# بهل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بهل

البهل من المال: القليل قاله الأموي، كذا في المجمل والمقاييس، وأنشد ابن سيده:

  وأعطاك بهلا منهما فرضيتـه                      وذو اللب للبهل الحقير عيوف البهل: اللعن يقال: بهله: أي لعنه. قال أبو عمرو: البهل: الشيء اليسير الحقير. والتبهل: العناء بما يطلب وفي المحكم: بالطلب. وأبهله: تركه وخلاه. أبهل الناقة: أهملها يحلبها من شاء، وفي التهذيب: عبهل الإبل: أهملها، مثل أبهلها، والعين مبدلة من الهمزة. وناقة باهل: بينة البهل محركة لا صرار عليها يحلبها من شاء. أو لا خطام عليها، ترعى حيث شاءت أو التي لا سمة عليها ج: بهل كبرد وركع قال الشنفري:
  ولست بمهياف يعشى سوامه                      مجدعة سقبانها وهي بهـل وقيل: إن دريد بن الصمة أراد أن يطلق امرأته، فقالت: أبا فلان، أتطلقني وقد أطعمتك مأدومي، وأبثثتك مكتومي، وأتيتك باهلا غير ذات صرار أي أبحتك مالي. بهلت الناقة كفرحت: حل صرارها وترك ولدها يرضعها، وقد أبهلتها تركتها بهلا فهي مبهلة كمكرمة ومباهل، واستبهلها: احتلبها بلا صرار قال ابن مقبل:
  فاستبهل الحرب من حران مطرد                      حتى يظل على الكفين مرهونـا أراد بالحران الرمح. قال اللحياني: استبهل الوالي الرعية: إذا أهملهم يركبون ما شاءوا، لا يأخذ على أيديهم، قال النابغة الذبياني:
  لعمر بني البرشاء قيس وذهلها                      وشيبان حين استبهلتها السواحل أي أهملها ملوك الحيرة، وكانوا على ساحل الفرات. استبهلت البادية القوم: تركتهم باهلين: أي نزلوها فلا يصل إليهم سلطان، ففعلوا ما شاءوا. من المجاز: الباهل: المتردد بلا عمل نقله ابن عباد والزمخشري. قال: الباهل أيضا: الراعي يمشى بلا عصا وهو مجاز أيضا. الباهلة بهاء: الأيم من النساء، قال الفرزدق:
  غدت من هلال ذات بعل سمينة                      وآبت بثدي باهـل الـزوج أيم

  بهلته كمنعته: خليته مع رأيه وإرادته كأبهلته، أو يقال: بهلت، للحر، وأبهلت، للعبد في تخليتهما وإرادتهما، قاله الزجاج. ومنه قولهم للحر: إنه لمكفي مبهول، وللعبد: مبهل. بهل الله تعالى فلانا بهلا: لعنه وهو مأخوذ من البهل بمعنى التخلية. والبهلة بالفتح ويضم: اللعنة ومنه حديث أبي بكر رضي الله تعالى عنه:  من ولي من أمر الناس شيئا فلم يعطهم كتاب الله فعليه بهلة الله  . وباهل بعضهم بعضا، وتبهلوا وتباهلوا: أي تلاعنوا وتداعوا باللعن على الظالم منهم، وفي حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما:  من شاء باهلته أن الله لم يذكر في كتابه جدا وإنما هو أب  . والابتهال: التضرع، والاجتهاد في الدعاء واخلاصه كاجتهاد المبتهلين وهو مجاز نقله الزمخشري، ومنه قوله تعالى:  ثم نبتهل  أي نخلص في الدعاء ونجتهد. هو الضلال ابن بهلل، كقنفذ عن ابن عباد وجعفر عن الأحمر غير مصروفين وفي العباب: غير مصروف: أي الباطل ويروى أيضا: ثهلل، بالمثلثة، وفهلل، بالفاء، كما سيأتي. والإبهال في الزرع: إفراغك من البذر، ثم إرسالك الماء فيما بذرته. والأبهل: حمل شجر كبير، ورقه كالطرفاء وثمره كالنبق، وليس بالعرعر كما توهمه الجوهري. وقال ابن سينا في القانون: هو ثمرة العرعر، وهو صنفان: صغير وكبير، يؤتى بهما من بلاد الروم، وشجره صنفان: صنف ورقه كورق السرو، كثير الشوك، يستعرض فلا يطول، والآخر ورقه كالطرفاء، وطعمه كالسرو، وهو أيبس وأقل حرا. وقال غيره: دخانه يسقط الأجنة سريعا، ويبرئ من داء الثعلب طلاء بخل، وبالعسل ينقي القروح الخبيثة المسودة العفنة، ويمنع سعى الساعية، ذرورا، وإذا أغلي على جوزه في دهن الخل في مغرفة حديد حتى يسود الجوز وقطر في الأذن، نفع من الصمم جدا. والبهلول، كسرسور: الضحاك من الرجال. والسيد الجامع لكل خير عن السيرافي. وقال ابن عباد: هو الحيي الكريم، والجمع البهاليل، ومنه قول الحافظ ابن حجر، يمدح بني العباس:
  أصبح الملك ثابت الآساس                      بالبهاليل من بني العباس العرب تقول: بهلا: أي مهلا ويقولون: مهلا وبهلا، قال الشاعر:
  فقلت له مهلا وبهـلا فـلـم يثـب                      بقول وأضحى النفس محتملا ضغنا وامرأة بهيلة مثل بهيرة. في نسب حمير: بهيل كأمير وهو ابن عريب بن حيدان بن عريب بن زهير بن أيمن بن الهميسع. وباهلة: قبيلة من قيس عيلان، وهي في الأصل اسم امرأة من همدان، كانت تحت معن بن أعصر بن سعد بن قيس عيلان، فنسب ولده إليها. وقولهم: باهلة بن أعصر، إنما هو كقولهم: تميم بنت مر، فالتذكير للحي، والتأنيث للقبيلة، سواء كان الاسم في الأصل لرجل أو امرأة.
 ومما يستدرك عليه: بهل الناقة: ترك حلبها، نقله الزمخشري. وفلان بهل مال: أي مسترسل إليه، عن ابن عباد: قال: وبهل: في معنى بله: أي دع. ومالك بهلا سبهللا، أي مخلى فارغا، عن الزمخشري. والابتهال: الالتعان، وبه فسر الآية أيضا. وابتهل الدهر فيهم: استرسل فأفناهم، قال الشاعر:
  نظر الدهر إليهم فابتهل

  نقله الراغب. وبهلول بن مورق، عن ثور، وموسى بن عبيدة، وعنه الكديمي، صدوق، نقله الذهبي في الكاشف. والبهلول: لقب ثعلبة بن مازن بن الأزد. وبنو البهال، كشداد: بطن من العلويين باليمن. والباهل: الذي لا سلاح معه، عن ابن الأعرابي. ومبهل: اسم جبل لعبد الله بن غطفان، قال مزرد، يرد على كعب بن زهير:
  وأنت امرؤ من أهل قدس أوارة                      أحلتك عبد الله أكناف مبهـل

### Türkçe

**البهل** maldan: az olan; bunu el-Ümevî söylemiştir; **المجمل** ve **المقاييس**’te de böyledir. İbn Sîdeh şu beyti okumuştur:

  Ve sana onlardan **بهلا** verdi de sen ondan razı oldun                      ve akıl sahibi için, hakir **البهل**’e (karşı) **عيوف** (olan) (kimse) (vardır)

**البهل**: lânettir; “**بهله**” denir: yani ona lânet etti. Ebû Amr dedi: **البهل**: az, hakir şeydir. **التبهل**: istenen şey hususunda meşakkat; **المحكم**’de: talep ile (meşakkat). “**أبهله**”: onu bıraktı ve salıverdi. “**أبهل الناقة**”: onu ihmal etti; onu dileyen sağar. **التهذيب**’de: “**عبهل الإبل**”: onları ihmal etti; **أبهلها** gibidir; **العين** hemzeden بدل edilmiştir. Ve **ناقة باهل**: **البهل**’i açık (olan) (deve); harekeli (okunuşla) **بينة البهل**: üzerinde **صرار** yoktur; onu dileyen sağar. Yahut üzerinde **خطام** yoktur; dilediği yerde otlar. Yahut üzerinde **سمة** olmayan (deve); çoğulu: **بهل**; **برد** ve **ركع** gibi. eş-Şenferâ dedi:
  Ve ben, sürüsü gece körlüğüne düşen bir **مهياف** değilim                      yavruları kesik (olan) (bir halde) ve o **بهل** iken

Ve denildi ki: Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o da dedi ki: “Ey falanın babası, beni boşar mısın; hâlbuki sana **مأدومي**’mi yedirdim, sana **مكتومي**’mi yaydım, sana **باهلا** (olarak), **غير ذات صرار** (olarak) geldim”; yani malımı sana mubah kıldım. “**بهلت الناقة**” ( **كفرحت** ): onun **صرار**’ını çözdü ve yavrusunu onu emmeye bıraktı; “**أبهلتها**” da olmuştur: onu **بهلا** (olarak) bıraktım; o da **مبهلة** ( **كمكرمة** ) ve **مباهل** (olur). “**استبهلها**”: **صرار**sız olarak onu sağdı. İbn Mukbil dedi:
  Böylece **استبهل** savaş, Harrân’dan (gelen) bir **مطرد**’i                      ta ki iki avuç üzerinde rehin (gibi) kalıncaya dek

**الحران** ile mızrağı kastetti. el-Lihyânî dedi: “**استبهل الوالي الرعية**”: onları ihmal ettiğinde; dilediklerine binerler; ellerini tutmaz. en-Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  **البرشاء** oğullarının ömrüne yemin olsun: Kays ve onun **ذهل**’i                      ve Şeybân; sahiller onu **استبهلتها** iken

Yani Hîre kralları onu ihmal etti; onlar Fırat kıyısında idiler. “**استبهلت البادية القوم**”: onları **باهلين** (olarak) bıraktı; yani oraya indiler de onlara bir sultan ulaşmaz; böylece dilediklerini yaptılar. Mecazdan: **الباهل**: işsiz olarak gidip gelen; bunu İbn Abbâd ve ez-Zemahşerî nakletti. Dedi: **الباهل** ayrıca: asâsız yürüyen çobandır; bu da mecazdır. **الباهلة** ( **بهاء** ile): kadınlardan kocası olmayan (kadın); el-Ferezdak dedi:
  Hilâl’den, kocalı, semiz (olarak) gitti                      ve **باهل** memeyle döndü; kocası olmayan (olarak), **أيم**

“**بهلته**” ( **كمنعته** ): onu kendi görüşü ve iradesiyle baş başa bıraktım; **أبهلته** gibi. Yahut denir ki: hür için “**بهلت**”, köle için “**أبهلت**”; ikisini salıverme ve iradeleri hususunda; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Bundan dolayı hür için derler ki: “O, elbette **مكفي مبهول**’dür”; köle için: “**مبهل**”. “Allah Teâlâ falanı **بهلا** ile **بهل** etti”: ona lânet etti; bu, **البهل**’den, “salıverme” mânâsından alınmıştır. **البهلة** (fetha ile; ve damme ile de olur): lânettir. Bundan, Ebû Bekir رضى الله تعالى عنه hadisi: “İnsanların işinden bir şeyi üstlenip de onlara Allah’ın kitabını vermeyen kimseye Allah’ın **بهلة**’si vardır.” Ve “**باهل**” ettiler: bazısı bazısına; ve “**تبهلوا**” ve “**تباهلوا**”: yani birbirlerine lânetleştiler ve aralarındaki zalime lânetle dua ettiler. İbn Abbâs رضى الله تعالى عنهما hadisi: “Dileyenle **باهلته** (ederim): Allah, kitabında ‘dede’yi zikretmedi; ancak o ‘baba’dır.” **الابتهال**: yalvarmadır; duada gayret etmek ve onu ihlâs ile yapmak; **المبتهلين**’in gayreti gibi; bu mecazdır; ez-Zemahşerî nakletmiştir. Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: “**ثم نبتهل**”: yani duada ihlâs ederiz ve gayret ederiz. “O, sapıklıktır: **ابن بهلل**” ( **قنفذ** vezninde); İbn Abbâd’dan ve Ca‘fer’den, el-Ahmer’den; ikisi de gayr-i munsarif olarak. **العباب**’da: gayr-i munsarif: yani bâtıl. Ayrıca şöyle de rivayet edilir: “**ثهلل**” ( **بالمثلثة** ile) ve “**فهلل**” ( **بالفاء** ile); ileride geleceği üzere. **الإبهال** ekinde: tohumdan boşalman, sonra suyu ektiğin şeye salıvermen. **الأبهل**: büyük bir ağacın meyvesidir; yaprağı **الطرفاء** gibidir, meyvesi **النبق** gibidir; el-Cevherî’nin vehmettiği gibi **العرعر** değildir. İbn Sînâ **القانون**’da dedi: o, **العرعر**’ın meyvesidir; o iki صنف’tır: küçük ve büyük; ikisi de Rûm beldelerinden getirilir. Ağacı da iki صنف’tır: bir صنف, yaprağı **السرو** yaprağı gibidir; çok dikenlidir; enine yayılır da uzamaz. Diğeri: yaprağı **الطرفاء** gibidir; tadı **السرو** gibidir; o daha kuru ve daha az sıcak (tabiatlı)dır. Başkası dedi: onun dumanı ceninleri çabucak düşürür; **داء الثعلب**’den, sürme olarak, **بخل** ile (kullanıldığında) iyileştirir; bal ile (karıştırıldığında) kötü, kararmış, kokmuş yaraları temizler; **سعى الساعية**’yi engeller; toz olarak. Eğer onun cevizi sirke yağı içinde demir bir kepçede kaynatılır da ceviz kararıncaya kadar (devam edilir) ve kulağa damlatılırsa, sağırlığa çok fayda verir. **البهلول** ( **كسرسور** gibi): erkeklerden çok gülen (kimsedir). es-Sîrâfî’den: her hayrı toplayan efendidir. İbn Abbâd dedi: o, hayâlı, kerim (kimsedir); çoğulu **البهاليل**’dir. Bundan, hâfız İbn Hacer’in sözü; Benî Abbâs’ı över:
  Mülk, temelleri sağlam olarak sabahladı                      Benî Abbâs’tan **البهاليل** ile

Araplar der ki: “**بهلا**”: yani “**مهلا**”. Ve derler: “**مهلا** ve **بهلا**.” Şair dedi:
  Ona dedim: **مهلا** ve **بهلا**; fakat dönmedi                      bir sözle; ve nefis, kin yüklenmiş olarak sabahladı

Ve “**امرأة بهيلة**”: **بهيرة** gibi. Himyer nesebinde: **بهيل** ( **كأمير** ): o, ‘Arîb b. Haydân b. ‘Arîb b. Zuheyr b. Eymen b. el-Humeysa‘’ın oğludur. Ve **باهلة**: Kays ‘Aylân’dan bir kabiledir; aslında Hemdân’dan bir kadının adıdır; Ma‘n b. A‘sar b. Sa‘d b. Kays ‘Aylân’ın nikâhı altında idi; onun çocuğu ona nisbet edildi. “**باهلة بن أعصر**” sözleri ise ancak “**تميم بنت مر**” sözleri gibidir; müzekkerlik mahalle, müenneslik kabileye göredir; isim aslında erkek veya kadın için olsun, eşittir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**بهل الناقة**”: onun sağımını bıraktı; ez-Zemahşerî nakletti. Ve “falanca **بهل مال**”: yani ona doğru salıverilmiş; İbn Abbâd’dan: dedi ki: ve “**بهل**”: “**بله**” mânâsında: yani “bırak”. Ve “**مالك بهلا سبهللا**”: yani salıverilmiş, boş; ez-Zemahşerî’den. Ve **الابتهال**: karşılıklı lânetleşmedir; âyet de bununla tefsir edilmiştir. Ve “**ابتهل الدهر فيهم**”: salıverildi de onları yok etti. Şair dedi:
  Dehr onlara baktı da **فابتهل**

Bunu er-Râgıb nakletti. Ve **بهلول بن مورق**; Sevr’den; ve Mûsâ b. ‘Ubeyde; ondan el-Kedîmî; صدوق’tur; ez-Zehebî **الكاشف**’te nakletti. Ve **البهلول**: Ezd’den Sa‘lebe b. Mâzin’in lakabıdır. Ve **بنو البهال** ( **كشداد** ): Yemen’de Alevîlerden bir batındır. Ve **الباهل**: yanında silah olmayan kimsedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **مبهل**: Abdullâh b. Gatafân’a ait bir dağın adıdır. Mezred dedi; Ka‘b b. Zuheyr’e cevap olarak:
  Ve sen, Kudüs ehli olan bir adam (gibisin), (yahut) Avâre’den                      Abdullâh seni **مبهل**’in çevrelerine indirdi
