dedi: “İki **عانة**’m ile **هُلْبَتي** arasının dolması elbette (daha iyidir).”
Dedi: ve **الهُلْبة**: **العانة**’nın üstünden karnın altına yakın olana kadardır.
Ve **الأهلَب**: başın ve bedenin kılı çok olan. Ve **هُلْبةٍ هلْباءَ** içine düştük: yani büyük bir musibet içine; **هُلْبة الشّتاء** gibi.

**هبل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهُبْلة**: evlât acısı çeken kadındır; ve **الهُبْلة**: öldürülmüşlerdir; ve **اللُّهُبة**: bedenden rengin parlamasıdır.
Leys dedi: **الهَبَل** evlât acısı gibi; ve annesi onu **هَبِلَتْه** ve onu **ثَكِلَتْه**.
Ebû’l-Heysem dedi: **فَعِل يَفْعَل**: eğer geçişli olursa, onun mastarı **فَعْل**’dir; ancak üç harf (fiil) müstesna: “annesi onu **هَبِلَتْه** **هَبَلاً**”; “şeyi yaptım **عَمَلاً**”; “haberi bildim **زَكَناً**”: yani onu bildim.
Leys dedi: **الهِبِلُّ**: büyük ihtiyar ve develerden yaşlı olan. Ve okudu:
أنا أبو نَعامةَ الشيخُ الهِبِلُّ
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الهِبَلُّ**: ağırdır.
Leys dedi: **المَهْبِل**: rahimde çocuğun yeri; ve denildi: **المَهْبِل**: rahmin en ucu.
Şemmer dedi: **المَهْبِل**: iki kalça arasındaki boşluktur; çocuk orada çöker; dağın **مَهْبِل**’ine benzetilmiştir; o, yerde giden çukurdur.
Hüzeli dedi:
لاتَقِه المَوْتَ وقِيَّاتُه
خُطَّ له ذلك في المَهبِلِ
Evs b. Hacer, iki dağ arasındaki **مَهْبِل** hakkında dedi:
فأَبصَرَ أَلْهاباً من الطَّوْدِ دُونه
يرَى بين رأسَيْ كل نِيقَيْنِ مَهبَلاَ
İbnü’l-A‘râbî dedi: Ebû Ziyâd dedi: **المَهبِل**: Ebû Umeyr’in **أَرُون**’u ile içinde temizlendiği yerdir. Ve Hüzeli’nin beytini okudu.
Bazıları dedi: **المَهبِل**: iki **الغَلَق** arasındaki şeydir; ikisinden biri rahmin ağzı, diğeri **العُذْرة**’nin yeridir.
Leys dedi: **الهَبّال**: hilekâr. Ve avcı avı **يَهْتَبِل** eder: yani onu ganimet bilir. Ve bir söz işittim de onu **فاهتبلتُها**: yani onu ganimet bildim.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهَبالةُ**: ganimettir. Ve okudu:
فلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهَبالهْ
Ve **هُبَل**: Kureyş’in taptığı bir putun adıdır.
**حديث أهل الإفك**’te: “ve kadınlar o gün **لم يُهَبِّلْهُنَّ اللحمُ**”; mânâsı: üzerlerinde yağ ve et çoğalmamıştı. Ve denilir: falan **مُهَبَّلاً** sabahladı: o, şişkinliğinden sanki şişmiş olan **المُهَبِّجُ**’dir. Ve ondan Ebû Kebîr’in sözü: “**فشَبّ غير مهبّل**”.
Bize Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: onun ne **هابل**’i var ne **آبل**’i. **فالهابلُ**: hilekâr; **والآبل**: develere iyi bakan. Ve **الهَبُّلِيُّ** ve **الأبُّلِيُّ**: rahip.
Ebû Zerr hadîsinde ve onun Kadir gecesini anmasında: dedi: “Onun gafletini **فاهتبلتُ** ve dedim: hangi gecedir?” yani onun gafletini kolladım ve onu fırsat bildim; onu buluncaya dek ona hile yaptım; tıpkı bir adamın bir işte fırsat araması gibi.
Kümeyt dedi:
وقالتْ لي النفسُ : اشعَبِ الصّدْعَ واهتَبِلْ
لإحدى الهَنَاتِ المُضْلِعاتِ اهتبالَها
Yani ona hazırlan ve hile yap; bunu Ebû Ubeyd söyledi. Ve **مُهتَبِلٌ** ve **هبّال** bir adam.
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهابل**: eti ve yağı çok olandır; ve ondan Âişe’nin sözü: “ve kadınlar **لم يُهَبِّلْهُنَّ اللَّحْمُ**”.

**بهل** : Leys dedi: **الأبهل**: kendisine “**أيُّ الأبرُس**” denilen bir ağaçtır. Dedi: ve **الأبهل** saf Arapça değildir.
Dedi: ve **الباهل**: işsiz dolaşan; ve asâsız çoban.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الباهل**: yanında silah olmayan kimsedir. Ve **ناقة باهِلٌ**: salıverilmiş; ve üzerinde **صِرَار** olmayan olur; bunun benzeri; Ebû Ubeyd dedi. Ve bana ilim ehlinden biri anlattı ki: Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o da dedi: “Beni boşar mısın; hâlbuki sana **مَأْدُومِي**’mi yedirdim, sana **مَكْتومِي**’mi yaydım, sana **باهِلاً** olarak, **غير ذات صِرار** olarak geldim?” Dedi: bunu malı için bir misal yaptı; ve malını ona helâl kıldığını (kastetti).
Leys dedi: çoban develerini **أَبهَلَ** etti: onları bıraktığı zaman; ve onları sağmadan **أَبهَل** etti.
Dedi: ve **بُهلُول** bir adam: hayâlı, cömert. Dedi: ve denilir: **امرأةٌ بُهلول**.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **البُهلول**: erkeklerden çok gülen kimsedir.
Şemmer, Ebû Amr eş-Şeybânî’den: dedi ki: **البَهْل**: az, değersiz şeydir. Ve okudu:
وذو اللُّبّ للبَهْل الحقير عَيُوفُ
Ebu Ubeyd, Ümevî’den: **البَهْل**: az maldır. Lihyânî: o, **الضَّلال بن بهلَلِ**’dir; **الإبهال**’dan alınmıştır; o da ihmal etmektir. Ve vali raiyyetini **بَهْلَل** etti ve onu **استبْهلها**: onu ihmal ettiği zaman.
Nâbi‘a dedi:
وشَيْبان حيثُ استَبهَلتْها السواحِلُ
Yani Hîre kralları onu ihmal etti; onlar Fırat kıyısında idiler. Şair, **أُبْهِلَتْ** edilmiş develer hakkında dedi:
إذا استُبهِلتْ أو فَضَّها العبدُ حَلَّقَتْ
بسرْبِكَ يوْمَ الوِرْد عَنْقاءُ مُغرِبُ
Diyor ki: bu develer **أُبهِلَتْ** edilirse ve burun bağı vurulmazsa, komşular sütlerini tüketir; içmeye istediğinde memelerinde, içmesi için su satın alınacak süt kalmaz. Ve falan savaşı **استَبهل** etti: onu burun bağı olmaksızın sağdığı zaman.
İbn Mukbil savaş hakkında dedi:
فاستَبهل الحرْبَ من حَرّانَ مُطَّرِدٍ
حتى يَظَلَّ على الكَفّين مَوْهوناً
**الحرَّان** ile mızrağı kastetti. Ve Araplar der: **مَهْلاً وبَهلاً**.
Şair dedi:
فقلت له : مَهلاً وبَهلاً فلم يَتُبْ
بقوْلٍ وأضْحَى النفسُ محتمِلا ضِغْنا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; ve Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: adam **اهتبل** etti: yalan söylediği zaman; ve **اهتَبَلَ**: ganimet elde ettiği zaman; ve **اهتَبل**: evlât acısı çektiği zaman.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **المبَاهِيل**: üzerinde **صِرَار** olmayan develerdir; onlar **المُبْهَلَة**’dir.
Ebû Amr, **البُهَّل** hakkında bunun benzerini söyledi; tekili **باهل**’dir.
Kisâî dedi: **الباهل**: üzerinde **سِمَة** olmayan (dişi)dir.
Ve denilir: falanla **باهَلْتُ**: yani onunla karşılıklı lânetleştim. Ve onun üzerinde Allah’ın **بَهْلةُ**’si ve Allah’ın **بُهْلةُ**’si: yani Allah’ın laneti. Ve falan duada **ابتَهل** etti: gayret ettiği zaman. Ve ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: “( **ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتُ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ** ) (Âl-i İmrân: 61)”: yani her birimiz duada gayret eder; ve bizden yalancı olana lanet (olsun).
Ebû Bekir dedi: bir kavim dedi ki: **المْبتهِل**’in mânâsı Arapların sözünde: Allah’ı tesbih eden, zikreden kimsedir. Ve Nâbiğa Benî Şeybân’ın sözüyle delil getirdiler:
أَقْطَعُ اللّيلَ آهةً وانْتِحابَا
وابتهالاً لله أيَّ ابتهالِ
Dedi: ve bir kavim dedi: **المُبتهِل**: dua eden kimsedir. Ve “( **ثُمَّ نَبْتَهِلْ** )” hakkında denildi: sonra birbirimize lanet edelim. Dedi: Sa‘leb bize İbnü’l-A‘râbî’den okuttu:
لا يتَأَدّوْنَ في المَضِيق وإنْ
نادَى مُنادٍ كيْ يَنزلوا نَزَلوا
لا بدّ في كَرَّةِ الفوارسِ أَنْ
يُترَكَ في مَعْرَكٍ لهم بَطَلُ
مُنعفِرُ الوجهِ فيه جائفةٌ
كما أَكَبَّ الصَّلاةَ مُبْتَهِلُ
“Namazda yüzüstü kapanan **مُبْتَهِلُ** gibi” yani namazda tesbih eden gibi, demek istedi.
Bize Münzirî haber verdi: Harrânî bana haber verdi ki o, İbnü’s-Sikkît’i işitirken: denilir: kavim **تباهَل** etti: birbirlerine lanetleştikleri zaman. Ve denilir: onun üzerinde Allah’ın **بَهْلةُ**’si: yani Allah’ın laneti. Ve **مُبتهِلاً**: yani duada gayret eden. Ve denilir: o, **الضَّلاَل بنَ بَهْلَل**’dir; **بالباء**; sanki o, **المُبهَل المُهْمَل**’dir; **بنُ ثَهْلَل**.

**بله** : Leys dedi: **البَلَه**: şerden gaflettir.
Hadiste: “( cennet ehlinin çoğu **البُلْه**’dür )”; tekili **أبلَه**: o, şerden gafil olandır. Dedim: **البَلَه** Arapların sözünde türlü yönler üzeredir: denilir: **عيشٌ أَبْلَه** ve **شبابٌ أبله**: yumuşak (rahat) olduğu zaman. Ve ondan Rü’be’nin sözü:
بعد غُدانِيِّ الشبابِ الأبْلَهِ
Yumuşağı kasteder. Ve ondan: **أُخِذَ بُلَهْنِيَةِ العَيش**: o, onun nimeti ve gafletidir. Ve **الأَبلَه**: ayırt etmesi olmayan ahmak adamdır; ve **امرأةٌ بَلْهاء**.
İbn Şümeyl dedi: **ناقةٌ بَلهاء**: o, bir şeyden yerinden ürküp kaçınmayan; vakar ve ağırlık sebebiyle; sanki o ahmaktır. Ve denilmez: **جملٌ أبلَه**.
Ve **الأبلَه**: hayır üzerine yaratılmış olandır; o, şerden gafildir, onu bilmez.
Ve ondan gelen hadis: “( cennet ehlinin çoğu **البُله**’dür )”.
İbn Şümeyl dedi: **الأبلَه**: hastalığı ölü olandır; onun şerrinin ölü olduğu, ona dikkat edilmediği kastedilir.
Ahmed b. Hanbel, “**استراحَ البُلْه**” sözünün tefsirinde dedi: onlar, dünya ve ehli ile onların fesadı ve kinleri hakkında gafil olanlardır; emir ve nehye geldiklerinde ise onlar akıllı fakihlerdir.
İbn Şümeyl dedi: **البَلَه**: güzel ahlâk ve işlerin ince noktalarına karşı anlayışın azlığıdır.
Kuteybî, hadiste gelen **البُلْه**’ün tefsirinde dedi: **البُلْه**: göğüs selâmeti, insanlara iyi zan onlara galip gelen kimselerdir. Ve okudu:
ولقد لَهَوْتُ بطِفْلةٍ مَيّالةٍ
بلهاءَ تُطلِعُني على أَسْرَارها
Onun saf, kendisinde kurnazlık olmayan olduğunu kastetti; o bana sırrını bildirir; bunun kendisine karşı olanını fark etmez. Ve başkası, bir kadının sıfatında okudu:
بَلهاء لم تُحفَظْ ولم تُضَيَّعِ
Diyor ki: iffeti için korunmadı ve (geçimini sağlayan ve onu koruyan şey bakımından) zayi edilmedi; o, yumuşak (rahat) iffetlidir.
Leys dedi: **التَّبَلُّه**: kayıp binek hayvanını aramaktır. Ve Araplar der: falan yürüyüşünde **يتبلّه** eder: içinde yol bulamadığı ve doğru yönünde dosdoğru gitmediği bir yolu zorlayıp tuttuğu zaman.
Lebîd dedi:
عَلِهَتْ تَبلَّهُ من نِهاءٍ صعائدٍ
Ve bilinen rivayet: “**عَلِهتْ تبَلّدُ**”.
Leys dedi: **بَلْهَ**: “evet” mânâsında bir kelimedir. Ve okudu:
بَلْهَ أني لم أَخُنْ عهداً ولم
أقترِفْ ذنباً فتجْزيني النِّقَمْ
Ebû Bekir el-Enbârî dedi: **بَلْهَ** hakkında üç söz vardır: dil ehlinden bir cemaat dedi: **بلهَ**’nin mânâsı “üzerine”dir. Ferrâ dedi: onunla cer yapan, onu “üzerine” ve ona benzeyen cer harfleri menzilesine koyar. Ve Leys’in dediğini zikretti: onun “evet” mânâsında olduğu.
Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: “( Salih kullarıma, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir beşer kalbine gelmeyen şeyi hazırladım; **بله** onlara bildirdiğim şeyi )”.
Ebû Ubeyd dedi: Ahmer ve başkası dedi: **بله**’nin mânâsı: onlara bildirdiğim şey nasıl (ise).
Ferrâ dedi: mânâsı: nasıl; ve bırak, onlara bildirdiğim şeyi.
Ka‘b b. Mâlik kılıçları vasfederken dedi:
تَذَرُ الجماجِمَ ضاحياً هاماتُها
بَلْهَ الأكُفِّ كأنها لم تُخلَقِ
Ebû Ubeyd dedi: **الأكُفّ** cer ile ve nasb ile okunur: nasb, “elleri bırak” mânâsı üzerinedir.
Ebû Zübeyd dedi:
حمَّالُ أَثقالِ أَهْلِ الوُدّ آوِنةً
أُعْطيهُمُ الجَهدَ مِني بلهَ ما أَسَعُ
Yani onlara, ancak güçlükle bulduğum şeyi veririm; mânâsı: benim kuşattığım ve güç yetirdiğim şeyi bırak.

**لهب** : Leys dedi: **اللَّهَب**: dumanından arınmış olan ateşin tutuşmasıdır.
Dedi: ve **اللَّهبان**: alevlendirme olmaksızın közün tutuşmasıdır; aynı şekilde kızgın kumda sıcağın **لَهبان**’ı. Ve okudu:
لَهَبانٌ وقَدَتْ حُزَّانُه
يَرْمَضُ الجُنْدَبُ منه فيصِرّ
Ebu Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اللَّهْبَة**: susuzluktur. Ve **لَهِبَ** **يلهَب** **لَهَباً**; o, **لَهْبَان** bir adamdır; ve **لَهْبَى** bir kadındır.
Leys dedi: ateşi **ألهبْتُ** ettim; o da **فالتهبَتْ** ve **تلهَّبَتْ**.
Ve **اللِّهْب**: dağdan bir yüzdür; duvar gibi, ona tırmanmak mümkün olmaz. Ve aynı şekilde göğün ufkunun **لِهبٌ**’i; çoğulu **اللُّهوب**.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **اللِّهب**: her iki dağ arasındaki uçurumdur.
Dedi: ve **النَّفْنَفُ**: ondan bir tür gibidir.
Leys dedi: **اللِّهْب**: yükselen tozdur.
Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: atın koşusu alevlenip şiddetlendiği zaman denilir: **أَهْذب** etti **إهْذاباً**; ve **أَلهبَ** etti **إلهاباً**.
Leys dedi: tozu kaldıran, koşusu şiddetli ata denilir: **مُلهِب**; ve onun **أَلُهُوب**’u vardır.
İmru’ül-Kays dedi:
فلِلزَّجْر أُلْهُوبٌ وللسّاق دِرَّةٌ
Başkası dedi: şimşek **أَلهبَ** etti **إلهاباً**; ve onun **إلهابُه**: peş peşe gelmesidir; iki şimşek arasında bir boşluk olmayıncaya dek.
Ve **اللِّهابة**: Şevâcin tarafında bir vadidir; içinde tatlı kuyular vardır; **بَطنِ فَلْج** yolu onu yarar; sanki **لِهْب**’in çoğuludur. Ve **بنو لِهْب**: Araplardan bir kabiledir; onlara **اللِّهبِيّون** denilir; onlar **زَجْر** ve **عيافة** ehlidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **المِلْهَبُ**: güzelliği hayran bırakan. Ve **الملهب**: erkeklerden kılı çok olan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والهاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بهو) الباء والهاء والواو أصلٌ واحد، وهو البيتُ وما أشبَهَهُ. فالبَهْو البيتُ المقدَّم أمامَ البيوت. والبَهْو كِنَاس الثَّور. ويقال البَهْو مَقِيل([1]) الولد بين الورِكَين من الحَامِلِ. ويقال لجَوْف الإنسان وغيره البَهْو.
(بهي) الباء والهاء والياء أصلٌ واحد، وهو خُلُوّ الشيءِ وتعطُّله. يقال بيتٌ باهٍ إذا كان خالياً لا شيء فيه. ويقولون: "المِعْزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي" وذلك أنّه لا يُتَّخَذ من شُعورها بيوتٌ، وهي تَصْعَدُ الخِيَمَ فتمزِّقُها. وفي بعض الحديث: "أَبْهُوا الخَيْل" أي عطِّلوها.وربما قالوا بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً، إذا تَخَرَّقَ.
(بهأ) الباء والهاء والهمزة أصلٌ واحد، وهو الأُنْس. تقول العرب: بَهأْتُ بالرَّجُلِ إذا أنِسْتَ به. قال الأصمعيُّ في كتاب الإبل: ناقةٌ بَهَاءٌ ممدود، إذا كانت قد أَنِسَتْ بالحالب. قال: وهو من بهأتُ إذا أنست به. والبَهاء الحُسْن والجمال؛ وهو من الباب، لأنّ الناظر إليه يأْنَس.
(بهت) الباء والهاء والتاء أصلٌ واحدٌ، وهو كالدَّهَش والحَيْرة. يقال بُهِتَ الرجل يُبْهَتُ بَهْتاً. والبَهْتَةُ الحيرة. فأمّا البُهْتان فالكذب. يقول العرب: يا لَلبَهيتة، أي يا لَلكذِب.
(بهث) الباء والهاء والثاء ليس بأصل، وقد ([2]) سُمِّي الرجل بُهثَة.
(بهج) الباء والهاء والجيم أصلٌ واحد، وهو السرور والنَّضْرة، يقال نباتٌ بهيجٌ، أي ناضِرٌ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. والابتهاج السُّرورُ من ذلك أيضاً.
(بهر) الباء والهاء والراء أصلان: أحدهما الغَلَبة والعُلوّ، والآخر وَسَط الشيء.
فأمّا الأوّل [فقال] أهلُ اللغة: البَهْر الغَلَبة. يقال ضوءٌ باهر. ومن ذلك قولهم في الشتم: بَهْراً، أي غَلَبَةً ([3]). قال :
وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])يدعُو عليهم. وقال ابنُ أبي ربيعة:
ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5])
فقال قومٌ: معناها بهراً لكم. وقال آخرون: معناها حُبّاً قد غَلَبَ وبَهَر. وقال آخرون: معناه قلت ذلك مُعْلِناً غير كاتم له. قال: ومنه ابتُهر فلان بفلانة أي شُهِر بها. ويقال ابتُهر بالشيء شُهِرَ به وغَلَبَ عليه. ومنه القَمر الباهر، أي الظاهر. والعربُ تقول: "الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر".
البَهْر يقال للذي يَبْهَر العُيونَ بحُسْنه، ومنه من يُجعَل عُدَّة للدّهر ونَوائبه، ومنهم مَن ليس فيه إلا أنْ يُؤخَذَ منه المَهْر.
وإلى هذا الباب يرجع قولُهم: ابتُهِرَ فلانٌ بفلانة. وقد يكون ما يُدَّعى من ذلك كَذِباً. قال تميم:
... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])أي لا يغلِب في ذلك دعوةُ كَذِبٍ. وقال الكميت:
قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])و[أما] الأصل الآخَر فقولهم لوسَط الوادي ووَسَطِ كلِّ شيءٍ بُهْرَةٌ. ويقال ابهَارَّ الليلُ، إذا انَتصَفَ. ومنه الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم سارَ ليلةً حَتّى ابهَارَّ الليل". والأباهر في ريش الطائر. ومن بعض ذلك اشتقاقُ اسم بَهْرَاء([8]).
فأمّا البُهار الذي يُوزَن به فليس أصله عندي بَدَوِيّاً.
(بهز) الباء والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبَة والدَّفْعُ بعُنْفٍ.
(بهس) الباء والهاء والسين كلمةٌ واحدٌةٌ، يقال إنّ الأسَدَ يسمَّى بَيْهساً.
(بهش) الباء والهاء والشين. شيئان: أحدهما شِبْه الفَرَح، والآخر جِنْسٌ من الشَّجَر.
فالأول قولهم بَهَش إليه إذا رآه فسُرَّ به وضَحِك إليه. ومنه حديث* الحسن: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان يُدْلِعُ لـه لسانَه فَيَبْهَش الصبيّ له([9])". ومنه قوله:
* وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) *
والثاني البَهْش، وهو المُقْل ما كانَ رطباً، فإذا يَبِس فهو خَشْل. وقال عُمَرُ، وبَلَغَه أنّ أبا موسى قَرأ حَرفاً بلغةِ قومِه، فقال: "إنّ أبا موسى لم يكُنْ مِنْ أَهْل البَهْش". يقول: إنه ليس من أهل الحجاز، والمقْلُ ينبُتُ، يقول: فالقرآنُ نازِلٌ بلُغة الحجازِ لا اليَمَن.
(بهظ) الباء والهاء والظاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو قولهم بَهَظه الأمرُ، إذا ثَقُل عليه. وذا أَمْرٌ باهظ.
(بهق) الباء والهاء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو سوادٌ يعترِي الجلدَ، أو لونٌ يخالِفُ لونَه. قال رؤبة:
* كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) *
(بهل) الباء والهاء واللام. أصول ثلاثة: أحدها التّخلية، والثاني جِنْسٌ من الدُّعَاء، والثالث قِلَّةٌ في الماء.
فأمّا الأوّل فيقولون: بَهَلْتُه إذا خَلَّيْتَه وإرادَتَه. ومن ذلك النّاقة الباهِلُ، وهي التي لا سِمَة عليها. ويقال [التي] لاصِرَارَ عليها. ومنه حديث المرأة([12]) لِبعلها: "أبثَثْتُكَ مكتومي، وأطعمتُك مأْدومي، وأَتَيْتُك باهلاً غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ"، وقد أراد تطليقها.
وأمّا الآخَر فالابتهال والتضرُّع في الدُّعاء. والمباهلةُ يرجع إلى هذا، فإنَّ المُتَبَاهِلَين يدعُو كلُّ واحدٍ منهما على صاحِبِه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61].
والثالث البَهْل وهو الماء القَلِيل.
(بهم) الباء والهاء والميم: أن يبقى الشّيءُ لا يُعْرَفُ المأْتَى إليه. يقال هذا أمرٌ مُبْهَم. ومنه البُهْمةُ: الصخرة التي لا خَرْق فيها، وبها شُبِّه الرّجُل الشُّجَاعُ الذي لا يُقدَرُ عليه من أيِّ ناحيةٍ طُلِب. وقال قوم: البُهْمةُ جماعةُ الفرسان. ومنه البَهيمُ: اللَّونُ الذي لا يخَالِطُه غيرُه، سواداً كانَ أو غيرَه. وأبْهَمْتُ البابَ: أغلقْتُه.
ومما شَذَّ عن هذا الباب: الإبهام من الأصابع. والبَهْم صِغارُ الغَنم. والبُهْمَى نبْتٌ، وقد أبْهَمَتِ الأرضُ كثُرَتْ بُهْمَاهَا. قال:
لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])(بهن) الباء والهاء والنون كلمةٌ واحدة، وفيها أيضاً ردّة([14]) يقال البَهْنانة المرأة الضَّحّاكة، ويقال الطّيِّبة الرِّيح. وقوله:
ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ  *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])فإنّه أراد الاسمَ الذي ذكرناه، فأخرجه على فَعَالِ.
--------------ــــ
([1]) في اللسان والمحكم، كما ذكر مصحح اللسان: "مقبل" وهو الموضع الذي تقبل منه القابلة الولد عند الولادة؛ وأراها الصواب، لكن كذا جاءت في الأصل والمجمل والقاموس والتهذيب والتكملة.
([2]) في الأصل: "فقد". وقد ذكر في المجمل: "وفلان لبهثة، أي لزنية". وللمادة معان أخرى في اللسان.
([3]) في الأصل: "غلب". وفي اللسان: "بهرا له، أي تعسا وغلبة".
([4]) البيت لابن ميادة، كما في اللسان (5: 148). جدا، أي قطعاً، دعاء عليهم. ورواية اللسان: "تفاقد قومي"، أي فقد بعضهم بعضاً.
 ([5])ديوان عمر 117 واللسان (5: 148). وفي الديوان: "عدد النجم".
([6]) كذا ورد منقوص الأول. وفي الأصل" ابتهارا"، صوابه ما أثبت من اللسان (بهر)، ولم يرو صدره في اللسان.
 ([7])البيت في اللسان (5: 152-154).
 ([8])هم بنو عمرو بن الحاف. انظر المعارف 51 والاشتقاق 321.
([9]) في اللسان: "وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يدلع لسانه للحسن بن علي"، فإذا رأى حمرة لسانه بهش إليه".
([10]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي من قصيدة في المفضليات (2: 184-185) واللسان (1: 206-207) وعجزه: * غبراً أكفهم بقاع ممحل *
([11]) ديوان رؤبة 104 واللسان (بهق، ولع). ورواية الديوان واللسان: "كأنها في الجلد".
([12]) هي امرأة دريد بن الصمة، كما سبق في مادة (أدم 72).
([13]) أنشده في اللسان (20: 285). والموفد، هنا: السنام. والواصي: النبت المتصل. والقيل: الملك. والمبهم: ذو البهمى الكثيرة.
([14]) كذا في الأصل.
([15]) البيت في نوادر أبي زيد 16 واللسان (11: 283) منسوب إلى غامان بن كعب. وسماه في (16: 207): "عاهان بن كعب". وكلمة "لم" ساقطة من الأصل. وقد سبق البيت في (أبق 39).

ـ

##### Türkçe

(باء, **الباء** ve **الهاء** ve onlardan sonrakiler babı, üçlüde)
(**بهو**) **الباء** ve **الهاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o da ev ve ona benzeyen şeydir. Şu hâlde **البَهْو** evlerin önünde öne alınmış evdir. Ve **البَهْو** boğanın barınağıdır. Ve **البَهْو** denir: hamilede iki kalça arasındaki çocuğun **مَقِيل**’i([1]). Ve insanın ve başkasının iç boşluğuna **البَهْو** denir.
(**بهي**) **الباء** ve **الهاء** ve **الياء** tek bir asıldır; o da şeyin boş olması ve işlemez kalmasıdır. “İçinde hiçbir şey olmayan, boş ise” **بيتٌ باهٍ** denir. Ve derler: “**المِعْزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي**”; bu, şunun içindir: kıllarından evler edinilmez; ve o, çadırların üzerine çıkar da onları yırtar. Ve bazı hadiste: “**أَبْهُوا الخَيْل**” yani onları işlemez bırakın. Ve bazen derler: “**بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً**”, “yırtılıp delik deşik olduysa”.
(**بهأ**) **الباء** ve **الهاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da ünsiyettir. Araplar der: “**بَهأْتُ بالرَّجُلِ**” yani onunla ünsiyet ettin. Asmaî, “İbiller Kitabı”nda dedi: “**ناقةٌ بَهَاءٌ**” (medli), “sağıcıya ünsiyet etmiş ise”. Dedi: Bu, “**بهأتُ**”tan, “onunla ünsiyet ettim”dendir. Ve **البَهاء** güzellik ve cemâldir; o da bu babdandır; çünkü bakan ona ünsiyet eder.
(**بهت**) **الباء** ve **الهاء** ve **التاء** tek bir asıldır; o, şaşkınlık ve hayret gibidir. “**بُهِتَ** adam, **يُبْهَتُ** **بَهْتاً**” denir. Ve **البَهْتَةُ** hayrettir. Amma **البُهْتان** ise yalandır. Araplar der: “**يا لَلبَهيتة**”, yani “ey yalana!”
(**بهث**) **الباء** ve **الهاء** ve **الثاء** asıl değildir; ve ([2]) adama **بُهثَة** adı verilmiştir.
(**بهج**) **الباء** ve **الهاء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da sevinç ve tazeliktir. “**نباتٌ بهيجٌ**” denir; yani taze, güzel. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. Ve **الابتهاج** da bundan, sevinçtir.
(**بهر**) **الباء** ve **الهاء** ve **الراء** iki asıldır: biri galebe ve üstün gelme, diğeri şeyin ortası.
Birincisine gelince, dil ehli dedi: **البَهْر** galebedir. “**ضوءٌ باهر**” denir. Ve bundan, sövmede sözleri: “**بَهْراً**”, yani galebe([3]). Dedi:
وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])
Onlara beddua ediyor. Ve İbn Ebî Rebîa dedi:
ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5])
Şu hâlde bir kavim dedi: manası “**بهراً لكم**”dur. Başkaları dedi: manası “galip gelmiş ve bastırmış bir sevgi”dir. Başkaları dedi: manası “bunu, gizlemeyip ilan ederek söyledim”dir. Dedi: Bundan “**ابتُهر** falan, falancayla” yani onunla meşhur oldu. Ve “**ابتُهر** şeyle” denir: onunla meşhur oldu ve ona galip geldi. Ve bundan **القَمر الباهر**; yani zahir olan. Ve Araplar der: “**الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر**”.
**البَهْر**, güzelliğiyle gözleri bastıran kimse için söylenir; ve ondan, dehr ve onun musibetleri için hazırlık kılınan kimse; ve onlardan, içinde ancak mehir alınacak olmaktan başka bir şey bulunmayan kimse.
Ve bu baba döner onların sözü: “**ابتُهِرَ** falan, falancayla.” Ve bunun iddia edileni bazen yalan olabilir. Temîm dedi:
... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])
Yani bunda yalan daveti galip gelmez. Ve Kümeyt dedi:
قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])
Ve diğer asla gelince: vadinin ortasına ve her şeyin ortasına **بُهْرَةٌ** demeleri. Ve “**ابهَارَّ الليلُ**” denir: gece yarı olduysa. Ve bundan hadis: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم bir gece yürüdü; ta ki **ابهَارَّ الليل**.” Ve **الأباهر** kuşun tüylerindedir. Ve bunun bir kısmından **بَهْرَاء**([8]) adının türetilmesi.
Amma tartılan **البُهار** ise, bence onun aslı bedevî değildir.
(**بهز**) **الباء** ve **الهاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da galebe ve şiddetle itmedir.
(**بهس**) **الباء** ve **الهاء** ve **السين** tek bir kelimedir; “aslana **بَيْهساً** denir” denilir.
(**بهش**) **الباء** ve **الهاء** ve **الشين**: iki şeydir; biri sevince benzer bir şey, diğeri ağaçtan bir cinstir.
Birincisi onların sözü: “**بَهَش إليه**” yani onu gördüğünde onunla sevindi ve ona güldü. Ve bundan Hasan’ın hadisi*: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم onun için dilini çıkarırdı da çocuk ona **يَبْهَش** ederdi([9]).” Ve bundan onun sözü:
* وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) *
İkincisi **البَهْش**tir; o, yaş olduğu sürece **المُقْل**’dür; kuruduğunda ise **خَشْل**’dir. Ve Ömer dedi; kendisine, Ebû Mûsâ’nın kavminin diliyle bir harf okuduğu ulaştı da dedi: “Şüphesiz Ebû Mûsâ **أَهْل البَهْش**’ten değildi.” Diyor ki: o Hicaz ehli değildir; ve **المقْل** biter; diyor ki: Kur’an Hicaz diliyle inmiştir, Yemen’le değil.
(**بهظ**) **الباء** ve **الهاء** ve **الظاء** tek bir kelimedir; o, onların sözü: “**بَهَظه الأمرُ**” yani ona ağır geldi. Ve bu, ağır bir iştir: **أَمْرٌ باهظ**.
(**بهق**) **الباء** ve **الهاء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, deriye arız olan bir karalık; yahut onun rengine muhalif bir renktir. Rü’be dedi:
* كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) *
(**بهل**) **الباء** ve **الهاء** ve **اللام**: üç asıl: biri salıverme, ikincisi duadan bir cins, üçüncüsü suda azlıktır.
Birincisine gelince, derler: “**بَهَلْتُه**” yani onu ve iradesini salıverdim. Ve bundan **النّاقة الباهِلُ**; o, üzerinde damga olmayan devedir. Ve “üzerinde **صِرَار** olmayan” denir. Ve bundan kadının([12]) kocasına hadisi: “Gizlimi sana açtım, yediğimi sana yedirdim, sana **باهلاً** olarak, **غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ** olarak geldim”; ve onu boşamak istemişti.
Diğerine gelince: **الابتهال** ve duada yalvarmadır. Ve **المباهلة** buna döner; çünkü **المُتَبَاهِلَين**’den her biri arkadaşına beddua eder. Allah Teâlâ dedi: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61].
Üçüncüsü **البَهْل**dür; o, az sudur.
(**بهم**) **الباء** ve **الهاء** ve **الميم**: şeyin, kendisine varılacak yön bilinmez halde kalmasıdır. “Bu, **أمرٌ مُبْهَم**” denir. Ve bundan **البُهْمةُ**: içinde yarık olmayan kaya; ve onunla, hangi taraftan istense kendisine güç yetirilemeyen cesur adam benzetilmiştir. Ve bir kavim dedi: **البُهْمةُ** atlılar topluluğudur. Ve bundan **البَهيمُ**: içine başkası karışmayan renk; siyah olsun yahut başkası. Ve “**أبْهَمْتُ البابَ**”: onu kapattım.
Ve bu babdan şâz olanlardandır: parmaklardan **الإبهام**. Ve **البَهْم** koyunun küçükleridir. Ve **البُهْمَى** bir bitkidir; ve yer **أبْهَمَتِ**: **بُهْمَاهَا** çoğaldı. Dedi:
لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])
(**بهن**) **الباء** ve **الهاء** ve **النون** tek bir kelimedir; onda da bir “redde”([14]) vardır. **البَهْنانة** denir: çok gülen kadın; ve güzel kokulu denir. Ve onun sözü:
ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ  *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])
Şu hâlde o, zikrettiğimiz ismi kastetmiştir; onu **فَعَالِ** vezni üzere çıkarmıştır.
--------------ــــ
([1]) Lisân ve Muhkem’de, Lisân’ın tashih edicisinin zikrettiği üzere: “**مقبل**”; o, doğumda ebenin çocuğu karşıladığı yerdir; onu doğru görüyorum; fakat asıl, Mücmel, Kâmûs, Tehzîb ve Tekmile’de böyle gelmiştir.
([2]) Asılda: “**فقد**”. Mücmel’de zikredilmiştir: “**وفلان لبهثة، أي لزنية**”. Maddenin başka manaları da Lisân’dadır.
([3]) Asılda: “**غلب**”. Lisân’da: “**بهرا له، أي تعسا وغلبة**”.
([4]) Beyit İbn Miyâde’nindir; Lisân’da (5: 148) olduğu gibi. **جدا**: yani kesinlikle; onlara beddua. Lisân rivayeti: “**تفاقد قومي**”, yani bazıları bazılarını yitirdi.
([5]) Ömer divanı 117 ve Lisân (5: 148). Divanda: “**عدد النجم**”.
([6]) Böyle, başı eksik olarak vârid olmuştur. Asılda “**ابتهارا**”; doğrusu, Lisân’dan (**بهر**) sabit kıldığım gibidir; Lisân’da صدر’ü rivayet edilmemiştir.
([7]) Beyit Lisân’da (5: 152-154).
([8]) Onlar, Amr b. Hâf’ın oğullarıdır. Ma‘ârif 51 ve İştikâk 321’e bak.
([9]) Lisân’da: “Ve hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم Hasan b. Ali için dilini çıkarırdı”; dilinin kızıllığını görünce ona **بهش** ederdi.”
([10]) Abdulkays b. Haffâf el-Burcemî’nindir; Mufaddaliyât’ta (2: 184-185) ve Lisân’da (1: 206-207) bir kasidedendir; ve onun acûzu: * غبراً أكفهم بقاع ممحل *
([11]) Rü’be divanı 104 ve Lisân (**بهق**، **ولع**). Divan ve Lisân rivayeti: “**كأنها في الجلد**”.
([12]) O, Düreyd b. es-Sımme’nin karısıdır; daha önce (**أدم 72**) maddesinde geçtiği gibi.
([13]) Lisân’da (20: 285) inşâd etmiştir. **الموفد** burada: hörgüç. **الواصي**: bitişik bitki. **القيل**: melik. **المبهم**: çok **بهمى** sahibi.
([14]) Asılda böyle.
([15]) Beyit Nevâdir Ebî Zeyd 16 ve Lisân’da (11: 283); Gâmân b. Ka‘b’a nispet edilmiştir. Onu (16: 207)’de “**عاهان بن كعب**” diye adlandırmıştır. “**لم**” kelimesi asıldan düşmüştür. Beyit daha önce (**أبق 39**)’da geçmiştir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل البهل: كون الشيء غير مراعى، والباهل: البعير المخلى عن قيده أو عن سمة، أو المخلى ضرعها عن صرار. قالت امرأة: أتيتك باهلا غير ذات صرار (انظر: المجمل 1/138. وقائلة هذا امرأة دريد بن الصمة لما أراد طلاقها. انظر اللسان: بهل)، أي: أبحث لك جميع ما كنت أملكه لم أستأثر بشيء من دونه، وأبهلت فلانا: خليته وإرادته، تشبيها بالبعير الباهل. والبهل والابتهال في الدعاء: الاسترسال فيه والتضرع، نحو قوله عز وجل: ﴿ثم نبتهل فنجعل لعنة الله على الكاذبين﴾ [آل عمران/61]، ومن فسر الابتهال باللعن فلأجل أن الاسترسال في هذا المكان لأجل اللعن، قال الشاعر:
*نظر الدهر إليهم فابتهل*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
*في قروم سادة من قومه*
وهو للبيد في ديوانه ص 148؛ وأساس البلاغة ص 32)
أي: استرسل فيهم فأفناهم.

##### Türkçe

- **البهل**’in aslı: şeyin gözetilmemiş olmasıdır; **الباهل**: bağından veya damgasından salıverilmiş deve; yahut memesini **صرار**’dan salıverilmiş (dişi deve)dir. Bir kadın dedi ki: “Sana **باهلا** **غير ذات صرار** olarak geldim” (bak: el-Mücmel 1/138. Bunu söyleyenin, onu boşamak istediğinde Düreyd b. es-Sımme’nin karısı olduğu söylenir. bak Lisân: **بهل**); yani: “Sana, sahip olduğum her şeyi araştırıp (getirdim); ondan ayrı olarak hiçbir şeyi kendime ayırmadım.” Ve “**أبهلت** falancayı”: onu ve iradesini salıverdim; **البعير الباهل**’e benzetme olarak. Ve duada **البهل** ve **الابتهال**: onda salıverme ve yalvarmadır; Aziz ve Celil olanın şu sözü gibi: ﴿Sonra **نبتهل** edelim de Allah’ın lânetini yalancılar üzerine kılalım﴾ [Âl-i İmrân/61]. Ve **الابتهال**’i lânet ile tefsir eden kimseye gelince, bu, bu yerde salıvermenin lânet için olmasındandır. Şair dedi ki:
*نظر الدهر إليهم فابتهل*
(Bu bir beytin aczidir; onun birinci şatrı:
*في قروم سادة من قومه*
ve o, Dîvân’ında Lebîd’indir, s. 148; ve Esâsü’l-Belâğa s. 32)
yani: Onların içinde salıverdi de onları helâk etti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ه ل
أبهل الناقة‏:‏ تركها عن الحلب وناقة باهل‏:‏ غير مصرورة يحلبها من شاء‏.‏
وأبهل الوالي الرعية‏.‏
واستبهلهم‏:‏ تركهم يركبون ما شاءوا لا يأخذ على أيديهم‏.‏
وأبهل عبده‏:‏ خلاه وإرادته ومالك بهلـلاً سبهلـلاً أي مخلًّـى فارغـاً‏.‏
ومنـه بهلـه‏:‏ لعنه وعليه بهلة الله‏.‏
وباهلت فلاناً مباهلة إذا دعوتما باللعن على الظالم منكمـا‏.‏
وتباهـلا وابتهـلا‏:‏ التعنـا ‏"‏ ثـم نبتهـل فنجعـل لعنـة اللـه علـى الكاذبيـن ‏"‏ وهـو بهلول وهم بهاليل وهو الحي الكريم‏.‏
قال‏:‏ كم فيهم من فارس ذي مصدق عند اللقاء سميـدع بهلـول وقال حسان‏:‏ بهاليـل منهـم جعفـر وابن أمه عليّ ومنهم أحمد المتخير ومن المجاز‏:‏ رجل باهل‏:‏ متردد بغير عمل‏.‏
وراع باهل‏:‏ يمشي بغير عصاً‏.‏
وابتهل إلى الله‏:‏ تضرع واجتهد في الدعاء اجتهاد المبتهلين‏.‏
وقال لبيد‏:‏ فاجتهد في إهلاكهم‏.‏

##### Türkçe

ب ه ل
**أبهل الناقة**: onu sağmadan bıraktı; ve **ناقة باهل**: bağlanıp sıkılmamış (mısrûra olmayan), onu dileyen sağar.
Ve **أبهل الوالي الرعية**.
Ve **استبهلهم**: onları dilediklerine binsinler diye bıraktı; elleri üzerine (engel olmak üzere) tutmaz.
Ve **أبهل عبده**: onu serbest bıraktı ve (kendi) iradesine (bıraktı); ve “**مالك بهلـلاً سبهلـلاً**” yani serbest bırakılmış, boş.
Ve ondan **بهلـه**: ona lânet etti; ve onun üzerinde **بهلة الله**.
Ve **باهلت فلاناً مباهلة**: ikinizden zalim olana lânetle dua ettiğinizde.
Ve **تباهاـلا** ve **ابتهـلا**: birbirimize lânet ettik: “sonra **نبتهـل**; böylece Allah’ın lânetini yalancılar üzerine kılalım”; ve o **بهلول**’dür, onlar **بهاليل**’dir; ve o diri, kerimdir.
Dedi ki: Onların içinde, karşılaşma anında doğruluğu tasdik edilmiş, **سميـدع بهلـول** olan kaç süvari var? Ve Hassan dedi ki: Onlardan **بهاليـل**: Cafer ve annesinin oğlu Ali; ve onlardan seçilmiş Ahmed. Ve mecazdan: **رجل باهل**: işsiz olarak tereddüt eden.
Ve **راع باهل**: asâsız yürür.
Ve **ابتهل إلى الله**: yalvardı ve dua hususunda, **المبتهلين**in gayreti gibi gayretle çabaladı.
Ve Lebîd dedi ki: Onları helâk etmede gayret et.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَبَهُّل: العَناء بالطلب. وأَبهل الرجلَ: تَرَكه. ويقال: بَهَلْته وأَبْهَلْته إِذا خَلَّيْتَه وإِرادتَه. وأَبْهَل الناقةَ: أَهْمَلَها. الأَزْهري: عَبْهَل الإِبلَ أَي أَهْمَلَها مثل أَبْهَلَها، والعين مبدلة من الهمزة. وناقة باهِل بيِّنة البَهَل: لا صِرارَ عليها، وقيل: لا خِطام عليها، وقيل: لا سِمَة عليها، والجمع بُهَّل وبُهْل. وقد أَبْهَلتْها أَي تركتها باهلاً، وهي مُبْهَلة ومُباهِل للجمع
(* قوله «ومباهل للجمع»
كذا وقع في الأصل ميم مباهل مضموناً وكذا في القاموس وليس فيه لفظ الجمع).
قال ابن بري: قال ابن خالويه البُهَّل واحدها باهلٌ وباهلة وهي التي تكون مُهْمَلَة بغير راع، يريد أَنها سَرَحَت للمَرْعى بغير راع؛ وشاهد أَبْهَل قول الشاعر:
قد غاث رَبُّك هذا الخَلْقَ كُلَّهُمُ،
بعامِ خِصْبٍ، فعاش المالُ والنَّعَمُ
وأَبْهَلوا سَرْحَهُم من غير تَوْدِيةٍ
ولا ديار، ومات الفَقْر والعَدَم
وقال آخر:
قد رَجَعَ المُلْكُ لمُسْتَقَرَّه،
وعاد حُلْو العَيْشِ بَعْدَ مُرِّه،
وأَبْهَلَ الحالِبُ بَعْدَ صَرِّه
وناقة باهل: مُسَيَّبَة. وأَبْهَل الراعي إِبله إِذا تركها، وأَبْهَلَها: تركها من الحَلبِ. والباهل: الإِبل التي لا صِرار عليها، وهي المُبْهَلة. وقال أَبو عمرو في البُهَّل مثله: واحدها باهل. وأَبهل الوالي رعِيَّتَهُ واسْتَبْهَلها إِذا أَهملها؛ ومنه قيل في بني شَيْبانَ: استَبْهَلتها السواحلُ؛ قال النابغة في ذلك:
وشيْبان حيث اسْتَبْهَلَتْها السَّواحِلُ
أَي أَهملها ملوكُ الحِيرة لأَنهم كانوا نازلين بِشَطِّ البحرِ. وفي التهذيب: على ساحل الفُرات لا يَصِل إِليهم السلطان يفعلون ما شاؤُوا، وقال الشاعر في إِبل أُبْهِلَتْ:
إِذا اسْتُبْهِلَتْ أَو فَضَّها العَبْدُ، حَلَّقَتْ
بسَرْبك، يوْم الوِرْدِ، عَنْقاءُ مُغْرِب
يقول إِذا أُبْهِلَتْ هذه الإِبل ولم تُصَرّ أَنْفَدت الجِيرانُ أَلبانها، فإِذا أَرادت الشُّرْب لم يكن في أَخْلافها من اللبن ما تَشْتَري به ماء لشربها. وبَهِلَت الناقة تَبْهَل بَهَلاً: حُلَّ صِرارُها وتُرك وَلَدُها يَرْضَعها؛ وقول الفرزدق:
غَدَت من هِلالٍ ذاتَ بَعْلٍ سَمِينَةً،
وآبَتْ بثَدْي باهِلِ الزَّوْجِ أَيِّمِ
يعني بقوله باهل الزَّوْجِ باهلَ الثَّدْي لا يحتاج إِلى صِرار، وهو مستعار من الناقة الباهل التي لا صِرار عليها، وإِذا لم يكن لها زَوْج لم يكن لها لبن؛ يقول: لما قُتِلَ زَوْجُها فبقيت أَيِّماً ليس لها ولد؛ قال ابن سيده: التفسير لابن الأَعرابي. قال أَبو عبيد: حَدَّثني بعض أَهل العلم أَن دُرَيْدَ بن الصِّمَّة أَراد أَن يُطْلِّق امرأَته فقالت: أَتطلقني وقد أَطْعَمْتُكَ مأْدُومي وأَتيتك باهِلاً غير ذاتِ صِرار؟ قال: جَعَلَتْ هذا مثلاً لمالها وأَنها أَباحت له مالها، وكذلك الناقة لا عِرانَ عليها، وكذلك التي لا سِمَة عليها. واسْتَبْهَل فلان الناقة إِذا احتلبها بلا صِرار؛ وقال ابن مقبل:
فاسْتَبْهَل الحَرْب من حَرَّانَ مُطَّرِدٍ،
حَتَّى يَظَلَّ، على الكَفَّين، مَرْهُونا
أَراد بالحرَّان الرمح، والباهل المتردّد بلا عمل، وهو أَيضاً الراعي بلا عصا. وامرأَة باهلة: لا زوج لها. ابن الأَعرابي: الباهل الذي لا سلاح معه.
والبَهْل: اللَّعْن. وفي حديث ابن الصَّبْغاء قال: الذي بَهَله بُرَيْقٌ أَي الذي لَعَنه ودعا عليه رجل اسمه بُرَيْقٌ. وبَهَله اللهُ بَهْلاً: لَعَنه. وعليه بَهْلة الله وبُهْلته أَي لعْنَتُه. وفي حديث أَبي بكر: من وَلِيَ من أُمور الناس شيئاً فلم يُعْطِهم كتاب الله فعليه بَهْلة الله أَي لَعْنة الله، وتضم باؤها وتفتح. وباهَلَ القومُ بعضُهم بعضاً وتَباهلوا وابتهلوا: تَلاعنوا. والمُباهلة: المُلاعَنة. يقال: باهَلْت فلاناً أَي لاعنته، ومعنى المباهلة أَن يجتمع القوم إِذا اختلفوا في شيء فيقولوا: لَعْنَةُ الله على الظالم منا. وفي حديث ابن عباس: من شاء باهَلْت أَن الحَقَّ معي.
وابْتَهَل في الدعاء إِذا اجْتَهَدَ. ومُبْتَهِلاً أَي مُجْتَهِداً في الدعاء. والابتهال: التضرُّع. والابتهال: الاجتهاد في الدعاء وإِخْلاصُه لله عز وجل. وفي التنزيل العزيز: ثم نَبْتَهِلْ فنجعلْ لعنة الله على الكاذبين؛ أَي يُخْلِصْ ويجتهد كلٌّ منا في الدعاء واللَّعْنِ على الكاذب منا. قال أَبو بكر: قال قوم المُبْتَهِل معناه في كلام العرب المُسَبِّح الذاكر لله، واحتجوا بقول نابغة شيبان:
أَقْطَعُ اللَّيل آهَةً وانْتِحاباً،
وابْتِهالاً لله أَيَّ ابْتِهال
قال: وقال قوم المُبْتَهِل الداعي، وقيل في قوله ثم نبتهل: ثم نَلْتَعِن؛ قال: وأَنشدنا ثعلب لابن الأَعرابي:
لا يَتَأَرَّوْنَ في المَضِيقِ، وإِنْ
نادى مُنادٍ كيْ يَنْزِلُوا، نَزَلوا
لا بُدَّ في كَرَّةِ الفوارِسِ أَن
يُتْرَكَ في مَعْرَكٍ لهم بَطَل
مُنْعَفِرُ الوجهِ فيه جائفةٌ،
كما أَكَبَّ الصَّلاةَ مُبْتَهِل
أَراد كما أَكَبَّ في الصَّلاةِ مُسَبِّح. وفي حديث الدعاء: والابتهالُ أَن تَمُدَّ يديك جميعاً، وأَصله التَضَرُّع والمبالغة في السؤال. والبَهْل: المال القليل، وفي المُحْكَم: والبَهْل من الماء القليل؛ قال: وأَعْطاكَ بَهْلاً مِنْهُما فَرَضِيته،
وذو اللُّبِّ للبَهْلِ الحَقِيرِ عَيُوفُ
والبَهْل: الشيء اليسير الحقير؛ وأَنشد ابن بري:
كَلْبٌ على الزَّادِ يُبْدي البَهْلَ مَصْدَقُه،
لَعْوٌ يُهادِيك في شَدٍّ وتَبْسيل
وامرأَة بِهِيلة: لغة في بَهِيرة. وبَهْلاً: كقولك مَهْلاً، وحكاه يعقوب في البدل قال: قال أَبو عمرو بهْلاً من قولك مَهْلاً وبَهْلاً إِتباع؛ وفي التهذيب: العَرَب تقول مَهْلاً وبَهْلاً؛ قال أَبو جُهَيْمة الذهلي: فقلت له: مَهْلاً وبَهْلاً فلم يُثِب
بِقَوْل، وأَضْحى الغُسُّ مُحْتَمِلاً ضِغْنَا
(* قوله «الغس» هو بضم المعجمة: الضعيف اللئيم، والفسل من الرجال. وأورده شارح القاموس بلفظ: النفس، بالنون والفاء).
وبَهْل: اسم للشديدة
(* قوله «اسم للشديدة» أي للسنة الشديدة) ككَحْل.
وباهلة: اسم قبيلة من قَيْس عَيْلان، وهو في الأَصل اسم امرأَة من هَمْدان، كانت تحت مَعْن بن أَعْصُرَ ابن سعد بن قَيْسِ عَيْلان فنسب ولده إِليها؛ وقولهم باهلة بن أَعْصُر، إِنما هو كقولهم تَمِيم بن مُرٍّ، فالتذكير للحَيِّ والتأْنيث للقبيلة، سواء كان الاسم في الأَصل لرجل أَو امرأَة.ومُبْهِل: اسم جبل لعبد الله بن غَطْفان؛ قال مُزَرِّد يَرُدُّ على كعب بن زهير:
وأَنْتَ امرؤٌ من أَهْلِ قُدْسِ أُوَارَةٍ،
أَحَلَّتْكَ عَبْدَ الله أَكْنافُ مُبْهِل
والأَبْهَل: حَمْل شجرة وهي العَرْعَر؛ وقيل: الأَبْهَل ثمر العَرْعَر؛ قال ابن سيده: وليس بعربيٍّ محض. الأَزهري: الأَبْهَل شجرة يقال لها الايرس، وليس الأَبهل بعربية محضة.
والبُهْلُول من الرجال: الضَّحَّاك؛ وأَنشد ابن بري لطُفَيل الغَنَوي: وغارَةٍ كَحَرِيقِ النَّارِ زَعْزَعَها
مِخْرَاقُ حرْبٍ، كصَدْرِ السَّيْفِ، بُهْلُولُ
والبُهْلول: العزيز الجامع لكل خير؛ عن السيرافي. والبُهْلُول: الحَييُّ الكريم، ويقال: امرأَة بُهْلول. الأَحمر: هو الضَّلال بن
بُهْلُلَ غير مصروف، بالباء كأَنه المُبْهَل المُهْمَل مثل ابن ثُهْلُل، معناه الباطل، وقيل: هو مأْخوذ من إِبْهال وهو الإِهْمال. غيره: يقال للذي لا يُعْرَف بُهْل بن بُهْلانَ؛ ولما قتل المنتشر بن وهب الباهلي مُرَّة بن عاهان قالت نائحته:
يا عَيْن جُودِي لمُرَّةَ بنِ عَاهَانا،
لو كان قاتِلُه من غَيْر مَنْ كانا،
لو كان قاتِلُه يوماً ذَوِي حَسَبٍ،
لَكِنَّ قاتِلَهُ بُهْلُ بن بُهْلانا

##### Türkçe

**التَبَهُّل**: istemeyle meşakkat çekme. Ve “**أَبهل** adamı”: onu bıraktı. Ve denir ki:
“**بَهَلْته**” ve “**أَبْهَلْته**” (onu) serbest bıraktığın ve (kendi) iradesine (terk) ettiğin zaman. Ve “**أَبْهَل** dişi deveyi”: onu ihmal etti. **الأَزْهري**: “**عَبْهَل** develeri” yani onları ihmal etti; “**أَبْهَلَها**” gibi; ve **العين** hemzeden بدل edilmiştir. Ve “bahil dişi deve”, **البَهَل**i açık (olan): üzerinde **صِرار** yoktur; ve denildi: üzerinde **خِطام** yoktur; ve denildi: üzerinde **سِمَة** yoktur; çoğulu **بُهَّل** ve **بُهْل**. Ve “**أَبْهَلتْها**”: yani onu bahil olarak bıraktın; ve o **مُبْهَلة**dir ve çoğul için **مُباهِل**dir.
(* قوله «ومباهل للجمع» كذا وقع في الأصل ميم مباهل مضموناً وكذا في القاموس وليس فيه لفظ الجمع).

İbn Berrî dedi: İbn Hâlaveyh dedi: **البُهَّل**in tekili **باهلٌ** ve **باهلة**dir; ve o, çobansız olarak ihmal edilmiş olan (deve)dir; onun muradı: otlağa çobansız salındı. Ve **أَبْهَل** için şairin sözü şâhittir:
قد غاث رَبُّك هذا الخَلْقَ كُلَّهُمُ،
بعامِ خِصْبٍ، فعاش المالُ والنَّعَمُ
وأَبْهَلوا سَرْحَهُم من غير تَوْدِيةٍ
ولا ديار، ومات الفَقْر والعَدَم

Ve bir başkası dedi:
قد رَجَعَ المُلْكُ لمُسْتَقَرَّه،
وعاد حُلْو العَيْشِ بَعْدَ مُرِّه،
وأَبْهَلَ الحالِبُ بَعْدَ صَرِّه

Ve “bahil dişi deve”: salıverilmiş (olan). Ve çoban, develerini “**أَبْهَل**” eder: onları bıraktığı zaman; ve “**أَبْهَلَها**”: onu sağmadan (terk) etti. Ve **الباهل**: üzerinde **صِرار** olmayan develerdir; ve o **المُبْهَلة**dir. Ve Ebû Amr **البُهَّل** hakkında bunun benzerini söyledi: tekili **باهل**dir. Ve vali, raiyyetini “**أَبهل**” eder ve “**اسْتَبْهَلها**” eder: onları ihmal ettiği zaman; bundan dolayı Benî Şeybân hakkında denildi: “**استَبْهَلتها السواحلُ**”; Nâbiga bunun hakkında dedi:
وشيْبان حيث اسْتَبْهَلَتْها السَّواحِلُ

Yani: Hîre kralları onları ihmal etti; çünkü onlar denizin kıyısında yerleşmişlerdi. Ve **التهذيب**’de: Fırat kıyısında; sultan onlara ulaşmaz; dilediklerini yaparlar. Ve şair, ihmal edilmiş develer hakkında dedi:
إِذا اسْتُبْهِلَتْ أَو فَضَّها العَبْدُ، حَلَّقَتْ
بسَرْبك، يوْم الوِرْدِ، عَنْقاءُ مُغْرِب

Diyor ki: Bu develer ihmal edildiği ve **صِرار** edilmediği zaman komşular sütlerini tüketti; sonra içmek istediği vakit, memelerinde, içmesi için su satın alacağı (kadar) süt bulunmadı. Ve dişi deve “**بَهِلَت**” “**تَبْهَل**” **بَهَلاً**: onun **صِرار**ı çözüldü ve bırakıldı; ve yavrusu onu emdi. Ve Ferazdak’ın sözü:
غَدَت من هِلالٍ ذاتَ بَعْلٍ سَمِينَةً،
وآبَتْ بثَدْي باهِلِ الزَّوْجِ أَيِّمِ

Onun “bahil الزوج” sözüyle muradı: **باهل الثَّدْي** (olan), **صِرار**a ihtiyaç duymayan; ve bu, üzerinde **صِرار** olmayan bahil dişi deveden استعارة edilmiştir. Ve eğer onun kocası yoksa onun sütü olmaz; diyor ki: kocası öldürülünce, dul kaldı; onun çocuğu yoktur. İbn Sîde dedi: tefsir İbnü’l-A‘râbî’nindir. Ebû Ubeyd dedi: Bana ehl-i ilimden bazıları haber verdi ki Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o dedi: “Beni boşuyor musun, hâlbuki sana **مأْدُومي**mi yedirdim ve sana **باهِلاً** olarak, **ذاتِ صِرار** olmayan (bir halde) geldim?” Dedi:
Bunu, malı için ve onun malını ona mubah kıldığı için bir mesel yaptı; aynı şekilde dişi deve: üzerinde **عِران** yoktur; aynı şekilde üzerinde **سِمَة** olmayan (deve). Ve falan kimse dişi deveyi “**اسْتَبْهَل**” eder: onu **صِرار**sız sağdığı zaman. Ve İbn Mukbil dedi:
فاسْتَبْهَل الحَرْب من حَرَّانَ مُطَّرِدٍ،
حَتَّى يَظَلَّ، على الكَفَّين، مَرْهُونا

**الحرَّان** ile mızrağı murad etti; ve **الباهل**: işsiz olarak gidip gelen (kimsedir); ve o ayrıca: asâsız çobandır. Ve “bahile kadın”: kocası olmayan (kadın). İbnü’l-A‘râbî: **الباهل** silahı olmayan kimsedir.

Ve **البَهْل**: lânettir. İbn es-Sabğâ’nın hadîsinde dedi: “Onu **بَهَله** eden **بُرَيْقٌ**tur” yani onu lânetleyen ve ona beddua eden, adı **بُرَيْقٌ** olan bir adamdır. Ve “Allah onu **بَهَله** **بَهْلاً**”: onu lânetledi. Ve onun üzerinde Allah’ın **بَهْلة**si ve **بُهْلته**si vardır; yani O’nun lâneti. Ebû Bekir hadîsinde: “İnsanların işlerinden bir şeyi üstlenip de onlara Allah’ın kitabını vermeyen kimseye Allah’ın **بَهْلة**si vardır” yani Allah’ın lâneti; **باء**sı dammeli de olur fethalı da. Ve kavim birbirleriyle “**باهَلَ**” etti ve “**تَباهلوا**” ve “**ابتهلوا**”: birbirlerine lânetleştiler. Ve **المُباهلة**: **المُلاعَنة**dir. Denir ki: “Falanla **باهَلْت**” yani ona lânetleştim. Ve **المباهلة**nin manası: kavim bir şeyde ihtilaf ettikleri zaman toplanıp şöyle demeleridir: “Bizden zalim olana Allah’ın lâneti.” İbn Abbâs hadîsinde: “Dileyenle **باهَلْت** (ederim): hakkın benimle olduğuna.”

Ve duada “**ابْتَهَل**”: gayret ettiği zaman. Ve “**مُبْتَهِلاً**”: yani duada gayret eden. Ve **الابتهال**: yalvarmadır. Ve **الابتهال**: duada gayret etmek ve onu Allah عز وجل için hâlis kılmaktır. Aziz tenzilde: “Sonra **نَبْتَهِلْ** de Allah’ın lânetini yalancılar üzerine kılalım”; yani: bizden her biri, bizden yalancı olana dua ve lânet hususunda ihlâs göstersin ve gayret etsin. Ebû Bekir dedi: Bir kavim dedi ki **المُبْتَهِل**in manası Arapların كلامında Allah’ı tesbih eden, zikreden (kimsedir); ve Nâbiga Şeybân’ın sözüyle delil getirdiler:
أَقْطَعُ اللَّيل آهَةً وانْتِحاباً،
وابْتِهالاً لله أَيَّ ابْتِهال

Dedi: Bir kavim de dedi ki **المُبْتَهِل** dua eden (kimsedir). Ve “sonra **نبتهل**” sözünde denildi: sonra lânetleşelim. Dedi: Sa‘leb bize İbnü’l-A‘râbî’den şu beyitleri okuttu:
لا يَتَأَرَّوْنَ في المَضِيقِ، وإِنْ
نادى مُنادٍ كيْ يَنْزِلُوا، نَزَلوا
لا بُدَّ في كَرَّةِ الفوارِسِ أَن
يُتْرَكَ في مَعْرَكٍ لهم بَطَل
مُنْعَفِرُ الوجهِ فيه جائفةٌ،
كما أَكَبَّ الصَّلاةَ مُبْتَهِل

Muradı: namazda tesbih eden (kimse) gibi namaza kapanması gibi. Dua hadîsinde: **الابتهالُ** iki elini birlikte uzatmandır; ve aslı: yalvarma ve istemede mübalağadır.

Ve **البَهْل**: az maldır. Ve **المُحْكَم**’de: **البَهْل** sudan az olandır. Dedi:
وأَعْطاكَ بَهْلاً مِنْهُما فَرَضِيته،
وذو اللُّبِّ للبَهْلِ الحَقِيرِ عَيُوفُ

Ve **البَهْل**: az, hakir şeydir. İbn Berrî şu beyti okuttu:
كَلْبٌ على الزَّادِ يُبْدي البَهْلَ مَصْدَقُه،
لَعْوٌ يُهادِيك في شَدٍّ وتَبْسيل

Ve “**بِهِيلة** kadın”: **بَهِيرة**da bir lugattır. Ve “**بَهْلاً**”: “**مَهْلاً**” demen gibi; Yakub bunu **البدل**’de nakletti; dedi: Ebû Amr dedi: “**بهْلاً**” senin “**مَهْلاً**” sözündendir; ve “**بَهْلاً**” **إِتباع**tır. Ve **التهذيب**’de: Araplar “**مَهْلاً**” ve “**بَهْلاً**” der. Ebû Cüheyme ez-Zühelî dedi:
فقلت له: مَهْلاً وبَهْلاً فلم يُثِب
بِقَوْل، وأَضْحى الغُسُّ مُحْتَمِلاً ضِغْنَا

(* قوله «الغس» هو بضم المعجمة: الضعيف اللئيم، والفسل من الرجال. وأورده شارح القاموس بلفظ: النفس، بالنون والفاء).

Ve **بَهْل**: şiddetli (olan) için bir isimdir.
(* قوله «اسم للشديدة» أي للسنة الشديدة) ككَحْل.

Ve **باهلة**: Kays Aylân’dan bir kabilenin adıdır; ve aslında Hemdân’dan bir kadının adıdır; Ma‘n b. A‘sur b. Sa‘d b. Kays Aylân’ın nikâhı altında idi; onun çocuğu ona nisbet edildi. Ve onların “Bahile b. A‘sur” demeleri ancak “Temîm b. Murr” demeleri gibidir; müzekkerlik hayy içindir, müenneslik kabile içindir; isim aslında erkek için de olsa kadın için de olsa. Ve **مُبْهِل**: Abdullah b. Gatfân’a ait bir dağın adıdır; Müzerrid, Ka‘b b. Züheyr’e ردّederken dedi:
وأَنْتَ امرؤٌ من أَهْلِ قُدْسِ أُوَارَةٍ،
أَحَلَّتْكَ عَبْدَ الله أَكْنافُ مُبْهِل

Ve **الأَبْهَل**: bir ağacın حملidir; o **العَرْعَر**dır. Ve denildi: **الأَبْهَل** **العَرْعَر**ın meyvesidir. İbn Sîde dedi: Arapça saf değildir. **الأَزهري**: **الأَبْهَل** “**الايرس**” denilen bir ağaçtır; ve **الأَبهل** Arapça saf değildir.

Ve erkeklerden **البُهْلُول**: çok gülen (kimsedir). İbn Berrî, Tufeyl el-Ganevî’ye ait şu beyti okuttu:
وغارَةٍ كَحَرِيقِ النَّارِ زَعْزَعَها
مِخْرَاقُ حرْبٍ، كصَدْرِ السَّيْفِ، بُهْلُولُ

Ve **البُهْلول**: her hayrı toplayan aziz (kimsedir); Sîrâfî’den. Ve **البُهْلُول**: hayâlı, kerim (kimsedir); ve denir: “**بُهْلول** kadın.” **الأَحمر**: o, **الضَّلال** b. **بُهْلُلَ**’dür; gayr-i munsariftir; **الباء** ile; sanki o, ihmal edilmiş, bırakılmış olan **المُبْهَل** gibidir; İbn **ثُهْلُل** gibi; manası: bâtıldır. Ve denildi: o, **إِبْهال**dan alınmıştır; o da ihmal etmektir. Başkası: tanınmayan kimseye “**بُهْل** b. **بُهْلانَ**” denir. Ve el-Munteşir b. Vehb el-Bâhilî, Murra b. Âhân’ı öldürünce, onun ağıtçısı dedi:
يا عَيْن جُودِي لمُرَّةَ بنِ عَاهَانا،
لو كان قاتِلُه من غَيْر مَنْ كانا،
لو كان قاتِلُه يوماً ذَوِي حَسَبٍ،
لَكِنَّ قاتِلَهُ بُهْلُ بن بُهْلانا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ه ل * * المُبَاهَلَةُ * الملاعنة و * الابْتِهَالُ * التضرع وقيل في قوله تعالى ﴿ثم نبتهل﴾ أي نخلص في الدعاء و * البَهْلُولُ * من الرجال بالضم الضحاك

##### Türkçe

* ب ه ل * * **المُبَاهَلَةُ** * karşılıklı lânetleşmedir ve * **الابْتِهَالُ** * yalvarıp yakarmadır; ve Yüce Allah’ın sözü hakkında “﴿ثم نبتهل﴾” denildi ki: yani duada ihlâslı oluruz; ve * **البَهْلُولُ** * erkeklerden (kelime) damme ile; çok gülen.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البهل من المال: القليل قاله الأموي، كذا في المجمل والمقاييس، وأنشد ابن سيده:

  وأعطاك بهلا منهما فرضيتـه                      وذو اللب للبهل الحقير عيوف البهل: اللعن يقال: بهله: أي لعنه. قال أبو عمرو: البهل: الشيء اليسير الحقير. والتبهل: العناء بما يطلب وفي المحكم: بالطلب. وأبهله: تركه وخلاه. أبهل الناقة: أهملها يحلبها من شاء، وفي التهذيب: عبهل الإبل: أهملها، مثل أبهلها، والعين مبدلة من الهمزة. وناقة باهل: بينة البهل محركة لا صرار عليها يحلبها من شاء. أو لا خطام عليها، ترعى حيث شاءت أو التي لا سمة عليها ج: بهل كبرد وركع قال الشنفري:
  ولست بمهياف يعشى سوامه                      مجدعة سقبانها وهي بهـل وقيل: إن دريد بن الصمة أراد أن يطلق امرأته، فقالت: أبا فلان، أتطلقني وقد أطعمتك مأدومي، وأبثثتك مكتومي، وأتيتك باهلا غير ذات صرار أي أبحتك مالي. بهلت الناقة كفرحت: حل صرارها وترك ولدها يرضعها، وقد أبهلتها تركتها بهلا فهي مبهلة كمكرمة ومباهل، واستبهلها: احتلبها بلا صرار قال ابن مقبل:
  فاستبهل الحرب من حران مطرد                      حتى يظل على الكفين مرهونـا أراد بالحران الرمح. قال اللحياني: استبهل الوالي الرعية: إذا أهملهم يركبون ما شاءوا، لا يأخذ على أيديهم، قال النابغة الذبياني:
  لعمر بني البرشاء قيس وذهلها                      وشيبان حين استبهلتها السواحل أي أهملها ملوك الحيرة، وكانوا على ساحل الفرات. استبهلت البادية القوم: تركتهم باهلين: أي نزلوها فلا يصل إليهم سلطان، ففعلوا ما شاءوا. من المجاز: الباهل: المتردد بلا عمل نقله ابن عباد والزمخشري. قال: الباهل أيضا: الراعي يمشى بلا عصا وهو مجاز أيضا. الباهلة بهاء: الأيم من النساء، قال الفرزدق:
  غدت من هلال ذات بعل سمينة                      وآبت بثدي باهـل الـزوج أيم

  بهلته كمنعته: خليته مع رأيه وإرادته كأبهلته، أو يقال: بهلت، للحر، وأبهلت، للعبد في تخليتهما وإرادتهما، قاله الزجاج. ومنه قولهم للحر: إنه لمكفي مبهول، وللعبد: مبهل. بهل الله تعالى فلانا بهلا: لعنه وهو مأخوذ من البهل بمعنى التخلية. والبهلة بالفتح ويضم: اللعنة ومنه حديث أبي بكر رضي الله تعالى عنه:  من ولي من أمر الناس شيئا فلم يعطهم كتاب الله فعليه بهلة الله  . وباهل بعضهم بعضا، وتبهلوا وتباهلوا: أي تلاعنوا وتداعوا باللعن على الظالم منهم، وفي حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما:  من شاء باهلته أن الله لم يذكر في كتابه جدا وإنما هو أب  . والابتهال: التضرع، والاجتهاد في الدعاء واخلاصه كاجتهاد المبتهلين وهو مجاز نقله الزمخشري، ومنه قوله تعالى:  ثم نبتهل  أي نخلص في الدعاء ونجتهد. هو الضلال ابن بهلل، كقنفذ عن ابن عباد وجعفر عن الأحمر غير مصروفين وفي العباب: غير مصروف: أي الباطل ويروى أيضا: ثهلل، بالمثلثة، وفهلل، بالفاء، كما سيأتي. والإبهال في الزرع: إفراغك من البذر، ثم إرسالك الماء فيما بذرته. والأبهل: حمل شجر كبير، ورقه كالطرفاء وثمره كالنبق، وليس بالعرعر كما توهمه الجوهري. وقال ابن سينا في القانون: هو ثمرة العرعر، وهو صنفان: صغير وكبير، يؤتى بهما من بلاد الروم، وشجره صنفان: صنف ورقه كورق السرو، كثير الشوك، يستعرض فلا يطول، والآخر ورقه كالطرفاء، وطعمه كالسرو، وهو أيبس وأقل حرا. وقال غيره: دخانه يسقط الأجنة سريعا، ويبرئ من داء الثعلب طلاء بخل، وبالعسل ينقي القروح الخبيثة المسودة العفنة، ويمنع سعى الساعية، ذرورا، وإذا أغلي على جوزه في دهن الخل في مغرفة حديد حتى يسود الجوز وقطر في الأذن، نفع من الصمم جدا. والبهلول، كسرسور: الضحاك من الرجال. والسيد الجامع لكل خير عن السيرافي. وقال ابن عباد: هو الحيي الكريم، والجمع البهاليل، ومنه قول الحافظ ابن حجر، يمدح بني العباس:
  أصبح الملك ثابت الآساس                      بالبهاليل من بني العباس العرب تقول: بهلا: أي مهلا ويقولون: مهلا وبهلا، قال الشاعر:
  فقلت له مهلا وبهـلا فـلـم يثـب                      بقول وأضحى النفس محتملا ضغنا وامرأة بهيلة مثل بهيرة. في نسب حمير: بهيل كأمير وهو ابن عريب بن حيدان بن عريب بن زهير بن أيمن بن الهميسع. وباهلة: قبيلة من قيس عيلان، وهي في الأصل اسم امرأة من همدان، كانت تحت معن بن أعصر بن سعد بن قيس عيلان، فنسب ولده إليها. وقولهم: باهلة بن أعصر، إنما هو كقولهم: تميم بنت مر، فالتذكير للحي، والتأنيث للقبيلة، سواء كان الاسم في الأصل لرجل أو امرأة.
 ومما يستدرك عليه: بهل الناقة: ترك حلبها، نقله الزمخشري. وفلان بهل مال: أي مسترسل إليه، عن ابن عباد: قال: وبهل: في معنى بله: أي دع. ومالك بهلا سبهللا، أي مخلى فارغا، عن الزمخشري. والابتهال: الالتعان، وبه فسر الآية أيضا. وابتهل الدهر فيهم: استرسل فأفناهم، قال الشاعر:
  نظر الدهر إليهم فابتهل

  نقله الراغب. وبهلول بن مورق، عن ثور، وموسى بن عبيدة، وعنه الكديمي، صدوق، نقله الذهبي في الكاشف. والبهلول: لقب ثعلبة بن مازن بن الأزد. وبنو البهال، كشداد: بطن من العلويين باليمن. والباهل: الذي لا سلاح معه، عن ابن الأعرابي. ومبهل: اسم جبل لعبد الله بن غطفان، قال مزرد، يرد على كعب بن زهير:
  وأنت امرؤ من أهل قدس أوارة                      أحلتك عبد الله أكناف مبهـل

##### Türkçe

**البهل** maldan: az olan; bunu el-Ümevî söylemiştir; **المجمل** ve **المقاييس**’te de böyledir. İbn Sîdeh şu beyti okumuştur:

  Ve sana onlardan **بهلا** verdi de sen ondan razı oldun                      ve akıl sahibi için, hakir **البهل**’e (karşı) **عيوف** (olan) (kimse) (vardır)

**البهل**: lânettir; “**بهله**” denir: yani ona lânet etti. Ebû Amr dedi: **البهل**: az, hakir şeydir. **التبهل**: istenen şey hususunda meşakkat; **المحكم**’de: talep ile (meşakkat). “**أبهله**”: onu bıraktı ve salıverdi. “**أبهل الناقة**”: onu ihmal etti; onu dileyen sağar. **التهذيب**’de: “**عبهل الإبل**”: onları ihmal etti; **أبهلها** gibidir; **العين** hemzeden بدل edilmiştir. Ve **ناقة باهل**: **البهل**’i açık (olan) (deve); harekeli (okunuşla) **بينة البهل**: üzerinde **صرار** yoktur; onu dileyen sağar. Yahut üzerinde **خطام** yoktur; dilediği yerde otlar. Yahut üzerinde **سمة** olmayan (deve); çoğulu: **بهل**; **برد** ve **ركع** gibi. eş-Şenferâ dedi:
  Ve ben, sürüsü gece körlüğüne düşen bir **مهياف** değilim                      yavruları kesik (olan) (bir halde) ve o **بهل** iken

Ve denildi ki: Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o da dedi ki: “Ey falanın babası, beni boşar mısın; hâlbuki sana **مأدومي**’mi yedirdim, sana **مكتومي**’mi yaydım, sana **باهلا** (olarak), **غير ذات صرار** (olarak) geldim”; yani malımı sana mubah kıldım. “**بهلت الناقة**” ( **كفرحت** ): onun **صرار**’ını çözdü ve yavrusunu onu emmeye bıraktı; “**أبهلتها**” da olmuştur: onu **بهلا** (olarak) bıraktım; o da **مبهلة** ( **كمكرمة** ) ve **مباهل** (olur). “**استبهلها**”: **صرار**sız olarak onu sağdı. İbn Mukbil dedi:
  Böylece **استبهل** savaş, Harrân’dan (gelen) bir **مطرد**’i                      ta ki iki avuç üzerinde rehin (gibi) kalıncaya dek

**الحران** ile mızrağı kastetti. el-Lihyânî dedi: “**استبهل الوالي الرعية**”: onları ihmal ettiğinde; dilediklerine binerler; ellerini tutmaz. en-Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  **البرشاء** oğullarının ömrüne yemin olsun: Kays ve onun **ذهل**’i                      ve Şeybân; sahiller onu **استبهلتها** iken

Yani Hîre kralları onu ihmal etti; onlar Fırat kıyısında idiler. “**استبهلت البادية القوم**”: onları **باهلين** (olarak) bıraktı; yani oraya indiler de onlara bir sultan ulaşmaz; böylece dilediklerini yaptılar. Mecazdan: **الباهل**: işsiz olarak gidip gelen; bunu İbn Abbâd ve ez-Zemahşerî nakletti. Dedi: **الباهل** ayrıca: asâsız yürüyen çobandır; bu da mecazdır. **الباهلة** ( **بهاء** ile): kadınlardan kocası olmayan (kadın); el-Ferezdak dedi:
  Hilâl’den, kocalı, semiz (olarak) gitti                      ve **باهل** memeyle döndü; kocası olmayan (olarak), **أيم**

“**بهلته**” ( **كمنعته** ): onu kendi görüşü ve iradesiyle baş başa bıraktım; **أبهلته** gibi. Yahut denir ki: hür için “**بهلت**”, köle için “**أبهلت**”; ikisini salıverme ve iradeleri hususunda; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Bundan dolayı hür için derler ki: “O, elbette **مكفي مبهول**’dür”; köle için: “**مبهل**”. “Allah Teâlâ falanı **بهلا** ile **بهل** etti”: ona lânet etti; bu, **البهل**’den, “salıverme” mânâsından alınmıştır. **البهلة** (fetha ile; ve damme ile de olur): lânettir. Bundan, Ebû Bekir رضى الله تعالى عنه hadisi: “İnsanların işinden bir şeyi üstlenip de onlara Allah’ın kitabını vermeyen kimseye Allah’ın **بهلة**’si vardır.” Ve “**باهل**” ettiler: bazısı bazısına; ve “**تبهلوا**” ve “**تباهلوا**”: yani birbirlerine lânetleştiler ve aralarındaki zalime lânetle dua ettiler. İbn Abbâs رضى الله تعالى عنهما hadisi: “Dileyenle **باهلته** (ederim): Allah, kitabında ‘dede’yi zikretmedi; ancak o ‘baba’dır.” **الابتهال**: yalvarmadır; duada gayret etmek ve onu ihlâs ile yapmak; **المبتهلين**’in gayreti gibi; bu mecazdır; ez-Zemahşerî nakletmiştir. Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: “**ثم نبتهل**”: yani duada ihlâs ederiz ve gayret ederiz. “O, sapıklıktır: **ابن بهلل**” ( **قنفذ** vezninde); İbn Abbâd’dan ve Ca‘fer’den, el-Ahmer’den; ikisi de gayr-i munsarif olarak. **العباب**’da: gayr-i munsarif: yani bâtıl. Ayrıca şöyle de rivayet edilir: “**ثهلل**” ( **بالمثلثة** ile) ve “**فهلل**” ( **بالفاء** ile); ileride geleceği üzere. **الإبهال** ekinde: tohumdan boşalman, sonra suyu ektiğin şeye salıvermen. **الأبهل**: büyük bir ağacın meyvesidir; yaprağı **الطرفاء** gibidir, meyvesi **النبق** gibidir; el-Cevherî’nin vehmettiği gibi **العرعر** değildir. İbn Sînâ **القانون**’da dedi: o, **العرعر**’ın meyvesidir; o iki صنف’tır: küçük ve büyük; ikisi de Rûm beldelerinden getirilir. Ağacı da iki صنف’tır: bir صنف, yaprağı **السرو** yaprağı gibidir; çok dikenlidir; enine yayılır da uzamaz. Diğeri: yaprağı **الطرفاء** gibidir; tadı **السرو** gibidir; o daha kuru ve daha az sıcak (tabiatlı)dır. Başkası dedi: onun dumanı ceninleri çabucak düşürür; **داء الثعلب**’den, sürme olarak, **بخل** ile (kullanıldığında) iyileştirir; bal ile (karıştırıldığında) kötü, kararmış, kokmuş yaraları temizler; **سعى الساعية**’yi engeller; toz olarak. Eğer onun cevizi sirke yağı içinde demir bir kepçede kaynatılır da ceviz kararıncaya kadar (devam edilir) ve kulağa damlatılırsa, sağırlığa çok fayda verir. **البهلول** ( **كسرسور** gibi): erkeklerden çok gülen (kimsedir). es-Sîrâfî’den: her hayrı toplayan efendidir. İbn Abbâd dedi: o, hayâlı, kerim (kimsedir); çoğulu **البهاليل**’dir. Bundan, hâfız İbn Hacer’in sözü; Benî Abbâs’ı över:
  Mülk, temelleri sağlam olarak sabahladı                      Benî Abbâs’tan **البهاليل** ile

Araplar der ki: “**بهلا**”: yani “**مهلا**”. Ve derler: “**مهلا** ve **بهلا**.” Şair dedi:
  Ona dedim: **مهلا** ve **بهلا**; fakat dönmedi                      bir sözle; ve nefis, kin yüklenmiş olarak sabahladı

Ve “**امرأة بهيلة**”: **بهيرة** gibi. Himyer nesebinde: **بهيل** ( **كأمير** ): o, ‘Arîb b. Haydân b. ‘Arîb b. Zuheyr b. Eymen b. el-Humeysa‘’ın oğludur. Ve **باهلة**: Kays ‘Aylân’dan bir kabiledir; aslında Hemdân’dan bir kadının adıdır; Ma‘n b. A‘sar b. Sa‘d b. Kays ‘Aylân’ın nikâhı altında idi; onun çocuğu ona nisbet edildi. “**باهلة بن أعصر**” sözleri ise ancak “**تميم بنت مر**” sözleri gibidir; müzekkerlik mahalle, müenneslik kabileye göredir; isim aslında erkek veya kadın için olsun, eşittir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**بهل الناقة**”: onun sağımını bıraktı; ez-Zemahşerî nakletti. Ve “falanca **بهل مال**”: yani ona doğru salıverilmiş; İbn Abbâd’dan: dedi ki: ve “**بهل**”: “**بله**” mânâsında: yani “bırak”. Ve “**مالك بهلا سبهللا**”: yani salıverilmiş, boş; ez-Zemahşerî’den. Ve **الابتهال**: karşılıklı lânetleşmedir; âyet de bununla tefsir edilmiştir. Ve “**ابتهل الدهر فيهم**”: salıverildi de onları yok etti. Şair dedi:
  Dehr onlara baktı da **فابتهل**

Bunu er-Râgıb nakletti. Ve **بهلول بن مورق**; Sevr’den; ve Mûsâ b. ‘Ubeyde; ondan el-Kedîmî; صدوق’tur; ez-Zehebî **الكاشف**’te nakletti. Ve **البهلول**: Ezd’den Sa‘lebe b. Mâzin’in lakabıdır. Ve **بنو البهال** ( **كشداد** ): Yemen’de Alevîlerden bir batındır. Ve **الباهل**: yanında silah olmayan kimsedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **مبهل**: Abdullâh b. Gatafân’a ait bir dağın adıdır. Mezred dedi; Ka‘b b. Zuheyr’e cevap olarak:
  Ve sen, Kudüs ehli olan bir adam (gibisin), (yahut) Avâre’den                      Abdullâh seni **مبهل**’in çevrelerine indirdi

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَهَلَ النَّاقَةَ
1 بَهَلَ النَّاقَةَ بهل الناقه بهل الناقة , [aor. بَهَلَ , inf. n. بَهْلٌ,] He left the she-camel without a صِرَار [bound upon her udder to prevent her being sucked]; (Bd in iii. 54;) as also ↓ ابلها: (S:) or he left her to be milked; or allowed her being milked: (Z, TA:) and ↓ the latter, he loosed her صِرَار, and left her young one at liberty to such her; (K;) and he left her to herself (K, TA) to be milked by any one who pleased. (TA.) ― -b2- And بَهَلَهُ, (S, K,) aor. بَهَلَ , (K,) [inf. n. بَهْلٌ,] He left him (S, K) to his own will, or wish, (S,) or to his own opinion, or judgment; (K;) as also ↓ ابهلهُ: (S, K:) or the former is said in relation to the free man; and ↓ the latter, in relation to the slave; (Zj, K;) and signifies also [simply] he left him to himself. (K, * TA.) ― -b3- Hence, (TA,) بَهْلٌ signifies [also] The act of cursing. (S, Msb, K.) You say, بَهَلَهُ, aor. بَهَلَ , inf. n. بَهْلٌ, He cursed him. (Msb.) And بَهَلَ اللّٰهُ فُلَانًا May God curse such a one! (K, TA.) -A2- بَهِلَتْ, aor. بَهَلَ , inf. n. بَهَلٌ, She (a camel) had her صِرَار loosed, and her young one left to suck her. (K.)

مُبَاهَلَةٌ
3 مُبَاهَلَةٌ مباهله مباهلة The act of cursing each other: (S, Mgh, Msb:) inf. n. of باهلهُ He cursed him, being cursed by him: (Msb:) [or rather] بَاهَلْتُهُ signifies I joined with him in imprecating the curse of God upon whichever of us did wrong. (JK.) Hence the saying of Ibn-Mes'ood, مَنْ شَآءَ بَاهَلْتُهُ أَنَّ سُورَةَ القُصْرَى نَزَلَتْ بَعْدَ البَقَرَةِ [Whosoever will, I will contend with him by imprecating the curse of God upon whichever of us is wrong, that the shorter chapter of “Women” came down from heaven after the chapter of “The Cow”]: or, accord. to one recital, he said لَا عَنْتُهُ: for when they differed respecting a thing, they used to come together, and say, اللّٰهِ عَلَى ↓ بَهْلَةُ الظَّالِمِ مِنَّا [The curse of God be upon such of us as is the wrongdoer!]. (Mgh.) باهل بَعْضُهُمْ بَعْضًا and ↓ تبّهلوا and ↓ تباهلوا all signify They cursed one another: (K:) [or] they joined in imprecating a curse upon such of them as was the wrongdoer: (TA:) and ↓ ابتهلوا signifies the like: whence, ثُمَّ نَبْتَهِلْ, in the Kur [iii. 54], (Bd, TA,) as some explain it, (TA,) meaning ↓ ثُمَّ نَتَبَاهَلْ, i. e., Then let us imprecate a curse upon such of us as is the liar. (Bd. [But see also 8 below.])

4 أَبْهَلَ see 1, in four places. ― -b2- [The inf. n.] اـِبْهَالٌ also signifies The sending forth, or letting flow, the water upon what has been sown, (JK, K, TA,) after having finished the sowing. (JK, TA. [In the CK, نَذَرْتَهُ is erroneously put for بَذَرْتَهُ.])

5 تَبَهَّلَ see 3.

6 تَبَاْهَلَ see 3, in two places.

8 اـِبْتَهَلَ see 3. ― -b2- [Hence,] ابتهل, (S, Msb, K,) or ابتهل فِى الدَّعَآءِ, (JK,) (tropical:) He humbled, or abased, himself; or addressed himself with earnest, or energetic, supplication; syn. تَضَرَّعَ; (S, Msb, K;) اـِلَى اللّٰهِ to God: (Msb:) he strove, or was earnest, or energetic, in prayer, or supplication; (JK, K;) and was sincere, or without hypocrisy, therein; (S, K;) with a striving, or an earnestness, or energy, like that of the مُبْتَهِلُونَ [properly so called, i. e., persons who join in imprecating a curse upon such of them as is the wrongdoer]. (TA.) It is said that ثُمَّ نَبْتَهِلْ, in the Kur [iii. 54, of which one explanation has been given above, (see 3,)] means (tropical:) Then let us be sincere, or without hypocrisy, in prayer, or supplication; (S, TA;) and let us strive, or be earnest, or energetic: (TA:) or let us humble, or abase, ourselves; &c.; syn. نَتَضَرَّعْ. (Jel.)

استبلها
10 استبلها أستبلها استبلها ٱستبال ٱستبله ٱستبلها He milked her (namely, a camel,) without a صِرَار. (K. [See 1, first sentence.]) ― -b2- He (a young camel) pulled off her أَصِرَّة [pl. of صِرَار] to suck her, namely, his mother. (JK.) ― -b3- استبهل الرَّعيَّةَ He (the ruler) left the people, or subject, to themselves, (Lh, K,) to do what they would; not restraining them. (Lh, TA.) ― -b4- اِسْتَبْهَلَتْهَا السَّوَاحِلُ (S) and استبلتهم البَادِيَةُ (K) (assumed tropical:) The shores, and the desert, left them at liberty in their abodes therein, no Sultلn reaching them, so that they did what they pleased. (S, * K.)

بَهْلَةٌ
بَهْلَةٌ باهل بهل بهله بهلة (S, Mgh, K) and ↓ بُهْلَةٌ (S, Msb, K) A curse: (S, Mgh, Msb, K:) from بَهَلَ النَّاقَةَ in the sense first explained above. (Bd in iii. 54.) You say, عَلَيْهِ بَهْلَةُ اللّٰهِ and ↓ بُهْلَتُهُ The curse of God be on him! (S.) For another ex., see 3.

بُهْلَةٌ
بُهْلَةٌ باهل بهل بهله بهلة : see what next precedes, in two places.

بَهْلَلَةٌ
بَهْلَلَةٌ بهلله بهللة هلل هللة The quality of shrinking from foul things, and of generosity, or nobleness. (JK.)

بُهْلُولٌ
بُهْلُولٌ بهلول One that shrinks from foul things, and is generous, or noble; applied to a man (Ibn- 'Abbلd, JK) and to a woman: (JK:) pl. بَهَالِيلُ. (Ibn-'Abbلd, JK.) A lord, chief, or prince, combining all good qualities. (Seer, K.) ― -b2- A great, or frequent, laugher. (S, K.)

بَاهِلٌ
بَاهِلٌ أهل بأهل باهل بآهل آهل A she-camel having no صِرَار upon her, (S, K, TA,) so that any one who will may milk her: (TA:) or one having no nose-rein upon her, (K, TA,) so that she pastures where she will: (TA:) or also one having no عِرَان [which is a piece of wood inserted in the partition between the nostrils]: (S:) and (so in the S, but in the K “or”) one having no mark, or brand, upon her: (JK, S, K:) pl. بُهَّلٌ (JK, S, K) and بُهُلٌ: (JK, K, TA: [the latter in the CK like بُرْدٌ:]) and ↓ مُبْهَلَةٌ signifies left in the state of her that is termed بَاهِل, (S,) or having her صِرَار loosed, and her young one left at liberty to suck her: (K:) and ↓ مَبَاهِلُ is applied in the same sense [as its pl.]. (S, K. [In the CK the latter is written مُبَاهِلٌ, as a sing.]) ― -b2- [Hence,] أَتَيْتُكَ بَاهِلًا غَيْرَ ذَاتِ صِرَارٍ, said by an Arab woman to her husband; (S;) by the wife of Dureyd Ibn-Es-Simmeh, to him, on his desiring to divorce her; meaning (assumed tropical:) I made my property lawful to thee. (TA.) ― -b3- بَاهِلُونَ (assumed tropical:) People at liberty in their place of abode, no Sultلn reaching them, so that they do what they please. (K.) ― -b4- And the sing., (tropical:) Going to and fro without work. (Ibn-'Abbلd, Z, K.) ― -b5- (tropical:) A pastor without a staff: (JK, K:) or, walking without a staff. (TA.) ― -b6- (assumed tropical:) A man without a weapon. (IAar, TA.) ― -b7- And بَاهِلَةٌ (assumed tropical:) A woman having no husband; (JK;) syn. أَيِّمٌ. (K.)

أَبْهَلٌ
أَبْهَلٌ ذ The produce, or fruit, of a certain tree, which is the عَرْعَر [a name applied to the cypress and to the juniper-tree]: (S:) so says Ibn-Seenà [Avicenna] in the Kلnoon; and he adds that it is of two species, small and great, both brought from the country of the رُوم: one species of the tree thereof has leaves like those of the سَرْو [or common, evergreen, cypress], has many thorns, and grows, or spreads, wide, (يَسْتَعْرِضُ,) not growing tall: the leaves of the other are like those of the طَرْفَآء [or tamarisk], the taste thereof is like [that of] the سَرْو, and it is drier, and less hot: (TA:) or it is the produce of a kind of great tree, the leaves of which are like [those of] the طرفاء, and the fruit of which is like the نَبِق [or fruit of the lote-tree called سِدْر]; and it is not [the fruit of] the عرعر, as J imagined it to be: the smoke thereof expels quickly the young in the womb: used as a liniment, with vinegar, it cures what is termed دَآء الثَّعْلَب [alopecia]: and with honey, it cleanses foul ulcers. (K.) [In the present day, it is applied to the juniper-tree; as is also عَرْعَر; and particularly to the species thereof called the savin. See قَطِرَانٌ.]

مُبْهَلَةٌ
مُبْهَلَةٌ مبهله مبهلة and مَبَاهِلُ [its pl.]: see بَاهِلٌ.

##### Türkçe

**بَهَلَ النَّاقَةَ**
1 **بَهَلَ النَّاقَةَ** [muzâri‘: **بَهَلَ**, mastar ismi: **بَهْلٌ**] Dişi deveyi, memesine emilmesini engellemek için bağlanan bir **صِرَار** bağlı olmaksızın bıraktı; (Bd, iii. 54;) ve yine ↓ **ابلها**: (S:) yahut onu sağılmak üzere bıraktı; yahut onun sağılmasına izin verdi: (Z, TA:) ve ↓ ikincisi, onun **صِرَار**’ını çözdü ve yavrusunu onu emmeye serbest bıraktı; (K;) ve onu kendi hâline bıraktı (K, TA) ki dileyen kimse onu sağsın. (TA.) ― -b2- Ve **بَهَلَهُ**, (S, K,) muzâri‘: **بَهَلَ**, (K,) [mastar ismi: **بَهْلٌ**] Onu (S, K) kendi iradesine yahut dileğine, (S,) yahut kendi görüşüne yahut hükmüne bıraktı; (K;) ve yine ↓ **ابهلهُ**: (S, K:) yahut birincisi hür kimse hakkında söylenir; ve ↓ ikincisi, köle hakkında; (Zj, K;) ve ayrıca [sadece] onu kendi hâline bıraktı mânasına gelir. (K, * TA.) ― -b3- Buradan, (TA,) **بَهْلٌ** [ayrıca] lânet etme fiilini ifade eder. (S, Msb, K.) Sen dersin ki, **بَهَلَهُ**, muzâri‘: **بَهَلَ**, mastar ismi: **بَهْلٌ**, Ona lânet etti. (Msb.) Ve **بَهَلَ اللّٰهُ فُلَانًا** Allah falancaya lânet etsin! (K, TA.) -A2- **بَهِلَتْ**, muzâri‘: **بَهَلَ**, mastar ismi: **بَهَلٌ**, O (bir deve) **صِرَار**’ı çözülmüş ve yavrusu onu emmeye bırakılmış oldu. (K.)

**مُبَاهَلَةٌ**
3 **مُبَاهَلَةٌ** Birbirine lânet etme fiili: (S, Mgh, Msb:) **باهلهُ**’nun mastar ismidir: Ona lânet etti, o da ona lânet ederek: (Msb:) [daha doğrusu] **بَاهَلْتُهُ** şu mânaya gelir: Hangimiz haksızlık ettiyse onun üzerine Allah’ın lânetini dilemede onunla birleşip karşılıklı beddua ettim. (JK.) Buradan İbn-Mes‘ûd’un sözü: **مَنْ شَآءَ بَاهَلْتُهُ أَنَّ سُورَةَ القُصْرَى نَزَلَتْ بَعْدَ البَقَرَةِ** [Kim isterse, “Kadınlar”ın daha kısa sûresinin “Bakara” sûresinden sonra indiği hususunda, hangimiz yanlış ise onun üzerine Allah’ın lânetini dileyerek onunla karşılıklı beddua ederim]: yahut bir rivayete göre, **لَا عَنْتُهُ** dedi: çünkü bir şey hakkında ihtilâf ettiklerinde bir araya gelirler ve şöyle derlerdi: **اللّٰهِ عَلَى** ↓ **بَهْلَةُ الظَّالِمِ مِنَّا** [Bizden zalim olanın üzerine Allah’ın lâneti olsun!]. (Mgh.) **باهل بَعْضُهُمْ بَعْضًا** ve ↓ **تبّهلوا** ve ↓ **تباهلوا** hepsi şu mânaya gelir: Birbirlerine lânet ettiler: (K:) [yahut] içlerinden haksız olanın üzerine lânet dilemede birleştiler: (TA:) ve ↓ **ابتهلوا** da bunun benzerini ifade eder: buradan Kur’ân’daki **ثُمَّ نَبْتَهِلْ**, [iii. 54], (Bd, TA,) bazılarının açıkladığı üzere, (TA,) ↓ **ثُمَّ نَتَبَاهَلْ** demektir; yani: Sonra, hangimiz yalancı ise onun üzerine lânet dileyelim. (Bd. [Fakat aşağıda 8’e de bak.])

4 **أَبْهَلَ** 1’e bak, dört yerde. ― -b2- [Mastar ismi] **اـِبْهَالٌ** ayrıca, ekimi bitirdikten sonra, ekilmiş olanın üzerine suyu salıvermek yahut akıtmak mânasına gelir. (JK, K, TA,) (JK, TA. [CK’de **نَذَرْتَهُ**, yanlışlıkla **بَذَرْتَهُ** yerine konmuştur.])

5 **تَبَهَّلَ** 3’e bak.

6 **تَبَاْهَلَ** 3’e bak, iki yerde.

8 **اـِبْتَهَلَ** 3’e bak. ― -b2- [Buradan,] **ابتهل**, (S, Msb, K,) yahut **ابتهل فِى الدَّعَآءِ**, (JK,) (mecaz:) Kendini alçalttı yahut zelil kıldı; yahut ciddi yahut kuvvetli bir yakarışla yöneldi; eş anlamlısı **تَضَرَّعَ**; (S, Msb, K;) **اـِلَى اللّٰهِ** Allah’a: (Msb:) duada yahut yakarışta çabaladı, yahut ciddi oldu, yahut kuvvetli oldu; (JK, K;) ve bunda ihlâslı oldu yahut riyâsız oldu; (S, K;) **مُبْتَهِلُونَ**’un [asıl mânasıyla, yani içlerinden haksız olanın üzerine lânet dilemede birleşen kimselerin] çabası yahut ciddiyeti yahut kuvveti gibi bir çabayla yahut ciddiyetle yahut kuvvetle. (TA.) Denilmiştir ki Kur’ân’daki **ثُمَّ نَبْتَهِلْ**, [iii. 54, yukarıda bir açıklaması verilmiş olan, (3’e bak,)] (mecaz:) Sonra duada yahut yakarışta ihlâslı olalım yahut riyâsız olalım demektir; (S, TA;) ve çabalayalım yahut ciddi olalım yahut kuvvetli olalım: (TA:) yahut kendimizi alçaltalım yahut zelil kılalım; vb.; eş anlamlısı **نَتَضَرَّعْ**. (Jel.)

**استبلها**
10 **استبلها** Dişi deveyi, bir **صِرَار** olmaksızın sağdı. (K. [1’in ilk cümlesine bak.]) ― -b2- O (genç deve) onu emmek için, yani annesini, onun **أَصِرَّة**’lerini [**صِرَار**’ın çoğulu] çekip çıkardı. (JK.) ― -b3- **استبهل الرَّعيَّةَ** O (hükümdar) halkı yahut tebaayı kendi hâllerine bıraktı, (Lh, K,) dilediklerini yapsınlar diye; onları engellemeyerek. (Lh, TA.) ― -b4- **اِسْتَبْهَلَتْهَا السَّوَاحِلُ** (S) ve **استبلتهم البَادِيَةُ** (K) (farz edilen mecaz:) Sahiller ve çöl, onları oradaki meskenlerinde serbest bıraktı; onlara ulaşan bir sultan yoktu; böylece dilediklerini yaptılar. (S, * K.)

**بَهْلَةٌ**
**بَهْلَةٌ** (S, Mgh, K) ve ↓ **بُهْلَةٌ** (S, Msb, K) Bir lânet: (S, Mgh, Msb, K:) yukarıda ilk açıklanan mânada **بَهَلَ النَّاقَةَ**’dan. (Bd, iii. 54.) Sen dersin ki, **عَلَيْهِ بَهْلَةُ اللّٰهِ** ve ↓ **بُهْلَتُهُ** Allah’ın lâneti onun üzerine olsun! (S.) Başka bir örnek için 3’e bak.

**بُهْلَةٌ**
**بُهْلَةٌ**: Bir öncekinin iki yerinde geçen şeye bak.

**بَهْلَلَةٌ**
**بَهْلَلَةٌ** Pis şeylerden çekinme niteliği ve cömertlik yahut soyluluk. (JK.)

**بُهْلُولٌ**
**بُهْلُولٌ** Pis şeylerden çekinen ve cömert yahut soylu olan; erkeğe (İbn-‘Abbâd, JK) ve kadına uygulanır: (JK:) çoğulu **بَهَالِيلُ**. (İbn-‘Abbâd, JK.) Bütün iyi nitelikleri birleştiren bir efendi, reis yahut emir. (Seer, K.) ― -b2- Çok yahut sık gülen. (S, K.)

**بَاهِلٌ**
**بَاهِلٌ** Üzerinde **صِرَار** bulunmayan dişi deve, (S, K, TA,) öyle ki dileyen kimse onu sağabilir: (TA:) yahut üzerinde burun yuları bulunmayan, (K, TA,) öyle ki dilediği yerde otlar: (TA:) yahut ayrıca üzerinde **عِرَان** bulunmayan [ki bu, burun delikleri arasındaki bölmeye sokulan bir tahta parçasıdır]: (S:) ve (S’de böyle, fakat K’de “yahut”) üzerinde nişan yahut dağlama izi bulunmayan: (JK, S, K:) çoğulu **بُهَّلٌ** (JK, S, K) ve **بُهُلٌ**: (JK, K, TA: [ikincisi CK’de **بُرْدٌ** gibi:]) ve ↓ **مُبْهَلَةٌ** **بَاهِل** diye adlandırılan hâlde bırakılmış mânasına gelir, (S,) yahut **صِرَار**’ı çözülmüş ve yavrusu onu emmeye serbest bırakılmış: (K:) ve ↓ **مَبَاهِلُ** aynı mânada kullanılır [çoğulu olarak]. (S, K. [CK’de ikincisi tekil olarak **مُبَاهِلٌ** yazılmıştır.]) ― -b2- [Buradan,] **أَتَيْتُكَ بَاهِلًا غَيْرَ ذَاتِ صِرَارٍ**, bir Arap kadınının kocasına söylediği; (S;) Düreyd İbn-Es-Simmeh’in karısının, onu boşamak istemesi üzerine ona söylediği; mânası (farz edilen mecaz:) Malımı sana helâl kıldım. (TA.) ― -b3- **بَاهِلُونَ** (farz edilen mecaz:) Meskenlerinde serbest olan insanlar; onlara ulaşan bir sultan yoktur; böylece dilediklerini yaparlar. (K.) ― -b4- Ve tekili, (mecaz:) İşsiz güçsüz gidip gelen. (İbn-‘Abbâd, Z, K.) ― -b5- (mecaz:) Asâsız bir çoban: (JK, K:) yahut, asâsız yürüyen. (TA.) ― -b6- (farz edilen mecaz:) Silahsız bir adam. (IAar, TA.) ― -b7- Ve **بَاهِلَةٌ** (farz edilen mecaz:) Kocası olmayan bir kadın; (JK;) eş anlamlısı **أَيِّمٌ**. (K.)

**أَبْهَلٌ**
**أَبْهَلٌ** **عَرْعَر** olan belirli bir ağacın ürünü yahut meyvesi: (S:) İbn-Sînâ’nın Kânûn’da söylediği budur; ve o, bunun iki tür olduğunu, küçük ve büyük, ikisinin de **رُوم** diyarından getirildiğini ekler: onun ağacının bir türünün yaprakları **سَرْو**’unkiler gibidir, çok dikeni vardır, genişçe büyür yahut yayılır (**يَسْتَعْرِضُ**), boylanıp uzamaz: diğerinin yaprakları **طَرْفَآء**’unkiler gibidir, tadı **سَرْو**’unki gibidir, daha kurudur ve daha az sıcaktır: (TA:) yahut o, büyük bir ağaç türünün ürünüdür; yaprakları **طرفاء** gibi, meyvesi **نَبِق** gibi [yahut **سِدْر** denilen lote ağacının meyvesi gibi]; ve J’nin zannettiği gibi **عرعر**’ın [meyvesi] değildir: onun dumanı rahimdeki yavruyu çabucak düşürür: sirke ile merhem olarak kullanıldığında **دَآء الثَّعْلَب** denilen şeyi [alopecia] iyileştirir: ve bal ile, kötü ülserleri temizler. (K.) [Günümüzde, ardıç ağacına uygulanır; **عَرْعَر** da böyledir; ve özellikle onun “savin” denilen türüne. **قَطِرَانٌ**’a bak.]

**مُبْهَلَةٌ**
**مُبْهَلَةٌ** ve **مَبَاهِلُ** [onun çoğulu]: **بَاهِلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَهَلَ
بَهَلَ A ( n. ac. بَهْل 1 ),
a.  Left free, left at large.

بَهِلَ
بَهِلَ A ( n. ac. بَهَل 4 ),
a.  Was free, at large.

b.  Was stupid, idiotical.

أَبْهَلَ
أَبْهَلَ IV ,
a.  Left free, at large.

b.  Stupefied.

اِنْبَهَلَ
اِنْبَهَلَ VII ,
a.  Became stupid; was stupefied.

اِبْتَهَلَ
اِبْتَهَلَ VIII
a.  [ Ila ], Asked, begged, implored, besought, supplicated.

اِسْتَبْهَلَ
اِسْتَبْهَلَ X ,
a.  Set free; left alone.

بَهْلَة
بَهْلَة 1t ,
a.  Curse, imprecation.

b.  stupidity, foolishness, imbecility.

أَبْهَلُ
أَبْهَلُ 14 ,
a.  Juniper; juniperberry.

b.  Stupid, silly; blockhead.

بَاْهِل
بَاْهِل 21 , ( pl. بُهْل 3 ,  بُهَّل 11 ),
a.  Wavering, hesitating, uncertain, undecided.

b.  At large.

بُهْلُوْل
بُهْلُوْل ( pl. بَهَالِيْل ),
a.  Lord, nobleman.

b.  Stupid; idiot, fool.

c.  Jester, buffoon.

بَهْلَوَان
بَهْلَوَان P. ,
a.  Acrobat, clown.

##### Türkçe

**بَهَلَ**
**بَهَلَ** A ( n. ac. **بَهْل** 1 ),
a. Serbest bıraktı, başıboş bıraktı.

**بَهِلَ**
**بَهِلَ** A ( n. ac. **بَهَل** 4 ),
a. Serbest idi, başıboş idi.

b. Aptal idi, ahmakça idi.

**أَبْهَلَ**
**أَبْهَلَ** IV ,
a. Serbest bıraktı, başıboş bıraktı.

b. Aptallaştırdı.

**اِنْبَهَلَ**
**اِنْبَهَلَ** VII ,
a. Aptal oldu; aptallaştırıldı.

**اِبْتَهَلَ**
**اِبْتَهَلَ** VIII
a. [ **Ila** ], istedi, yalvardı, yakardı, niyaz etti, dua etti.

**اِسْتَبْهَلَ**
**اِسْتَبْهَلَ** X ,
a. Serbest bıraktı; yalnız bıraktı.

**بَهْلَة**
**بَهْلَة** 1t ,
a. Lânet, beddua.

b. Aptallık, ahmaklık, budalalık.

**أَبْهَلُ**
**أَبْهَلُ** 14 ,
a. Ardıç; ardıç tanesi.

b. Aptal, budala; kalın kafalı.

**بَاْهِل**
**بَاْهِل** 21 , ( pl. **بُهْل** 3 ,  **بُهَّل** 11 ),
a. Tereddüt eden, bocalayan, kararsız, kesin karar vermemiş.

b. Başıboş.

**بُهْلُوْل**
**بُهْلُوْل** ( pl. **بَهَالِيْل** ),
a. Efendi, soylu kimse.

b. Aptal; ahmak, budala.

c. Şakacı, soytarı.

**بَهْلَوَان**
**بَهْلَوَان** P. ,
a. Akrobat, palyaço.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بهل
بَهَلَ - يَبْهَلُ - ابْتَهَلَ - يَبْتَهِلُ
بَهَلَ - يَبْهَلُ + كائن + إلى كائن + أمراً ، أو أن يكون أمر: يدعوه ويضرع ويتوسل إليه أن يفعل أمراً
ابْتَهَلَ - يَبْتَهِلُ: على وزن " افتعل" من " بَهَلَ - يَبْهَلُ ": يجهد أن " يَبْهَلُ " بإرادة ذاتية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكلام بالتوجه لآخر بالسؤال والدعاء والطلب"، وهي:
ضَرَع َ - يَضْرَعُ، بَهَلَ - يَبْهَلُ، دَعَا - يَدْعُوْ، سَأَلَ - يَسْأَلُ، خَطَبَ - يَخْطُبُ، نَدِيَ - يَنْدَى
نبتهل
	﴿فمن حاجك فيه من بعد ما جاءك من العلم فقل تعالوا ندع أبناءنا وأبناءكم ونساءنا ونساءكم وأنفسنا وأنفسكم ثم نبتهل فنجعل لعنة الله على الكاذبين(61)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [بهل] ب ه ل: المُبَاهَلَةُ الملاعنة و الابْتِهَالُ التضرع وقيل في قوله تعالى ﴿ثم نبتهل﴾ أي نخلص في الدعاء و البَهْلُولُ من الرجال بالضم الضحاك
معجم الفرائد القرآنية:
ب  هـ  ل
" نَبْتَهِلْ" في قوله تعالى" فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعـَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِيـنَ "  (61) آل عمران .
الابتهال : الاجتهاد في الدعاء، والاسترسال فيه، والتضرع، ومنه أخذت المباهلة في الاصطلاح الإسلامي .
الراغب
بهل
- أصل البهل: كون الشيء غير مراعى، والباهل: البعير المخلى عن قيده أو عن سمة، أو المخلى ضرعها عن صرار. قالت امرأة: أتيتك باهلا غير ذات صرار (انظر: المجمل 1/138. وقائلة هذا امرأة دريد بن الصمة لما أراد طلاقها. انظر اللسان: بهل)، أي: أبحث لك جميع ما كنت أملكه لم أستأثر بشيء من دونه،وأبهلت فلانا: خليته وإرادته، تشبيها بالبعير الباهل. والبهل والابتهال في الدعاء: الاسترسال فيه والتضرع، نحو قوله عز وجل: }ثم نبتهل فنجعل لعنة الله على الكاذبين{ [آل عمران/61]، ومن فسر الابتهال باللعن فلأجل أن الاسترسال في هذا المكان لأجل اللعن، قال الشاعر:
- 70 - نظر الدهر إليهم فابتهل
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
في قروم سادة من قومه
وهو للبيد في ديوانه ص 148؛ وأساس البلاغة ص 32)
أي: استرسل فيهم فأفناهم.
ملخص اللسان
1.     بَهِلَت الناقة تَبْهَل بَهَلاً: حُلَّ صِرارُها وتُرك  وَلَدُها يَرْضَعها؛
2.     بَهَلْته وأَبْهَلْته إِذا خَلَّيْتَه وإِرادتَه.
3. وبَهَله اللهُ بَهْلاً:لَعَنه.
4.     التَبَهُّل: العَناء بالطلب.
5.     والابتهال: التضرُّع.
6.     والابتهال: الاجتهاد في الدعاء وإِخْلاصُه لله عز وجل.
7.     ثم نَبْتَهِلْ فنجعلْ لعنة الله على الكاذبين؛ أَي يُخْلِصْ ويجتهد كلٌّ منا في الدعاء واللَّعْنِ على الكاذب منا.
8.     المُبْتَهِل معناه في كلام العرب المُسَبِّح الذاكر لله،
9.      وأَبهل الرجلَ: تَرَكه.
10.                        والبَهْل: اللَّعْن.
11.                        وعليه بَهْلة الله وبُهْلته أَي لعْنَتُه.
12.                         وباهَلَ القومُ بعضُهم بعضاً وتَباهلوا وابتهلوا: تَلاعنوا.
13.                        وابْتَهَل في الدعاء إِذا اجْتَهَدَ.
14.                        ومُبْتَهِلاً أَي مُجْتَهِداً في الدعاء.
15.                        والابتهالُ أَن تَمُدَّ يديك جميعاً،
16.                        وأَبْهَل الناقةَ:    أَهْمَلَها.
17.                        عَبْهَل الإِبلَ أَي أَهْمَلَها مثل أَبْهَلَها،
18.                         وناقة باهِل بيِّنة البَهَل: لا صِرارَ عليها، وق
19.                        باهلٌ وباهلة وهي التي    تكون مُهْمَلَة بغير راع،
20.                        وناقة باهل: مُسَيَّبَة.
21.                         وأَبْهَل الراعي إِبله إِذا تركها،
22.                        وأَبْهَلَها: تركها من الحَلبِ.
23.                         والباهل: الإِبل التي لا صِرار عليها، وهي    المُبْهَلة.
24.                        وأَبهل الوالي رعِيَّتَهُ واسْتَبْهَلها إِذا أَهملها؛
25.                        اسْتَبْهَلَتْها السَّواحِلُ أَي أَهملها ملوكُ الحِيرة لأَنهم كانوا نازلين بِشَطِّ البحرِ.
26.                        واسْتَبْهَل فلان الناقة إِذا احتلبها    بلا صِرار؛ و
27.                        والباهل المتردّد بلا عمل،
28.                        والباهل الراعي بلا عصا.
29.                        وامرأَة باهلة: لا زوج لها.
30.                        الباهل الذي لا سلاح معه.
31.                        الذي بَهَله بُرَيْقٌ    أَي الذي لَعَنه ودعا عليه رجل اسمه بُرَيْقٌ.
32.                        والبَهْل: المال القليل،
33.                        والبَهْل من الماء القليل؛
34.                        والبَهْل: الشيء اليسير الحقير؛
35.                         وبَهْل: اسم للشديدة
36.                        وباهلة: اسم قبيلة من قَيْس عَيْلان،
37.                        ومُبْهِل: اسم جبل لعبد الله بن غَطْفان؛
38.                        والأَبْهَل: حَمْل شجرة وهي العَرْعَر؛
39.                        الأَبْهَل ثمر العَرْعَر؛
40.                        الأَبْهَل شجرة يقال لها الايرس،
41.                         والبُهْلُول من الرجال: الضَّحَّاك؛ وأَن
42.                        والبُهْلول: العزيز الجامع لكل خير؛
43.                        والبُهْلُول: الحَييُّ    الكريم، ويقال:
لسان العرب
● - بهل: التَبَهُّل: العَناء بالطلب. وأَبهل الرجلَ: تَرَكه. ويقال:    بَهَلْته وأَبْهَلْته إِذا خَلَّيْتَه وإِرادتَه. وأَبْهَل الناقةَ:    أَهْمَلَها. الأَزْهري: عَبْهَل الإِبلَ أَي أَهْمَلَها مثل أَبْهَلَها، والعين    مبدلة من الهمزة. وناقة باهِل بيِّنة البَهَل: لا صِرارَ عليها، وقيل: لا    خِطام عليها، وقيل: لا سِمَة عليها، والجمع بُهَّل وبُهْل. وقد أَبْهَلتْها    أَي تركتها باهلاً، وهي مُبْهَلة ومُباهِل للجمع    (* قوله «ومباهل للجمع»    كذا وقع في الأصل ميم مباهل مضموناً وكذا في القاموس وليس فيه لفظ    الجمع).    قال ابن بري: قال ابن خالويه البُهَّل واحدها باهلٌ وباهلة وهي التي    تكون مُهْمَلَة بغير راع، يريد أَنها سَرَحَت للمَرْعى بغير راع؛ وشاهد    أَبْهَل قول الشاعر:    قد غاث رَبُّك هذا الخَلْقَ كُلَّهُمُ،    بعامِ خِصْبٍ، فعاش المالُ والنَّعَمُ    وأَبْهَلوا سَرْحَهُم من غير تَوْدِيةٍ    ولا ديار، ومات الفَقْر والعَدَم    وقال آخر:    قد رَجَعَ المُلْكُ لمُسْتَقَرَّه،    وعاد حُلْو العَيْشِ بَعْدَ مُرِّه،    وأَبْهَلَ الحالِبُ بَعْدَ صَرِّه    وناقة باهل: مُسَيَّبَة. وأَبْهَل الراعي إِبله إِذا تركها،    وأَبْهَلَها: تركها من الحَلبِ. والباهل: الإِبل التي لا صِرار عليها، وهي    المُبْهَلة. وقال أَبو عمرو في البُهَّل مثله: واحدها باهل. وأَبهل الوالي    رعِيَّتَهُ واسْتَبْهَلها إِذا أَهملها؛ ومنه قيل في بني شَيْبانَ: استَبْهَلتها    السواحلُ؛ قال النابغة في ذلك:    وشيْبان حيث اسْتَبْهَلَتْها السَّواحِلُ    أَي أَهملها ملوكُ الحِيرة لأَنهم كانوا نازلين بِشَطِّ البحرِ. وفي    التهذيب: على ساحل الفُرات لا يَصِل إِليهم السلطان يفعلون ما شاؤُوا، وقال    الشاعر في إِبل أُبْهِلَتْ:    إِذا اسْتُبْهِلَتْ أَو فَضَّها العَبْدُ، حَلَّقَتْ    بسَرْبك، يوْم الوِرْدِ، عَنْقاءُ مُغْرِب    يقول إِذا أُبْهِلَتْ هذه الإِبل ولم تُصَرّ أَنْفَدت الجِيرانُ    أَلبانها، فإِذا أَرادت الشُّرْب لم يكن في أَخْلافها من اللبن ما تَشْتَري به    ماء لشربها. وبَهِلَت الناقة تَبْهَل بَهَلاً: حُلَّ صِرارُها وتُرك    وَلَدُها يَرْضَعها؛ وقول الفرزدق:    غَدَت من هِلالٍ ذاتَ بَعْلٍ سَمِينَةً،    وآبَتْ بثَدْي باهِلِ الزَّوْجِ أَيِّمِ    يعني بقوله باهل الزَّوْجِ باهلَ الثَّدْي لا يحتاج إِلى صِرار، وهو    مستعار من الناقة الباهل التي لا صِرار عليها، وإِذا لم يكن لها زَوْج لم    يكن لها لبن؛ يقول: لما قُتِلَ زَوْجُها فبقيت أَيِّماً ليس لها ولد؛ قال    ابن سيده: التفسير لابن الأَعرابي. قال أَبو عبيد: حَدَّثني بعض أَهل    العلم أَن دُرَيْدَ بن الصِّمَّة أَراد أَن يُطْلِّق امرأَته فقالت: أَتطلقني    وقد أَطْعَمْتُكَ مأْدُومي وأَتيتك باهِلاً غير ذاتِ صِرار؟ قال:    جَعَلَتْ هذا مثلاً لمالها وأَنها أَباحت له مالها، وكذلك الناقة لا عِرانَ    عليها، وكذلك التي لا سِمَة عليها. واسْتَبْهَل فلان الناقة إِذا احتلبها    بلا صِرار؛ وقال ابن مقبل:    فاسْتَبْهَل الحَرْب من حَرَّانَ مُطَّرِدٍ،    حَتَّى يَظَلَّ، على الكَفَّين، مَرْهُونا    أَراد بالحرَّان الرمح، والباهل المتردّد بلا عمل، وهو أَيضاً الراعي    بلا عصا. وامرأَة باهلة: لا زوج لها. ابن الأَعرابي: الباهل الذي لا سلاح    معه.    والبَهْل: اللَّعْن. وفي حديث ابن الصَّبْغاء قال: الذي بَهَله بُرَيْقٌ    أَي الذي لَعَنه ودعا عليه رجل اسمه بُرَيْقٌ. وبَهَله اللهُ بَهْلاً:    لَعَنه. وعليه بَهْلة الله وبُهْلته أَي لعْنَتُه. وفي حديث أَبي بكر: من    وَلِيَ من أُمور الناس شيئاً فلم يُعْطِهم كتاب الله فعليه بَهْلة الله    أَي لَعْنة الله، وتضم باؤها وتفتح. وباهَلَ القومُ بعضُهم بعضاً    وتَباهلوا وابتهلوا: تَلاعنوا. والمُباهلة: المُلاعَنة. يقال: باهَلْت فلاناً أَي    لاعنته، ومعنى المباهلة أَن يجتمع القوم إِذا اختلفوا في شيء فيقولوا:    لَعْنَةُ الله على الظالم منا. وفي حديث ابن عباس: من شاء باهَلْت أَن    الحَقَّ معي.    وابْتَهَل في الدعاء إِذا اجْتَهَدَ. ومُبْتَهِلاً أَي مُجْتَهِداً في    الدعاء. والابتهال: التضرُّع. والابتهال: الاجتهاد في الدعاء وإِخْلاصُه    لله عز وجل. وفي التنزيل العزيز: ثم نَبْتَهِلْ فنجعلْ لعنة الله على    الكاذبين؛ أَي يُخْلِصْ ويجتهد كلٌّ منا في الدعاء واللَّعْنِ على الكاذب    منا. قال أَبو بكر: قال قوم المُبْتَهِل معناه في كلام العرب المُسَبِّح    الذاكر لله، واحتجوا بقول نابغة شيبان:    أَقْطَعُ اللَّيل آهَةً وانْتِحاباً،    وابْتِهالاً لله أَيَّ ابْتِهال    قال: وقال قوم المُبْتَهِل الداعي، وقيل في قوله ثم نبتهل: ثم    نَلْتَعِن؛ قال: وأَنشدنا ثعلب لابن الأَعرابي:    لا يَتَأَرَّوْنَ في المَضِيقِ، وإِنْ    نادى مُنادٍ كيْ يَنْزِلُوا، نَزَلوا    لا بُدَّ في كَرَّةِ الفوارِسِ أَن    يُتْرَكَ في مَعْرَكٍ لهم بَطَل    مُنْعَفِرُ الوجهِ فيه جائفةٌ،    كما أَكَبَّ الصَّلاةَ مُبْتَهِل    أَراد كما أَكَبَّ في الصَّلاةِ مُسَبِّح. وفي حديث الدعاء: والابتهالُ    أَن تَمُدَّ يديك جميعاً، وأَصله التَضَرُّع والمبالغة في السؤال.    والبَهْل: المال القليل، وفي المُحْكَم: والبَهْل من الماء القليل؛ قال:    وأَعْطاكَ بَهْلاً مِنْهُما فَرَضِيته،    وذو اللُّبِّ للبَهْلِ الحَقِيرِ عَيُوفُ    والبَهْل: الشيء اليسير الحقير؛ وأَنشد ابن بري:    كَلْبٌ على الزَّادِ يُبْدي البَهْلَ مَصْدَقُه،    لَعْوٌ يُهادِيك في شَدٍّ وتَبْسيل    وامرأَة بِهِيلة: لغة في بَهِيرة. وبَهْلاً: كقولك مَهْلاً، وحكاه يعقوب    في البدل قال: قال أَبو عمرو بهْلاً من قولك مَهْلاً وبَهْلاً إِتباع؛    وفي التهذيب: العَرَب تقول مَهْلاً وبَهْلاً؛ قال أَبو جُهَيْمة الذهلي:    فقلت له: مَهْلاً وبَهْلاً فلم يُثِب    بِقَوْل، وأَضْحى الغُسُّ مُحْتَمِلاً ضِغْنَا    (* قوله «الغس» هو بضم المعجمة: الضعيف اللئيم، والفسل من الرجال.    وأورده شارح القاموس بلفظ: النفس، بالنون والفاء).    وبَهْل: اسم للشديدة    (* قوله «اسم للشديدة» أي للسنة الشديدة) ككَحْل.    وباهلة: اسم قبيلة من قَيْس عَيْلان، وهو في الأَصل اسم امرأَة من    هَمْدان، كانت تحت مَعْن بن أَعْصُرَ ابن سعد بن قَيْسِ عَيْلان فنسب ولده    إِليها؛ وقولهم باهلة بن أَعْصُر، إِنما هو كقولهم تَمِيم بن مُرٍّ،    فالتذكير للحَيِّ والتأْنيث للقبيلة، سواء كان الاسم في الأَصل لرجل أَو    امرأَة.ومُبْهِل: اسم جبل لعبد الله بن غَطْفان؛ قال مُزَرِّد يَرُدُّ على كعب    بن زهير:    وأَنْتَ امرؤٌ من أَهْلِ قُدْسِ أُوَارَةٍ،    أَحَلَّتْكَ عَبْدَ الله أَكْنافُ مُبْهِل    والأَبْهَل: حَمْل شجرة وهي العَرْعَر؛ وقيل: الأَبْهَل ثمر العَرْعَر؛    قال ابن سيده: وليس بعربيٍّ محض. الأَزهري: الأَبْهَل شجرة يقال لها    الايرس، وليس الأَبهل بعربية محضة.    والبُهْلُول من الرجال: الضَّحَّاك؛ وأَنشد ابن بري لطُفَيل الغَنَوي:    وغارَةٍ كَحَرِيقِ النَّارِ زَعْزَعَها    مِخْرَاقُ حرْبٍ، كصَدْرِ السَّيْفِ، بُهْلُولُ    والبُهْلول: العزيز الجامع لكل خير؛ عن السيرافي. والبُهْلُول: الحَييُّ    الكريم، ويقال: امرأَة بُهْلول. الأَحمر: هو الضَّلال بن    بُهْلُلَ غير مصروف، بالباء كأَنه المُبْهَل المُهْمَل مثل ابن ثُهْلُل،    معناه الباطل، وقيل: هو مأْخوذ من إِبْهال وهو الإِهْمال. غيره: يقال    للذي لا يُعْرَف بُهْل بن بُهْلانَ؛ ولما قتل المنتشر بن وهب الباهلي    مُرَّة بن عاهان قالت نائحته:    يا عَيْن جُودِي لمُرَّةَ بنِ عَاهَانا،    لو كان قاتِلُه من غَيْر مَنْ كانا،    لو كان قاتِلُه يوماً ذَوِي حَسَبٍ،    لَكِنَّ قاتِلَهُ بُهْلُ بن بُهْلانا
مقاييس اللغة:
بهل الباء والهاء واللام أصول ثلاثة: أحدهما التّخلية، والثاني جِنْسٌ من الدُّعاء، والثالث قِلَّةٌ في الماء.
فأمّا الأوّل فيقولون: بَهَلْتُه، إذا خَلَّيْتَه وإرادَتَه. ومن ذلك النَّاقة الباهِلُ، وهي التي لا سِمَة عليها، ويقال (التي) لا صِرَار عليها؛ ومنه حديث المرأة لِبعلها: «أبثَثْتُكَ مكتومي، وأطعمتُك مأْدومي، وأَتَيْتُك باهلاً غَيْرَ ذاتِ صِرارٍ»، وقد أراد تطليقها.
وأمّا الآخَر فالابتهال والتضرُّع في الدُّعاء. وَالمباهلة يرجع إلى هذا، فإنَّ المُتَبَاهِلَينِ يدعُو كلُّ واحدٍ منهما على صَاحِبِهِ قال الله تعالىٹ: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَة ااِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ (آل عمران61).
والثالث البَهْل وهو الماءُ القَلِيل.
القاموس المحيط:
البَهْلُ المالُ القليلُ، واللعْنُ، والشيءُ اليسيرُ. والتَّبَهُّلُ العَناءُ بما يُطْلَبُ. وأبْهَلَهُ تَرَكَهُ،
و الناقةَ: أهْمَلَها. وناقَةٌ باهِلٌ، بَيِّنَةُ البَهَلِ: لا صِرارَ عليها، أو لا خِطَامَ، أو لا سِمَةَ، ج: كبُرْدٍ ورُكَّعٍ. وكفرِحَتْ: حُلَّ صِرارُهَا، وتُرِكَ ولَدُها يَرْضَعُها، وقد أبْهَلْتُها فهي مُبْهَلَةٌ ومُباهِلٌ. واسْتَبْهَلَهَا: احْتَلَبَها بِلا صِرارٍ، و الوالي الرَّعِيَّةَ: أهْمَلَهُم، و الباديَةُ القومَ: تَرَكَتْهُم باهِلينَ، أي: نَزَلوها فلا يَصِل إليهم سُلْطَانٌ، فَفَعَلُوا ما شاؤوا. والباهِلُ: المُتَرَدِّدُ بِلا عَمَلٍ، والراعي بِلا عَصاً، وبهاءٍ: الأَيِّمُ. وكمنَعْتُه: خَلَّيْتُه مع رأْيِهِ، كأَبْهَلْتُهُ، أو يقالُ: بَهَلْتُ: للحُرِّ، وأبْهَلْتُ: للعبدِ، و اللّهُ تَعالى فلاناً: لَعَنَهُ. والبَهْلَةُ، ويُضَمُّ: اللَّعْنَةُ. وباهَلَ بعضُهُم بعضاً، وتَبَهَّلُوا وتباهَلُوا، أي: تَلاعَنُوا. والابْتِهالُ: الاجْتِهَادُ في الدُّعَاءِ، وإخْلاصُهُ. والضَّلالُ ابنُ بُهْلُلَ، كقُنْفُذٍ وجعْفَرٍ، غيرَ مَصْرُوفين، أي: الباطِلُ. والإِبْهالُ: إرْسالُكَ الماءَ فيما بَذَرْتَه. والأَبْهَلُ: حَمْلُ شجرٍ كبيرٍ، ورَقُه كالطَّرْفاءِ، وثَمَرُه كالنَّبْقِ، وليس بالعَرْعَرِ كما تَوَهَّمَ الجوهَرِيُّ، دُخَانُه يُسْقِطُ الأَجِنَّةَ سريعاً، ويُبْرِىءُ من داءِ الثَّعْلَبِ طِلاءً بِخَلٍّ، وبالعَسَلِ يُنَقِّي القُروحَ الخَبيثَةَ.
والبُهْلولُ، كسُرْسُورٍ: الضَّحَّاكُ، والسَّيِّدُ الجامِعُ لِكُلِّ خيرٍ. وبَهْلاً، أَي: مَهْلاً. وامرأةٌ بَهيلَةٌ: بَهيرةٌ. وكأميرٍ: ابنُ عُرَيْبِ بنِ حَيْدَانَ. وباهِلَةُ: قبيلةٌ.
تاج العروس:
ب - ه - ل
البَهْلُ مِن المالِ : القَلِيلُ قاله الأُموِيُّ كذا في المُجْمَل والمَقاييس وأنشد ابنُ سِيدَهْ :
وأعطاكَ بَهْلاً مِنْهُما فرَضِيتَهُ ... وذُو اللُّبِّ لِلبَهْلِ الحَقِيرِ عَيُوفُ البَهْلُ : اللَّعْن يقال : بَهَلَه : أي لَعَنه . قال أبو عمرو : البَهْلُ : الشيء اليَسِيرُ الحَقِيرُ . والتَّبَهُّلُ : العَناءُ بما يُطْلَبُ وفي المُحْكَم : بالطَّلَبِ . وأَبْهَلَه : تَرَكهُ وخَلَّاه . أبْهَلَ النَّاقَة : أَهْمَلَها يَحْلُبها مَن شاء وفي التهذيب : عَبهَلَ الإِبِلَ : أَهْمَلها مِثْل أَبْهَلَها والعَينُ مُبدَلةٌ من الهمزة . وناقَةٌ باهِلٌ : بَيِّنَةُ البَهَلِ مُحَرَّكَةً لا صِرارَ علَيها يَحْلُبها مَن شاء . أوْ لا خِطامَ عليها تَرعَى حيث شاءت أو التي لا سِمَةَ عليها ج : بُهْلٌ كَبُرْدٍ ورُكَّعٍ قال الشَّنْفَرَي :
ولستُ بمِهْيافٍ يُعَشِّى سَوامَهُ ... مُجَدَّعةً سُقْبانُها وهي بُهَّلُ وقيل : إنَّ دُرَيدَ بنَ الصِّمَّة أراد أن يُطلّقَ امرأته فقالت : أبا فلان أتطلِّقني وقد أطعمتُك مَأْدُومِي وأبْثَثْتُك مَكتُومِي وأتيتُكَ باهِلاً غيرَ ذاتِ صِرار أي أبحتُكَ مالِي . بَهِلَت الناقَةُ كفَرِحَتْ : حُلَّ صِرارُها وتُرِكَ ولَدُها يَرضَعُها وقد أَبْهَلْتُها تَركتُها بَهَلاً فهي مُبهَلَةٌ كمُكْرَمةٍ ومُباهِلٌ واسْتَبْهَلَها : احْتَلَبَها بِلا صِرارٍ قال ابنُ مُقبِل :
فاسْتَبْهَلَ الحَرْبَ مِن حَرّانَ مُطَّرِدٍ ... حتّى يَظَلَّ على الكَفَّيْنِ مَرهُونا أراد بالحَرّانِ الرمْحَ . قال اللّحْيانيُّ : اسْتَبهَلَ الوالِي الرَّعِيَّةَ : إذا أهمَلَهُم يَركَبُون ما شاءوا لا يأخذُ على أيديهم قال النابغةُ الذُّبْيانيُّ :
لَعَمْرُ بني البَرشاءِ قَيسٍ وذُهْلِها ... وشَيبانَ حِينَ اسْتَبهَلَتْها السَّواحِلُ أي أهملَها مُلوكُ الحِيرَةِ وكانوا على ساحِل الفُرات . اسْتَبهَلَت البادِيَةُ القومَ : تَرَكَتْهُم باهِلِين : أي نَزلُوها فلا يَصِلُ إليهم سُلطانٌ ففَعلُوا ما شاءوا . مِن المَجاز : الباهِلُ : المُتَرَدِّدُ بِلا عَمَلٍ نقله ابنُ عبّادٍ والزَّمَخْشَرِيُّ . قال : الباهِلُ أيضاً : الرَّاعِي يمشِى بِلا عَصاً وهو مَجازٌ أيضاً . الباهِلَةُ بِهاءٍ : الأَيِّمُ من النِّساء قال الفَرَزْدَقُ :
غَدَتْ مِن هِلالٍ ذاتَ بَعْلٍ سَمِينَةً ... وآبَتْ بِثَدْيٍ باهِلِ الزَّوْجِ أيِّمِ
بَهَلْتُه كَمَنَعْتُه : خَلَّيتُه مع رَأْيِه وإرادَتِه كأَبْهَلْتُه أو يُقال : بَهَلْتُ لِلحُرِّ وأَبْهَلْتُ للعَبدِ في تَخْلِيتهِما وإرادَتِهما قاله الزَّجّاج . ومنه قولُهم لِلحُرِّ : إِنَّه لَمَكْفِيٌّ مَبهُولٌ ولِلْعَبد : مُبهَلٌ . بَهَلَ اللَّهُ تَعالَى فُلاناً بَهْلاً : لَعَنَهُ وهو مأخوذٌ مِن البَهْلِ بمَعْنى التَّخْلِية . والبَهْلَةُ بالفَتْح ويُضَمُّ : اللَّعْنَةُ ومنه حديثُ أبي بكرٍ رضي اللّه تعالى عنه : " مَنْ وَلِيَ مِنْ أمْرِ الناسِ شيئاً فلم يُعْطِهم كِتابَ اللَّهِ فعليه بَهْلَةُ اللَّهِ " . وباهَلَ بَعْضُهم بَعْضاً وتَبَهَّلُوا وتَباهَلُوا : أي تَلاعَنُوا وتَداعَوْا باللَّعْنِ على الظَّالِم منهم وفي حديث ابنِ عبّاسٍ رضي اللّه تعالى عنهما : " مَنْ شاء باهَلْتُه أنّ اللَّهَ لم يذكُرْ في كتابه جَدّاً وإنما هو أبٌ " . والابْتِهالُ : التَّضَرُّعُ والاجتِهادُ في الدُّعاءِ واخلاصُه كاجتِهاد المبتَهِلين وهو مجازٌ نقله الزمخشري ومنه قولُه تعالى : " ثُمَّ نَبتَهِلْ " أي نُخْلِصْ في الدُّعاء ونَجتهِدْ . هُو الضَّلالُ ابنُ بُهْلُلَ كقُنْفُذٍ عن ابنِ عَبَّادٍ وجَعْفَرٍ عن الأحْمَر غيرَ مَصْرُوفَيْن وفي العُباب : غيرَ مَصْرُوف : أي الباطِلُ ويُروَى أيضاً : ثَهْلَل بالمثلثة وفَهْلَل بالفاء كما سيأتي . والإِبْهالُ في الزَّرْع : إِفْراغُكَ مِن البَذْرِ ثُمّ إرْسالُكَ الماءَ فيما بَذَرْتَه . والأَبْهَلُ : حَمْلُ شَجرٍ كبيرٍ وَرَقُه كالطَّرفاءِ وثَمَرُه كالنَّبقِ وليس بالعَرعرِ كما تَوَهَّمَه الجَوْهرِيُّ . وقال ابنُ سِينَا في القانُون : هو ثَمَرةُ العَرعَرِ وهو صِنْفانِ : صَغِيرٌ وكبيرٌ يُؤتَى بهما من بلاد الروم وشَجُره صِنفان : صِنْفٌ وَرَقُه كَورقِ السَّروِ كثيرُ الشَّوك يَستَعْرِضُ فلا يَطُولُ والآخَرُ وَرقُه كالطَّرفاء وطَعْمُه كالسَّروِ وهو أَيْبَسُ وأَقَل حَرّاً . وقال غيرُه : دُخانُه يُسقِطُ الأَجِنَّةَ سريعاً ويُبرِئُ مِن داء الثَّعْلَبِ طِلاءً بِخَلٍّ وبالعَسَلِ يُنَقِّي القُرُوحَ الخَبِيثَةَ المُسوَدَّةَ العَفِنَةَ وَيمْنَعُ سَعْىَ الساعِيَةِ ذُرُوراً وإذا أُغْلِيَ على جَوْزِهِ في دُهْنِ الخَلِّ في مِغْرَفَةٍ حَدِيدٍ حتّى يسوَدَّ الجَوْزُ وقُطِّر في الأُذُنِ نَفَع مِن الصَّمَم جِداً . والبُهْلُولُ كسُرسُورٍ : الضَّحّاكُ مِن الرجال . والسَّيِّدُ الجامِعُ لكُلِّ خَيرٍ عن السِّيرافِيّ . وقال ابنُ عَبّادٍ : هو الحَيِيُّ الكريمُ والجَمْعُ البَهالِيلُ ومنه قولُ الحافظِ ابنِ حَجَر يمدحُ بني العَبّاس :
أصْبحَ المُلْكُ ثابِتَ الآساسِ ... بالبَهالِيلِ مِن بني العَبّاسِ العرب تقول : بَهْلاً : أي مَهْلاً ويقولون : مَهْلاً وبَهْلاً قال الشاعر :
فقلتُ له مَهْلاً وبَهْلاً فلَم يُثِبْ ... بِقَوْلٍ وأَضْحَى النَّفْسُ مُحْتَمِلاً ضِغْنَا وامرأةٌ بَهِيلَةٌ مِثلُ بَهِيرَةٍ . في نَسَبِ حِمْيَر : بَهِيلٌ كأمِيرٍ وهو ابنُ عُرَيْبِ بن حَيدانَ بن عُرَيْب بن زُهَير بن أيمَنَ بن الهَمَيسَع . وباهِلَةُ : قَبِيلَةٌ مِن قَيسِ عَيلانَ وهي في الأصل اسمُ امرأةٍ مِن هَمْدانَ كانت تحتَ مَعْنِ بن أعْصُر بن سَعد بن قَيس عَيلانَ فنُسِب ولدُه إليها . وقولُهم : باهِلَةُ بن أَعْصُر إنما هو كقولهم : تَمِيمُ بنتُ مُرٍّ فالتذكير للحَيِّ والتأنيث للقَبِيلة سواءٌ كان الاسمُ في الأصل لرجلٍ أو امرأة
ومما يستدرك عليه : بَهَلَ الناقةَ : تَرَك حَلْبَها نقله الزَّمَخْشرِيُّ . وفُلانٌ بَهْلُ مالٍ : أي مُسْتَرْسِلٌ إليه عن ابن عَبّاد : قال : وبَهْلَ : في معنى بَلْه : أي دَعْ . ومالَكَ بَهْلاً سَبَهْلَلاً أي مُخَلًّى فارِغاً عن الزمخشري . والابْتِهالُ : الالتِعانُ وبه فَسَّر الآيةَ أيضاً . وابْتَهَل الدَّهْرُ فيهم : اسْتَرسَلَ فأَفناهُم قال الشاعر :
" نَظَرَ الدَّهْرُ إليهِم فابْتَهَلْ
نَقَلَه الراغِب . وبُهْلُولُ بنُ مُوَرِّق عن ثَوْرٍ وموسى بن عُبَيدة وعنه الكُدَيْميُّ صَدُوقٌ نقله الذّهبيُّ في الكاشِف . والبُهْلُولُ : لَقَبُ ثَعْلَبةَ بنِ مازِن بن الأَزْد . وبَنو البَهَّالِ كشَدَّادٍ : بَطْنٌ من العَلَويِّين باليَمن . والباهِلُ : الذي لا سِلاحَ معه عن ابنِ الأعرابي . ومُبهِلٌ : اسمُ جَبَلٍ لعبد الله بن غَطَفانَ قال مُزَرِّد يَرُدُّ على كَعب بن زُهَير :
وأنت امرؤٌ من أهلِ قُدْسِ أُوارَةٍ ... أَحَلَّتْكَ عَبدُ اللَّهِ أَكْنافَ مُبهِلِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
