# بهم (ب-ه-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir

- Harfler: ب - ه - م
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَهِيمَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | فَعِيلَةِ | Çift tırnaklı geviş getiren hayvan | 2 | 2 | [22:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/ayet/22:28.md) |
| [بَهِيمَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | فَعِيلَةُ | Çift tırnaklı geviş getiren hayvan | 1 | 1 | [5:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/ayet/5:1.md) |

## Mücavir kökler — 31 mücavir (41 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
2. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Ad verilen
3. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Üzüm demektir
4. [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Habete (tı) ağaçlardan dökülmüş yapraklardır
5. [صيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Av
6. [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İbadet yeri
7. [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Düğüm demektir
8. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
9. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Omurga kemiğidir
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
11. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yiyecek demektir
12. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
13. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fayda eder
14. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tilvi toklu demektir
15. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
16. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bes besese dağınık taşlar demektir
17. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hiram keçe demektir
18. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ekel pas demektir
19. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
20. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
21. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
22. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
23. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Süllem” merdiven demektir
24. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
25. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
26. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
27. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
28. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
29. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
30. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
31. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بهم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md), [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md), [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Giriş veya çıkış menfezi bulunmayan, yekpare, kapalı ve ayırt edici yarığı olmayan katı nesne |
| Çekirdek Özet 2 | Ayırt edici insani konuşma ve telaffuzdan yoksun, meramını kapalı seslerle bildiren dört ayaklı otçul hayvanlar |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi sınırlarla belirlenmiş, kapalı ve masum fıtrata sahip helal rızık ve kurban kategorisi |
| Kritik Hata Riski | Kökün kapalılık ve ayırt edilemezlik nüansını atlayıp yalnızca biyolojik tür veya vahşi hayvanları da içeren genel hayvan adı saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| به | Dışarıya karşı belirginleşme, göz alıcı bir kapalılık veya doluluk ile kendini hissettirme hareketi; nitekim [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) kökünde şaşkınlıktan donup kalma ve tıkanma, [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) kökünde göz alıcı dolulukla sevindirme, [بهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%84.md) kökünde ise kendi haline bırakılmış örtüsüzlük görülür | م | Sona eklenen م harfi içe dönük toplanma, bütünüyle kapanma ve dışa karşı menfez bırakmama anlamını pekiştirerek kökü tamamen kapalı, ayırt edilemez ve nüfuz edilemez tek parça bir yapıya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İçerisi korunaklı, sınırları çekilmiş ve dışarıya karşı kapalı bir mahalli temsil eder |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, varlığı apaçık ortada olma ve bir durumun belirmesini simgeler |
| م | Su | Akışkanlığın sınırlandırılması, içe toplanma, kütlesel derinlik ve kuşatıcı kapalılığı ifade eder |
| بهم | Korunaklı bir alanın dikkat çekici bir yoğunlukla bütünüyle içe kapanması | İçinde menfez veya giriş yolu bulunmayan, dışarıdan bakıldığında ayrıntıları seçilemeyen, ayırt edici çizgileri kaybolmuş yekpare kapalılık hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzerinde hiçbir çatlak, delik veya giriş menfezi bulunmayan pürüzsüz sert kaya; renginde alacalık veya başka renk karışımı bulunmayan yekpare at veya nesne; kilitlenip anahtar yeri belirsizleşmiş kapı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde geçit vermez yekpare kayaya ve hiçbir cephesinden açık vermeyen, alt edilmesi imkânsız zırhlı yiğit savaşçıya بُهْمَة denilmiş; ayrıca tek renkte parlayan veya koyu karanlığıyla ayırt edilemeyen gece لَيْلٌ بَهِيمٌ olarak nitelenmiştir. Nitekim Sîbeveyh’in aktardığı şahitte kilitlenmiş ve açılamayan kapı şu mısra ile tarif edilmiştir: الْفَارِجِي بَابِ الْأَمِيرِ الْمُبْهَمِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas’a oğulların eşleriyle evlenme yasağında zifaf şartının bulunup bulunmadığı sorulduğunda, Kur’an’ın mutlak bıraktığı hükmü kapalı tutma anlamında أَبْهَمُوا مَا أَبْهَمَ اللَّهُ ifadesini kullanmıştır. Ayrıca net heceler çıkarmayan, sesi kapalı ve konuşması anlaşılamayan varlıklara ve dilsiz hayvanlara بَهِيمَة adı verilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça بهم kökü, Sami dillerinde özellikle kapalılık, dilsizlik, ayırt edilemezlik ve idrakten gizlenme semantik matrisi etrafında şekillenmiştir. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan בְּהֵמָה (behemāh) kelimesi, yırtıcı olmayan büyükbaş ve küçükbaş evcil hayvanları, genel olarak konuşma yetisinden yoksun dört ayaklı canlıları ve insanın ayırt edici akli idrakine nispetle kapalılığı temsil eder. Süryanicede ve diğer Kuzeybatı Sami dillerinde de benzer fonetik çizgide dilsizlik, artiküle edilmemiş ses çıkarma ve idrak edilemeyen iç kapalılık anlamları muhafaza edilmiştir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel somut çekirdeği, nesnenin dışa açılan bir yarığının veya yolunun bulunmaması; dolayısıyla hem dokunsal hem işitsel hem de zihinsel olarak içeriye nüfuz edilememesidir. Arapçada bu çekirdek, hem dilsiz ve ayırt edici kelimeleri olmayan hayvan cinsine بَهِيمَة denilmesiyle hem de manası kapalı, anlaşılmaz söze ve kilitli kapıya مُبْهَم denilmesiyle en yetkin semantik tutarlılığına ulaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner (HALOT), David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بهم kökünden türeyen kapalılık, pürüzsüzlük ve menfezsizlik | Sert ve deliksiz taştan, renginde karışım olmayan ata; oradan da telaffuzu ve meramı kapalı hayvana ve zihnen kapalı meseleye geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בְּהֵמָה ve Süryanice soydaş formlar | Evcil ve dilsiz dört ayaklı hayvanlar için ortak Sami mirası teşkil eden terimsel süreklilik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaş tespit edilmedi | Afro-Asyatik dillerin diğer kollarında doğrudan kanıtlanmış düzenli ses denkliği sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بهم | Anlamlı | Menfezsizlik, kapalılık, dilsizlik | İçine girilemeyen kaya, dilsiz hayvan, kilitli kapı ve kapalı lafız | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök kaydı yoktur | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| هبم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök kaydı yoktur | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| همب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök kaydı yoktur | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مبه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök kaydı yoktur | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| مهب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök kaydı yoktur | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بهم | Merkez | İdrak ve lisan kapalılığı | Konuşma yetisi bulunmayan, meramı kapalı, ayırt edici nutuktan yoksun varlık | بَهِيمَة biçimiyle özellikle ehil ve otçul hayvanları adlandırır |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | İhsan ve uysallık | Hayvanın insana sağladığı refah, yumuşaklık ve fayda yönünü öne çıkarır | أَنْعَام formunda özellikle deve, sığır, koyun ve keçiyi kapsar |
| [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Yeryüzünde hareket | Varlığın dilsizliğine değil, yeryüzünde hafifçe ve ayakları üzerinde yürümesine odaklanır | Bütün canlı ve sürünen varlıklar için kullanılır |
| [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) | Komşu | Anlaşılmazlık ve kapalılık | Dilin yabancılığı veya pelteklik sebebiyle meramını açık anlatamaması durumudur | بهم doğuştan gelen mutlak nutuksuzluğu, [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) ise dilin açık olmamasını anlatır |
| [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) | Zıt | Açıklık ve fasih beyan | Sesin, sözün ve anlamın hiçbir kapalılık kalmaksızın bütünüyle berraklaşması | بهم kapalılığının tam karşıtı olarak açık nutuk ve beyandır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بهم | Kapalı olmak, dilsiz hayvan | Meramı anlaşılmayan, sesinde harf ayrışması bulunmayan canlı ve kapalı mesele | Kesin |
| Latince | Brutalis, mutum animal | Akılsız, dilsiz hayvan | Canlının konuşma ve akıl yetisinin olmamasını karşılar; kökün yekpare kapalılık nüansını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Beast, brute, mute animal | Dilsiz hayvan, seciyesiz canlı | Varlığın artiküle konuşmadan yoksunluğunu karşılar; fakat vahşilik çağrışımı Arapçadaki ehil anlamla çatışabilir | Güçlü |
| Almanca | Stummes Tier, Vieh | Dilsiz hayvan, davar | Çiftlik hayvanı ve dilsizlik yönünü karşılar; kökün ontolojik kapalılık derinliğini taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Bête, animal muet | Hayvan, dilsiz varlık | Konuşamayan ve muhakeme yürütmeyen canlıyı anlatır; nesnedeki menfezsizlik boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ | Helal kılınan ehil otçul hayvanlar | Ahkâm ve helal gıdalar bağlamında, kurban ve rızık olarak helal kılınan koyun, keçi, sığır ve deve türleri; Mâide [5:1](https://lisan.digital/tr/ayet/5:1.md) |
| بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ | Hac ibadetinde kurban edilen hayvanlar | Hac menâsiki ve şeâir bağlamında, Allah'ın adıyla kesilip muhtaçlara yedirilmesi emredilen kurbanlıklar; Hac [22:28](https://lisan.digital/tr/ayet/22:28.md) |
| بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ | Şükür ve tevhit nişanesi olan kurbanlıklar | Bütün ümmetlere meşru kılınan ibadet ve rızık bağlamında, tevhit ekseninde boğazlanan hayvanlar; Hac [22:34](https://lisan.digital/tr/ayet/22:34.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayvanların mükellefiyeti ve haşir | Akıl ve nutuktan yoksun dilsiz varlıkların teklife muhatap olmaması ve ahiretteki durumları | Masumiyet ve tekliften muaf kapalılık |
| Fıkıh | Helal ve haram hayvanlar ile kurban hükümleri | بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ terkibinin kapsamına hangi hayvanların girdiği ve vahşi otçulların durumu | Kurban ve yenilebilir ehil hayvanlar sınırlaması |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin beyanı | Kökün kapalılık anlamından hareketle hayvanlara neden bu ismin verildiği ve istisnanın mahiyeti | Konuşamayan dilsiz yaratılış ve mutlak lafız |
| Hadis | Haşir hali ve fıtrat tasvirleri | İnsanların yalınayak, çıplak ve bütünüyle korunaksız/malikiyetsiz (بُهْماً) diriltilmesi | Arızi sıfatlardan soyutlanmış yalın kapalılık |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şeâir ve kurban | Fıtri teslimiyet kurbanı | Tevhit nişanesi olarak nefsin arındırılması | Kendi iradesi ve konuşması olmayan canlının, yaratanın emriyle takva vesilesi kılınması | Kesin |
| İlmi | Varlık taksonomisi | Artiküle dilden yoksun otçul fauna | Biyolojik sınıflandırmada konuşan insandan ayrışma | Akıl ve dil menfezi bulunmayan, içgüdüsel dengede duran canlılar kümesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu denetimi ve hayvan hakları | Korunmaya muhtaç dilsiz tebaa | Zulümden korunma ve fıtri hakların gözetilmesi | Meramını sözle anlatamayan canlıların haklarının kamu otoritesince teminat altına alınması | Güçlü |
| İktisadi | Temel helal gıda ve hayvancılık sermayesi | Yenilenebilir hayvansal servet | İktisadi döngü, beslenme ve kurban ekonomisi | Toplumun et, süt ve yün ihtiyacını karşılayan meşru ve bereketli üretim kaynağı | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kara kutu ve geçirimsiz sınır modeli | Dışarıdan iç dinamikleri veya alt bileşenleri doğrudan gözlemlenemeyen, yalnızca girdi ve çıktı ilişkisiyle tanımlanan kapalı sistem | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak ehliyeti tam, fiil ehliyeti kısıtlı süje | Kendisini sözel olarak temsil edemediği için hukuki korumaya ve vekâlete muhtaç, masumiyet alanı tanımlı varlık konumu | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca vahşi ve saldırgan hayvan anlamındaki canavar veya sıradan biyolojik hayvan kategorisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da daima [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) kökünün tamlayanı olarak yer alır; dilsizliği ve masum fıtratı sebebiyle insana emanet edilmiş, eti helal ve ibadete konu olan uysal otçulları ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ terkibini yırtıcıları da kapsayan genel bir hayvan serbestisi gibi yorumlamak veya hayvanın dilsizliğindeki fıtri masumiyet boyutunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helal rızık ve kurban sisteminde hangi canlıların merkeze alındığını, insanın dilsiz canlılar üzerindeki tasarruf sınırını ve fıtri masumiyeti tayin ettiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyeceklerin helal ve haram sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde ve hac menâsikindeki kurban ibadetini düzenleyen şeâir ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayvan kavramını ya kontrolsüz bir faydacılıkla tüketen ya da vahşi canlıları da kurban ve helal kapsamına sokan ifrat ve tefrit yaklaşımlarını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzerinde hiçbir çatlak, delik veya geçit bulunmayan yekpare kaya, tek renk nesne ve kilitli kapı.
- Soyut anlam: Dışarıya karşı menfezsizlik, meramını hecelere dökememe, ayırt edici nutuktan ve akli idrakten yoksun içe dönük kapalılık.
- Sistematik karşılık: İlahi izinle insanın istifadesine açılan, konuşma yetisinden yoksun, masumiyeti ve uysallığı tescilli helal otçul canlılar alanı.
- LaTeX modeli: $$S_b = \{ x \in A \mid \partial x \cap O = \emptyset \} \subset H$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ hayvanlar veya varlıklar evrenini, $x$ incelenen tekil canlıyı temsil eder. $\partial x$ ifadesi canlının dış dünya ile iletişim kurduğu ifade sınırını, $O$ ise hecelere ayrılmış açık nutuk ve beyan kümesini gösterir. İfade sınırı ile açık nutuk kümesinin kesişiminin boş küme ($\emptyset$) olması, varlığın doğuştan gelen dilsizlik ve kapalılık halini ($S_b$) tanımlar. Bu kapalı fıtratın helal ve meşru tasarruf dairesi olan $H$ kümesinin bir alt kümesi olarak belirlenmesi ise Kur'an'daki بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ sınırını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%87%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/ayet/5:1.md) — بَهِيمَةُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ

Meal (IK): Ey iman edenler; akidleri yerine getirin. Siz, ihramlı iken avlanmayı helal görmeksizin; size bildirilecekler müstesna, hayvanlar size helal kılınmıştır. Muhakkak ki Allah, dilediğini hükmeder.

### [Hac 22:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/ayet/22:28.md) — بَهِيمَةِ

لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ

Meal (IK): Ta ki kendileri için faydalara şahid olsunlar ve Allah’ın onlara rızık olarak verdiği hayvanları belli günlerde kurban ederken O’nun adını ansınlar. Siz de bunlardan yeyin. Çaresiz kalmış yoksulu da doyurun.

### [Hac 22:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/ayet/22:34.md) — بَهِيمَةِ

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ

Meal (IK): Biz; her ümmet için kurban kesmeyi meşru kıldık ki Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanların üzerine O’nun adını ansınlar. Sizin tanrınız, bir tek tanrıdır. O’na teslim olun. Sen mütevazı olanları müjdele.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والميم والباء معهما
ب ه م مستعمل فقط بهم: البَهْمَةُ: أسمٌ للذّكر والأُنثى من أولادِ بَقَرِ الوَحْش وضروب الغَنَم، والجميع: البَهْم والبِهام.
والبَهْمُ أيضاً: صِغارُ الغَنَم.
والبُهْمَي: نباتٌ تَجِدُ به الغَنَم وجداً شديداً ما دام أَخْضَرَ. فإذا يَبِسَ هرَّ شوكُه وامتنع. الواحد: بُهْمَي أيضا، ويقال للواحدة بُهماة أيضا.
والإِبُهْام: الإِصْبَع الكُبْرَى التي تلي المُسَبِّحة ، والجميع: الأباهيم. ولها مفصلان وأَبْهَم الأَمْر، أي: اشْتَبَهَ، لا يُعْرَف وجهُه. واستَبْهَمَ عليَّ هذا الأمرُ.
وكان ابن عباس سئل عن قوله عز وجل : "وحلائل ابنائكم الذين من اصلابكم" فلم يُبِّينْ أَدُخِلَ بها أم لا، فقال: أَبْهَمَوا ما أبهم الله".
وباب مبهم: لا يهتدي لفتحه، قال الشاعر:
وكم من شُجاعٍ مارَسَ الحرب دهرَهُ		فغاصَ عليهِ المَوْتُ والبابُ مُبْهَـمُ
والبَهيمُ: ما كان من الألوان لوناً واحداً لا شِيَةَ فيه من الدُّهْمَة والكُمْتة.
وصَوْتٌ بهيم، أي: لا ترجيعَ فيه.. وليلُ بهيمٌ: لا ضوءَ فيه إلى الصَّباح. والبهيمة: ذات أربع قوائم من دوابِّ البرّ والبحر.
و"يُحْشَرُ النّاسُ يومَ القيامةِ غُرْلاً بُهْماً"، أي: ليس بهم شيء مما كان في الدُّنيا، نحو العَمَى والعَرَج، والجُذام والبَرَص. ويقال: بل عُراةُ ليس معهم شيءٌ من متاعِِ الدُّنيا.
والبُهْمةُ: الأبطال، قال متممّ بن نويرة:
وللشَّرْب فابكي مالِكاً ولبُهمةٍ		شديدٍ نواحيها على من تشجّعا

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الميم** و**الباء** معهما
ب ه م müsta‘mel yalnızca **بهم**: **البَهْمَةُ**: vahşi sığır yavrularından ve koyun türlerinden erkek ve dişi için bir addır; hepsi: **البَهْم** ve **البِهام**.

Ve **البَهْمُ** da: koyunların küçükleri.

Ve **البُهْمَي**: koyunun, yeşil kaldığı müddetçe onunla şiddetli bir buluş (iştiyak) bulduğu bir bitkidir. Kuruduğunda dikeni sertleşir ve (ona yaklaşmak) imkânsız olur. Tekili: yine **بُهْمَي**; bir tanesine de **بُهماة** denir.

Ve **الإِبُهْام**: **المُسَبِّحة**’yi takip eden büyük parmak; hepsi: **الأباهيم**. Onun iki eklemi vardır. Ve **أَبْهَمَ الأَمْر**; yani: karıştı, onun yönü bilinmez. Ve “Bu iş bana kapalı kaldı”: **استَبْهَمَ عليَّ هذا الأمرُ**.

Ve İbn Abbas, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında sorulmuştu: “وحلائل ابنائكم الذين من اصلابكم”; onunla zifafa girildi mi girilmedi mi açıklamadı; dedi ki: “Allah’ın kapalı bıraktığını kapalı bırakınız”: **أَبْهَمَوا ما أبهم الله**.

Ve kapalı kapı: açılmasına yol bulunmaz. Şair dedi ki:
وكم من شُجاعٍ مارَسَ الحرب دهرَهُ		فغاصَ عليهِ المَوْتُ والبابُ مُبْهَـمُ

Ve **البَهيمُ**: renklerden, içinde **الدُّهْمَة** ve **الكُمْتة**’den hiçbir alaca (işaret) bulunmayan tek bir renk olan şeydir.

Ve **صَوْتٌ بهيم**; yani: onda tekrar (terci‘) yoktur. Ve **ليلُ بهيمٌ**: sabaha kadar onda ışık yoktur. Ve **البهيمة**: kara ve deniz hayvanlarından dört ayaklı olan.

Ve “Kıyamet günü insanlar sünnetsiz, kapalı olarak haşrolunur”: **يُحْشَرُ النّاسُ يومَ القيامةِ غُرْلاً بُهْماً**; yani: dünyada olan şeylerden, körlük ve topallık, cüzzam ve alaca gibi, onlarda hiçbir şey yoktur. Ve denilir: bilakis, dünya eşyasından yanlarında hiçbir şey olmayan çıplaklardır.

Ve **البُهْمةُ**: yiğitler. Mütemmim b. Nüveyre dedi ki:
وللشَّرْب فابكي مالِكاً ولبُهمةٍ		شديدٍ نواحيها على من تشجّعا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البِهامُ: جمع بَهْمٍ. والبَهْمُ: جمع بَهْمَةٍ، وهي أولاد الضأن. والبَهْمَةُ اسمٌ للمذكّر والمؤنّث. وقد جعل لبيد أولاد البقر بِهَاماً بقوله:
والعينُ ساكنةٌ على أَطْلائِهاعوذاً تأَجَّلَ بالفضاء بِهامُها
ويقال: هم يُبَهِّمُونَ البَهْمَ تَبْهيماً، إذا أفردوه عن أمّهاته فَرعَوْهُ وحده. أبو عبدية: البُهْمَةُ بالضم: الفارس الذي لا يَدْري مِنْ أين يُؤْتى، من شدّة بأسه، والجمع بُهَمٌ. ويقال أيضاً للجيش بُهْمَةٌ، ومنه قولهم: فلان فارسُ بُهْمَةٍ وليثُ غابةٍ. وأمرٌ مُبْهَمٌ، أي لا مَأْتى له. وأَبْهَمْتُ البابَ: أغلقتُه.
والأسماء المُبْهَمَةُ عند النحويِّين هي أسماء الإشارات، نحو قولك: هذا، وهؤلاء، وذاك وأولئك.
واسْتَبْهَمَ عليه الكلام، أي استغلَقَ. وتَبَهَّمَ أيضاً، إذا أُرْتِجَ عليه. والإِبهامُ: الإصبع العَظمى، وهي مؤنَّثة، والجمع الأباهيمُ. والبَهيمَةُ: واحدة البَهائِمِ. وهذا فرسٌ بَهيمٌ، وهذه فرسٌ بَهيمٌ، أي مُصْمَتٌ، وهو الذي لا يخلط لونَه شيءٌ سوى لَوْنِهِ. والجمع بُهُمٌ. وبُهْمى: نَبتٌ، والواحدة بُهْماةٌ. وأبْهَمتِ الأرضُ: كثر بُهْماها.

##### Türkçe

**البِهامُ**: **بَهْمٍ**’in çoğuludur. **البَهْمُ**: **بَهْمَةٍ**’nin çoğuludur; o da koyun yavrularıdır. **البَهْمَةُ** erkek ve dişi için bir isimdir. Lebîd, şu sözüyle sığır yavrularını **بِهَاماً** kılmıştır:
والعينُ ساكنةٌ على أَطْلائِهاعوذاً تأَجَّلَ بالفضاء بِهامُها
Ve denir ki: **يُبَهِّمُونَ البَهْمَ تَبْهيماً**, onu annelerinden ayırıp tek başına otlattıkları zaman. Ebû Abdiyye: **البُهْمَةُ** (ötre ile): şiddetli yiğitliğinden dolayı nereden vurulacağı bilinmeyen süvaridir; çoğulu **بُهَمٌ**’dur. Orduya da **بُهْمَةٌ** denir; bundan da onların “Falanca **فارسُ بُهْمَةٍ** ve **ليثُ غابةٍ**’dir” sözleri gelir. **وأمرٌ مُبْهَمٌ**, yani ona bir giriş yolu yoktur. **وأَبْهَمْتُ البابَ**: onu kapattım.

Nahivciler nezdinde **الأسماء المُبْهَمَةُ**, işaret isimleridir; senin “**هذا** ve **هؤلاء** ve **ذاك** ve **أولئك**” demen gibi.

**واسْتَبْهَمَ عليه الكلام**: yani kapalılaştı. **وتَبَهَّمَ** da (böyledir), ona karşı dili tutulduğu zaman. **الإِبهامُ**: başparmak; o müennestir; çoğulu **الأباهيمُ**’dur. **البَهيمَةُ**: **البَهائِمِ**’in bir tanesidir. “Bu bir **فرسٌ بَهيمٌ**’dir, bu da bir **فرسٌ بَهيمٌ**’dir”; yani katışıksızdır; o, renginden başka bir şeyin onun rengine karışmadığıdır. Çoğulu **بُهُمٌ**’dur. **وبُهْمى**: bir bitkidir; tekili **بُهْماةٌ**’dır. **وأبْهَمتِ الأرضُ**: **بُهْماها** çoğaldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والباء مع الميم
بهم
أُهملت وجوهه إلا بهم .
بهم : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يحشر الناس يوم القيامة غرلاً بُهْمَاً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : البهْم واحدها بَهِيم ، وهو الذي لا يخلِط لَوْنَه لونٌ سِواه ، من سوادٍ كان أو غيره .
قال أبو عبيد : فمعناه عندي أنه أراد بقوله : بُهْمَاً يقول : ليس فيهم شيءٌ من الأعراض والعاهات التي تكونُ في الدُّنيا : من العَمَى والعَرَج والجُذام والبَرَص ، وغير ذلك من صُنوف الأمراض والبلاء ، ولكنها أجسادٌ مُبْهَمَةٌ مصحَّحة لخُلُود الأبَد .
وسُئل ابن عبّاس عن قول الله جلّ وعزّ ثناؤه : ( وَحَلَائِلُ أَبْنَآئِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ ) ( النِّساء : 23 ) ولم يُبَيِّن : أَدَخلَ بها الابنُ أم لا ؟ فقال ابن عبّاس : أَبْهِموا
ما أَبهَمَ الله . قلت : وقد رأيتُ كثيراً من أهل العِلم يذهَبون بمعنى قوله : أَبهِموا ما أبهمَ الله ، إلى إبهام الأمر واشتباهِه ، وهو إشكاله واشتباهه ، وهو غَلَط .
وكثيرٌ من ذَوِي المعرفة لا يميّزون بين المُبْهَم وغيرِ المُبهم تمييزاً مُقنِعاً شافياً وأنا أُبيّنه لك بعون الله وتوفيقه ؛ فقولُه جلّ وعزّ : ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الاَخِ وَبَنَاتُ الاُْخْتِ ) ( النِّساء : 23 ) هذا كلُّه يسمَّى التحريم المُبهم ، لأنه لا يحِلّ بوجهٍ من الوجوه ولا سببٍ من الأسباب ، كالبهيم من ألوان الخيل الذي لا شِيَةَ فيه تُخالفُ معظمَ لونه .
ولمّا سُئل ابنُ عباس عن قوله : ( وَأُمَّهَاتُ نِسَآئِكُمْ ) ( النِّساء : 23 ) ، ولم يبيِّن الله الدُّخولَ بهنَّ ؟ أجاب فقال : هذا من مُبهَم التحريمِ الذي لا وَجْهَ فيه غير التحريم سواءٌ دخَلتم بنسائكم أو لمْ تدخلوا بهنّ ؛ فأُمَّهاتُ نسائكم مُحرّمات من جميع الجهات .
وأما قوله : ( وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِى فِى حُجُورِكُمْ مِّن نِّسَآئِكُمُ اللَّاتِى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ ) ( النِّساء : 23 ) فالرّبائب هاهنا لسن من المبهمَة ، لأنّ لهنَّ وَجْهين مُبَيَّنين أُحْلِلْنَ في أحدهما وحُرِّمْن في الآخر ، فإذا دُخِل بأمَّهات الرّبائب حَرُمَتْ الرَّبائب ، وإن لمْ يُدْخَل بأمَّهات الرّبائب لم يَحرُمْنَ ، فهذا تفسيرُ المُبهَم الذي أراد ابنُ عباس ، فافهمْه .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه أنشَدَه :
أَعْيَيْتَنِي كلَّ العَيا
ءِ فلا أَغَرُّ وَلاَ بَهِيمُ
قال : يُضرَب مَثَلاً للأمر إذا أَشكل ولم تَتّضِح جِهَتُه واستقامتُه ومعرفتُه ، وأنشد في مثله :
تفرّقتِ المَخاضُ على يَسارٍ
فما يَدرِي : أيُخْثِر أمْ يُذِيبُ
وقال الليث : بابٌ مُبهَم : لا يُهتَدَى لفتحه إذا أُغْلِق ، وليلٌ بَهيم : لا ضوءَ فيه إلى الصّباح .
وقال ابن عَرَفة : البَهِيمة : مُسْتَبْهِمَةٌ عن الكلام ، أي مُنْغَلِقٌ ذاك عنها ؛ ويقال : أبهمتُ الباب ، إذا سَدَدْتَه .
وقال الزجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الاَنْعَامِ ) ( المَائدة : 1 ) يعني الأزواج الثمانية المذكورة في سورة الأنعام ، وإنما قيل لها بهيمة الأنعام لأنّ كلّ حيّ لا يُميِّز فهو بَهِيمة ، وإنما قيل له : بهيمة لأنه أُبهِم عن أن يميِّز .
قال : وقيل للإبهام الإصبع : إبهامٌ ؛ لأنها تُبْهِمُ الكَفّ : أي تُطبِق عليها .
قال : وطريق مُبْهَم : إذا كان خفيّاً لا تستبين . ويقال : ضرَبَه فوقع مُبْهماً : أي مغشيّاً عليه لا يَنطِق ولا يميِّز .
وقال الليث : البَهْمة : اسمٌ للذكر والأنثى من أولاد بَقَر الوَحش والغنم والماعِز ، والجميع البَهْم والبِهَام ، والبَهْم أيضاً : صِغارُ الغَنَم .
وقال أبو عُبَيد : يقال لأولاد الغنم ساعةَ تَضعُها من الضأن والمَعْز جميعاً ذكراً أو
أثنى : سَخْلة ، وجمعُها سِخال ، ثمّ هي البَهْمة للذكر والأنثى ، وجمعها بَهْمٌ .
وقال ابن السكيت : يقال : هم يُبَهِّمون البَهْمَ : إذا حرّموه عن أمّهاته فرَعَوْه وحدَه .
قال : والبِهام : جمعُ بَهْم ، والبَهْم : جمع بَهْمة ، وهي أولاد الضأن ، والبَهْمة اسمٌ للمذكّر والمؤنّث .
قال : والسِّخال : أولادُ المِعْزَى ، والواحدة سَخْلة للمؤنث والمذكَّر ، وإذا اجتمعَت البِهام والسِّخال قلتَ لهما جميعاً : بِهام .
قال : ويقال : هي الإبْهام للإصبع ، ولا يقال : البِهام ، ويقال : هذا فرسٌ جَوادٌ وبَهِيم ، وهذه فرسٌ جَواد وَبَهيم بغير هاء : وهو الذي لا يَخلِط لونَه شيءٌ سوى مُعظم لونِه .
رَوَى سُفيانُ عن سَلَمَة بن كُهَيل عن خَيْثمة عن عبد الله بن مسعود في قول الله تعالى : ( إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الاَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ) ( النِّساء : 145 ) ، قال : في تَوابِيتَ من حديد مُبْهَمةٍ عليهم .
قال أبو بكر بنُ الأنباريّ : المُبهمَة : التي لا أَقفالَ عليها . يقال : أمرٌ مُبْهَم : إذا كان ملتَبساً لا يُعرَف معناه ولا بابُه .
قال : ورجُل بُهْمَة : إذا كان شُجاعاً لا يَدرِي مُقاتِلُه من أَيْن يَدْخُل عليه .
قلت : والحروف المُبهَمة : التي لا اشتِقاق لها ، ولا يُعرَف لها أصول ، مثل الذي والذين وما ومن وعن ، وما أشبَهَهَا .
وقال في موضع آخر : كلام مُبْهَم : لا يُعرَف له وجهٌ يُؤتَى منه ، مأخوذ من قولهم : حائطٌ مُبهَم : إذا لم يكن فيه باب ، ومنه يقال : رجلٌ بُهْمة : إذا لم يُدْرَ من أين يُؤْتى له .
وقال ابن السكيت : أبهَمَ عليّ الأمرُ : إذا لم يجعل له وجْهاً أعرِفُه . ولونٌ بَهِيم : لا يُخالِفُه غيره .
وقال الليث : البُهْمَى : نبتٌ تَجِدِ بِه الغنمُ وَجْداً شديداً ما دام أخضَر ، فإذا يَبِس هَرَّ شوكُه وامتَنَع ، ويقولون للواحدة : بُهْمَى ، وللجميع ؛ بُهْمَى .
قال : ويقال للواحدة : بُهْمَاة ، وأنشد ابن السكيت :
رَعَتْ بارضَ البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعاء حتى آنَفَتْها نصالُها
والعرب تقول : البُهْمَى : عَقْر الدّار ، وعَقَار الدار : يريدون أنه من خِيار المَرْتَع في جَنابِ الدّار .
والإبهام : الإصبَعُ الكُبرى التي تلي المُسبِّحة ، والجميع الأباهيم ، ولها مَفصِلان .
وكلّ ذي أربع من دوابّ البر والبحر يُسمَّى بَهيمة .
وقال الأخفش : بُهمَى لا تُصرَف ، والواحدة بُهْماة .
والبَهايم : أَجْبُلٌ بالحِمَى على لونٍ واحد . قال الرّاعي :
بَكَى خَشْرَمٌ لمَّا رَأَى ذا مَعارِكٍ
أَتَى دونه والهَضْبَ هَضْبَ البهايم
وأَبهمَت الأرضُ فهي مُبهِمة : إذا أنبتَتْ البُهمى .
وَبَهَّمَ فلانٌ بموضِع كذا : إذا أقامَ به ولم يَبرَحْه .
وقال أبو عبيد : البُهْمة الفارس الذي لا يُدرَى من أين يُؤتَى من شدة بأسِه .
قال : والبُهْمة أيضاً : هم جماعةُ الفُرْسان ، وقال متمّم ابن نُوَيْرة :
وللشَّرْب فابكِي مالِكاً ولِبُهْمَةٍ
شديدٍ نواحِيها على من تشجَّعا
وهم الكُماةُ ، وقيل لهم : بُهْمة لأنه لا يُهتَدَى لقتالهم .
وقال غيرُه : البُهْمة : السَّواد أيضاً . ويقال للّيالي الثلاث التي لا يَطلُع فيها القَمَر : بُهَم ، وهي جمعُ بُهْمة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : رجل بُهْمة ، إذا كان لا ينثني عن شيء أراده . واستَبهَم الأمرُ : إذا استغْلَق فهو مُسْتبهِمُ .

##### Türkçe

**باب الهاء والباء مع الميم**
بهم
Yüzleri ihmal edilmiştir; ancak **بهم** hariç.

**بهم**: Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunduğuna göre o şöyle dedi: (İnsanlar kıyamet günü sünnetsiz, **بُهْمَاً** olarak haşrolunur.)

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **البهْم**; tekili **بَهِيم**’dir; o, rengini kendisinden başka bir rengin karıştırmadığı şeydir; siyahlıktan olsun yahut başkası olsun.

Ebû Ubeyd dedi: Bana göre bunun mânâsı şudur: Onun (sözüyle) **بُهْمَاً** demekle muradı şudur: Onlarda dünyada bulunan arazlardan ve âfetlerden hiçbir şey yoktur: körlükten, topallıktan, cüzzamdan, alacalıktan ve bunun dışındaki hastalık ve belâ nevilerinden; fakat onlar, ebedî kalıcılık için sahih kılınmış, **مُبْهَمَةٌ** bedenlerdir.

İbn Abbâs’a, Allah’ın—celâli ve izzeti yüce, övgüsü yüce—şu sözü hakkında soruldu: ( وَحَلَائِلُ أَبْنَآئِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ ) ( **النِّساء**: 23 ) ve (Allah) açıklamadı: oğul onunla zifafa girdi mi yoksa girmedi mi? İbn Abbâs dedi: **أَبْهِموا** Allah’ın **أَبهَمَ** ettiği şeyi. Dedim: Ben ilim ehlinden birçoğunu, onun sözü olan: **أَبهِموا ما أبهمَ الله**’ın mânâsını, işin müphem oluşuna ve karışıklığına götürürken gördüm; o ise onun müşkil oluşu ve karışıklığıdır; bu ise yanlıştır.

Ve mârifet sahiplerinden birçoğu, **المُبْهَم** ile **غيرِ المُبهم** arasında ikna edici, şifâ verici bir ayırımı ayırt etmezler; ben onu sana Allah’ın yardımı ve tevfikiyle açıklayacağım: O’nun—celâli ve izzeti yüce—şu sözü: ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الاَخِ وَبَنَاتُ الاُْخْتِ ) ( **النِّساء**: 23 ) bunun hepsi **التحريم المُبهم** diye adlandırılır; çünkü hiçbir vech ile ve sebeplerden hiçbir sebep ile helâl olmaz; tıpkı atların renklerinden **البهيم** gibi: onda, renginin çoğunluğuna muhalif bir **شِيَةَ** yoktur.

İbn Abbâs’a şu söz hakkında sorulunca: ( وَأُمَّهَاتُ نِسَآئِكُمْ ) ( **النِّساء**: 23 ) ve Allah onlarla zifafı açıklamadı? Cevap verdi ve dedi: Bu, zifafa girdiniz yahut onlarla zifafa girmediniz fark etmeksizin, içinde tahrimden başka bir vech bulunmayan **مُبهَم التحريمِ**dendir; zira kadınlarınızın anneleri her cihetten haram kılınmıştır.

Ama şu sözü: ( وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِى فِى حُجُورِكُمْ مِّن نِّسَآئِكُمُ اللَّاتِى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ ) ( **النِّساء**: 23 ) burada **الرّبائب** müphem olanlardan değildir; çünkü onların iki açıklanmış vechi vardır: birinde helâl kılınmışlar, diğerinde haram kılınmışlardır. Eğer **أمَّهات الرّبائب** ile zifafa girilirse **الرَّبائب** haram olur; eğer **أمَّهات الرّبائب** ile zifafa girilmezse haram olmazlar. İşte bu, İbn Abbâs’ın murad ettiği **المُبهَم**ın tefsiridir; onu anla.

Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Ona şu beyti okumuş:
أَعْيَيْتَنِي كلَّ العَيا
ءِ فلا أَغَرُّ وَلاَ بَهِيمُ

Dedi: Bir iş müşkil olup ciheti, doğruluğu ve bilinmesi açıklığa kavuşmadığında ona mesel olarak vurulur. Ve bunun benzerinde şu beyti okudu:
تفرّقتِ المَخاضُ على يَسارٍ
فما يَدرِي : أيُخْثِر أمْ يُذِيبُ

Leys dedi: **بابٌ مُبهَم**: kapatıldığında açılmasına yol bulunmayan (kapı). Ve **ليلٌ بَهيم**: sabaha kadar içinde ışık olmayan (gece).

İbn Arafe dedi: **البَهِيمة**: konuşmadan **مُسْتَبْهِمَةٌ**dir; yani o (konuşma) ondan kapalıdır. Ve denir: **أبهمتُ الباب**; onu kapattığım zaman.

Zeccâc, O’nun—celâli ve izzeti yüce—şu sözü hakkında dedi: ( أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الاَنْعَامِ ) ( **المَائدة**: 1 ) yani En‘âm sûresinde zikredilen sekiz çifttir. Ona **بهيمة الأنعام** denilmesi ancak şundandır: Her canlı ki ayırt etmez, o **بَهِيمة**dir. Ona **بهيمة** denilmesi ancak şundandır: ayırt etmesinden **أُبهِم** kılınmıştır.

Dedi: Ve **الإبهام** parmağına **إبهامٌ** denildi; çünkü o, **الكَفّ**i **تُبْهِمُ** eder: yani onun üzerine kapanır.

Dedi: Ve **طريق مُبْهَم**: gizli olup seçikleşmediği zaman. Ve denir: Ona vurdu da **مُبْهماً** düştü: yani baygın, ne konuşur ne ayırt eder.

Leys dedi: **البَهْمة**: yaban sığırı, koyun ve keçi yavrularından erkek ve dişinin adıdır. Hepsi **البَهْم** ve **البِهَام**dır. Ve **البَهْم** ayrıca: koyunun küçükleridir.

Ebû Ubeyd dedi: Denir ki koyunun, koyun ve keçiden, doğurduğu anda yavrularına—erkek yahut dişi—**سَخْلة**; çoğulu **سِخال**. Sonra o, erkek ve dişi için **البَهْمة**dir; çoğulu **بَهْمٌ**dur.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: Onlar **يُبَهِّمون البَهْمَ**; onları annelerinden haramlayıp onu tek başına otlattıkları zaman.

Dedi: **البِهام**: **بَهْم**’in çoğuludur; **البَهْم**: **بَهْمة**’nin çoğuludur; o da koyun yavrularıdır. Ve **البَهْمة** erkek ve dişinin adıdır.

Dedi: **السِّخال**: keçi yavrularıdır; tekili **سَخْلة** dişi ve erkek için (kullanılır). **البِهام** ile **السِّخال** bir araya geldiğinde ikisine birden dersin ki: **بِهام**.

Dedi: Ve parmak için **الإبْهام** denir; **البِهام** denmez. Ve denir: Bu, **جَوادٌ** ve **بَهِيم** bir attır; ve bu, **جَواد** ve **بَهيم** bir attır—**هاء** olmaksızın—; o, rengini, renginin çoğunluğundan başka bir şeyin karıştırmadığı (attır).

Süfyân, Seleme b. Küheyl’den, Hayseme’den, Abdullah b. Mes‘ûd’dan, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında rivayet etti: ( إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِى الدَّرْكِ الاَسْفَلِ مِنَ النَّارِ ) ( **النِّساء**: 145 ) dedi: Üzerlerine (kapatılmış) **مُبْهَمةٍ** demir tabutlar içindedirler.

Ebû Bekir b. el-Enbârî dedi: **المُبهمَة**: üzerinde kilitler bulunmayan (şey)dir. Denir: **أمرٌ مُبْهَم**; mânâsı ve kapısı bilinmeyen, karışık olduğu zaman.

Dedi: Ve **رجُل بُهْمَة**: şecaatli olduğu zaman; onunla çarpışan, ona nereden gireceğini bilmez.

Dedim: **الحروف المُبهَمة**: kendileri için iştikak bulunmayan ve kendileri için asıllar bilinmeyen (harfler/edatlar)dır; **الذي** ve **الذين** ve **ما** ve **من** ve **عن** ve benzerleri gibi.

Başka bir yerde dedi: **كلام مُبْهَم**: kendisine girilecek bir vechi bilinmeyen (söz)dür; onların şu sözünden alınmıştır: **حائطٌ مُبهَم**; içinde kapı bulunmadığı zaman. Ve ondan denir: **رجلٌ بُهْمة**; ona nereden varılacağı bilinmediği zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: **أبهَمَ عليّ الأمرُ**: ona, bildiğim bir vech kılmadığı zaman. Ve **لونٌ بَهِيم**: kendisine başkası muhalefet etmeyen (renk).

Leys dedi: **البُهْمَى**: koyunun, yeşil kaldığı müddetçe onunla şiddetli bir iştiyak duyduğu bir bitkidir; kuruduğunda dikeni gevşedi, (kendisi) dayanıklılaştı ve (yenmeye) engel oldu. Bir tanesine **بُهْمَى** derler; hepsine de **بُهْمَى**.

Dedi: Bir tanesine **بُهْمَاة** da denir. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
رَعَتْ بارضَ البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعاء حتى آنَفَتْها نصالُها

Araplar der ki: **البُهْمَى**: evin avlusu (gibi); ve **عَقَار الدار**: evin arazisi; bununla, evin civarında otlağın seçkinlerinden olduğunu murad ederler.

Ve **الإبهام**: **المُسبِّحة**’yi izleyen büyük parmaktır; hepsi **الأباهيم**dir; onun iki boğumu vardır.

Karada ve denizdeki hayvanlardan dört ayaklı olan her şey **بَهيمة** diye adlandırılır.

Ahfeş dedi: **بُهمَى** tenvin almaz; tekili **بُهْماة**’dır.

Ve **البَهايم**: korulukta tek renk üzere (bulunan) dağlardır. Râ‘î dedi:
بَكَى خَشْرَمٌ لمَّا رَأَى ذا مَعارِكٍ
أَتَى دونه والهَضْبَ هَضْبَ البهايم

Ve yer **أَبهمَت**; o halde o **مُبهِمة**dir: **البُهمى** bitirdiği zaman.

Ve falan, filan yerde **وَبَهَّمَ**: orada ikamet edip ondan ayrılmadığı zaman.

Ebû Ubeyd dedi: **البُهْمة**: şiddetli yiğitliğinden kendisine nereden varılacağı bilinmeyen süvaridir.

Dedi: Ve **البُهْمة** ayrıca: süvariler topluluğudur. Mütemmim b. Nüveyre dedi:
وللشَّرْب فابكِي مالِكاً ولِبُهْمَةٍ
شديدٍ نواحِيها على من تشجَّعا

Ve onlar **الكُماةُ**dır. Ve onlara **بُهْمة** denildi; çünkü onlarla savaşmaya yol bulunmaz.

Başkası dedi: **البُهْمة**: siyahlık da (demektir). Ve içinde ayın doğmadığı üç geceye **بُهَم** denir; o, **بُهْمة**’nin çoğuludur.

( **نوادر الأعراب** )’da: **رجل بُهْمة**: murad ettiği bir şeyden geri dönmediği zaman. Ve **استَبهَم الأمرُ**: kapandığı zaman; o halde o **مُسْتبهِمُ**dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والهاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بهو) الباء والهاء والواو أصلٌ واحد، وهو البيتُ وما أشبَهَهُ. فالبَهْو البيتُ المقدَّم أمامَ البيوت. والبَهْو كِنَاس الثَّور. ويقال البَهْو مَقِيل([1]) الولد بين الورِكَين من الحَامِلِ. ويقال لجَوْف الإنسان وغيره البَهْو.
(بهي) الباء والهاء والياء أصلٌ واحد، وهو خُلُوّ الشيءِ وتعطُّله. يقال بيتٌ باهٍ إذا كان خالياً لا شيء فيه. ويقولون: "المِعْزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي" وذلك أنّه لا يُتَّخَذ من شُعورها بيوتٌ، وهي تَصْعَدُ الخِيَمَ فتمزِّقُها. وفي بعض الحديث: "أَبْهُوا الخَيْل" أي عطِّلوها.وربما قالوا بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً، إذا تَخَرَّقَ.
(بهأ) الباء والهاء والهمزة أصلٌ واحد، وهو الأُنْس. تقول العرب: بَهأْتُ بالرَّجُلِ إذا أنِسْتَ به. قال الأصمعيُّ في كتاب الإبل: ناقةٌ بَهَاءٌ ممدود، إذا كانت قد أَنِسَتْ بالحالب. قال: وهو من بهأتُ إذا أنست به. والبَهاء الحُسْن والجمال؛ وهو من الباب، لأنّ الناظر إليه يأْنَس.
(بهت) الباء والهاء والتاء أصلٌ واحدٌ، وهو كالدَّهَش والحَيْرة. يقال بُهِتَ الرجل يُبْهَتُ بَهْتاً. والبَهْتَةُ الحيرة. فأمّا البُهْتان فالكذب. يقول العرب: يا لَلبَهيتة، أي يا لَلكذِب.
(بهث) الباء والهاء والثاء ليس بأصل، وقد ([2]) سُمِّي الرجل بُهثَة.
(بهج) الباء والهاء والجيم أصلٌ واحد، وهو السرور والنَّضْرة، يقال نباتٌ بهيجٌ، أي ناضِرٌ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. والابتهاج السُّرورُ من ذلك أيضاً.
(بهر) الباء والهاء والراء أصلان: أحدهما الغَلَبة والعُلوّ، والآخر وَسَط الشيء.
فأمّا الأوّل [فقال] أهلُ اللغة: البَهْر الغَلَبة. يقال ضوءٌ باهر. ومن ذلك قولهم في الشتم: بَهْراً، أي غَلَبَةً ([3]). قال :
وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])يدعُو عليهم. وقال ابنُ أبي ربيعة:
ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5])
فقال قومٌ: معناها بهراً لكم. وقال آخرون: معناها حُبّاً قد غَلَبَ وبَهَر. وقال آخرون: معناه قلت ذلك مُعْلِناً غير كاتم له. قال: ومنه ابتُهر فلان بفلانة أي شُهِر بها. ويقال ابتُهر بالشيء شُهِرَ به وغَلَبَ عليه. ومنه القَمر الباهر، أي الظاهر. والعربُ تقول: "الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر".
البَهْر يقال للذي يَبْهَر العُيونَ بحُسْنه، ومنه من يُجعَل عُدَّة للدّهر ونَوائبه، ومنهم مَن ليس فيه إلا أنْ يُؤخَذَ منه المَهْر.
وإلى هذا الباب يرجع قولُهم: ابتُهِرَ فلانٌ بفلانة. وقد يكون ما يُدَّعى من ذلك كَذِباً. قال تميم:
... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])أي لا يغلِب في ذلك دعوةُ كَذِبٍ. وقال الكميت:
قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])و[أما] الأصل الآخَر فقولهم لوسَط الوادي ووَسَطِ كلِّ شيءٍ بُهْرَةٌ. ويقال ابهَارَّ الليلُ، إذا انَتصَفَ. ومنه الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم سارَ ليلةً حَتّى ابهَارَّ الليل". والأباهر في ريش الطائر. ومن بعض ذلك اشتقاقُ اسم بَهْرَاء([8]).
فأمّا البُهار الذي يُوزَن به فليس أصله عندي بَدَوِيّاً.
(بهز) الباء والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبَة والدَّفْعُ بعُنْفٍ.
(بهس) الباء والهاء والسين كلمةٌ واحدٌةٌ، يقال إنّ الأسَدَ يسمَّى بَيْهساً.
(بهش) الباء والهاء والشين. شيئان: أحدهما شِبْه الفَرَح، والآخر جِنْسٌ من الشَّجَر.
فالأول قولهم بَهَش إليه إذا رآه فسُرَّ به وضَحِك إليه. ومنه حديث* الحسن: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان يُدْلِعُ لـه لسانَه فَيَبْهَش الصبيّ له([9])". ومنه قوله:
* وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) *
والثاني البَهْش، وهو المُقْل ما كانَ رطباً، فإذا يَبِس فهو خَشْل. وقال عُمَرُ، وبَلَغَه أنّ أبا موسى قَرأ حَرفاً بلغةِ قومِه، فقال: "إنّ أبا موسى لم يكُنْ مِنْ أَهْل البَهْش". يقول: إنه ليس من أهل الحجاز، والمقْلُ ينبُتُ، يقول: فالقرآنُ نازِلٌ بلُغة الحجازِ لا اليَمَن.
(بهظ) الباء والهاء والظاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو قولهم بَهَظه الأمرُ، إذا ثَقُل عليه. وذا أَمْرٌ باهظ.
(بهق) الباء والهاء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو سوادٌ يعترِي الجلدَ، أو لونٌ يخالِفُ لونَه. قال رؤبة:
* كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) *
(بهل) الباء والهاء واللام. أصول ثلاثة: أحدها التّخلية، والثاني جِنْسٌ من الدُّعَاء، والثالث قِلَّةٌ في الماء.
فأمّا الأوّل فيقولون: بَهَلْتُه إذا خَلَّيْتَه وإرادَتَه. ومن ذلك النّاقة الباهِلُ، وهي التي لا سِمَة عليها. ويقال [التي] لاصِرَارَ عليها. ومنه حديث المرأة([12]) لِبعلها: "أبثَثْتُكَ مكتومي، وأطعمتُك مأْدومي، وأَتَيْتُك باهلاً غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ"، وقد أراد تطليقها.
وأمّا الآخَر فالابتهال والتضرُّع في الدُّعاء. والمباهلةُ يرجع إلى هذا، فإنَّ المُتَبَاهِلَين يدعُو كلُّ واحدٍ منهما على صاحِبِه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61].
والثالث البَهْل وهو الماء القَلِيل.
(بهم) الباء والهاء والميم: أن يبقى الشّيءُ لا يُعْرَفُ المأْتَى إليه. يقال هذا أمرٌ مُبْهَم. ومنه البُهْمةُ: الصخرة التي لا خَرْق فيها، وبها شُبِّه الرّجُل الشُّجَاعُ الذي لا يُقدَرُ عليه من أيِّ ناحيةٍ طُلِب. وقال قوم: البُهْمةُ جماعةُ الفرسان. ومنه البَهيمُ: اللَّونُ الذي لا يخَالِطُه غيرُه، سواداً كانَ أو غيرَه. وأبْهَمْتُ البابَ: أغلقْتُه.
ومما شَذَّ عن هذا الباب: الإبهام من الأصابع. والبَهْم صِغارُ الغَنم. والبُهْمَى نبْتٌ، وقد أبْهَمَتِ الأرضُ كثُرَتْ بُهْمَاهَا. قال:
لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])(بهن) الباء والهاء والنون كلمةٌ واحدة، وفيها أيضاً ردّة([14]) يقال البَهْنانة المرأة الضَّحّاكة، ويقال الطّيِّبة الرِّيح. وقوله:
ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ  *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])فإنّه أراد الاسمَ الذي ذكرناه، فأخرجه على فَعَالِ.
--------------ــــ
([1]) في اللسان والمحكم، كما ذكر مصحح اللسان: "مقبل" وهو الموضع الذي تقبل منه القابلة الولد عند الولادة؛ وأراها الصواب، لكن كذا جاءت في الأصل والمجمل والقاموس والتهذيب والتكملة.
([2]) في الأصل: "فقد". وقد ذكر في المجمل: "وفلان لبهثة، أي لزنية". وللمادة معان أخرى في اللسان.
([3]) في الأصل: "غلب". وفي اللسان: "بهرا له، أي تعسا وغلبة".
([4]) البيت لابن ميادة، كما في اللسان (5: 148). جدا، أي قطعاً، دعاء عليهم. ورواية اللسان: "تفاقد قومي"، أي فقد بعضهم بعضاً.
 ([5])ديوان عمر 117 واللسان (5: 148). وفي الديوان: "عدد النجم".
([6]) كذا ورد منقوص الأول. وفي الأصل" ابتهارا"، صوابه ما أثبت من اللسان (بهر)، ولم يرو صدره في اللسان.
 ([7])البيت في اللسان (5: 152-154).
 ([8])هم بنو عمرو بن الحاف. انظر المعارف 51 والاشتقاق 321.
([9]) في اللسان: "وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يدلع لسانه للحسن بن علي"، فإذا رأى حمرة لسانه بهش إليه".
([10]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي من قصيدة في المفضليات (2: 184-185) واللسان (1: 206-207) وعجزه: * غبراً أكفهم بقاع ممحل *
([11]) ديوان رؤبة 104 واللسان (بهق، ولع). ورواية الديوان واللسان: "كأنها في الجلد".
([12]) هي امرأة دريد بن الصمة، كما سبق في مادة (أدم 72).
([13]) أنشده في اللسان (20: 285). والموفد، هنا: السنام. والواصي: النبت المتصل. والقيل: الملك. والمبهم: ذو البهمى الكثيرة.
([14]) كذا في الأصل.
([15]) البيت في نوادر أبي زيد 16 واللسان (11: 283) منسوب إلى غامان بن كعب. وسماه في (16: 207): "عاهان بن كعب". وكلمة "لم" ساقطة من الأصل. وقد سبق البيت في (أبق 39).

ـ

##### Türkçe

(Üçlüde **الباء** ve **الهاء** ve onlardan sonra gelenler bâbı)
(**بهو**) **الباء** ve **الهاء** ve **الواو** tek bir asıldır; o da ev ve ona benzeyen şeydir. Şu halde **البَهْو** evlerin önünde öne alınmış evdir. Ve **البَهْو** boğanın barınağıdır. Ve denir ki **البَهْو** hamilede çocuğun iki kalça arasındaki yatma yeridir. Ve denir ki insanın ve başkasının iç boşluğuna **البَهْو**.

(**بهي**) **الباء** ve **الهاء** ve **الياء** tek bir asıldır; o da şeyin boş olması ve işlemez kalmasıdır. Denir ki: içinde hiçbir şey olmayan boş ev için “ev **باهٍ**”. Ve derler: “**المِعْزَى** **تُبْهِي** ولا **تُبْنِي**”; bu, onun kıllarından evler edinilmemesindendir; o, çadırların üzerine çıkar da onları yırtar. Bazı hadiste: “**أَبْهُوا الخَيْل**” yani onları atıl bırakın. Ve bazen derler: “**بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً**”, eğer delik deşik olduysa.

(**بهأ**) **الباء** ve **الهاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o da ünsiyettir. Araplar der: “**بَهأْتُ** adamla”, ona ünsiyet ettiğin zaman. **الأصمعيّ** deve kitabında dedi: “**ناقةٌ بَهَاءٌ**” (uzatmalı), eğer sağana ünsiyet etmişse. Dedi: Bu, “**بهأتُ**”tan, yani ona ünsiyet ettim (demektir). Ve **البَهاء** güzellik ve cemâldir; o da bu bâbdandır, çünkü bakan ona ünsiyet eder.

(**بهت**) **الباء** ve **الهاء** ve **التاء** tek bir asıldır; o da şaşkınlık ve hayret gibidir. Denir: adam **بُهِتَ**; **يُبْهَتُ**; **بَهْتاً**. Ve **البَهْتَةُ** hayrettir. Ama **البُهْتان** yalandır. Araplar der: “يا لَلبَهيتة”، yani “ey yalana!”

(**بهث**) **الباء** ve **الهاء** ve **الثاء** asıl değildir; ve ( [2] ) adama **بُهثَة** adı verilmiştir.

(**بهج**) **الباء** ve **الهاء** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da sevinç ve tazeliktir. Denir: **نباتٌ بهيجٌ**, yani taze, güzel. Allah تعالى dedi: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. Ve **الابتهاج** da bundan olan sevinçtir.

(**بهر**) **الباء** ve **الهاء** ve **الراء** iki asıldır: biri galebe ve üstün gelme, diğeri şeyin ortasıdır.
Birincisine gelince, dil ehli dedi: **البَهْر** galebedir. Denir: **ضوءٌ باهر**. Ve bundan, sövmede onların sözü: “**بَهْراً**”, yani galebe ( [3] ). Dedi:
وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])
Onlara beddua ediyor. Ve **ابنُ أبي ربيعة** dedi:
ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5])
Bir kavim dedi: manası “**بهراً لكم**”dur. Başkaları dedi: manası, galip gelip bastırmış bir sevgidir. Başkaları dedi: manası, bunu gizlemeyip ilan ederek söyledim. Dedi: Bundan “**ابتُهر** falan falancayla”, yani onunla meşhur oldu. Ve denir: “**ابتُهر** şeyle”, onunla meşhur oldu ve ona galip geldi. Ve bundan **القَمر الباهر**, yani görünen. Ve Araplar der: “**الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر**”.
**البَهْر**, güzelliğiyle gözleri bastıran kimse için söylenir; ve ondan, zamana ve onun musibetlerine karşı bir hazırlık kılınan kimse; ve onlardan, onda sadece mehir alınmaktan başka bir şey olmayan kimse.
Ve bu bâba onların sözü “**ابتُهِرَ** falan falancayla” döner. Ve bunun iddia edileni bazen yalan olabilir. **تميم** dedi:
... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])
Yani bunda yalan bir iddianın galebesi yoktur. Ve **الكميت** dedi:
قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])
Ve diğer asla gelince: vadinin ortasına ve her şeyin ortasına **بُهْرَةٌ** demeleri. Ve denir: “**ابهَارَّ** gece”, eğer yarı olduysa. Ve bundan hadis: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم bir gece yürüdü; ta ki gece **ابهَارَّ** oluncaya kadar.” Ve **الأباهر** kuşun tüylerindedir. Ve bunun bir kısmından **بَهْرَاء** adının türetilmesi ( [8] ).
Ama tartılan **البُهار** ise, aslı bence bedevî değildir.

(**بهز**) **الباء** ve **الهاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da galebe ve şiddetle itmedir.

(**بهس**) **الباء** ve **الهاء** ve **السين** tek bir kelimedir; denir ki aslana **بَيْهساً** denir.

(**بهش**) **الباء** ve **الهاء** ve **الشين**: iki şeydir; biri sevinç benzeri, diğeri ağaçtan bir cinstir.
Birincisi onların sözü: “**بَهَش** ona”, onu görünce onunla sevindi ve ona güldü. Ve bundan **الحسن** hadisi*: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم onun için dilini çıkarırdı da çocuk ona **يَبْهَش** ederdi ( [9] ).” Ve bundan onun sözü:
* وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) *
İkincisi **البَهْش**tir; o, yaş olduğu sürece **المُقْل**dür; kuruduğu zaman ise **خَشْل**dür. Ve **عُمَر** dedi; ona, **أبو موسى**’nın kavminin diliyle bir harf okuduğu ulaştı da şöyle dedi: “Şüphesiz **أبو موسى** **أَهْل البَهْش**’ten değildi.” Diyor ki: O, Hicaz ehli değildir; ve **المقْل** biter; diyor ki: Kur’an Hicaz diliyle inmiştir, Yemen’le değil.

(**بهظ**) **الباء** ve **الهاء** ve **الظاء** tek bir kelimedir; o, onların sözü: “**بَهَظه** iş”, eğer ona ağır geldiyse. Ve bu ağır bir iştir: **أَمْرٌ باهظ**.

(**بهق**) **الباء** ve **الهاء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, deriye arız olan bir karalıktır; yahut onun rengine aykırı bir renktir. **رؤبة** dedi:
* كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) *

(**بهل**) **الباء** ve **الهاء** ve **اللام**: üç asıl: biri serbest bırakma, ikincisi duadan bir cins, üçüncüsü suda azlıktır.
Birincisine gelince, derler: “**بَهَلْتُه**”, onu ve iradesini serbest bıraktığın zaman. Ve bundan **النّاقة الباهِلُ**; o, üzerinde damga olmayan (deve)dir. Ve denir: üzerinde **صِرَار** olmayan. Ve bundan kadının ( [12] ) kocasına hadisi: “Sana gizlimi açtım, sana katığımı yedirdim, sana **باهلاً** olarak, **غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ** olarak geldim”; o, onu boşamak istemişti.
Diğerine gelince: **الابتهال** ve duada yalvarmadır. Ve **المباهلة** buna döner; çünkü iki **المُتَبَاهِل**’den her biri arkadaşına beddua eder. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61].
Üçüncüsü **البَهْل**dür; o, az sudur.

(**بهم**) **الباء** ve **الهاء** ve **الميم**: şeyin, kendisine varılacak yönü bilinmez halde kalmasıdır. Denir: Bu, **أمرٌ مُبْهَم**dır. Ve bundan **البُهْمةُ**: içinde yarık olmayan kaya; ve onunla, hangi taraftan istense kendisine güç yetirilemeyen yiğit adam benzetilmiştir. Ve bir kavim dedi: **البُهْمةُ** atlıların topluluğudur. Ve bundan **البَهيمُ**: içine başkası karışmayan renk; siyah olsun yahut başkası. Ve “**أبْهَمْتُ** kapıyı”: onu kapattım.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: parmaklardan **الإبهام**. Ve **البَهْم** koyunun küçükleridir. Ve **البُهْمَى** bir bitkidir; ve yer **أبْهَمَتِ**: **بُهْمَاهَا** çoğaldı. Dedi:
لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])

(**بهن**) **الباء** ve **الهاء** ve **النون** tek bir kelimedir; onda da bir “redde” ( [14] ) vardır. Denir: **البَهْنانة** çok gülen kadındır; ve denir: hoş kokuludur. Ve onun sözü:
ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ  *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])
Şüphesiz o, zikrettiğimiz ismi kastetti; onu **فَعَالِ** vezni üzerine çıkardı.
--------------ــــ
([1]) Lisân ve Muhkem’de, Lisân’ın tashih edicisinin zikrettiği üzere: “**مقبل**”; o, doğumda ebenin çocuğu karşıladığı yerdir; onu doğru görüyorum; fakat asıl nüshada ve **المجمل** ve **القاموس** ve **التهذيب** ve **التكملة**’de böyle gelmiştir.
([2]) Asılda: “**فقد**”. Ve **المجمل**’de zikretti: “Falan **لبهثة**’dir, yani zinaya (mensup)tır.” Maddenin Lisân’da başka manaları da vardır.
([3]) Asılda: “**غلب**”. Lisân’da: “**بهرا له**”, yani helâk ve galebe.
([4]) Beyit **ابن ميادة**’nındır; Lisân’da (5: 148) olduğu gibi. **جدا**: yani kesinlikle; onlara beddua. Lisân rivayeti: “**تفاقد قومي**”, yani bazıları bazılarını yitirdi.
([5]) **ديوان عمر** 117 ve Lisân (5: 148). Divanda: “**عدد النجم**”.
([6]) Böylece başı eksik olarak vârid olmuştur. Asılda “**ابتهارا**”; doğrusu Lisân’dan (**بهر**) sabit kıldığım gibidir; Lisân’da صدر’ü rivayet edilmemiştir.
([7]) Beyit Lisân’da (5: 152-154).
([8]) Onlar **بنو عمرو بن الحاف**’tır. **المعارف** 51 ve **الاشتقاق** 321’e bak.
([9]) Lisân’da: “Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم **الحسن بن علي** için dilini çıkarırdı”; dilinin kızıllığını görünce ona **بهش** ederdi.”
([10]) **عبد القيس بن خفاف البرجمي**’nindir; **المفضليات**’ta (2: 184-185) ve Lisân’da (1: 206-207) bir kasidedendir; ve onun acûzu: * غبراً أكفهم بقاع ممحل *
([11]) **ديوان رؤبة** 104 ve Lisân (**بهق**، **ولع**). Divan ve Lisân rivayeti: “**كأنها في الجلد**”.
([12]) O, **دريد بن الصمة**’nin karısıdır; daha önce (**أدم** 72) maddesinde geçtiği gibi.
([13]) Onu Lisân’da (20: 285) şâhid getirdi. Ve **الموفد** burada: hörgüçtür. Ve **الواصي**: bitişik bitkidir. Ve **القيل**: meliktir. Ve **المبهم**: çok **بهمى** sahibi olandır.
([14]) Asılda böyle.
([15]) Beyit **نوادر أبي زيد** 16 ve Lisân’da (11: 283); **غامان بن كعب**’a nispet edilmiştir. Onu (16: 207)’de “**عاهان بن كعب**” diye adlandırdı. “**لم**” kelimesi asıldan düşmüştür. Beyit daha önce (**أبق** 39)’da geçti.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البهمة: الحجر الصلب، وقيل للشجاع بهمة تشبيها به، وقيل لكل ما يصعب على الحاسة إدراكه إن كان محسوسا، وعلى الفهم إن كان معقولا: مبهم.
ويقال: أبهمت كذا فاستبهم، وأبهمت الباب: أغلقته إغلاقا لا يهتدى لفتحه، والبهيمة: ما لا نطق له، وذلك لما في صوته من الإبهام، لكن خص في التعارف بما عدا السباع والطير.
فقال تعالى: ﴿أحلت لكم بهيمة الأنعام﴾ [المائدة/1]، وليل بهيم، فعيل بمعنى مفعل (في المخطوطة: بمعنى مفعول) ؛ قد أبهم أمره للظلمة، أو في معنى مفعل لأنه يبهم ما يعن فيه فلا يدرك، وفرس بهيم: إذا كان على لون واحد لا يكاد تميزه العين غاية التمييز، ومنه ما روي أنه: (يحشر الناس يوم القيامة بهما) (الحديث: (يحشر الناس يوم القيامة عراة حفاة بهما)، قال: قلنا: وما بهما؟ قال: (ليس معهم شيء...) الخ.
أخرجه أحمد بإسناد حسن في مسنده 3/495؛ والحاكم 2/437 وصححه ووافقه الذهبي، وقال ابن حجر: وله طريق أخرى عند الطبراني وإسناده صالح، وانظر: شرح السنة 1/280؛ ومجمع الزوائد 10/354) أي: عراة، وقيل: معرون مما يتوسمون به في الدنيا ويتزينون به، والله أعلم.
والبهم: صغار الغنم، والبهمى: نبات يستبهم منبته لشوكه، وقد أبهمت الأرض: كثر بهمها (وذلك أن (أفعل) تأتي للتكثير، كأضب المكان:كثرت ضبابه، وأظبى: كثرت ظباؤه، وأعال: كثرت عياله. وقد جمع الحسن بن زين الشنقيطي رحمه الله شيخ والد شيخنا معاني (أفعل) في تكميله لامية الأفعال لابن مالك فقال:
بأفعل استغن أو طاوع مجرده *** وللإزالة والوجدان قد حصلا
وقد يوافق مفتوحا ومنكسرا *** ثلاثيا كوعى والمرء قد نملا
أعن وكثر وصير عرضن به *** وللبلوغ كأمأى جعفر إبلا
وعدين به وأطلقن وقس *** ونقلنا غيره من هذه نقلا)، نحو: أعشبت وأبقلت، أي: كثر عشبها.

##### Türkçe

- **البهمة**: sert taş; ve denildi ki, yiğide **بهمة** (denildi), ona benzetme olarak; ve denildi ki, duyusal ise duyunun onu idrak etmesinin zor olduğu her şey için, aklî ise anlayışın (onu idrak etmesinin zor olduğu) için: **مبهم**.

Ve denilir: **أبهمت** şöyle-şöyle, böylece **فاستبهم**; ve **أبهمت الباب**: onu, açılmasına yol bulunmayacak bir kapatmayla kapattım; ve **البهيمة**: konuşması olmayan şeydir; bu, sesinde bulunan **الإبهام** sebebiyledir; lâkin örfî kullanımda yırtıcılar ve kuşlar dışındakine tahsis edilmiştir.

Bunun üzerine Yüce Allah dedi ki: ﴿أحلت لكم **بهيمة الأنعام**﴾ [المائدة/1]; ve **ليل بهيم**; **فعيل** vezninde, **مفعل** mânâsında (yazmada: **بمعنى مفعول**); karanlıktan dolayı onun işi **أبهم** kılınmıştır; yahut **مفعل** mânâsındadır; çünkü onda ortaya çıkan şeyi **يبهم** eder, böylece idrak edilmez. Ve **فرس بهيم**: tek bir renk üzere olduğunda, göz onu tam ayırt etmenin son derecesiyle neredeyse ayırt edemez; ve ondan, rivayet olunan şudur ki: (**يحشر الناس يوم القيامة بهما**) (hadis: (**يحشر الناس يوم القيامة عراة حفاة بهما**)، dedi: dedik ki: **وما بهما؟** dedi: (**ليس معهم شيء...**) ilh.

Onu Ahmed, Müsned’inde 3/495’te hasen bir isnadla; ve Hâkim 2/437’de (rivayet etti) ve onu sahih saydı ve Zehebî ona muvafakat etti; ve İbn Hacer dedi: Onun Taberânî yanında başka bir yolu daha vardır ve isnadı salihtir; ve bak: Şerhu’s-sünne 1/280; ve Mecmaʿu’z-zevâid 10/354) yani: çıplaklar; ve denildi ki: dünyada kendileriyle alâmetlendikleri ve kendileriyle süslendikleri şeylerden soyulmuşlar; ve Allah daha iyi bilir.

Ve **البهم**: koyunun küçükleridir; ve **البهمى**: dikeni sebebiyle bitiş yeri belirsizleşen bir bitkidir; ve **أبهمت الأرض**: onun **بهم**’i çoğaldı (ve bu, (**أفعل**)in çoğaltma için gelmesidir; **أضب المكان** gibi: onun sisleri çoğaldı; ve **أظبى**: onun ceylanları çoğaldı; ve **أعال**: onun bakmakla yükümlü oldukları çoğaldı. Ve Hasan b. Zeyn eş-Şınkîtî رحمه الله, şeyhimizin şeyhinin babasının şeyhi, (**أفعل**)in mânâlarını, İbn Mâlik’in Lâmiyyetü’l-efʿâl’ine yaptığı tekmilesinde cem etti ve dedi:

**بأفعل استغن أو طاوع مجرده \*\*\* وللإزالة والوجدان قد حصلا
وقد يوافق مفتوحا ومنكسرا \*\*\* ثلاثيا كوعى والمرء قد نملا
أعن وكثر وصير عرضن به \*\*\* وللبلوغ كأمأى جعفر إبلا
وعدين به وأطلقن وقس \*\*\* ونقلنا غيره من هذه نقلا**

**نحو**: **أعشبت** ve **أبقلت**; yani: onun otu çoğaldı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ه م
أبهم الباب أغلقه‏.‏
أنشد سيبويه‏:‏ الفارجي باب الأمير المبهم واللون البهيم‏:‏ ما لا شية فيه أي لون كان إلا الشهبة‏.‏
يقال ليل بهيم وليال دهم بهم‏.‏
وفلان بهمـة مـن البهم‏:‏ للشجاع الذي يستبهم على أقرانه مأتاه‏.‏
وقيل‏:‏ سمي بالبهمة التي هي الصخرة المصمتة المبهمة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أمر مبهم‏:‏ لا مأتي له‏.‏
وأبهم فلـان علـيّ الأمـر وكلـام مبهـم‏:‏ لا يعـرف لـه وجـه واستبهم عليه الأمر‏:‏ استغلق‏.‏
واستبهم على الرجل‏:‏ أرتج عليه‏.‏
وصوت بهيم‏:‏ لا ترجيع فيه‏.‏

##### Türkçe

ب ه م
**أبهم** kapıyı: onu kapattı.
Sîbeveyh rivayet etti: “**الفارجي** emir’in **المبهم** kapısı” ve **اللون البهيم**: içinde hiçbir benek bulunmayan şeydir; **الشهبة** hariç hangi renk olursa olsun.
**ليل بهيم** ve **ليال دهم بهم** denir.
Ve falan, **بهمة من البهم**: yağıt için; akranlarına karşı gelişi kendilerine kapalı kalan (yağıt) kimse.
Ve denildi ki: **البهمة** ile adlandırıldı; o da katı, kapalı kaya parçasıdır.
Mecazdan: **أمر مبهم**: onun için bir geliş yoktur.
Ve falan bana işi **أبهم** etti; ve **كلام مبهم**: onun için bir yön bilinmez; ve iş ona **استبهم** etti: kapandı.
Ve adamın üzerine **استبهم** etti: ona karşı dili tutuldu.
Ve **صوت بهيم**: onda tekrar ettirme yoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَهِيمةُ كلُّ ذاتِ أَربَعِ قَوائم من دَوابّ البرِّ والماء، والجمع بَهائم. والبَهْمةُ: الصغيرُ من أَولاد الغَنَم الضأْن والمَعَز والبَقَر من الوحش وغيرها، الذكَرُ والأُنْثى في ذلك سواء، وقل: هو بَهْمةٌ إذا شبَّ، والجمع بَهْمٌ وبَهَمٌ وبِهامٌ، وبِهاماتٌ
جمع الجمعِ. وقال ثعلب في نَوادِره: البَهْمُ صِغارُ المعَز؛ وبه فسِّر قول الشاعر:
عَداني أَنْ أَزُورَك أَنَّ بَهْمي
عَجايا كلُّها إلا قليلا
أَبو عبيد: يقال لأَوْلاد الغنَم ساعة تَضَعها من الضأْن والمَعَز جميعاً، ذكراً كان أَو أُنثى، سَخْلة، وجمعها سِخال، ثم هي البَهْمَة الذكَرُ والأُنْثى. ابن السكيت: يقال هُم يُبَهِّمون البَهْمَ إذا حَرَمُوه عن أُمَّهاتِه فَرَعَوْه وحدَه، وإذا اجتَمَعَت البِهامُ والسِّخالُ قلت لها جميعاً بِهامٌ، قال: وبَهِيمٌ
هي الإبْهامُ للإصْبَع. قال: ولا يقال البِهامُ، والأبْهم كالأَعْجم. واسْتُبْهِم عليه: اسْتُعْجِم فلم يَقْدِرْ على الكلام. وقال نفطويه: البَهْمةُ مُسْتَبْهِمَةٌ عن الكلام أَي مُنْغَلِق ذلك عنها. وقال الزجاج في قوله عز وجل: أُحِلَّتْ لكم بَهِيمة الأَنْعامِ؛ وإنما قيل لها بَهِيمةُ الأَنْعامِ لأَنَّ كلَّ حَيٍّ لا يَميِّز، فهو بَهِيمة لأَنه أُبْهِم عن أَن يميِّز. ويقال: أُبْهِم عن الكلام.
وطريقٌ مُبْهَمٌ إذا كان خَفِيّا لا يَسْتَبين. ويقال: ضرَبه فوقع مُبْهَماً أَي مَغْشيّاً عليه لا يَنْطِق ولا يميِّز. ووقع في بُهْمةٍ لا يتَّجه لها أَي خُطَّة شديدة. واستَبْهَم عليهم الأَمرُ: لم يدْرُوا كيف يأْتون له. واسْتَبْهَم عليه الأَمر أَي استَغْلَق، وتَبَهَّم أَيضاً إذا أُرْتِجَ عليه؛ وروى ثعلب أَن ابن الأَعرابي أَنشده:
أَعْيَيْتَني كلَّ العَيا
ءِ، فلا أَغَرَّ ولا بَهِيم
قال: يُضْرَب مثلاً للأَمر إذا أَشكل لم تَتَّضِحْ جِهتَه واستقامَتُه ومعرِفته؛ وأَنشد في مثله:
تَفَرَّقَتِ المَخاضُ على يسارٍ،
فما يَدْرِي أَيُخْثِرُ أَم يُذِيبُ
وأَمرٌ مُبْهَمِ: لا مَأْتَى له. واسْتَبْهَم الأَمْرُ إذا اسْتَغْلَق، فهو مُسْتَبْهِم. وفي حديث عليّ: كان إذا نَزَل به إحْدى المُبْهَمات كَشَفَها؛ يُريدُ مسألةً مُعضِلةً مُشْكِلة شاقَّة، سمِّيت مُبْهَمة لأَنها أُبْهِمت عن البيان فلم يُجْعل عليها دليل، ومنه قيل لِما لا يَنْطِق بَهِيمة.
وفي حديث قُسٍّ: تَجْلُو دُجُنَّاتِ
(* قوله «تجلو دجنات» هكذا في الأصل
والنهاية بالتاء، وفي مادة دجن من النهاية: يجلو دجنات بالياء). الدَّياجي والبُهَم؛ البُهَم: جمع بُهْمَة، بالضم، وهي مُشكلات الأُمور. وكلام مُبْهَم: لا يعرَف له وَجْه يؤتى منه، مأخوذ من قولهم حائط مُبْهَم إذا لم يكن فيه بابٌ. ابن السكيت: أَبْهَمَ عليّ الأَمْرَ إذا لم يَجعل له وجهاً أَعرِفُه. وإبْهامُ الأَمر: أَن يَشْتَبه فلا يعرَف وجهُه، وقد أَبْهَمه. وحائط مُبْهَم: لا باب فيه. وبابٌ مُبْهَم: مُغلَق لا يُهْتَدى لفتحِه إذا أُغْلِق. وأبْهَمْت البابَ: أَغلَقْته وسَدَدْته. وليلٌ بَهيم: لا ضَوء فيه إلى الصَّباح. وروي عن عبد الله بن مسعود في قوله عز وجل: إن المُنافِقين في الدَّرْك الأسْفَل من النار، قال: في تَوابيت من حديدٍ مُبْهَمةٍ عليهم؛ قال ابن الأَنباري: المُبْهَة التي لا أَقْفالَ عليها. يقال: أَمرٌ مُبْهَم إذا كان مُلْتَبِساً لا يُعْرَف معناه ولا بابه. غيره: البَهْمُ جمع بَهْمَةٍ وهي أَولادُ الضأْن. والبَهْمة: اسم للمذكّر والمؤنث، والسِّخالُ أَولادُ المَعْزَى، فإذا اجتمع البهامُ والسِّخالُ قلت لهما جميعاً بهامٌ وبَهْمٌ أَيضاً؛ وأَنشد الأَصمعي:
لو أَنَّني كنتُ، من عادٍ ومِن إرَمٍ،
غَذِيَّ بَهْمٍ ولُقْماناً وذا جَدَنِ
لأَنَّ الغَذِيَّ السَّخلة؛ قال ابن بري: قول الجوهري لأَن الغَذِيَّ السَّخْلة وَهَم، قال: وإِنما غَذِيُّ بَهْمٍ أَحدُ أَمْلاك حِمْير كان يُغَذّى بلُحوم البَهْم، قال وعليه قول سلمى بن ربيعة الضبّيّ: أَهلَك طَسْماً، وبَعْدَهم
غَذِيَّ بَهْمٍ وذا جَدَنِ
قال: ويدل على ذلك أَنه عطف لُقْماناً على غَذِيَّ بَهْمٍ، وكذلك في بيت سلمى الضبيّ، قال: والبيت الذي أَنشده الأَصمعي لأفْنون التغلبي؛ وبعده: لَمَا وَفَوْا بأَخِيهم من مُهَوّلةٍ
أَخا السُّكون، ولا جاروا عن السَّنَنِ
وقد جَعل لَبيد أَولادَ البقر بِهاماً بقوله:
والعينُ ساكنةٌ على أَطلائِها
عُوذاً، تأَجَّل بالفَضاء بِهامُها
ويقال: هُم يُبَهِّمُون البَهْمَ تَبْهِيماً إذا أَفرَدُوه عن أُمَّهاته فَرَعَوْه وحْدَه.
الأَخفش: البُهْمَى لا تُصْرَف. وكلُّ ذي أَربع من دوابِّ البحر والبرّ يسمَّى بَهِيمة.
وفي حديث الإيمان والقَدَر: وترى الحُفاةَ العُراة رِعاءَ الإِبل والبَهْم يَتطاوَلون في البُنْيان؛ قال الخطابي: أَراد بِرِعاءِ الإبِل والبَهْم الأَعْرابَ وأَصحابَ البَوادي الذين يَنْتَجِعون مواقعَ الغَيْث ولا تَسْتَقِرُّ بهم الدار، يعني أن البلاد تفتَح فيسكنونها ويَتطاوَلون في البُنْيان، وجاء في رواية: رُعاة الإبل البُهُم، بضم الباء والهاء، على نعت الرُّعاة وهم السُّودُ؛ قال الخطابي: البُهُم، بالضم، جمع البَهِيم وهو المجهول الذي لا يُعْرَف. وفي حديث الصلاة: أَنَّ بَهْمَةً مرّت بين يديه وهو يصلِّي، والحديث الآخر: أَنه قال للراعي ما ولَّدت؟ قال: بَهْمة، قال: اذْبَحْ مكانَها شاةً؛ قا ابن الأَثير: فهذا يدل على أَن البَهْمة اسم للأُنثى لأَنه إنما سأله ليعلَم أذَكَراً ولَّد أَمْ أُنْثى، وإلاَّ فقد كان يَعْلم أَنه إنما ولَّد أَحدَهما.
والمُبْهَم والأبْهَمُ: المُصْمَت؛ قال:
فَهَزَمتْ ظَهْر السِّلامِ الأَبْهَم
أَي الذي لا صَدْع فيه؛ وأَما قوله:
لكافرٍ تاهَ ضَلالاً أَبْهَمُه
فقيل في تفسيره: أَبْهَمُه قلبُه، قال: وأَراه أَراد أَنَّ قلب الكافر مُصْمَت لا يَتَخَلَّله وعْظ ولا إنْذار. والبُهْمةُ، بالضم الشجاع، وقيل: هو الفارس الذي لا يُدْرَى من أَين يُؤتى له من شدَّة بأْسِه، والجمع بُهَم؛ وفي التهذيب: لا يَدْرِي مُقاتِله من أَين يَدخل عليه، وقيل: هم جماعة الفُرْسان، ويقال للجيش بُهْمةٌ، ومنه قولهم فلان فارِس بُهْمةٍ وليثُ غابةٍ؛ قال مُتَمِّم بن نُوَيْرة:
وللِشرْب فابْكِي مالِكاً، ولِبُهْةٍ
شديدٍ نَواحِيها على مَن تَشَجَّعا
وهُم الكُماة، قيل لهم بُهْمةٌ لأَنه لا يُهْتَدى لِقِتالهم؛ وقال غيره: البُهْمةُ السوادُ أَيضاً، وفي نوادر الأَعراب: رجل بُهْمَةٌ إذا كان لا يُثْنَى عن شيء أَراده؛ قال ابن جني: البُهْمةُ في الأَصل مصدر وُصف به، يدل على ذلك قولهم: هو فارسُ بُهْمةٍ كما قال تعالى: وأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ منكم، فجاء على الأَصل ثم وصف به فقيل رجل عَدْل، ولا فِعْل له، ولا يُوصف النساءُ بالبُهْمةِ.
والبَهِيمُ: ما كان لَوناً واحداً لا يُخالِطه غيره سَواداً كان أَو بياضاً، ويقال للَّيالي الثلاث التي لا يَطْلُع فيها القمر بُهَمٌ، وهي جمع بُهْمةٍ. والمُبْهَم من المُحرَّمات: ما لا يحلُّ بوجْهٍ ولا سبب كتحريم الأُمِّ والأُخْت وما أَشبَهه. وسئل ابن عباس عن قوله عز وجل: وحَلائلُ أَبنائِكم الذين من أَصلابِكم، ولم يُبَيّن أَدَخَل بها الإبنُ أَمْ لا، فقال ابن عباس: أَبْهِموا ما أَبْهَمَ الله؛ قال الأَزهري: رأَيت كثيراً من أَهل العلم يذهَبون بهذا إلى إبهام الأَمر واستِبهامِه، وهو إشْكالُه وهو غلَطٌ. قال: وكثير من ذَوي المعرفة لا يميِّزون بين المُبْهَم وغير المُبْهَم تمييزاً مُقْنِعاً، قال: وأَنا أُبيّنه بعَوْن الله عز وجل، فقوله عز وجل: حُرِّمت عليكم أُمَّهاتُكم وبنَاتُكم وأَخواتُكم وعَمّاتُم وخالاتُكم وبَناتُ الأخِ وبناتُ الأُخْتِ، هذا كله يُسمَّى التحريمَ المُبْهَم لأَنه لا يحلُّ بوجه من الوجوه ولا سبب من الأَسباب، كالبَهِيم من أَلوان الخيل الذي لا شِيَةَ فيه تُخالِف مُعْظم لونِه، قال: ولمَّا سئل ابن عباس عن قوله وأُمهاتُ نِسائِكم ولم يُبيِّن الله الدُّخولَ بهنَّ أَجاب فقال: هذا من مُبْهَم التحريم الذي لا وجه فيه غير التحريم، سواء دَخَلْتم بالنساء أَو لم تَدْخُلوا بهن، فأُمَّهات نِسائكم حُرِّمْنَ عليكم من جميع الجهات، وأَما قوله: ورَبائبُكم اللاتي في حُجوركم من نِسائكم اللاتي دََخَلْتم بهنّ، فالرَّبائبُ ههنا لسْنَ من المُبْهمات لأَنَّ وجهين مُبيَّنَين أُحْلِلْن في أَحدِهما وحُرِّمْن في الآخر، فإذا دُخِل بأُمَّهات الرَّبائب حَرُمت الرَّبائبُ، وإن لم يُدخل بأُمَّهات الربائب لم يَحْرُمن، فهذا تفسيرُ المُبْهَم الذي أَراد ابنُ عباس، فافهمه؛ قال ابن الأَثير: وهذا التفسير من الأَزهري إنما هو للرَّبائب والأُمَّهات لا للحَلائل، وهو في أَول الحديث إنما جَعل سؤال ابنِ عباس عن الحَلائل لا عن الرّبائب. ولَونٌ بهيم: لا يُخالطه غيرُه. وفي الحديث: في خيل دهْمٍ بُهْمٍ؛ وقيل: البَهِيمُ الأَسودُ. والبَهِيمُ من الخيل: الذي لا شِيةَ فيه، الذكَر والأُنثى في ذلك سواء، والجمع بُهُم مثل رغِيفٍ ورُغُف. ويقال: هذا فرس جواد وبَهِيمٌ
وهذه فرس جواد وبَهِيمٌ، بغير هاء، وهو الذي لا يُخالط لونَه شيء سِوى مُعْظَم لونِه. الجوهري: وهذا فرس بَهِيمٌ
أَي مُصْمَتٌ. وفي حديث عياش ابن أَبي ربيعة: والأسود البَهيمُ كأَنه من ساسَمٍ كأَنه المُصْمَتُ
(* قوله «كأنه المصمت» الذي في النهاية: أي
المصمت). الذي لا يُخالِطُ لونَه لون غيرُه. والبَهيمُ من النِّعاج: السَّوداءُ التي لا بياض فيها، والجمع من ذلك بُهْمٌ وبُهُمٌ فأما قوله في الحديث: يُحْشَر الناسُ يوم القيامة حُفاةً عُراةً غُرْلاً بُهْماً أَي ليس معهم شيء، ويقال: أَصِحَّاءَ؛ قال أَبو عمرو البُهْمُ واحدها بَهيم وهو الذي لا يخالِط لَونَه لونٌ سِواه من سَوادٍ كان أَو غيره؛ قال أَبو عبيد: فمعناه عندي أَنه أَراد بقوله بُهْماً يقولُ: ليس فيهم شيءٌ من الأَعراض والعاهات التي تكون في الدنيا من العَمى والعَوَر والعَرَج والجُذام والبَرَص وغير ذلك من صُنوف الأَمراض والبَلاءِ، ولكنها أَجسادٌ مُبْهَمَة مُصَحَّحَة لِخُلود الأَبد، وقال غيره: لِخُلود الأَبَدِ في الجنة أَو النار، ذكره ابن الأثير في النهاية؛ قال محمد بن المكرم: الذي ذكره الأَزهري وغيره أَجْسادٌ مُصَحَّحة لخُلود الأَبد، وقول ابن الأَثير في الجنة أَو في النار فيه نَظَر، وذلك أَن الخلود في الجنة إنما هو للنَّعيم المحْضِ، فصحَّة أَجْْسادِهم من أَجل التَّنَعُّم، وأَما الخلود في النار فإنما هو للعذاب والتأسُّف والحَسرة، وزيادةُ عذابِهم بعاهات الأَجسام أَتمُّ في عُقوبتهم، نسأَل الله العافية من ذلك بكرمه. وقال بعضهم: رُوي في تمام الحديث: قيل وما البُهْم؟ قال: ليس معهم شيء من أَعراض الدنيا ولا من متاعِها، قال: وهذا يخالف الأَول من حيث المعنى. وصَوْتٌ بَهِيم: لا تَرْجيع فيه.
والإبْهامُ من الأَصابع: العُظْمى، معروفة مؤنثة؛ قال ابن سيده: وقد تكون في اليَدِ والقدَم، وحكى اللحياني أنها تذكَّر وتؤنَّثُ؛ قال: إذا رأَوْني، أَطال الله غَيْظَهُمُ،
عَضُّوا من الغَيظِ أَطرافَ الأَباهيمِ
وأَما قول الفرزدق:
فقد شَهدَت قَيْسٌ فما كان نَصْرُها
قُتَيبةَ، إلاَّ عَضَّها بالأَباهِمِ
فإنما أَراد الأَباهِيم غير أَنه حذف لأَنَّ القصِيدةَ ليست مُرْدَفَة، وهي قصيدة معروفة. قال الأَزهري: وقيل للإصْبَع إِبْهامٌ
لأَنها تُبْهِم الكفّ أَي تُطْبِقُ عليها. قال: وبَهِيم هي الإبْهام للإصبع، قال: ولا يقال البِهامُ. وقال في موضع آخر: الإبْهام الإصْبَع الكُبْرى التي تلي المُسَبِّحةَ، والجمع الأَباهِيم، ولها مَفْصِلان. الجوهري: وبُهْمى نَبْت، وفي المحكم: والبُهْمى نَبْت؛ قال أَبو حنيفة: هي خير أَحْرار البُقُولِ رَطْباً ويابساً وهي تَنْبُت أَوَّل شيء بارِضاً، وحين تخرج من الأَرض تَنْبت كما يَنْبُت الحَبُّ، ثم يبلُغ بها النَّبْت إلى أَن تصير مثل الحَبّ، ويخرج لها إذا يَبِسَتْ شَوْك مثل شوك السُّنْبُل، وإذا وَقَع في أُنوف الغَنَم والإِبل أَنِفَت عنه حتى يَنْزِعه الناسُ
من أَفواهها وأُنوفِها، فإذا عَظُمَت البُهْمى ويَبِسَتْ كانت كَلأً يَرْعاه الناس حتى يُصِيبه المطَر من عامٍ مُقْبِل، ويَنْبت من تحتِه حبُّه الذي سقَط من سُنْبُله؛ وقال الليث: البُهْى نَبْت تَجِد به الغنَم وَجْداً شديداً ما دام أَخضر، فإذا يَبِس هَرّ شَوْكُه وامتَنَع، ويقولون للواحد بُهْمى، والجمع بُهْمى؛ قال سيبويه: البُهْمى تكون واحدة وجمعاً وأَلفها للتأنيث؛ وقال قومٌ: أَلفها للإلْحاق، والواحدة بُهْماةٌ؛ وقال المبرد: هذا لا يعرف ولا تكون أَلف فُعْلى، بالضم، لغير التأنيث؛ وأَنشد ابن السكيت:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جَمِيماً وبُسْرةً،
وصَمْعاءَ حتى آنَفَتْها نِصالُها
والعرب تقول: البُهْمى عُقْر الدارِ وعُقارُ الدارِ؛ يُريدون أَنه من خِيار المَرْتَع في جَناب الدَّار؛ وقال بعض الرُّواة: البُهْمى ترتفِع نحو الشِّبْر ونَباتُها أَلْطَف من نَبات البُرِّ، وهي أَنْجَعُ المَرْعَى في الحافرِ ما لم تُسْفِ، واحدتُها بُهْماة؛ قال ابن سيده: هذا قولُ أَهل اللغة، وعندي أَنّ مَن قالُ بُهماةٌ فالأَلف مُلْحِقة له بِجُخْدَب، فإذا نزع الهاء أَحال إعْتِقاده الأَول عما كان عليه، وجعل الأَلف للتأنيث فيما بعد فيجعلها للإلْحاق مع تاء التأنيث ويجعلها للتأنيث إذا فقد الهاء.وأَبْهَمَتِ الأَرض، فهي مبْهِمة: أَنْبَتَت البُهْمَى وكثُر بُهْماها، قال: كذلك حكاه أَبو حنيفة وهذا على النسب. وبَهَّم فلان بموضع كذا إذا أَقام به ولم يَبْرَحْهُ.
والبهائم: إسم أَرض، وفي التهذيب: البَهائم أَجْبُل بالحِمَى على لَون واحد؛ قال الراعي:
بَكَى خَشْرَمٌ لمَّا رأَى ذا مَعارِكٍ
أَتى دونه، والهَضْبَ هَضْبَ البَهائِم
والأَسماءُ المُبْهَمة عند النحويين: أَسماء الإشارات نحو قولك هذا وهؤلاء وذاك وأُولئك، قال الأَزهري:
الحُروف المُبْهَمة التي لا اشتقاقَ لها ولا يُعْرف لها أُصول مثل الذي والذين وما ومَن وعن
(* قوله «ومن وعن» كذا في الأصل والتهذيب ونسخة من
شرح القاموس غير المطبوع، وفي شرح القاموس المطبوع: ومن نحن). وما أَشبهها، والله أَعلم.

##### Türkçe

**البَهِيمةُ**: kara ve su hayvanlarından, dört ayaklı her varlık; çoğulu **بَهائم**.

**البَهْمةُ**: koyun ( **الضأْن** ) ve keçi ( **المَعَز** ) yavrularının küçüğü; ayrıca yabanî sığır ve başkalarından olan (yavrular) da; bunda erkek ile dişi eşittir. Ve “o **بَهْمةٌ**’dir” de: büyüdüğü zaman. Çoğulu **بَهْمٌ** ve **بَهَمٌ** ve **بِهامٌ**; ve **بِهاماتٌ**: çoğulun çoğulu.

Sa‘leb, **نَوادِره**’inde dedi: **البَهْمُ** keçilerin küçükleridir; bununla şairin sözü tefsir edildi:

عَداني أَنْ أَزُورَك أَنَّ بَهْمي
عَجايا كلُّها إلا قليلا

Ebû Ubeyd: Koyunun yavrularına, **الضأْن** ve **المَعَز**’dan, doğurduğu saat, hepsine birlikte—erkek olsun yahut dişi—**سَخْلة** denir; çoğulu **سِخال**; sonra o, erkek ve dişi olarak **البَهْمَة**’dir.

İbnü’s-Sikkît: “Onlar, **البَهْمَ**’i **يُبَهِّمون**” denir: onu annelerinden mahrum ettikleri zaman, onu tek başına otlattılar. **البِهامُ** ile **السِّخالُ** bir araya geldiği zaman, onlara hepsine birlikte **بِهامٌ** dersin. Dedi: ve **بَهِيمٌ** parmak için **الإبْهامُ**’dır. Dedi: **البِهامُ** denmez; ve **الأبْهم** tıpkı **الأَعْجم** gibidir. “Ona karşı **اسْتُبْهِم** olundu”: anlaşılmaz oldu da konuşmaya güç yetiremedi.

Neftaveyh dedi: **البَهْمةُ** konuşmadan **مُسْتَبْهِمَةٌ**’dir; yani bu, ona karşı kapanmıştır.

Zeccâc, Aziz ve Celil’in sözü hakkında dedi: **أُحِلَّتْ لكم بَهِيمة الأَنْعامِ**; ona ancak **بَهِيمةُ الأَنْعامِ** denildi; çünkü ayırt etmeyen her canlı, ayırt etmekten **أُبْهِم** edildiği için **بَهِيمة**’dir. Ve denir: konuşmadan **أُبْهِم** olundu.

Ve **طريقٌ مُبْهَمٌ**: gizli olduğu, seçilemediği zaman. Ve denir: onu vurdu da **مُبْهَماً** düştü; yani üzerine baygınlık çökmüş, konuşmuyor ve ayırt etmiyor. Ve **بُهْمةٍ** içine düştü: ona yönelinemiyor; yani şiddetli bir plan/hal. “İş onlara **استَبْهَم** oldu”: ona nasıl geleceklerini bilemediler. Ve “iş ona **اسْتَبْهَم** oldu” yani kapandı; ve “**تَبَهَّم**” da: ona karşı kilitlendiği zaman. Sa‘leb rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti okumuş:

أَعْيَيْتَني كلَّ العَيا
ءِ، فلا أَغَرَّ ولا بَهِيم

Dedi: yönü, doğruluğu ve bilgisi açıklığa kavuşmayan, müşkil olan iş için mesel olarak vurulur; ve bunun benzerinde okudu:

تَفَرَّقَتِ المَخاضُ على يسارٍ،
فما يَدْرِي أَيُخْثِرُ أَم يُذِيبُ

Ve **أَمرٌ مُبْهَمِ**: ona varış yoktur. Ve iş **اسْتَبْهَم** olduğu zaman: kapandı; o da **مُسْتَبْهِم**’dir.

Ali’nin hadisinde: ona **إحْدى المُبْهَمات** indiği zaman onu açardı; zor, müşkil, meşakkatli bir mesele ister; ona **مُبْهَمة** denildi; çünkü beyan’dan **أُبْهِمت** edildi de üzerine bir delil konulmadı. Bundan dolayı, konuşmayan şeye **بَهِيمة** denildi.

Kuss’un hadisinde:
تَجْلُو دُجُنَّاتِ
الدَّياجي والبُهَم؛

**البُهَم**: **بُهْمَة**’nin çoğulu; ( **بالضم** ) yani (بُهْمة); o da işlerin müşkilleridir. Ve **كلام مُبْهَم**: kendisinden gelinen bir yön bilinmez; “kapısı olmayan duvar” sözüne dayanır: **حائط مُبْهَم**.

İbnü’s-Sikkît: “İş bana **أَبْهَمَ** oldu” denir: ona, bildiğim bir yön kılmadığı zaman. Ve işin **إبْهامُ**’u: onun şüpheli olması da yönünün bilinmemesidir; onu **أَبْهَمه**. Ve **حائط مُبْهَم**: onda kapı yoktur. Ve **بابٌ مُبْهَم**: kapandığı zaman açılmasına yol bulunmayan kapalıdır. Ve “kapıyı **أبْهَمْت**”: onu kapattım ve tıkadım. Ve **ليلٌ بَهيم**: sabaha kadar onda ışık yoktur.

Abdullah b. Mes‘ûd’dan, Aziz ve Celil’in sözü hakkında rivayet edildi: **إن المُنافِقين في الدَّرْك الأسْفَل من النار**; dedi: üzerlerine **مُبْهَمةٍ** demir tabutlar içindedirler. İbnü’l-Enbârî dedi: **المُبْهَة**: üzerinde kilitler olmayan (tabut). Denir: **أَمرٌ مُبْهَم**: karışık olduğu, manası ve kapısı bilinmediği zaman.

Başkası: **البَهْمُ**: **بَهْمَة**’nin çoğuludur; o da **الضأْن** yavrularıdır. Ve **البَهْمة**: erkek ve dişi için isimdir. Ve **السِّخالُ**: **المَعْزَى** yavrularıdır. **البهامُ** ile **السِّخالُ** bir araya geldiği zaman, ikisine birlikte **بهامٌ** ve **بَهْمٌ** da dersin. A‘sam‘î okudu:

لو أَنَّني كنتُ، من عادٍ ومِن إرَمٍ،
غَذِيَّ بَهْمٍ ولُقْماناً وذا جَدَنِ

Çünkü **الغَذِيَّ**: **السَّخلة**’dir. İbn Berrî dedi: Cevherî’nin “çünkü **الغَذِيَّ** **السَّخْلة**’dir” sözü vehimdir. Dedi: bilakis **غَذِيُّ بَهْمٍ** Himyer krallarından biridir; **البَهْم** etleriyle beslenirdi. Dedi: ve bunun üzerine, Selmâ b. Rabî‘a ed-Dabbî’nin sözü:

أَهلَك طَسْماً، وبَعْدَهم
غَذِيَّ بَهْمٍ وذا جَدَنِ

Dedi: buna delil, **لُقْماناً**’ı **غَذِيَّ بَهْمٍ** üzerine atfetmesidir; Selmâ ed-Dabbî’nin beytinde de böyledir. Dedi: A‘sam‘î’nin okuduğu beyit, Efnûn et-Taglibî’nindir; ondan sonra:

لَمَا وَفَوْا بأَخِيهم من مُهَوّلةٍ
أَخا السُّكون، ولا جاروا عن السَّنَنِ

Lebîd, sığır yavrularını **بِهاماً** kıldı; şu sözüyle:

والعينُ ساكنةٌ على أَطلائِها
عُوذاً، تأَجَّل بالفَضاء بِهامُها

Ve denir: “Onlar **البَهْمَ**’i **يُبَهِّمُون** **تَبْهِيماً**”: onu annelerinden ayırdıkları zaman, onu tek başına otlattılar.

Ahfeş: **البُهْمَى** sarf olunmaz. Ve deniz ve karanın hayvanlarından dört ayaklı her şeye **بَهِيمة** denir.

İman ve kader hadîsinde: “Çıplak ayaklı, çıplak, deve çobanları ve **البَهْم**’i görürsün; bina hususunda birbirleriyle boy ölçüşürler.” Hattâbî dedi: Deve ve **البَهْم** çobanlarıyla, yağmur yerlerini arayan ve kendileriyle yurt karar kılmayan bedevîleri ve çöl sahiplerini kastetti; yani beldeler fethedilir de onlara yerleşirler ve bina hususunda boy ölçüşürler. Bir rivayette geldi: **رُعاة الإبل البُهُم**; (bâ ve hâ’nın dammesiyle) çobanların sıfatı olarak; onlar siyahlardır. Hattâbî dedi: **البُهُم** (damme ile), **البَهِيم**’in çoğuludur; o da bilinmeyen, tanınmayan kimsedir.

Namaz hadîsinde: “Önünden bir **بَهْمَة** geçti, o namaz kılıyordu.” Ve diğer hadîs: çobana dedi ki: “Ne doğurdu?” Dedi: “**بَهْمة**.” Dedi: “Onun yerine bir koyun kes.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu, **البَهْمة**’nin dişi için isim olduğuna delâlet eder; çünkü ona ancak, erkek mi doğurdu yoksa dişi mi, bilmek için sordu; yoksa, onun ikisinden birini doğurduğunu biliyordu.

Ve **المُبْهَم** ile **الأبْهَمُ**: **المُصْمَت** (katı, yarıksız). Dedi:

فَهَزَمتْ ظَهْر السِّلامِ الأَبْهَم

Yani onda çatlak olmayan. Ama şu sözü:

لكافرٍ تاهَ ضَلالاً أَبْهَمُه

Onun tefsirinde denildi: **أَبْهَمُه**: onun kalbidir. Dedi: ve ben, kâfirin kalbinin, öğüt ve uyarının içine işlemediği **مُصْمَت** olduğunu kastettiğini görüyorum.

Ve **البُهْمةُ** (damme ile): yiğit; ve denildi: şiddetli gücü sebebiyle ona nereden gelineceği bilinmeyen süvaridir; çoğulu **بُهَم**. **التهذيب**’de: onu öldüren, ona nereden gireceğini bilmez. Ve denildi: onlar süvariler topluluğudur. Ve orduya **بُهْمةٌ** denir; bundan “falanca **فارس بُهْمةٍ** ve orman aslanıdır” sözleri. Mütemmim b. Nuveyra dedi:

وللِشرْب فابْكِي مالِكاً، ولِبُهْةٍ
شديدٍ نَواحِيها على مَن تَشَجَّعا

Onlar **الكُماة**’dır; onlara **بُهْمةٌ** denildi; çünkü onların savaşına yol bulunmaz. Başkası dedi: **البُهْمةُ** siyahlıktır da. **نوادر الأَعراب**’da: bir adam, istediği şeyden geri çevrilmiyorsa **رجل بُهْمَةٌ**. İbn Cinnî dedi: **البُهْمةُ** aslında bir masdardır; onunla vasıflandırılmıştır; buna delil, “o **فارسُ بُهْمةٍ**’dir” sözleridir; nitekim Allah Teâlâ dedi: **وأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ منكم**; asıl üzere geldi, sonra onunla vasıflandırıldı da “**رجل عَدْل**” denildi; onun fiili yoktur. Kadınlar **البُهْمةِ** ile vasıflandırılmaz.

Ve **البَهِيمُ**: tek renk olan, ona başka bir şey karışmayan; siyah olsun yahut beyaz. Ve ayın doğmadığı üç geceye **بُهَمٌ** denir; o, **بُهْمةٍ**’nin çoğuludur.

Ve haramlardan **المُبْهَم**: hiçbir yön ve hiçbir sebep ile helâl olmayan; anne ve kız kardeşin haramlığı ve benzerleri gibi.

İbn Abbâs’a, Aziz ve Celil’in sözü hakkında soruldu: **وحَلائلُ أَبنائِكم الذين من أَصلابِكم**; Allah, oğlun onunla zifafa girip girmediğini açıklamadı. İbn Abbâs dedi: “Allah’ın **أَبْهَمَ** ettiği şeyi **أَبْهِموا**.” Ezherî dedi: Âlimlerden birçoğunu gördüm; bunu, işin **إبهام**’ına ve **استِبهام**’ına götürüyorlar; o da onun müşkil kılınmasıdır; bu yanlıştır. Dedi: ve bilgi sahiplerinden birçoğu, **المُبْهَم** ile **غير المُبْهَم** arasında ikna edici bir ayırt edişle ayırt etmezler. Dedi: ben onu Allah’ın yardımıyla açıklayacağım: Aziz ve Celil’in sözü: **حُرِّمت عليكم أُمَّهاتُكم وبنَاتُكم وأَخواتُكم وعَمّاتُم وخالاتُكم وبَناتُ الأخِ وبناتُ الأُخْتِ**; bunun hepsi **التحريمَ المُبْهَم** diye adlandırılır; çünkü hiçbir yönden ve hiçbir sebepten helâl olmaz; tıpkı at renklerinden **البَهِيم** gibi: onda, renginin çoğunluğuna muhalif bir alâmet yoktur. Dedi: İbn Abbâs’a “**وأُمهاتُ نِسائِكم**” hakkında sorulduğunda, Allah onlarla zifafı açıklamamıştı; cevap verdi ve dedi: Bu, içinde haramlıktan başka bir yön olmayan **مُبْهَم التحريم**’dendir; kadınlarla zifafa girseniz de girmeseniz de eşittir. Öyleyse **أُمَّهات نِسائكم** her yönden size haram kılınmıştır. Ama şu sözü: **ورَبائبُكم اللاتي في حُجوركم من نِسائكم اللاتي دََخَلْتم بهنّ**; buradaki **الرَّبائبُ**, **المُبْهمات**’tan değildir; çünkü iki açıklanmış yön vardır: birinde helâl kılındılar, diğerinde haram kılındılar. Eğer **أُمَّهات الرَّبائب** ile zifafa girilirse, **الرَّبائبُ** haram olur; eğer zifafa girilmezse haram olmazlar. Bu, İbn Abbâs’ın kastettiği **المُبْهَم**’in tefsiridir; onu anla. İbnü’l-Esîr dedi: Ezherî’nin bu tefsiri ancak **الرَّبائب** ve **الأُمَّهات** içindir; **الحَلائل** için değildir; hadisin başında, İbn Abbâs’ın sorusunu **الحَلائل** hakkında kılmıştı, **الرّبائب** hakkında değil.

Ve **لَونٌ بهيم**: ona başkası karışmaz. Hadiste: **في خيل دهْمٍ بُهْمٍ**; ve denildi: **البَهِيمُ** siyah olandır. Ve atlardan **البَهِيمُ**: onda alâmet olmayan; bunda erkek ve dişi eşittir; çoğulu **بُهُم**; **رغِيفٍ** ve **رُغُف** gibi. Ve denir: “Bu, cömert bir at ve **بَهِيمٌ**’dir”; ve “Bu, cömert bir kısrak ve **بَهِيمٌ**’dir”; hâ’sız; o, rengine, renginin çoğunluğundan başka bir şey karışmayan kimsedir.

Cevherî: “Bu, **فَرَس بَهِيمٌ**’dir”; yani **مُصْمَتٌ**.

Ayyâş b. Ebî Rabî‘a hadîsinde: “**والأسود البَهيمُ** sanki **ساسَم**’dendir; sanki **المُصْمَتُ**’tur”; rengine başka bir renk karışmayan.

Ve koyunlardan **البَهيمُ**: içinde beyazlık olmayan siyah olan; bunun çoğulu **بُهْمٌ** ve **بُهُمٌ**. Ama hadisteki sözü: “İnsanlar kıyamet günü çıplak ayaklı, çıplak, sünnetsiz, **بُهْماً** olarak haşrolunur”; yani yanlarında hiçbir şey yoktur; ve denir: sağlıklı olarak. Ebû Amr dedi: **البُهْمُ**’un teki **بَهيم**’dir; o, rengine, siyahlıktan yahut başkasından, kendi dışında bir renk karışmayan kimsedir. Ebû Ubeyd dedi: Bana göre manası: “**بُهْماً**” sözüyle kastetti: onlarda, dünyada bulunan körlük, şaşılık, topallık, cüzzam, alaca ve bunun dışındaki hastalık ve belâ çeşitlerinden hiçbir ârız ve sakatlık yoktur; bilakis ebedin sürekliliği için, **مُبْهَمَة** (kusursuz/yarıksız) **مُصَحَّحَة** bedenlerdir. Başkası dedi: cennette yahut ateşte ebedin sürekliliği için; bunu İbnü’l-Esîr **النهاية**’de zikretti. Muhammed b. el-Mukrem dedi: Ezherî ve başkalarının zikrettiği: ebedin sürekliliği için **أَجْسادٌ مُصَحَّحة**’dır; İbnü’l-Esîr’in “cennette yahut ateşte” sözünde nazar vardır; çünkü cennette ebedîlik ancak sırf nimet içindir; bedenlerinin sıhhati, nimetlenme içindir. Ama ateşte ebedîlik, azap, esef ve hasret içindir; beden sakatlıklarıyla azaplarının artırılması, cezalarında daha tamdır; Allah’tan, keremiyle afiyet isteriz. Bazıları dedi: hadisin tamamında rivayet edildi: “Denildi: **البُهْم** nedir? Dedi: yanlarında dünya ârızalarından ve metaından hiçbir şey yoktur.” Dedi: bu, mana bakımından birincisine muhaliftir.

Ve **صَوْتٌ بَهِيم**: onda terci‘ (ses kırılması/tekrarı) yoktur.

Ve parmaklardan **الإبْهامُ**: en büyük olanıdır; bilinen, müennestir. İbn Sîde dedi: elde ve ayakta olabilir. Lihyânî, onun müzekker ve müennest kılındığını nakletti. Dedi:

إذا رأَوْني، أَطال الله غَيْظَهُمُ،
عَضُّوا من الغَيظِ أَطرافَ الأَباهيمِ

Ferazdak’ın sözüne gelince:

فقد شَهدَت قَيْسٌ فما كان نَصْرُها
قُتَيبةَ، إلاَّ عَضَّها بالأَباهِمِ

Ancak **الأَباهِيم**’i kastetti; fakat hazfetti; çünkü kaside **مُرْدَفَة** değildir; o, bilinen bir kasidedir.

Ezherî dedi: Parmağa **إِبْهامٌ** denildi; çünkü o, avucu **تُبْهِم** eder; yani onun üzerine kapanır. Dedi: ve **بَهِيم** parmak için **الإبْهام**’dır. Dedi: **البِهامُ** denmez. Başka bir yerde dedi: **الإبْهام**: **الإصْبَع**ın büyüğüdür; **المُسَبِّحةَ**’ya bitişiktir; çoğulu **الأَباهِيم**; onun iki boğumu vardır.

Cevherî: **وبُهْمى** bir bitkidir. **المحكم**’de: **البُهْمى** bir bitkidir. Ebû Hanîfe dedi: yaş ve kuru olarak baklagillerin en hayırlı serbest olanıdır; ilk çıkan şey olarak **بارِضاً** biter. Yerden çıktığı zaman, tıpkı tane biter gibi biter; sonra bitki, tane gibi oluncaya kadar ulaşır. Kuruduğu zaman, ona başak dikeni gibi diken çıkar. Koyun ve develerin burunlarına düştüğü zaman, ondan tiksinirler; insanlar onu ağızlarından ve burunlarından çıkarıncaya kadar. **البُهْمى** büyüyüp kuruduğu zaman, gelecek yılın yağmuru ona erişinceye kadar insanların otlattığı bir otlak olur; onun altından, başağından düşen tanesi biter.

Leys dedi: **البُهْى** bir bitkidir; koyun, yeşil kaldığı müddetçe ona şiddetle düşkün olur; kuruduğu zaman dikeni sertleşir ve (otlanmaya) engel olur. Tekine **بُهْمى** derler; çoğulu **بُهْمى**. Sîbeveyh dedi: **البُهْمى** tekil ve çoğul olur; elif’i müenneslik içindir. Bir kavim dedi: elif’i ilhâk içindir; tekili **بُهْماةٌ**’dır. Müberred dedi: bu bilinmez; ve (damme ile) **فُعْلى** elifi, müenneslikten başkası için olmaz. İbnü’s-Sikkît okudu:

رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جَمِيماً وبُسْرةً،
وصَمْعاءَ حتى آنَفَتْها نِصالُها

Araplar der: **البُهْمى** evin avlusu ve evin sahasıdır; onun, evin yanı başında mer‘ânın seçkininden olduğunu kastederler. Bazı râvîler dedi: **البُهْمى** bir karış kadar yükselir; bitkisi, buğday bitkisinden daha latiftir; **الحافر** için, **تُسْفِ** etmedikçe, mer‘ânın en faydalısıdır. Tekili **بُهْماة**’dır. İbn Sîde dedi: bu, dil ehlinin sözüdür; bence, “**بُهماةٌ**” diyen kimse için elif, onu **بِجُخْدَب**’e ilhâk edicidir; hâ’yı çıkarınca, ilk inancını değiştirir; bundan sonra elifi müenneslik için kılar; böylece, müenneslik tâ’sı ile birlikte onu ilhâk için kılar; hâ kaybolduğu zaman da onu müenneslik için kılar.

Ve “yer **أَبْهَمَت** oldu”: o **مبْهِمة**’dir; yani **البُهْمَى** bitirdi ve onun **بُهْما**’sı çoğaldı. Dedi: Ebû Hanîfe bunu böyle hikâye etti; bu, nisbet üzerinedir. Ve “falanca, şu yerde **بَهَّم** etti” denir: orada ikamet etti ve ondan ayrılmadı.

Ve **البهائم**: bir yer adıdır. **التهذيب**’de: **البَهائم** himâda, tek renk üzere dağlardır. Râ‘î dedi:

بَكَى خَشْرَمٌ لمَّا رأَى ذا مَعارِكٍ
أَتى دونه، والهَضْبَ هَضْبَ البَهائِم

Nahivciler katında **الأَسماءُ المُبْهَمة**: “bu” ve “bunlar” ve “şu” ve “onlar” gibi işaret isimleridir. Ezherî dedi: İştikakı olmayan ve asılları bilinmeyen **الحُروف المُبْهَمة**; **الذي** ve **الذين** ve **ما** ve **مَن** ve **عن** ve benzerleri gibi. Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ه م * * البِهَامُ * جمع بهم و * البَهْمُ * جمع * بَهْمَةٍ * وهي ولد الضأن ذكرا كان أو أنثى والسخال أولاد المعز فإذا اجتمعت البهام والسخال قيل لهما جميعا بهام وبَهْمٌ أيضا وأمر * مُبْهَمٌ * لا مأتى له و * أَبْهَمَ * الباب أغلقه والأسماء * المُبْهمَةُ * عند النحويين هي أسماء الإشارات و * اسْتبْهَمَ * عليه الكلام استغلق وفي الحديث ﴿يحشر الناس حفاة عراة * بُهْماً *﴾ أي ليس معهم شيء وقيل أصحاء و * الإبْهامُ * الإصبع العظمى وهي مؤنثة وجمعها * أبَاهِيمُ * و * البَهِيمةُ * واحدة * البَهَائم * والفرس * البَهيمُ * هو الذي لا يخلط لونه شيء سوى لونه والجمع * بُهُم * كرغيف ورغف

##### Türkçe

* ب ه م * * **البِهَامُ** * **بهم**’in cem‘idir ve * **البَهْمُ** * **بَهْمَةٍ**’in cem‘idir; o da koyunun yavrusudur, erkek de olsa dişi de olsa; ve **السخال** keçinin yavrularıdır. Artık **البهام** ile **السخال** bir araya geldiklerinde ikisine topluca **بهام** denir; ve **بَهْمٌ** da (böyledir). Ve * **مُبْهَمٌ** * bir iş: ona (ulaşılacak) bir yol yoktur. Ve * **أَبْهَمَ** * kapıyı: onu kapattı. Ve nahivciler nezdinde * **المُبْهمَةُ** * isimler, işaret isimleridir. Ve * **اسْتبْهَمَ** * ona söz: kapalılaştı. Ve hadiste: {insanlar yalınayak, çıplak * **بُهْماً** * haşrolunur} yani yanlarında hiçbir şey yoktur; ve “sağlam (sıhhatli)” denilmiştir. Ve * **الإبْهامُ** * en büyük parmaktır; o müennestir; onun cem‘i * **أبَاهِيمُ** *’dur. Ve * **البَهِيمةُ** * **البَهَائم**’in bir tanesidir. Ve at * **البَهيمُ** *: rengine, kendi renginden başka bir şey karışmayan (attır); cem‘i * **بُهُم** *’dur; **رغيف** ve **رغف** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

* | | ( البَهِيمَةُ ) ، كَسَفِينَةٍ : ( كُلُّ ذاتِ أَرْبَعِ | قَوائِمَ ولَوْ في الماءِ ) كذا في المُحْكَم ، | وهو قولُ الأَخْفَش ، ( أو كُلّ حَيٍّ لا | يُمَيِّزُ ) فهو بَهِيمَةٌ ، نقله الزَّجّاج في | تفسير قوله - تعالى - ^ ( أَحِلَّتْ لَكُم | بَهِيمَةُ الأَنْعَمِ ) ^ ، ( ج : بَهائِمُ ) . | | ( والبَهْمَةُ ) ، بالفَتْح : الصَّغِيرُ من | ( أَوْلاد ) الغَنَمِ ( الضَّأْنِ والمَعَزِ والبَقَرِ ) | من الوَحْش وغَيْرها ، الذَّكَر والأُنْثَى | في ذلِكَ سَواءٌ . وقيل : هو بَهْمَةٌ ، | إذا شَبَّ . وفي سِياق المصنِّف نَظَرٌ ؛ | لأَنَّ البَهْمَةَ مفردٌ ، فالأَوْلَى : وَلَدُ | الضَّأْنِ ، وبِما ذكرنا يَزُول الإِشْكال . | | وقال ثَعْلَبٌ في نَوادِره : البَهْمُ صِغارُ | المَعَزِ ، وبه فَسّر قول الشاعر : |

| % ( عَدانِي أَنْ أَزُورَكَ أَنَّ بَهْمِي % | عَجايا كُلَّها إِلاَّ قَلِيلاً ) % | | وقال أبو عُبَيْد : يُقال لأَوْلادِ الغَنَمِ | ساعَةَ تَضَعها من الضَّأْن والمَعَز | جميعاً ذَكرًا كان أو أُنْثَى : سَخْلَة ، | وجمعُها : سِخالٌ ، ثُمَّ هي البَهْمَةُ | للذَّكَر والأُنْثَى ، ( ج : بَهْمٌ ) بِحَذْفِ | الهاءِ ، ( ويُحرَّكُ ، وبِهامٌ ) ، بالكَسْرِ ، | و ( ( جج ) ) ؛ أي : جَمْع الجَمْع : | ( بِهاماتٌ ) ، بالكَسْر أيضاً ، وقال ابنُ | السِّكِّيت : وإذا اجْتَمَعَت البِهامُ | والسِّخالُ قلت لها جميعًا : بِهامٌ . | | وفي الصحاح : البِهامُ : جَمْعُ بَهْمٍ ، | والبَهْمُ : جَمْع بَهْمَةٍ . | | قلتُ : فإذن البِهامُ جَمْعُ الجَمْع ، ثم | قال : وأنشد الأصمعيُّ لأفْنُون | التَّغْلَبِيِّ : | % ( لَوْ أَنَّنِي كُنْتُ من عادٍ ومن إِرَمٍ % | غَذِيَّ بَهْمٍ ولُقمانًا وذَا جَدَنِ ) % | | لأنَّ الغَذِيَّ السَّخْلَةُ ، قال : وقد | جَعَلَ لبيدٌ أولادَ البَقَر بِهاماً بقوله : | % ( والعِينُ ساكِنَةٌ على أَطْلائها % | عُوذًا تَأَجَّل بالفَضاءِ بِهامُها ) % | | وقال ابن بَرّي : قولُ الجوهريّ : | لأنَّ الغَذِيَّ السَّخْلَةَ وَهَمٌ . قال : | وإِنَّما غُذِيُّ بَهْمِ : أَحَدُ أَمْلاكِ حِمْيَر | كان يُغَذَّى بِلُحُومِ البَهْم . قال : وعليه | قَوْلُ سُلْمِيِّ بنِ رَبِيعَةَ الضَّبِّيِّ : | % ( أَهْلَكَ طَسْمًا وبَعْدَهُم % | غَذِيَّ بَهْمٍ وذا جَدَنِ ) % | | قال : ويدلُّ على ذلك أنّه عطفَ | لُقمانًا على غَذِيّ بَهْم ، وكذلك في | بيت سُلْمِي الضَّبِّيِّ ، انتهى . | | وفي الحديث أنّه قال للرّاعِي : ( ( ما | وَلَّدتَ ؟ قال : بَهْمَةً ، قال : اذْبَحْ |

| مَكانَها شاةً ) ) قال ابنُ الأَثِير : فهذا | يَدُلُّ على أنَّ البَهْمَةَ اسمٌ للأُنْثَى ؛ | لأنّه إِنّما سألَه لِيَعْلَمَ أَذَكَراً وَلَّدَ أَمْ | أُنْثَى ، وإلاَّ فقد كان يعلم أنّه إِنّما | وَلَّد أَحَدهما . وفي حديث الإيمان : | ( ( تَرَى الحُفاةَ العُراةَ رعاءَ الإِبِل | والبَهْمِ يَتطاوَلُون في البُنْيان ) ) ، قال | الخَطّابِيُّ : أرادَ الأَعْرابَ وأصحابَ | البَوادِي الَّذِين يَنْتَجِعون مَواقِعَ | الغَيْثِ ، تُفْتح لهم البلادُ فيسكنونَها | ويتطاولونَ في البنيان . | | ( والأَبْهَمُ ) مثل ( الأَعْجَم ) . | | ( واسْتَبْهَمَ عليه ) الكلامُ ؛ أي : | ( اسْتَعْجَمَ فلم يَقْدِرْ على الكَلامِ ) ، | ويقال : اسْتَبْهَم عليه الأَمْرُ ؛ أي : | أُرْتِجَ عَلَيْه ، وهو مجاز . | | ( والبُهْمَةُ ، بالضَّمِّ : الخُطَّةُ | الشَّدِيدَةُ ) والمُعْضِلَة ، يقال : وَقَعَ في | بُهْمَةٍ لا يُتَّجه لها ، جمعه بُهَمٌ ، | كَصُرَدٍ . | | ( والبُهْمَة : ( الشُّجاعُ ) ، وفي | الصحاح : هو الفارِسُ ( الَّذِي لا | يُهْتَدَى ) ، وفي الصحاح : لا يُدْرَى | ( من أَيْنَ يُؤْتَى ) من شِدَّةِ بَأْسِه ، عن | أبي عُبَيْدة ، والجَمْع بُهَمٌ . وفي | التهذيب : لا يَدْرِي مُقاتِلُهُ من أَيْن | يَدْخُلُ عليه . وفي النوادر : رَجُلٌ | بُهْمَةٌ : إذا كان لا يُثْنى عن شيءٍ | أراده . وفي الأساس : هو بُهْمَةٌ من | البُهَمِ ؛ للشُّجاعِ الذي يَسْتَبْهِمُ على | أقرانِهِ مَأْتاه . ( و ) قيل : سُمِّي بالبُهْمَة | التي هي ( الصَّخْرَةُ ) المُصْمَتَة . | | ( و ) البُهْمَةُ ( الجَيْشُ ) ، قال | الجوهريُّ : ومنه قَوْلُهم : فلانٌ | فارِسُ بُهْمَةٍ ولَيْثُ غابَةٍ ، قال مُتَمِّم : | % ( وللشَّرْبِ فابْكِي مالِكاً ولبُهْمَةٍ % | شَدِيدٍ نَواحِيها عَلَى مَنْ تَشَجَّعا ) % | | وهُم الكُماة ، قيل لهم : بُهْمَة ؛ لأنّه | لا يُهْتَدَى لِقِتالهم ، وقيل : هُمْ جماعةُ | الفرسان . وقال ابنُ جِنِّي : البُهْمَة في |

| الأصل مَصْدَرٌ وُصِفَ به يَدُلُّ على | ذلك قولُهم : هو فارِسُ بُهْمَةٍ ، كما | قال اللّه  تَعالَى  ! 2 \< وأشهدوا ذوي عدل منكم > 2 ! فجاء على الأصْلِ ، | ثم وُصِفَ به فقيل : رَجُلٌ عَدْلٌ ، | ولا فِعْلَ له . و لاتُوصف النّساء | بالبُهْمَة . ( ج ) : بُهَمٌ ، ( كَصُرَدٍ ) . | | ( و ) قال ابن السكيت : ( بَهَّمُوا البَهْمَ | تَبْهِيمًا ) : إذا ( أَفْرَدُوه عن أُمَّهاتِه ) | فَرَعَوْهُ وَحْدَه ، ( و ) بَهَّمُوا ( بالمَكانِ ) | تَبْهِيمًا ( أي : أقامُوا ) به ولَمْ يَبْرَحُوه . | | ( وَأَبْهَمَ الأَمْرُ ) إِبْهامًا : ( اشْتَبَه ) فلم | يُدْرَ كيف يُؤَتَى له ، ( كاسْتَبْهَمَ ) . | | قال شيخُنا : والنُّحاة يقولون في | أبوابِ الحالِ والتَّمْيِيز : المُفَسَّر لما | انْبَهَمَ ، ولم يُسْمَع في كلامِ العَرَب | انْبَهَمَ ، ولم يُسْمَع في كلامِ العَرَب | انْبَهَم ، بل الصّوابُ اسْتَبْهَم ، | وتوقَّفْتُ مَرَّة لاشْتِهاره في جميع | مُصَنَّفاتِ النَّحْو أُمهاتِها وشُرُوحِها ، | ثم رأيت الراغِبَ تَعَرَّض له ونَقَلَه عن | شيخه العَلاّمة أبي الحَسَنِ عليِّ بنِ | | سَمْعانَ الغِرْناطِيِّ ، وقال : إنّ انْبَهَم | غَيْرُ مسموع ، وإِنَّ الصواب اسْتَبْهَمَ | كما قُلْتُ ، ثم زاد : لأَنَّ انْبَهَمَ انْفَعَلَ | وهو خاصٌّ بما فيه عِلاجٌ وَتَأْثِيرٌ ، | فلما رأيتُه حَمِدْتُ الله لذلك | وشَكَرْتُه ، انتهَى . | | ( و ) أَبْهَمَ ( فُلانًا عن الأَمْرِ ) : إذا | ( نَحّاه ) . | | ( و ) أَبْهَمَتِ ( الأَرْضُ ) فهي مُبْهِمَة : | ( أَنْبَتَت البُهْمَى ) ، بالضَّمّ مَقْصُورًا ؛ | اسم ( لِنَبْتٍ ، م ) معروف ، قال أبو | حنيفة : البُهْمَى : من أَحْرار البُقول | رَطْبًا ويابِسًا ، وهي تنبت أوَّلَ شيءٍ | بارِضًا حين تَخْرُج من الأَرْض تَنْبُت | كما يَنْبُت الحَبُّ ، ثم تَبْلُغ إلى أنْ | تَصِيرَ مثلَ الحَبِّ ويَخْرُج لها شَوْكٌ | مثل شَوْك السّنْبُلِ ، وإذا وَقَعَ في | أُنُوفِ الغَنَم والإبلِ أَنِفَتْ عنه حَتَّى | تَنْزِعَه الناسُ من أَفْواهِها وَأُنُوفِها ، | فإذا عَظُمَت البُهْمَى وَيَبِسَتْ كانت | كَلأً يُرْعَى حتى يُصِيبَهُ المَطَرُ من عامٍ | مُقْبِلٍ فيَنْبُت من تَحْتِهِ حَبُّه الذي سَقَطَ | من سُنْبُلِه . وقال اللّيث : البُهْمَى نَبْتٌ |

| تَجِدُ به الغَنَمُ وَجْداً شَدِيدًا ما دام | أَخْضَرَ ، فإذا يَبِسَ هَرَّ شَوْكُه وامْتَنَعَ ، | ( يُطْلَقُ لِلْواحِدِ والجَمِيع ) ، قال | سيبويه : البُهْمَى يكون واحِداً | وَجَمْعًا ، وَأَلِفُها للتَّأْنِيثِ . ( أو واحِدَتُه | بُهْماةٌ ) وَأَلِفُها للإِلْحاقِ . وقال | المُبَرِّد : هذا لا يُعْرَف ولا تَكُون | أَلِفُ فُعْلَى بالضَّمّ لغَيْرِ التَّأنيث ، | وأنشد ابنُ السِّكّيت : | % ( رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جَمِيمًا وبُسْرَةً % | وَصَمْعاءَ حَتَّى آنَفَتْها نِصالُها ) % | | ( وأَرْضٌ بَهِمَةٌ ، كَفَرِحَةٍ ) أي : | ( كَثِيرَتُهُ ) على النَّسَب ، حكاه أبو | حنيفةَ . | | ( والمُبْهَمُ ، كَمُكْرَمٍ : المُغْلَقُ من | الأَبْواب ) لا يُهْتَدَى لِفَتْحه ، وقد | أَبْهَمَه ، أي : أَغْلَقَه وسَدَّهُ ، ( و ) | المُبْهَمُ : ( المُصْمَتُ كالأبْهَمِ ) ، | قال : | % ( فَهَزَمَتْ ظَهْرَ السِّلامِ الأَبْهَمِ % ) % * | | أي : الذي لا صَدْعَ فيه . وأمّا | قوله : | * % ( لكافِرٍ تاهَ ضَلالاً أَبْهَمُه % ) % * | | قيل : أراد أنَّ قَلْبَ الكافِرِ مُصْمَتٌ | لا يَتَخَلَّلُه وَعْظ ولا إِنْذار . | | ( و ) المُبْهَم ( من المُحَرَّمات : ما لا | يَحِلُّ بِوَجْهٍ ) ولا سَبَبٍ ( كَتَحْرِيمِ الأُمِّ | والأُخْتِ ) وما أشبهه . وسُئِلَ ابنُ | عَبّاس عن قوله - عَزَّ وَجَلَّ - : | ^ ( وَحَلَئِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ | أَصْلَبِكُم ) ^ ولم يُبَيّن أَدَخَل بها | الابْنُ أمْ لا ؟ فقال ابن عباس : أَبْهِمُوا | ما أَبْهَمَ اللَّهُ . قال الأَزْهريُّ : رأيتُ | كثيراً من أهلِ العِلْمِ يذهبون بهذا إلى | إِبْهامِ الأَمْر واسْتِبْهامِهِ وهو إِشْكالُه ، | وهو غَلَط ، قال : وكثير من ذَوِي | المَعْرِفة لا يُمَيِّزون بين المُبْهَم وغير |

| المُبْهَم تَمْييزًا مُقْنِعًا ، قال : وأنا | أُبَيّنُه بعَوْن اللّه  تعالَى  . فقولُه عَزَّ | وَجَلَّ : ^ ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَتُكُمْ | وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّتُكُمْ وَخَلَتُكُمْ | وَبَنَاتُ الأَخِ وَبَنَاتُ الأُخْتِ ) ^ هذا كُلُّه | يُسَمَّى التَّحْرِيمَ المُبْهَم ؛ لأنَّه لا يَحِلُّ | بِوَجْهٍ من الوُجوه ولا بِسَبَبٍ من | الأَسْباب ، كالبَهِيم من أَلْوان الخَيْلِ | الذي لا شِيَةَ فيه تُخالِفُ مَعْظَمَ لَوْنِهِ . | | قال : ولمّا سُئل ابنُ عباسٍ عن قوله | - تعالَى - ^ ( وَأُمَّهَتُ نِسَائِكُمْ ) ^ | ولم يُبَيِّن اللَّهُ الدُّخولَ بِهِنَّ أجابَ | فقال : هذا من مُبْهَمِ التَّحْرِيم الذي لا | وَجْهَ فيه غَيْر التَّحْرِيم ، سواءٌ دَخَلْتُم | بالنّساءِ أو لَمْ تَدْخُلُوا بهنّ ، فأُمَّهاتُ | نِسائكم حُرِّمْنَ عليكم من جَمِيع | الجِهات . وأما قوله : ^ ( وَرَبَئِبُكُمُ الَّتِي | فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ الَّتِي دَخَلْتُم | بِهِنَّ ) ^ فالربائبُ هنا لسْن من | المُبْهَمات ، لأنَّ لَهُنَّ وَجْهَيْن مُبَيَّنَيْن | أُحْلِلْن في أَحَدِهما وَحُرِّمْنَ في | الآخَرِ ، فإذا دُخِلَ بِأُمَّهاتِ الرِّبائبِ | حَرُمَت الرّبائبُ ، وإنْ لم يُدْخَل | بِأُمَّهات الرَّبائبِ لم يَحْرُمْن . فهذا | تفسير المُبْهَم الذي أراد ابنُ عَبّاسٍ ، | فافْهَمْه . قال ابنُ الأثير : وهذا | التَّفْسِير من الأَزْهَرِيِّ إِنّما هو للرَّبائب | والأُمَّهات لا لِلْحلائل ، وهو في | الحَدِيث إِنّما جَعَلَ سؤالَ ابنِ عَبّاس | عن الحَلائل لا عَن الرَّبائب . ( ج : | بُهْمٌ ، بالضَّمِّ وبِضَمَّتَيْن ) هكذا في | النُّسَخ ، ولعل في العبارة سقطًا أو | تقديمًا وتأخيرًا فإنّ هذا الجمع إنّما | ذكروه للبَهِيم بمعنى النَّعْجة السَّوداء ، | فَتَأَمَّل ذلك . | | ( والبَهِيمُ ) ، كَأَمِيرٍ : ( الأَسْوَدُ ) ، | جَمْعُهُ بُهُمٌ ، كَرَغِيفٍ ورُغُفٍ . | | وَيُرْوَى حَدِيث الإيمان والقَدَر : | ( ( والحُفاةُ العُراةَ رِعاءً الإبلِ البُهْمَ ) ) | على نَعْتِ الرِّعاء وهُمُ السُّودُ . | | ( و ) البَهِيمُ : ( فَرَسٌ لِبَني كِلابِ بن | رَبِيعَةَ . و ) البَهِيمُ : ( ما لا شِيَةَ فيه ) | تُخالِفُ مُعْظَمَ لَوْنِه ( من الخَيْل ) | يكون ( لِلذَّكَرِ والأُنْثَى ) ، يُقال : هذا |

| فَرَسٌ جَوادٌ وبَهِيمٌ ، وهذه فَرَسٌ جَوادٌ | وَبَهِيمٌ ، بغير هاء ، والجمع بُهْم . وقال | الجوهري : وهذا فَرَسٌ بَهِيمٌ ؛ أي : | مُصْمَتٌ . وفي حديث عَيّاش بن أبي | رَبِيعَةَ : ( ( والأَسْودُ البَهِيمُ كَأَنَّهُ من | ساسَمٍ ) ) ، أي المُصْمَت الذي | لا يُخالِطُ لَوْنَهُ لَوْنٌ غيرُه . | | ( و ) البَهِيمُ : ( النَّعْجَةُ السَّوْداءُ ) التي | لا بَياضَ فيها ، جَمْعُهُ بُهْمٌ وَبُهُمٌ . | | ( و ) البَهِيمُ : ( صَوْتٌ لا تَرْجِيعَ فيه ) ، | وهو مجازٌ . ( و ) قال أبو عَمْرٍ و : | البَهِيمُ : ( الخَالِصُ الَّذِي لم يَشُبْهُ | غيرُه ) من لَوْنٍ سِواهُ ، سَوادًا كان أو | غَيْرَه . قال الزَّمَخْشَرِيُّ : إِلاَّ الشُّهْبَة . | | ( و ) في الحَدِيث : ( ( ( يُحْشَرُ النَّاس ) | يومَ القِيامَة حُفاةً عُراةً غُرْلاً ( بُهْمًا ) ) | بالضَّمِّ ، أي : لَيْسَ بِهم شَيْءٌ مِمّا كان | في الدُّنيا ) ، من الأَمْرَاض والعاهات | ( نَحْوُ ) العَمَى والجُذامِ ( والبَرَصِ ) | والعَوَرِ ( والعَرجِ ) وغَيْرِ ذلك من | صُنُوف الأَمْرَاضِ والبَلاءِ ، وَلكِنَّها | أَجْسادٌ مُبْهَمَة مُصَحَّحَة لِخُلُود الأَبَدِ ، | قاله أَبو عُبَيْد ، ( أو عُراةً ) : ليس مَعَهُم | من أَعْراضِ الدُّنْيا ولا من مَتاعِها شَيءٌ . | | ( والبَهائمُ : جِبالٌ بالحِمَى ) على | لَوْنٍ واحِدٍ ( وماؤُها يُقال له | المُنْبَجِسُ ) ، وقد أهمله المصنّف | في ( ( ب ج س ) ) . ( و ) قيل : اسمُ | ( أَرْضٍ ) قال الراعِي : | % ( بَكَى خَشْرَمٌ لَمَّا رَأَى ذا مَعارِكٍ % | أَتَى دُونَهُ والهَضْبَ هَضْبَ البَهائِم ) % | | ( وذُو الأباهِيم : زيدٌ القُطَعِيُّ ) من | بَنِي قُطَيْعَةَ ( شاعرٌ ) ، والأباهِيمُ جَمْع | الإِبْهام كما يقال : ذو الأصابع . | | ( والإِبْهامُ ، بالكَسْرِ ) من الأصابع : | العُظْمَى ، معروفةٌ مُؤَنَّثة ، قال ابنُ |

| سِيدَه : وقد تكون ( في اليَدِ والقَدَمِ : | أَكْبَرُ الأصابِع : و ) حَكَى اللّحيانيّ | أنّها ( قَدْ تُذَكَّر ) وتُؤَنَّث . وقال | الأزْهَريّ : الإِبْهام : الإصْبَعُ الكُبْرَى | التي تَلِي المُسَبِّحَة ، ولها مَفْصِلان ، | سُمِّيت : لأنّها تُبْهِمُ الكَفَّ ، أي : | تُطْبِقُ عليها ، ( ج : أَباهِيمُ ) ، قال | الشاعر : | % ( إذا رَأَوْنِي أطالَ اللَّهُ غَيْظَهُمُ % | عَضَّوا من الغَيْظِ أَطْرافَ الأباهِيمِ ) % | | ( و ) يُقال : ( أَباهِمُ ) لِضَرُورَة الشّعر | كَقَوْل الفَرَزْدَق . | % ( فَقَد شَهِدَتْ قَيْسٌ فما كان نَصْرُها % | قُتَيْبَةَ إِلاَّ عَضَّها بالأَباهِمِ ) % | | قال ابنُ سِيدَه : فإنما أرادَ الأباهِيمَ | غير أَنَّه حَذَفَ ؛ لأنّ القصيدةَ ليست | مُرْدَفَةً ، وهي قصيدةٌ معروفة . | | ( وسَعْدُ البِهامِ ، كَكِتابٍ : من | المَنازِلِ ) القَمَرِيّة . | | ( والأَسْماءُ المُبْهَمَة : أَسْماءُ | الإشاراتِ عند النُّحاةِ ) نحو قولك : | هذَا وهؤلاء وذَاكَ وأُولئِكَ ، كما | في الصحاح . | | وقال الأزهريّ : الحُروفُ المُبْهَمَةُ | التي لا اشْتِقاقَ لَها ولا تُعْرَفُ لها | أُصُولٌ ، مثل : الَّذِي ، والَّذِينَ ، وما ، | ومَنْ ، وَعَنْ وما أَشْبَهها . | | [ ] وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : | البَهِيمُ ، كَأَمِيرٍ : اسمٌ للإِبْهامِ الّتي | هي الإِصْبَعُ ، نقله الأزهريّ . قال : | ولا يُقال لها بِهامٌ . وقد أنكر شيخُنا | عَلى ( ( ابنِ أبي زَيْدٍ القَيْرَوَانيّ ) ) حين | ذَكَر البَهِيمَ في رِسالتَه بمعنى | الإِبْهام ، ونَدّد عليه وقال : لا وَجْهَ | له ، مع أَنّه موجودٌ في التَّهْذِيب | وغَيْرِه من كُتُبِ اللَّغَة . | | وقال نِفْطَوَيْه : البَهْمَةُ مُسْتَبْهِمَةٌ عن |

| الكَلامِ ، أي : مُنْغَلِقٌ ذلك عَنْها . | | وتَبَهَّمَ : إِذا أُرْتِجَ عليه . | | ويقال : ( ( لا أَغَرّ ولا بَهِيم ) ) يُضرب | مثلاً للأَمْرِ إذا أَشْكَل ولم تَتَّضِح جِهَتُه | واسْتِقامَتُه وَمَعرِفَتُه . | | وطَرِيقٌ مُبْهَمٌ : إِذا كان خَفِيًّا لا | يَسْتَبِينُ . | | ويُقال : ضَرَبَه فَوَقَع مُبْهَمًا أي : | مَغْشِيًّا عليه لا يَنْطِقُ ولا يُمَيِّز . | | وأَمْرٌ مُبْهَمٌ : لا مَأْتَى لَهُ . | | والمُبْهَمات : المُعْضِلات الشاقَّة . | | والبُهَمُ ، كصُرَدٍ : مُشْكِلاتُ الأُمُورِ . | | وكَلامٌ مُبْهَمٌ : لا يُعْرَف له وَجْه | يُؤْتَى منه . | | وحائِطٌ مُبْهَمٌ : لم يكنْ فيه بابٌ . | | وَأَبْهَمَ [ عليه ] الأَمْرَ إِبْهامًا : لم | يَجْعَل لهُ وَجْهًا يَعْرِفه . | | ولَيْلٌ بَهِيمٌ : لا ضَوْءَ فيه إلى | الصَّباح . | | | وصَنادِيقُ مُبْهَمَةٌ : لا أَقْفالَ لَها ، عن | ابنِ الأَنْبارِيّ . | | وغَذِيُّ بَهْمٍ : أَحَدُ مُلوك اليَمَن ، عن | ابن برِّي ، وقد تقدّم . | | والبَهِيمُ : المَجْهُول الذي لا يُعْرَف ، | عن الخَطّابِيّ . | | والبُهْمَةُ : السَّواد ، ويقال لِلّيالِي | الثّلاث التي لا يَطْلُع فيها القَمَرُ : | البُهَمُ ، كَصُرَد . | | وعبدُ الرِّحمنِ بن بَهْمان ، يأتي | ذكره في النُّون . | [ ] وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : |

##### Türkçe

* | | ( **البَهِيمَةُ** ) ، **كَسَفِينَةٍ**: ( **كُلُّ ذاتِ أَرْبَعِ قَوائِمَ ولَوْ في الماءِ** ) “el-Muḥkem”de böyle; ve bu, el-Aḫfeş’in sözüdür; ( yahut **كُلّ حَيٍّ لا يُمَيِّزُ** ) o hâlde o **بَهِيمَةٌ**’dir; ez-Zeccâc bunu, -yüce- O’nun şu sözünün tefsirinde nakletti: ^ ( **أَحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَمِ** ) ^, ( çoğulu: **بَهائِمُ** ). | | ( **والبَهْمَةُ** ) , fetḥa ile: ( **أَوْلاد** ) koyunun ( **الضَّأْنِ والمَعَزِ والبَقَرِ** ) küçük olanı; yabanîden ve başkasından; bunda erkek ve dişi eşittir. Ve denildi: o, büyüdüğü zaman **بَهْمَةٌ**’dir. Musannifin siyakında nazar vardır; çünkü **البَهْمَةَ** müfreddir; o hâlde daha evlâ olan: koyunun yavrusu; ve bizim zikrettiğimizle işkâl zâil olur. | | Ve Saʿleb “Nevâdir”inde dedi: **البَهْمُ** keçinin küçükleridir; ve onunla şairin sözü tefsir edildi: |

| % ( **عَدانِي أَنْ أَزُورَكَ أَنَّ بَهْمِي** % | **عَجايا كُلَّها إِلاَّ قَلِيلاً** ) % | | Ve Ebû ʿUbeyd dedi: koyunun yavrularına, koyundan ve keçiden, ikisi birlikte, erkek olsun dişi olsun, onu doğurduğu saat: **سَخْلَة** denir; onun çoğulu: **سِخالٌ**; sonra o, erkek ve dişi için **البَهْمَةُ**’dir; ( çoğulu: **بَهْمٌ** ) **الهاءِ**’nin hazfiyle; ( ve harekelenir, ve **بِهامٌ** ) kesra ile; ve ( ( **جج** ) ) yani: cemʿin cemʿi: ( **بِهاماتٌ** ) yine kesra ile. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **البِهامُ** ve **السِّخالُ** toplandığı zaman, onların hepsine birlikte: **بِهامٌ** dersin. | | “Ṣıḥâḥ”ta: **البِهامُ**: **بَهْمٍ**’in çoğuludur; ve **البَهْمُ**: **بَهْمَةٍ**’nin çoğuludur. | | Dedim: öyleyse **البِهامُ** cemʿin cemʿidir; sonra dedi: ve el-Aṣmaʿî, Afnûn et-Teġlebî için inşâd etti: | % ( **لَوْ أَنَّنِي كُنْتُ من عادٍ ومن إِرَمٍ** % | **غَذِيَّ بَهْمٍ ولُقمانًا وذَا جَدَنِ** ) % | | Çünkü **الغَذِيَّ** **السَّخْلَةُ**’dir, dedi: ve Lebîd, sığırın yavrularını **بِهاماً** kıldı, şu sözüyle: | % ( **والعِينُ ساكِنَةٌ على أَطْلائها** % | **عُوذًا تَأَجَّل بالفَضاءِ بِهامُها** ) % | | Ve İbn Berrî dedi: el-Cevherî’nin sözü: “çünkü **الغَذِيَّ** **السَّخْلَةَ**’dir” vehimdir. Dedi: ancak **غُذِيُّ بَهْمِ**: Ḥimyer’in meliklerinden biridir; **البَهْم** etleriyle beslenirdi. Dedi: ve bunun üzerine, Sulmî b. Rabîʿa eḍ-Ḍabbî’nin sözü: | % ( **أَهْلَكَ طَسْمًا وبَعْدَهُم** % | **غَذِيَّ بَهْمٍ وذا جَدَنِ** ) % | | Dedi: ve buna delâlet eder ki o, **لُقمانًا**’yı **غَذِيّ بَهْم** üzerine atfetmiştir; ve yine Sulmî eḍ-Ḍabbî’nin beytinde de böyledir; bitti. | | Hadiste: çobana dedi ki: ( ( **ما وَلَّدتَ ؟ قال : بَهْمَةً ، قال : اذْبَحْ مَكانَها شاةً** ) ) İbnü’l-Esîr dedi: bu, **البَهْمَةَ**’nin dişinin adı olduğuna delâlet eder; çünkü o, ona ancak, erkek mi doğurdu yoksa dişi mi, bilmek için sordu; yoksa o, ancak ikisinden birini doğurduğunu biliyordu. Ve iman hadîsinde: ( ( **تَرَى الحُفاةَ العُراةَ رعاءَ الإِبِل والبَهْمِ يَتطاوَلُون في البُنْيان** ) ) el-Ḫaṭṭâbî dedi: bedevîleri ve yağmurun yerlerini arayan, kendilerine beldeler açılan dağlık-çöl sahiplerini kastetti; oraya yerleşirler ve bina yapmada boy ölçüşürler. | | ( **والأَبْهَمُ** ) ( **الأَعْجَم** ) gibidir. | | ( **واسْتَبْهَمَ عليه** ) söz; yani: ( **اسْتَعْجَمَ فلم يَقْدِرْ على الكَلامِ** ); ve denir: **اسْتَبْهَم عليه الأَمْرُ**; yani: ona kapandı; ve bu mecazdır. | | ( **والبُهْمَةُ** , ḍamma ile: **الخُطَّةُ الشَّدِيدَةُ** ) ve müşkil; denir: kendisine yönelinmeyen bir **بُهْمَةٍ**’ye düştü; onun çoğulu **بُهَمٌ**’dur; **كَصُرَدٍ**. | | ( **والبُهْمَة** : ( **الشُّجاعُ** ) , ve “Ṣıḥâḥ”ta: o, ( **الَّذِي لا يُهْتَدَى** ) süvâridir; ve “Ṣıḥâḥ”ta: şiddetli yiğitliğinden dolayı ( **من أَيْنَ يُؤْتَى** ) nereden gelinir bilinmez; Ebû ʿUbeyde’den; ve çoğul **بُهَمٌ**’dur. “Tehẕîb”de: onunla savaşan, ona nereden gireceğini bilmez. “Nevâdir”de: **رَجُلٌ بُهْمَةٌ**: istediği bir şeyden çevrilmiyorsa. “Esâs”ta: o, **البُهَمِ**’den bir **بُهْمَةٌ**’dir; akranlarına karşı, ona geliş yolu kapalı kalan yiğit için. ( ve ) denildi: ( **الصَّخْرَةُ** ) olan, yekpâre kayadan olan **البُهْمَة** ile isimlendirildi. | | ( ve ) **البُهْمَةُ** ( **الجَيْشُ** )’tir. el-Cevherî dedi: ve ondan onların sözü: falan, **فارِسُ بُهْمَةٍ** ve **لَيْثُ غابَةٍ**’dir. Mütemmim dedi: | % ( **وللشَّرْبِ فابْكِي مالِكاً ولبُهْمَةٍ** % | **شَدِيدٍ نَواحِيها عَلَى مَنْ تَشَجَّعا** ) % | | Ve onlar yiğitlerdir; onlara **بُهْمَة** denildi; çünkü onların savaşına yol bulunmaz; ve denildi: onlar süvâriler topluluğudur. Ve İbn Cinnî dedi: **البُهْمَة** aslında bir masdardır; onunla vasıflandırılmıştır; buna delâlet eder onların sözü: **هو فارِسُ بُهْمَةٍ**; nitekim Allah -yüce- dedi: ! 2 \< **وأشهدوا ذوي عدل منكم** > 2 !; asıl üzere geldi; sonra onunla vasıflandırıldı da: **رَجُلٌ عَدْلٌ** denildi; ve onun fiili yoktur. Ve kadınlar **البُهْمَة** ile vasıflandırılmaz. ( çoğulu ): **بُهَمٌ** ( **كَصُرَدٍ** ). | | ( ve ) İbnü’s-Sikkît dedi: ( **بَهَّمُوا البَهْمَ تَبْهِيمًا** ): ( **أَفْرَدُوه عن أُمَّهاتِه** ) yani onu analarından ayırdıkları zaman; onu tek başına otlattılar. ( ve ) **بَهَّمُوا** ( **بالمَكانِ** ) **تَبْهِيمًا** ( yani: **أقامُوا** ) orada ikamet ettiler ve oradan ayrılmadılar. | | ( **وَأَبْهَمَ الأَمْرُ** ) **إِبْهامًا**: ( **اشْتَبَه** ) yani karıştı; ona nasıl varılacağı bilinmedi; ( **كاسْتَبْهَمَ** ) gibi. | | Şeyhimiz dedi: nahivciler, hâl ve temyîz bablarında: “mübhem olanın müfesser’i” derler; ve Arapların كلامında **انْبَهَمَ** işitilmedi; ve Arapların كلامında **انْبَهَم** işitilmedi; bilakis doğru olan **اسْتَبْهَم**’dır. Ve bir defa, nahvin bütün musannefâtında, ana kitaplarında ve şerhlerinde yaygın oluşundan dolayı duraksadım; sonra Râġıb’ın ona temas ettiğini ve onu, şeyhi allâme Ebû’l-Ḥasan ʿAlî b. Samʿân el-Ġırnâṭî’den naklettiğini gördüm; ve dedi: **انْبَهَم** işitilmiş değildir; ve doğru olan, benim dediğim gibi, **اسْتَبْهَمَ**’dır; sonra ekledi: çünkü **انْبَهَمَ** “infaʿala”dır; ve o, içinde tedavi ve tesir olan şeye mahsustur. Onu görünce, bunun için Allah’a hamd ettim ve O’na şükrettim; bitti. | | ( ve ) **أَبْهَمَ** ( **فُلانًا عن الأَمْرِ** ): ( **نَحّاه** ) yani onu uzaklaştırdığı zaman. | | ( ve ) **أَبْهَمَتِ** ( **الأَرْضُ** ) o hâlde o **مُبْهِمَة**’dir: ( **أَنْبَتَت البُهْمَى** ), ḍamm ile maksûr; ( **لِنَبْتٍ** , **م** ) bilinen bir bitkinin adıdır. Ebû Ḥanîfe dedi: **البُهْمَى**: baklagillerin serbest olanlarındandır; yaş ve kuru; ve yerden çıktığı zaman ilk şey olarak, serin olarak biter; tıpkı tane biter gibi biter; sonra, tane gibi oluncaya kadar ulaşır; ve ona, başağın dikeni gibi bir diken çıkar. Ve koyunların ve develerin burunlarına düştüğü zaman, insanlar onu ağızlarından ve burunlarından söküp çıkarıncaya kadar ondan tiksinirler. Sonra **البُهْمَى** büyüyüp kuruduğu zaman, gelecek bir yıldan yağmur ona isabet edinceye kadar otlanılan bir ot olur; böylece, başağından düşmüş olan tanesi onun altından biter. Ve el-Leys dedi: **البُهْمَى** bir bitkidir |

Koyun, yeşil kaldığı müddetçe onda şiddetli bir iştah bulur; fakat kuruduğu vakit dikeni sertleşir ve (yenilmekten) men eder; (tekil ve topluluk için kullanılır). Sîbeveyh dedi ki: **البُهْمَى** tekil ve çoğul olur; onun **ألف**’i te’nîs içindir. (Yahut onun tekili **بُهْماةٌ**’dır) ve onun **ألف**’i ilhâk içindir. el-Müberred dedi ki: Bu bilinmez; ve **فُعْلَى**’nın **ألف**’i, te’nîs dışında, damme ile olmaz. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:

% ( رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جَمِيمًا وبُسْرَةً %
وَصَمْعاءَ حَتَّى آنَفَتْها نِصالُها ) %

(Ve **أَرْضٌ بَهِمَةٌ**، **كَفَرِحَةٍ**) yani: (onun çoğu) nisbet üzere; Ebû Hanîfe bunu nakletti.

(Ve **المُبْهَمُ**، **كَمُكْرَمٍ**: kapılardan kapalı olan) açılmasına yol bulunmaz; ve onu **أَبْهَمَه**; yani: onu kapadı ve örttü. (Ve) **المُبْهَمُ**: (**المُصْمَتُ كالأبْهَمِ**). Dedi ki:

% ( فَهَزَمَتْ ظَهْرَ السِّلامِ الأَبْهَمِ % ) % *

Yani: içinde çatlak olmayan. Amma onun sözü:

* % ( لكافِرٍ تاهَ ضَلالاً أَبْهَمُه % ) % *

Denildi ki: Kâfirin kalbinin **مُصْمَتٌ** olduğunu, içine ne öğüt ne de uyarı girmediğini murad etti.

(Ve) **المُبْهَمُ** (haramlardan: hiçbir vech ile helâl olmayan) ve hiçbir sebep ile (annenin ve kızkardeşin haram kılınması gibi) ve benzeri. İbn Abbâs’a, -azze ve celle-’nin şu sözü hakkında soruldu:

^ ( وَحَلَئِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَبِكُم ) ^

Allah, oğlun onunla zifafa girip girmediğini açıklamadı; İbn Abbâs dedi ki: Allah’ın mübhem bıraktığını siz de **أَبْهِمُوا**. el-Ezherî dedi ki: İlim ehlinin çoğunu, bunu işin ibhâmına ve istibhâmına, yani onun müşkil oluşuna götürür gördüm; bu yanlıştır. Dedi ki: Marifet sahiplerinin çoğu, **المُبْهَم** ile **غير المُبْهَم** arasında ikna edici bir ayırımı ayırt etmezler. Dedi ki: Ben onu Allah Teâlâ’nın yardımıyla açıklayacağım. O’nun -azze ve celle-’nin şu sözü:

^ ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّتُكُمْ وَخَلَتُكُمْ وَبَنَاتُ الأَخِ وَبَنَاتُ الأُخْتِ ) ^

Bunun hepsi **التَّحْرِيمَ المُبْهَم** diye adlandırılır; çünkü hiçbir vecihlerden bir vecih ile ve sebeplerden bir sebep ile helâl olmaz; tıpkı at renklerinden, renginin çoğunluğuna muhalif bir nişanı bulunmayan **البَهِيم** gibi.

Dedi ki: İbn Abbâs’a -Teâlâ’nın- şu sözü hakkında sorulunca:

^ ( وَأُمَّهَتُ نِسَائِكُمْ ) ^

Allah onlarla zifafı açıklamadı; cevap verdi ve dedi ki: Bu, zifaf etseniz de etmeseniz de, haramdan başka bir vechi olmayan **مُبْهَمِ التَّحْرِيم**’dendir; böylece kadınlarınızın anneleri, bütün cihetlerden size haram kılınmıştır. Amma O’nun şu sözü:

^ ( وَرَبَئِبُكُمُ الَّتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَائِكُمُ الَّتِي دَخَلْتُم بِهِنَّ ) ^

Buradaki üvey kızlar **المُبْهَمات**’tan değildir; çünkü onlar için açıklanmış iki vecih vardır: birinde helâl kılınmışlar, diğerinde haram kılınmışlardır. Üvey kızların anneleriyle zifaf edilirse üvey kızlar haram olur; üvey kızların anneleriyle zifaf edilmezse haram olmazlar. Bu, İbn Abbâs’ın murad ettiği **المُبْهَم**’ın tefsiridir; onu anla. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu tefsir, el-Ezherî’nin, ancak üvey kızlar ve anneler içindir; **الحلائل** için değildir; hâlbuki hadiste, İbn Abbâs’ın sorusunu üvey kızlar hakkında değil, **الحَلائل** hakkında kılmıştır. (**ج**: **بُهْمٌ**، damme ile ve iki damme ile) nüshalarda böyledir; ibarede bir düşme yahut takdim-te’hîr vardır; çünkü bu cem‘i, ancak **البَهِيم** için, siyah koyun manasında zikrettiler; bunu düşün.

(Ve **البَهِيمُ**), **كَأَمِيرٍ**: (siyah olan); onun çoğulu **بُهُمٌ**’dur; **رَغِيفٍ** ve **رُغُفٍ** gibi.

İman ve kader hadisi şöyle rivayet olunur:
( ( **والحُفاةُ العُراةَ رِعاءً الإبلِ البُهْمَ** ) )
Çobanların sıfatı üzere; onlar siyahlardır.

(Ve) **البَهِيمُ**: (Benî Kilâb b. Rabîa’ya ait bir at). (Ve) **البَهِيمُ**: (renginin çoğunluğuna muhalif bir nişanı olmayan) (atlardan); (erkek ve dişi için) olur. Denir ki: Bu, cömert bir at ve **بَهِيمٌ**’dir; ve bu, cömert bir at ve **بَهِيمٌ**’dir; هاء olmaksızın; çoğulu **بُهْم**’dur. el-Cevherî dedi ki: Bu, **فَرَسٌ بَهِيمٌ**’dir; yani: **مُصْمَتٌ**. Ayyâş b. Ebî Rabîa hadîsinde: ( ( **والأَسْودُ البَهِيمُ كَأَنَّهُ من ساسَمٍ** ) ) yani: rengine başka bir renk karışmayan **المُصْمَت**.

(Ve) **البَهِيمُ**: (içinde beyazlık olmayan siyah koyun); onun çoğulu **بُهْمٌ** ve **بُهُمٌ**’dur.

(Ve) **البَهِيمُ**: (içinde terci‘ olmayan bir ses); bu mecazdır. (Ve) Ebû Amr dedi ki: **البَهِيمُ**: (başkası karışmamış saf olan), kendisinden başka bir renkten; siyahlık olsun yahut başkası. ez-Zemahşerî dedi ki: ancak **الشُّهْبَة** müstesna.

(Ve) hadiste: ( ( ( **يُحْشَرُ النَّاس** ) kıyamet günü yalınayak, çıplak, sünnetsiz (**بُهْمًا**) ) ) damme ile; yani: dünyada olan şeylerden, hastalıklar ve sakatlıklardan (körlük gibi) (cüzzam ve **البَرَصِ**) ve şaşılık (ve topallık) ve bunun dışındaki hastalık ve belâ çeşitlerinden, onlarda hiçbir şey yoktur; fakat onlar, ebedî kalıcılık için sahih kılınmış, mübhem bedenlerdir; bunu Ebû Ubeyd söyledi. (Yahut çıplak): yanlarında dünya arazlarından ve metâından hiçbir şey yoktur.

(Ve **البَهائمُ**: **الحِمَى**’da dağlardır) tek bir renk üzere; (ve sularına **المُنْبَجِسُ** denir); musannif onu **( ( ب ج س ) )**’de ihmal etmiştir. (Ve) denildi ki: bir (arazi) adıdır. er-Râ‘î dedi ki:

% ( بَكَى خَشْرَمٌ لَمَّا رَأَى ذا مَعارِكٍ %
أَتَى دُونَهُ والهَضْبَ هَضْبَ البَهائِم ) %

(Ve **ذُو الأباهِيم**: Benî Kutay‘a’dan Zeyd el-Kuta‘î’dir) (şair). Ve **الأباهِيمُ**, **الإِبْهام**’ın çoğuludur; “parmakların sahibi” denildiği gibi.

(Ve **الإِبْهامُ**، kesre ile) parmaklardan: en büyük olan; bilinen, müennes. İbnü…

سِيدَه : Ve (elde ve ayakta: en büyük parmak) olabilir; اللّحيانيّ onun (bazen müzekker kılındığını) ve müennes kılındığını nakletti. Ve الأزْهَريّ dedi ki: **الإِبْهام**: **المُسَبِّحَة**’yi izleyen büyük parmak; onun iki boğumu vardır; adlandırıldı: çünkü o **الكَفَّ**’i **تُبْهِمُ** eder, yani onun üzerine kapatır; (çoğulu: **أَباهِيمُ**). Şair dedi ki:
% ( Eğer beni görürlerse—Allah onların öfkelerini uzatsın— %
Öfkeden **الأَباهِيمِ**’in uçlarını ısırırlar ) %

Ve şiir zarureti için ( **أَباهِمُ** ) denilir; الفَرَزْدَق’ın sözü gibi:
% ( Artık قَيْس şahit oldu; onun yardımı %
قُتَيْبَةَ’ye ancak **الأَباهِمِ** ile ısırması oldu ) %

İbnُ سِيدَه dedi ki: O ancak **الأَباهِيمَ**’i kastetti; fakat o hazfetti; çünkü kaside مُرْدَفَة değildir; ve o bilinen bir kasidedir.

( **وسَعْدُ البِهامِ** , **كَكِتابٍ** : ay menzillerindendir.)

( **الأَسْماءُ المُبْهَمَة** : nahivciler nezdinde işaret isimleridir) senin “**هذَا** ve **هؤلاء** ve **ذَاكَ** ve **أُولئِكَ**” demen gibi; الصحاح’ta olduğu üzere.

Ve الأزهريّ dedi ki: **الحُروفُ المُبْهَمَةُ**: kendileri için iştikak olmayan ve kendileri için asıllar bilinmeyenlerdir; مثل: **الَّذِي** ve **الَّذِينَ** ve **ما** ve **مَنْ** ve **عَنْ** ve benzerleri.

[ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**البَهِيمُ** , **كَأَمِيرٍ** : **الإِبْهام**’ın—ki o parmaktır—adı; bunu الأزهريّ nakletti. Dedi ki: Ona **بِهامٌ** denilmez. Ve şeyhimiz, risalesinde **البَهِيمَ**’i **الإِبْهام** manasında zikrettiği vakit ( ( **ابنِ أبي زَيْدٍ القَيْرَوَانيّ** ) )’ye karşı çıkmış, onu ayıplamış ve demiştir ki: Ona bir vech yoktur; hâlbuki o **التَّهْذِيب**’de ve dil kitaplarından başkasında mevcuttur.

Ve نِفْطَوَيْه dedi ki: **البَهْمَةُ** الكلام’dan müstebhimdir; yani o, ondan kapalıdır.

Ve **تَبَهَّمَ**: üzerine irticâ olunduğu zaman.

Ve ( ( **لا أَغَرّ ولا بَهِيم** ) ) denilir; iş, müşkil olduğu ve onun ciheti, doğruluğu ve bilinmesi açıklığa kavuşmadığı zaman ona mesel olarak vurulur.

Ve **طَرِيقٌ مُبْهَمٌ**: gizli olduğu, seçilemediği zaman.

Ve denilir: Ona vurdu da **مُبْهَمًا** düştü; yani üzerine baygın, konuşmaz ve ayırt etmez.

Ve **أَمْرٌ مُبْهَمٌ**: ona bir geliş yolu yoktur.

Ve **المُبْهَمات**: çetin güçlüklerdir.

Ve **البُهَمُ** , **كصُرَدٍ** : işlerin müşkilleridir.

Ve **كَلامٌ مُبْهَمٌ**: kendisi için, kendisinden gelinen bir vech bilinmez.

Ve **حائِطٌ مُبْهَمٌ**: onda kapı olmadığı zaman.

Ve **أَبْهَمَ [ عليه ] الأَمْرَ إِبْهامًا**: onun için, bildiği bir vech kılmadı.

Ve **لَيْلٌ بَهِيمٌ**: sabaha kadar onda ışık olmayan.

Ve **صَنادِيقُ مُبْهَمَةٌ**: onlar için kilitler olmayan; İbnِ الأَنْبارِيّ’den.

Ve **غَذِيُّ بَهْمٍ**: Yemen krallarından biri; İbn برِّي’den; ve daha önce geçti.

Ve **البَهِيمُ**: bilinmeyen, tanınmayan; الخَطّابِيّ’den.

Ve **البُهْمَةُ**: siyahlık; ve içinde ayın doğmadığı üç geceye: **البُهَمُ** denilir, **كَصُرَد**.

Ve **عبدُ الرِّحمنِ بن بَهْمان**; onun zikri **النُّون**’da gelir.

[ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بهّموا البَهْمِ
2 بهّموا البَهْمِ بهموا البهم , inf. n. تَبْهِيمٌ, They separated the بهم [i. e. lambs, or kids, or both,] from their mothers, (S, K,) and pastured them alone. (S.) -A2- بهّموا بِالمَكَانِ, inf. n. as above, They stayed, or remained, in the place; (K, TA;) did not quit it. (TA.) ― -b2- Also بهّم, said of a man, (assumed tropical:) He continued looking at a thing without his being relieved by doing so. (JK.) ― -b3- (assumed tropical:) He was silent, and confounded, or perplexed, when asked respecting a thing. (JK.) ― -b4- (assumed tropical:) He did not fight, or engage in conflict. (JK.)

ابهم
4 ابهم أب أبهم ابهم آب آبهم , (K,) inf. n. اـِبْهَامٌ, (JK,) (assumed tropical:) It (a thing, or an affair,) was, or became, dubious, confused, or vague, (JK, K, TA,) so that one knew not the way, or manner, in which it should be engaged in, done, executed, or performed; (JK, TA;) as also ↓ استبهم; (JK, K, TA;) for which grammarians often use ↓ انبهم; but this has not been heard in the [classical] language of the Arabs: (MF, TA:) [said to be] from بَهِيمٌ denoting a colour, whatever it be, except that which is termed شُهْبَة, in which is no colour differing therefrom. (Har p. 50.) -A2- He closed, or locked, a door; (S, Mgh, TA;) [or, so that one could not find the way to open it; (see مُبْهَمٌ;)] and stopped it up. (TA.) [And hence,] one says of the thumb, تُبْهِمُ الكَفَّ, meaning It closes upon [the palm of] the hand, as a cover. (TA.) ― -b2- [Hence also,] (assumed tropical:) He made a thing, or an affair, to be dubious, confused, or vague, (JK, TA, *) so that there was no way, or manner, of knowing it, (TA,) or so that one knew not the way, or manner, in which it should be engaged in, done, executed, or performed: (JK:) [in the former sense, or meaning (assumed tropical:) he made it to be dubious, confused, or vague,] said of speech, or language, (K in art. غمض, &c.,) and of information, or news, or a narration; (Msb;) contr. of أَوْضَحَ; (TA in art. غمض;) i. q. لمْ يُبَيِّنْ. (Msb.) ― -b3- (assumed tropical:) He made, or held, a thing to be vague, or indefinite. (Mgh.) ― -b4- And, said of a prohibited thing, (assumed tropical:) He made it, or held it, to be not allowable in any manner, nor for any cause: (Az, TA:) or to be prohibited unconditionally. (Mgh.) [See مُبْهَمٌ.] ― -b5- (assumed tropical:) He made a man to turn away, or withdraw, or retire, (JK, K,) عَنْ كَذَا from such a thing, (JK,) or عَنِ الأَمْرِ from the affair. (K.) -A3- ابهمت الأَرْضُ The land produced what is termed بُهْمَى: (JK, K:) or produced much thereof. (S.)

5 تَبَهَّمَ see 10.

7 اـِنْبَهَمَ see 4.

10 اـِسْتَبْهَمَ see 4. ― -b2- You say, استبهم عَلَيْهِ الأَمْرُ (tropical:) The affair was as though it were closed against him, so that he knew not the way in which to engage in it, or execute it; syn. أُرْتِجَ عَلَيْهِ. (TA.) And استبهم عَلَيْهِ, (K,) or استبهم عليه الكَلَامُ, (S, TA,) (assumed tropical:) Speech was as though it were closed against him; or he was, or became, impeded in his speech, unable to speak, or tongue-tied; (S, * K, TA;) syn. اِسْتَغْلَقَ; (S;) and عليه كَلَامُهُ ↓ تبهّم [signifies the same]; syn. أُرْتِجَ; (JK, S; *) on the authority of AZ. (S.) And استبهم الخَبَرُ (assumed tropical:) The information, or narration, was dubious, confused, vague, or difficult to be understood or expressed; or was not to be understood or expressed; as though it were closed [against the hearer or speaker]; syn. اِسْتَغْلَقَ, and اِسْتَعْجَمَ. (Msb.)

بَهْمٌ
بَهْمٌ ب بهم بهيم هم is pl. of ↓ بَهْمَةٌ, (S, Msb, K,) as are also ↓ بَهَمٌ and بِهَامٌ, (K,) [or rather بَهْمٌ is a coll. gen. n., and ↓ بَهْمَةٌ is its n. un., and ↓ بَهَمٌ is a quasi-pl. n., and] بِهَامٌ is pl. of بَهْمٌ, (S, Msb,) and بِهَامَاتِ is a pl. pl. [i. e. pl. of بِهَامٌ]: (K:) ↓ بَهْمَةٌ signifies A lamb, and is applied to the male and the female; (S, Msb;) or, accord. to a trad. in which it occurs, it is a name for the female; (IAth, TA;) but بِهَامٌ, which is applied to lambs when they are alone, as سِخَالٌ is to kids when they are alone, is also applied to lambs and kids together: (S, * Msb:) or, accord. to IF, بَهْمٌ signifies young lambs or goats: (Msb:) and accord. to AZ, (Msb,) or A'Obeyd, (TA,) ↓ بَهْمَةٌ is applied to a lamb or goat, whether male or female, after the period when it is termed سَخْلَةٌ, which is when it is just brought forth; (Msb, TA;) and its pl. is ابهم: (Msb: [so in my copy of that work, as though meant for أَبْهُمٌ; but perhaps a mistranscription for البَهْمُ:]) or it is applied to a lamb or goat when just brought forth, i. e., before it is termed سَخْلَةٌ: (Mgh: [and this is agreeable with its application in a trad. cited by IAth:]) or to the young one, not, as in the K, young ones, (TA,) of the sheep, and of the goat, and of an animal of the bovine kind (K, TA) both wild and not wild, alike to the male and the female, while small; or, as some say, when it has attained to youthful vigour: (TA:) Lebeed applies بِهَامٌ to the young ones of [wild] animals of the bovine kind: (S, TA:) accord. to Th, بَهْمٌ signifies young kids. (TA.) ― -b2- سَعْدُ البِهَامِ One of the Mansions (K, TA) of the Moon: (TA:) or two stars which are not of the Mansions of the Moon. (S and L and K in art. سعد, q. v.)

بَهَمٌ
بَهَمٌ ب بهم بهيم هم : see بَهْمٌ, in two places.

بَهِمٌ
[ بَهِمٌ ب بهم بهيم هم an epithet of which only the fem. form is mentioned. You say] أَرْضٌ بَهِمَةٌ Land abounding with what is termed بُهْمَى: (AHn, K:) the word بهمة is a possessive epithet. (TA.)

بَهْمَةٌ
بَهْمَةٌ بهمه بهمة بهيم هم همة : see بَهْمٌ, in four places.

بُهْمَةٌ
بُهْمَةٌ بهمه بهمة بهيم هم همة A rock, or great mass of stone or of hard stone, (K, TA,) that is solid, not hollow. (TA.) ― -b2- And hence, accord. to some, (TA,) or because his condition is such that one knows not how to prevail with him, (Ham pp. 334 and 610,) A courageous man, (K, and Ham ubi suprà,) or a horseman, (AO, S,) to whom one knows not the way whence to gain access, or whence to come, (AO, S, K,) by reason of his great might, or valour: (AO, S:) or, as in the Nawلdir, رَجُلٌ بُهْمَةٌ signifies a man who will not be turned from a thing that he desires to do: (TA:) it is not applied as an epithet to a woman: (IJ, TA:) pl. بُهَمٌ. (S, A.) You say, هُوَ بُهْمَةٌ مِنَ البُهَمِ, meaning (assumed tropical:) He is a courageous man, of those to whom the approach is as though it were closed against his adversaries. (A, TA.) Accord. to IJ, it is an inf. n. used as an epithet, though having no verb. (TA.) [Hence,] it applies to one and to a number of persons. (Ham p. 494.) [For] it signifies also ― -b3- (assumed tropical:) An army: (S, K:) or courageous men, or courageous men clad in armour; because one knows not the way in which to fight with them: or, as some say, a company of horsemen: (TA:) pl. as above. (K.) ― -b4- (assumed tropical:) A difficult affair or case; (K, TA;) such that one cannot find the way to perform it, or manage it: pl. as above. (TA.) You say, وَقَعَ فِى بُهْمَةٍ لَا يُتَّجَهُ لَهَا (assumed tropical:) [He fell into a difficult, or an embarrassing, case, which one knew not the way to manage]. (TA.) The pl. is also explained as meaning (assumed tropical:) Dubious, confused, or vague, affairs or cases. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) Blackness. (TA.) ― -b6- And البُهَمُ (assumed tropical:) The three nights in which the moon does not [visibly] rise. (TA.)

بُهْمَى
بُهْمَى بهمى بهمي بهميي بهيم هم , a word both sing. and pl., (Sb, S, K,) its alif [written ى] being a denotative of the fem. gender, wherefore it is without tenween; (Sb, S;) or [it is written بُهْمًى, with tenween, for it is a coll. gen. n., and] its n. un. is بُهْمَاةٌ, (S, K, and so in the JK,) its alif, some say, being a letter of quasi-coordination; but Mbr says that this is not known, and that the alif in a word of the measure فُعْلى is nought but a denotative of the fem. gender; (S;) and the n. un. بهماة is anomalous; (El-'Ash- moonee's Expos. of the Alfeeyeh of Ibn-Mلlik, § التأنيث;) [A species of barley-grass; app. hordeum murinum, or common wall-barley-grass;] a certain plant, (Lth, JK, S, K,) well known; (K;) the sheep and goats, (Lth, TA,) or the camels, (JK,) are vehemently fond of it as long as it is green; (Lth, JK, TA;) but when it dries up, its prickles bristle out, and it repugns; (Lth, TA;) it is of the herbs (بُقُول) that are termed أَحْرَاز [app. here meaning slender and sweet] when fresh and when dry, and comes forth at first undistinguishably as to species, from the earth, like as does corn; then it becomes like corn, and puts forth prickles like those [that compose the awn, or beard,] of the ear of corn, which, when they enter the noses of the sheep or goats and the camels, cause pain to their noses, until men pull them out from their mouths and their noses; and when it becomes large, and dries up, it is a pasture that is fed upon until the rain of the next year falls upon it, when its seed that has fallen from its ears germinates beneath it. (AHn, TA.)

بَهِيمٌ
بَهِيمٌ بهيم هائم Black: (K:) pl. بُهُمٌ. (TA.) And [app. used also as a subst., signifying] A black ewe (K, TA) in which is no whiteness: pl. as above and بُهْمٌ. (TA.) ― -b2- Applied to a horse, to the male and the female, (S, * Mgh, * K,) Of one, unmixed, colour; in which is no colour differing from the rest: (S, Mgh, K:) pl. بُهُمٌ. (S.) لَا أَغَرُّ وَ لَا بَهِيمٌ [Not having a star, or blaze, on the forehead or face, nor of one, unmixed, colour, or not white nor black, (some such proposition as “This is a horse” being understood before لا,)] is a prov. applied to a dubious, confused, or vague, affair or case. (TA.) ― -b3- A colour of one kind, (JK,) in which is no colour differing from the rest, (JK, and Har p. 50,) whatever colour it be, except that which is termed شُهْبَة: (Har ubi suprà:) or a colour that is clear, pure, or unmixed, not resembling any other, (AA, K, * TA,) whether it be black or any other colour, (AA, TA,) except, as Z says, that which is termed شُهْبَة. (TA.) ― -b4- A night in which is no light (JK, TA) until the dawn. (TA.) ― -b5- (tropical:) A sound, or voice, in which is no trilling, or quavering, or reiteration in the throat or fauces. (JK, K, * TA. *) ― -b6- Perfect, or complete, in make; as also ↓ مُبْهَمٌ: pl. بُهْمٌ: so in the phrase in a trad. (respecting the day of resurrection, TA), يُحْشَرُ النَّاسُ بُهْمًا, i. e. Mankind shall be congregated perfect, or complete, in make, without mutilation, or defect: (JK:) or the meaning here is, sound, or healthy: (S:) or not having any of the diseases or noxious affections of the present state, as blindness, and elephantiasis, and leprosy, and blindness of one eye, and lameness, &c.: (A'Obeyd, K, * TA:) or naked; (JK, K;) not having upon them anything to conceal them: (JK:) or not having with them anything (S, TA) of worldly goods or commodities. (TA.) ― -b7- (assumed tropical:) Unknown. (El-Khattلbee, TA.) -A2- See also اـِبْهَامٌ.

بَهِيمَةٌ
بَهِيمَةٌ بهيم بهيمه بهيمة هائم [A beast; a brute;] any quadruped, (Akh, M, Msb, K,) even if in the water, (Akh, M, K,) [i. e.,] of the land and of the sea; (Msb;) and (so in the Msb, but in the K “or”) any animal that does not discriminate: (Zj, Msb, K:) pl. بَهَائِمُ. (S, Msb, K.)

بَهِيمِى
[ بَهِيمِى بهيم بهيمى بهيمي هائم هيمان Of, or relating to, beasts, or brutes.]

بَهِيمِيَّةٌ
[ بَهِيمِيَّةٌ بهيمي بهيميه بهيمية The nature of beasts, or brutes.]

أَبْهَمُ
أَبْهَمُ ذ : see مُبْهَمٌ, in two places. ― -b2- Also i. q. أَعْجَمُ [app. as meaning Destitute of the faculty of speech or articulation, like the beasts]. (K.)

اـِبْهَامٌ
اـِبْهَامٌ اـبهام ابهام The thumb, and the great toe; (M, K;) the greatest اـِصْبَع, (JK, T, S,) that is next to the forefinger, having two joints, so called because it closes upon [the palm of] the hand, as a cover; (T, TA;) the greatest of the أَصَابِع in the hand and in the foot: (M, K:) of the fem. gender, (S, Msb,) accord. to common repute; (Msb;) and sometimes masc.: (Lh, M, K:) and ↓ بَهِيمٌ signifies the same; mentioned by Az in the T, and by others; but Az adds that one should not say بِهَامٌ: (TA:) the pl. of ابهام is أَبَاهِيمُ (JK, S, M, Msb, K) and أَبَاهِمُ, (M, K,) which latter is used by poetic license for the former, (M,) and اـِبْهَامَاتٌ. (Msb.) أَقْصَرُ مِنْ اـِبْهَامِ الضَّبِّ [Shorter than the great toe of the (lizard called) ضبّ], and من ابهام القَطَاةِ [than the back toe of the (bird called) قطاة], and من ابهام الحُبَارَى [than the back toe of the (bird called) حبارى], are proverbs of the Arabs. (Har p. 335.)

مُبْهَمٌ
مُبْهَمٌ مبهم , applied to a door, Closed, or locked, (JK, K,) so that one cannot find the way to open it: (JK, TA:) and stopped up: (TA:) or having a lock upon it, with which it is fastened. (Mgh.) ― -b2- A wall in which is no door. (TA.) ― -b3- A chest having no lock [by means of which it may be opened]. (IAmb, TA.) ― -b4- I. q. مُصْمَتٌ [as meaning Solid; not hollow; in the CK أَصْمَتُ, which signifies the same]; as also ↓ أَبْهَمُ: (K:) having no fissure in it: and ↓ the latter, applied to a heart is said to mean (assumed tropical:) impenetrable by admonition. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) A thing, or an affair, made to be dubious, confused, or vague; (JK;) [such that there is no way, or manner, of knowing it; (see the verb;)] or such that one knows not the way, or manner, in which it should be engaged in, done, executed, or performed: (JK, S, Mgh, TA:) (assumed tropical:) speech, or language, [that is dubious, confused, or vague,] such that there is no way, or manner, of knowing it: (Mgh, TA:) applied to a road, (assumed tropical:) unapparent, or hardly apparent: (TA:) and, applied to the ordinance respecting the making up for the days in which one has broken a fast, [and to many other cases,] (assumed tropical:) undefined; in this instance meaning, as to whether the days may be interrupted, or whether they must be consecutive. (Mgh.) [Hence,] مُبْهَمَاتٌ (assumed tropical:) Difficult things, or affairs, such that one cannot find the way to perform them. (TA.) And الأَسْمَآءُ المُبْهَمَةُ, so termed by the grammarians, (assumed tropical:) The nouns of indication, (S, K,) such as هٰذَا and هٰؤُلَآءِ and ذَاكَ and أُولَائِكَ: (S:) accord. to Az, الحُرُوفُ المُبْهَمَةُ signifies (assumed tropical:) the particles which have no derivatives, and of which the roots are not known, as الَّذِى and مَا and مَنْ and عَنْ and the like. (TA.) ― -b6- Applied to a vow, and to [certain ordinances respecting] marriage and divorce and emancipation, (assumed tropical:) From which there is no getting out, or extricating of oneself; as though they were closed doors with locks upon them: (Mgh:) and, applied to prohibited things, (assumed tropical:) not allowable in any manner, (T, K, TA,) nor for any cause; (T, TA;) or prohibited unconditionally; (Mgh;) as the prohibition of [the marriage with] the mother, and the sister, (T, Mgh, * K, TA,) and the like: (T, TA:) such a woman is said to be مُبْهَمَةٌ عَلَى الرَّجُلِ (assumed tropical:) [absolutely prohibited to the man; as though she were closed against him, or inaccessible to him]. (Msb. [But in this last work it seems to be مثبْهِمَةٌ, which is not agreeable with common usage.]) In the copies of the K, بُهْمٌ and بُهُمٌ are given as pls. of this word: but it seems that there is an omission or a misplacement in the passage; for these are said to be pls. of بَهِيمٌ, as shown above. (TA.) ― -b7- (assumed tropical:) In a state of swooning or insensibility, speechless, and without discrimination; in consequence of a blow [&c.]. (TA.) ― -b8- See also بَهِيمٌ.

مُسْتَبْهِمٌ عَنِ الكَلَامِ
مُسْتَبْهِمٌ عَنِ الكَلَامِ مستبهم عن الكلام (assumed tropical:) Debarred from the faculty of speech. (Niftaweyh, TA.)

##### Türkçe

بهّموا **البَهْمِ**
2 بهّموا **البَهْمِ** بهموا البهم , mastar ismi **تَبْهِيمٌ**, **بهم**’i [yani kuzuları yahut oğlakları yahut ikisini birlikte] annelerinden ayırdılar, (S, K,) ve onları yalnız başına otlattılar. (S.) -A2- بهّموا **بِالمَكَانِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, O yerde kaldılar, yahut durdular; (K, TA;) ondan ayrılmadılar. (TA.) ― -b2- Yine **بهّم**, bir adam hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) Bir şeye, bununla ferahlamaksızın, bakmayı sürdürdü. (JK.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Bir şey hakkında sorulduğunda sustu ve şaşkın kaldı, yahut bocaladı. (JK.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Savaşmadı, yahut çatışmaya girmedi. (JK.)

ابهم
4 **ابهم** أب أبهم ابهم آب آبهم , (K,) mastar ismi **اـِبْهَامٌ**, (JK,) (mecaz kabul edilerek:) O (bir şey yahut bir iş) şüpheli oldu, karışık oldu, yahut müphem oldu, (JK, K, TA,) öyle ki onunla hangi yoldan yahut hangi tarzda meşgul olunacağı, yapılacağı, icra edileceği yahut yerine getirileceği bilinmezdi; (JK, TA;) ve yine ↓ **استبهم** da böyledir; (JK, K, TA;) bunun için nahivciler çoğu kez ↓ **انبهم** kullanırlar; fakat bu, Arapların [klasik] dilinde işitilmemiştir: (MF, TA:) **بَهِيمٌ**’den (Har s. 50) [türetildiği söylenir]; o, **شُهْبَة** diye adlandırılan hariç, her ne olursa olsun bir rengi ifade eder; onda, ondan farklı bir renk yoktur. -A2- Bir kapıyı kapattı yahut kilitledi; (S, Mgh, TA;) [yahut onu açmanın yolu bulunamayacak şekilde; (bk. **مُبْهَمٌ**;)] ve onu tıkadı. (TA.) [Bundan dolayı] başparmak hakkında, **تُبْهِمُ الكَفَّ** denir; manası: O, [elin] avucu üzerine bir örtü gibi kapanır. (TA.) ― -b2- [Yine bundan dolayı] (mecaz kabul edilerek:) Bir şeyi yahut bir işi şüpheli, karışık yahut müphem kıldı, (JK, TA, *) öyle ki onu bilmenin bir yolu yahut tarzı yoktu, (TA,) yahut öyle ki onunla hangi yoldan yahut hangi tarzda meşgul olunacağı, yapılacağı, icra edileceği yahut yerine getirileceği bilinmezdi: (JK:) [ilk manada, yahut (mecaz kabul edilerek:) onu şüpheli, karışık yahut müphem kıldı] söz yahut dil hakkında söylenir, (K, غمض maddesinde, vb.,) ve bilgi yahut haber yahut rivayet hakkında; (Msb;) **أَوْضَحَ**’ın zıddıdır; (TA, غمض maddesinde;) **لمْ يُبَيِّنْ** ile aynı manadadır. (Msb.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Bir şeyi müphem yahut belirsiz kıldı, yahut öyle tuttu. (Mgh.) ― -b4- Ve yasaklanmış bir şey hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) Onu hiçbir tarzda ve hiçbir sebeple caiz olmayan kıldı, yahut öyle tuttu: (Az, TA:) yahut kayıtsız şartsız haram kıldı. (Mgh.) [Bk. **مُبْهَمٌ**.] ― -b5- (mecaz kabul edilerek:) Bir adamı, (JK, K,) عَنْ كَذَا şu şeyden, (JK,) yahut عَنِ **الأَمْرِ** işten, (K,) yüz çevirdi, yahut geri çekti, yahut uzaklaştırdı. -A3- **ابهمت الأَرْضُ** Arazi, **بُهْمَى** denilen şeyi bitirdi: (JK, K:) yahut ondan çok bitirdi. (S.)

5 **تَبَهَّمَ**: 10’a bak.

7 **اـِنْبَهَمَ**: 4’e bak.

10 **اـِسْتَبْهَمَ**: 4’e bak. ― -b2- Şöyle dersin: **استبهم عَلَيْهِ الأَمْرُ** (mecaz:) İş, ona karşı sanki kapatılmış gibi oldu; öyle ki onunla hangi yoldan meşgul olacağını yahut onu icra edeceğini bilmedi; eş anlamlısı **أُرْتِجَ عَلَيْهِ**’dir. (TA.) Ve **استبهم عَلَيْهِ**, (K,) yahut **استبهم عليه الكَلَامُ**, (S, TA,) (mecaz kabul edilerek:) Söz, ona karşı sanki kapatılmış gibi oldu; yahut konuşmasında tutuldu, konuşamaz oldu, yahut dili bağlandı; (S, * K, TA;) eş anlamlısı **اِسْتَغْلَقَ**’tır; (S;) ve عليه كَلَامُهُ ↓ **تبهّم** [aynı manaya gelir]; eş anlamlısı **أُرْتِجَ**’dir; (JK, S; *) AZ rivayetine göre. (S.) Ve **استبهم الخَبَرُ** (mecaz kabul edilerek:) Haber yahut rivayet şüpheli, karışık, müphem yahut anlaşılması yahut ifade edilmesi güç oldu; yahut anlaşılır yahut ifade edilir olmadı; sanki [dinleyene yahut söyleyene karşı] kapatılmış gibi; eş anlamlısı **اِسْتَغْلَقَ** ve **اِسْتَعْجَمَ**’dır. (Msb.)

**بَهْمٌ**
**بَهْمٌ** ب بهم بهيم هم, ↓ **بَهْمَةٌ**’nin çoğuludur, (S, Msb, K,) ve yine ↓ **بَهَمٌ** ve **بِهَامٌ** da böyledir, (K,) [yahut daha doğrusu **بَهْمٌ** bir cins topluluk ismidir ve ↓ **بَهْمَةٌ** onun tekil ismidir ve ↓ **بَهَمٌ** çoğul benzeri bir isimdir; ve] **بِهَامٌ**, **بَهْمٌ**’ün çoğuludur, (S, Msb,) ve **بِهَامَاتِ** çoğulun çoğuludur [yani **بِهَامٌ**’ün çoğulu]: (K:) ↓ **بَهْمَةٌ** “kuzu” demektir ve erkeğe de dişiye de uygulanır; (S, Msb;) yahut içinde geçtiği bir hadise göre, dişinin adıdır; (IAth, TA;) fakat **بِهَامٌ**, kuzular yalnız olduklarında onlara uygulandığı gibi, oğlaklar yalnız olduklarında **سِخَالٌ**’ın onlara uygulanması gibi, hem kuzulara hem oğlaklara birlikte de uygulanır: (S, * Msb:) yahut IF’ye göre, **بَهْمٌ** genç kuzular yahut keçiler demektir: (Msb:) ve AZ’ye göre, (Msb,) yahut A'Obeyd’e göre, (TA,) ↓ **بَهْمَةٌ**, **سَخْلَةٌ** denildiği dönemden sonra, erkek yahut dişi olsun, kuzuya yahut oğlağa uygulanır; bu da, yeni doğurulduğu zamandır; (Msb, TA;) ve onun çoğulu **ابهم**’dir: (Msb: [bu eserin nüshamda, sanki **أَبْهُمٌ** kastedilmiş gibi; fakat belki **البَهْمُ** için bir yanlış yazımdır:]) yahut yeni doğurulduğunda kuzuya yahut oğlağa uygulanır; yani **سَخْلَةٌ** denilmeden önce: (Mgh: [ve bu, IAth’in naklettiği bir hadisteki kullanımına uygundur:]) yahut koyunun ve keçinin ve sığır cinsinden bir hayvanın (K, TA) hem yabanî hem yabanî olmayan, küçükken, erkeğine de dişisine de, yavrusuna; yahut bazılarına göre, gençlik kuvvetine eriştiğinde: (TA:) Lebeed, **بِهَامٌ**’u sığır cinsinden [yabanî] hayvanların yavrularına uygular: (S, TA:) Th’ye göre, **بَهْمٌ** genç oğlaklar demektir. (TA.) ― -b2- **سَعْدُ البِهَامِ** Ayın menzillerinden biridir, (K, TA) (TA:) yahut Ayın menzillerinden olmayan iki yıldızdır. (S ve L ve K, سعد maddesinde, bk.)

**بَهَمٌ**
**بَهَمٌ** ب بهم بهيم هم : iki yerde **بَهْمٌ**’e bak.

**بَهِمٌ**
[ **بَهِمٌ** ب بهم بهيم هم, yalnız dişil şekli zikredilen bir sıfattır. Şöyle dersin:] **أَرْضٌ بَهِمَةٌ** **بُهْمَى** denilen şeyle bol olan arazi: (AHn, K:) **بهمة** kelimesi izafet (sahiplik) sıfatıdır. (TA.)

**بَهْمَةٌ**
**بَهْمَةٌ** بهمه بهمة بهيم هم همة : dört yerde **بَهْمٌ**’e bak.

**بُهْمَةٌ**
**بُهْمَةٌ** بهمه بهمة بهيم هم همة: Katı, içi boş olmayan bir kaya yahut taşın yahut sert taşın büyük kütlesi. (K, TA,) (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, bazılarına göre, (TA,) yahut hâli öyle olduğu için ki onunla nasıl baş edileceği bilinmez, (Ham s. 334 ve 610,) cesur bir adam, (K, ve Ham, adı geçen yerde,) yahut bir süvari, (AO, S,) ki büyük kudreti yahut yiğitliği sebebiyle ona hangi taraftan yaklaşılacağı yahut hangi taraftan gelineceği bilinmez: (AO, S, K:) yahut Nawādir’de olduğu üzere, **رَجُلٌ بُهْمَةٌ** bir şeyi yapmayı istediğinde ondan döndürülemeyen adam demektir: (TA:) bir kadına sıfat olarak uygulanmaz: (IJ, TA:) çoğulu **بُهَمٌ**. (S, A.) Şöyle dersin: **هُوَ بُهْمَةٌ مِنَ البُهَمِ**, manası (mecaz kabul edilerek:) O, düşmanlarına karşı ona yaklaşma sanki kapatılmış olanlardan, cesur bir adamdır. (A, TA.) IJ’ye göre, fiili olmadığı hâlde sıfat olarak kullanılan bir mastar ismidir. (TA.) [Bundan dolayı] bir kişiye de bir topluluğa da uygulanır. (Ham s. 494.) [Zira] o, ayrıca şunu da ifade eder ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Bir ordu: (S, K:) yahut cesur adamlar, yahut zırh giymiş cesur adamlar; çünkü onlarla nasıl savaşılacağı bilinmez: yahut bazılarına göre, bir süvari bölüğü: (TA:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (K.) ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Zor bir iş yahut durum; (K, TA;) öyle ki onu yerine getirmenin yahut yönetmenin yolu bulunamaz: çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) Şöyle dersin: **وَقَعَ فِى بُهْمَةٍ لَا يُتَّجَهُ لَهَا** (mecaz kabul edilerek:) [Yönetmenin yolu bilinmeyen zor yahut sıkıntılı bir duruma düştü]. (TA.) Çoğulunun, (mecaz kabul edilerek:) şüpheli, karışık yahut müphem işler yahut durumlar manasına geldiği de açıklanmıştır. (TA.) ― -b5- (mecaz kabul edilerek:) Siyahlık. (TA.) ― -b6- Ve **البُهَمُ** (mecaz kabul edilerek:) Ayın [görünür biçimde] doğmadığı üç gece. (TA.)

**بُهْمَى**
**بُهْمَى** بهمى بهمي بهميي بهيم هم , hem tekil hem çoğul bir kelimedir, (Sb, S, K,) onun elif’i [ى yazılan] dişilik cinsiyetinin göstergesidir; bu sebeple tenvinsizdir; (Sb, S;) yahut [**بُهْمًى** diye, tenvinle yazılır; çünkü o bir cins topluluk ismidir; ve] onun tekili **بُهْمَاةٌ**’dır, (S, K, ve JK’da da böyledir,) onun elif’inin, bazılarına göre, benzer-koordinasyon harfi olmasıyla; fakat Mbr bunun bilinmediğini, ve فُعْلى veznindeki bir kelimede elif’in dişilik göstergesinden başka bir şey olmadığını söyler; (S;) ve tekil isim **بهماة** şâzdır; (El-'Ash- moonee’nin, İbn-Mلlik’in Alfeeyeh’inin Şerhi, § **التأنيث**;) [arpa-çimi türü; görünüşe göre hordeum murinum yahut yaygın duvar arpa-çimi;] belirli bir bitki, (Lth, JK, S, K,) iyi bilinen; (K;) koyunlar ve keçiler, (Lth, TA,) yahut develer, (JK,) yeşil kaldığı müddetçe ona şiddetle düşkündür; (Lth, JK, TA;) fakat kuruduğunda, dikenleri kabarır ve tiksindirir; (Lth, TA;) o, taze iken ve kuru iken **أَحْرَاز** diye adlandırılan (بُقُول) otlardandır [burada görünüşe göre ince ve tatlı manasında]; ve ilk başta, tür bakımından ayırt edilmeksizin, yerden, tıpkı ekin gibi çıkar; sonra ekin gibi olur ve başaktaki [kılçığı yahut sakalı oluşturan] şu dikenler gibi dikenler çıkarır; bunlar koyunların yahut keçilerin ve develerin burunlarına girdiklerinde burunlarına acı verir; ta ki insanlar onları ağızlarından ve burunlarından çekip çıkarıncaya kadar; ve büyüyüp kuruduğunda, gelecek yılın yağmuru üzerine düşene kadar yenilen bir otlaktır; o zaman başaklarından düşmüş olan tohumu onun altında filizlenir. (AHn, TA.)

**بَهِيمٌ**
**بَهِيمٌ** بهيم هائم: Siyah: (K:) çoğulu **بُهُمٌ**. (TA.) Ve [görünüşe göre isim olarak da kullanılır, şu manada:] içinde hiç beyazlık olmayan siyah bir koyun: (K, TA) çoğulu yukarıdaki gibi ve **بُهْمٌ**. (TA.) ― -b2- Ata uygulanır, erkeğe de dişiye de, (S, * Mgh, * K,) tek, karışmamış renkli; içinde geri kalanından farklı bir renk olmayan: (S, Mgh, K:) çoğulu **بُهُمٌ**. (S.) **لَا أَغَرُّ وَ لَا بَهِيمٌ** [alnında yahut yüzünde yıldız yahut akıtma olmayan, ve tek, karışmamış renkli olmayan, yahut beyaz da siyah da olmayan, (لا’dan önce “Bu bir attır” gibi bir önerme anlaşılmış olarak,)] şüpheli, karışık yahut müphem bir iş yahut durum için uygulanan bir darb-ı meseldir. (TA.) ― -b3- Tek türden bir renk, (JK,) içinde geri kalanından farklı bir renk olmayan, (JK, ve Har s. 50,) her ne renk olursa olsun, **شُهْبَة** diye adlandırılan hariç: (Har, adı geçen yerde:) yahut başka hiçbir şeye benzemeyen, açık, saf yahut karışmamış bir renk, (AA, K, * TA,) ister siyah olsun ister başka bir renk, (AA, TA,) Z’nin dediği üzere, **شُهْبَة** diye adlandırılan hariç. (TA.) ― -b4- İçinde fecir vaktine kadar ışık olmayan bir gece. (JK, TA) (TA.) ― -b5- (mecaz:) Boğazda yahut gırtlakta titreme, dalgalanma yahut tekrar bulunmayan bir ses yahut seda. (JK, K, * TA. *) ― -b6- Yapılışta kusursuz yahut tam; ve yine ↓ **مُبْهَمٌ** da böyledir: çoğulu **بُهْمٌ**: bir hadisteki ibarede (kıyamet günü hakkında, TA) **يُحْشَرُ النَّاسُ بُهْمًا**, yani insanlar, uzuv kesikliği yahut kusur olmaksızın, yapılışta kusursuz yahut tam olarak toplanacaktır: (JK:) yahut buradaki mana: sağlam yahut sıhhatli: (S:) yahut mevcut hâlin hastalıklarından yahut zararlı arızalarından hiçbirine sahip olmayan; körlük ve fil hastalığı ve cüzzam ve tek göz körlüğü ve topallık, vb.: (A'Obeyd, K, * TA:) yahut çıplak; (JK, K;) üzerlerinde onları örtecek hiçbir şey olmaksızın: (JK:) yahut yanlarında hiçbir şey (S, TA) dünya malından yahut metaından olmaksızın. (TA.) ― -b7- (mecaz kabul edilerek:) Bilinmeyen. (El-Khattلbee, TA.) -A2- **اـِبْهَامٌ**’a da bak.

**بَهِيمَةٌ**
**بَهِيمَةٌ** بهيم بهيمه بهيمة هائم: [Bir hayvan; bir binek-dışı hayvan;] her dört ayaklı, (Akh, M, Msb, K,) suda olsa bile, (Akh, M, K,) [yani] karanın ve denizin; (Msb;) ve (Msb’de böyle, fakat K’da “yahut”) ayırt etme gücü olmayan her hayvan: (Zj, Msb, K:) çoğulu **بَهَائِمُ**. (S, Msb, K.)

**بَهِيمِى**
[ **بَهِيمِى** بهيم بهيمى بهيمي هائم هيمان: Hayvanlara dair, yahut hayvanlarla ilgili.]

**بَهِيمِيَّةٌ**
[ **بَهِيمِيَّةٌ** بهيمي بهيميه بهيمية: Hayvanların tabiatı.]

**أَبْهَمُ**
**أَبْهَمُ** ذ : iki yerde **مُبْهَمٌ**’e bak. ― -b2- Yine **أَعْجَمُ** ile aynı manadadır [görünüşe göre: hayvanlar gibi konuşma yahut telaffuz yetisinden yoksun]. (K.)

**اـِبْهَامٌ**
**اـِبْهَامٌ** اـبهام ابهام: Başparmak ve ayak başparmağı; (M, K;) en büyük **اـِصْبَع**, (JK, T, S,) işaret parmağının yanındaki, iki boğumlu olan; [elin] avucu üzerine bir örtü gibi kapandığı için böyle adlandırılmıştır; (T, TA;) elde ve ayakta **أَصَابِع**’in en büyüğü: (M, K:) yaygın kanaate göre dişildir, (S, Msb,) (Msb;) ve bazen erildir: (Lh, M, K:) ve ↓ **بَهِيمٌ** de aynı manaya gelir; Az tarafından T’de ve başkaları tarafından zikredilmiştir; fakat Az, **بِهَامٌ** denmemesi gerektiğini ekler: (TA:) **ابهام**’ın çoğulu **أَبَاهِيمُ**’dur (JK, S, M, Msb, K) ve **أَبَاهِمُ**’dur, (M, K,) ikincisi birincisi yerine şiir zaruretiyle kullanılır, (M,) ve **اـِبْهَامَاتٌ**. (Msb.) **أَقْصَرُ مِنْ اـِبْهَامِ الضَّبِّ** [**ضبّ** denilen kertenkele türünün ayak başparmağından daha kısa], ve من ابهام **القَطَاةِ** [**قطاة** denilen kuşun arka parmağından daha kısa], ve من ابهام **الحُبَارَى** [**حبارى** denilen kuşun arka parmağından daha kısa], Arapların darb-ı meselleridir. (Har s. 335.)

**مُبْهَمٌ**
**مُبْهَمٌ** مبهم , bir kapıya uygulanır: Kapalı yahut kilitli, (JK, K,) öyle ki onu açmanın yolu bulunamaz: (JK, TA:) ve tıkanmış: (TA:) yahut üzerinde, onunla bağlandığı bir kilit bulunan. (Mgh.) ― -b2- İçinde kapı olmayan bir duvar. (TA.) ― -b3- [Açılabileceği] kilidi olmayan bir sandık. (IAmb, TA.) ― -b4- **مُصْمَتٌ** ile aynı manadadır [katı; içi boş olmayan; CK’da **أَصْمَتُ**, o da aynı manaya gelir]; ve yine ↓ **أَبْهَمُ** da böyledir: (K:) içinde çatlak olmayan: ve ↓ ikincisi, bir kalbe uygulandığında, (mecaz kabul edilerek:) öğütle nüfuz edilemez manasına geldiği söylenir. (TA.) ― -b5- (mecaz kabul edilerek:) Şüpheli, karışık yahut müphem kılınmış bir şey yahut bir iş; (JK;) [öyle ki onu bilmenin bir yolu yahut tarzı yoktur; (fiile bak;)] yahut öyle ki onunla hangi yoldan yahut hangi tarzda meşgul olunacağı, yapılacağı, icra edileceği yahut yerine getirileceği bilinmez: (JK, S, Mgh, TA:) (mecaz kabul edilerek:) söz yahut dil; [şüpheli, karışık yahut müphem olan;] öyle ki onu bilmenin bir yolu yahut tarzı yoktur: (Mgh, TA:) yola uygulanır, (mecaz kabul edilerek:) görünmez yahut güç görünür: (TA:) ve oruç bozulan günlerin kazası hakkındaki hükme [ve daha birçok duruma] uygulanır, (mecaz kabul edilerek:) tanımsız; bu örnekte manası: günlerin aralıklı olup olamayacağı yahut peş peşe mi olması gerektiği bakımından. (Mgh.) [Bundan dolayı] **مُبْهَمَاتٌ** (mecaz kabul edilerek:) Yapmanın yolu bulunamayan zor şeyler yahut işler. (TA.) Ve nahivcilerin böyle adlandırdığı **الأَسْمَآءُ المُبْهَمَةُ**, (mecaz kabul edilerek:) işaret isimleri, (S, K,) **هٰذَا** ve **هٰؤُلَآءِ** ve **ذَاكَ** ve **أُولَائِكَ** gibi: (S:) Az’ye göre, **الحُرُوفُ المُبْهَمَةُ** (mecaz kabul edilerek:) türevleri olmayan ve kökleri bilinmeyen edatlar demektir; **الَّذِى** ve **مَا** ve **مَنْ** ve **عَنْ** ve benzerleri gibi. (TA.) ― -b6- Adağa ve [bazı] nikâh ve boşama ve azat hükümlerine uygulanır, (mecaz kabul edilerek:) içinden çıkış yahut kendini kurtarış olmayan; sanki kilitli kapalı kapılar gibi: (Mgh:) ve yasaklanmış şeylere uygulanır, (mecaz kabul edilerek:) hiçbir tarzda caiz olmayan, (T, K, TA,) ve hiçbir sebeple; (T, TA;) yahut kayıtsız şartsız haram; (Mgh;) anneyle ve kız kardeşle [evlenmenin] haramlığı gibi, (T, Mgh, * K, TA,) ve benzerleri: (T, TA:) böyle bir kadına **مُبْهَمَةٌ عَلَى الرَّجُلِ** denir, (mecaz kabul edilerek:) [erkeğe mutlak surette haram; sanki ona karşı kapatılmış yahut ona erişilmez gibi]. (Msb. [Fakat bu son eserde, görünüşe göre **مثبْهِمَةٌ**’dir; bu, yaygın kullanıma uygun değildir.]) K’nın nüshalarında, **بُهْمٌ** ve **بُهُمٌ** bu kelimenin çoğulları olarak verilmiştir: fakat görünüşe göre pasajda bir düşme yahut yer değiştirme vardır; zira bunların **بَهِيمٌ**’ün çoğulları olduğu, yukarıda gösterildiği üzere, söylenmiştir. (TA.) ― -b7- (mecaz kabul edilerek:) Baygınlık yahut hissizlik hâlinde, dilsiz, ve ayırt etmesiz; bir darbe [&c.] sebebiyle. (TA.) ― -b8- **بَهِيمٌ**’e de bak.

**مُسْتَبْهِمٌ عَنِ الكَلَامِ**
**مُسْتَبْهِمٌ عَنِ الكَلَامِ** مستبهم عن الكلام (mecaz kabul edilerek:) Konuşma yetisinden alıkonmuş. (Niftaweyh, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَهَمَ
بَهَمَ U ( n. ac. بَهَاْمَة 22t ),
a.  Left vague, doubtful; concealed.

بَهَّمَ
بَهَّمَ II ,
a.  Was silent, perplexed, confounded.

b.  Weaned ( lambs, calves ).

أَبْهَمَ
أَبْهَمَ IV ,
a.  Was dubious, vague, obscure.

b.  Closed, locked.

c.  see I .

d.  [ acc. &  'An ], Turned away from.

تَبَهَّمَ
تَبَهَّمَ V ,
a.  see IV (a) .

اِنْبَهَمَ
اِنْبَهَمَ VII ,
a.  see IV (a) .

اِسْتَبْهَمَ
اِسْتَبْهَمَ X ,
a.  see IV (a) .

b.  [ 'Ala ], Was closed against.

بَهْمَة
بَهْمَة 1t ,
a.  Young animal.

بُهْمَة
بُهْمَة 3t , ( pl. بُهَم 9 ),
a.  Rock.

b.  Intrepid, dauntless.

بُهْمَى
بُهْمَى 3ya ,
a.  A species of barleygrass.

أَبْهَمُ
أَبْهَمُ 14 , ( pl. بُهْم 3 ),
a.  Mute.

بَاْهِم
بَاْهِم 21 , ( pl. بَوَاْهِمُ 41 )
a.  [ coll. ], Thumb; middle finger; big toe.

بَهِيْم
بَهِيْم 25 , ( pl. بُهُم 10 ),
a.  Black.

b.  Deaf.

بَهِيْمَة
بَهِيْمَة 25t , ( pl. بَهَاْئِمُ 46 ),
a.  Beast, brute, animal.

بَهِيْمِيّ
بَهِيْمِيّ 25yi ,
a.  Bestial, brutish, animal.

بَهِيْمِيَّة
بَهِيْمِيَّة 25yit ,
a.  Animal nature.

بَهْمُوْت
بَهْمُوْت 60 ,
a.  Dragon.

أَبْهَمَ
N. P. أَبْهَمَ IV ,
a.  Vague, dubious; equivocal.

أَبْهَمَ
N. Ac. أَبْهَمَ IV ,
a.  Dubiousness, incertitude, vagueness; equivocation.

b.  [ pl. أَبَاْهِمُ 37 ,  أَبَاْهِيْمُ 69 ], Thumb; middle finger; big toe.

##### Türkçe

**بَهَمَ**
**بَهَمَ** I ( n. ac. **بَهَاْمَة** 22t ),
a. Muğlak, şüpheli bıraktı; gizledi.

**بَهَّمَ**
**بَهَّمَ** II ,
a. Sustı, şaşkın kaldı, afalladı.

b. (Kuzuları, buzağıları) sütten kesti.

**أَبْهَمَ**
**أَبْهَمَ** IV ,
a. Şüpheli, muğlak, kapalı oldu.

b. Kapattı, kilitledi.

c. I’e bak.

d. [ acc. &  'An ], -den yüz çevirdi.

**تَبَهَّمَ**
**تَبَهَّمَ** V ,
a. IV (a)’ya bak.

**اِنْبَهَمَ**
**اِنْبَهَمَ** VII ,
a. IV (a)’ya bak.

**اِسْتَبْهَمَ**
**اِسْتَبْهَمَ** X ,
a. IV (a)’ya bak.

b. [ 'Ala ], -e karşı kapalı oldu.

**بَهْمَة**
**بَهْمَة** 1t ,
a. Yavru hayvan.

**بُهْمَة**
**بُهْمَة** 3t , ( pl. **بُهَم** 9 ),
a. Kaya.

b. Yılmayan, gözü pek.

**بُهْمَى**
**بُهْمَى** 3ya ,
a. Arpa otu türünden bir tür.

**أَبْهَمُ**
**أَبْهَمُ** 14 , ( pl. **بُهْم** 3 ),
a. Dilsiz.

**بَاْهِم**
**بَاْهِم** 21 , ( pl. **بَوَاْهِمُ** 41 )
a. [ coll. ], Başparmak; orta parmak; ayak başparmağı.

**بَهِيْم**
**بَهِيْم** 25 , ( pl. **بُهُم** 10 ),
a. Siyah.

b. Sağır.

**بَهِيْمَة**
**بَهِيْمَة** 25t , ( pl. **بَهَاْئِمُ** 46 ),
a. Hayvan, davar, hayvan.

**بَهِيْمِيّ**
**بَهِيْمِيّ** 25yi ,
a. Hayvansı, kaba, hayvanî.

**بَهِيْمِيَّة**
**بَهِيْمِيَّة** 25yit ,
a. Hayvan tabiatı.

**بَهْمُوْت**
**بَهْمُوْت** 60 ,
a. Ejderha.

**أَبْهَمَ**
N. P. **أَبْهَمَ** IV ,
a. Muğlak, şüpheli; iki anlama gelir.

**أَبْهَمَ**
N. Ac. **أَبْهَمَ** IV ,
a. Şüphelilik, kesin olmayış, muğlaklık; iki anlama gelirlik.

b. [ pl. **أَبَاْهِمُ** 37 ,  **أَبَاْهِيْمُ** 69 ], Başparmak; orta parmak; ayak başparmağı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بهم
بَهِمَ - يَبْهَمُ - بَهِيْم - بَهِيْمَة
بَهِمَ - يَبْهَمُ + الكائن أو الأمر: يخفى وينغلق ويصير عسيراً فهمه وتمييزه وتبين مراده
بَهِمَ - يَبْهَمُ + الكائن: يكون من العسير فهم كلامه ومراده
بَهِمَ - يَبْهَمُ + الأمر: يكون من العسير فهمه وتبين دقائقه وأسراره
بَهِيْم: على وزن " فـَعيل"اسم فاعل مبالغة من " بَهِمَ - يَبْهَمُ ":الشيء العصي علىالفهم
بَهِيْمَة: مؤنث " بَهِيْم" : وهي أيضاً فاعل مرة: المشكلة العسيرة الفهم: وهي اصطلاحاً الدواب التي لا يفهم كلامها ومنطقها وخاصة من الأنعام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم فهم الكلام لسوء بالأفهام أو لسوء الكلام نفسه والتكلم بألفاظ وكلمات وأصوات غير مفهومة"،وهي:
بَهِمَ - يَبْهَمُ، صَمَّ - يَصَمًّ، بَكِمَ - يَبْكَمُ، لَغَا - يَلْغُو، عَجَمَ - يَعْجُمُ، فَنِدَ - يَفْنَدُ
بهيمة
رزقهم من بهيمة الأنعام	﴿وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق (27) ليشهدوا منافع لهم ويذكروا اسم الله في أيام معلومات على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فكلوا منها وأطعموا البائس الفقير (28)﴾  الحج ﴿ولكل أمة جعلنا منسكا ليذكروا اسم الله على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فإلهكم إله واحد فله أسلموا وبشر المخبتين (34)﴾ الحج
أحلت لكم   كلوا منها  	﴿ياأيها الذين آمنوا أوفوا بالعقود أحلت لكم بهيمة الأنعام إلا ما يتلى عليكم غير محلي الصيد وأنتم حرم إن الله يحكم ما يريد(1)﴾ المائدة ﴿وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق (27) ليشهدوا منافع لهم ويذكروا اسم الله في أيام معلومات على ما رزقهم من بهيمة الأنعام فكلوا منها وأطعموا البائس الفقير (28)﴾  الحج
جاء في التفسير : بهيمة الأنعام هي الأنعام كقولك مسجد جامع - البهيمة : اسم لكل ذي أربع - سميت كذلك
لإبهامها من جهة نقص نطقها وعدم تمييزها وعقلها - باب مبهم أي مغلق ، وليل بهيم
مختار الصحاح
● [بهم] ب ه م: البِهَامُ جمع بهم و البَهْمُ جمع بَهْمَةٍ وهي ولد الضأن ذكرا كان أو أنثى والسخال أولاد المعز فإذا اجتمعت البهام والسخال قيل لهما جميعا بهام وبَهْمٌ أيضا وأمر مُبْهَمٌ لا مأتى له و أَبْهَمَ الباب أغلقه والأسماء المُبْهمَةُ عند النحويين هي أسماء الإشارات و اسْتبْهَمَ عليه الكلام استغلق وفي الحديث ﴿يحشر الناس حفاة عراة بُهْماً﴾ أي ليس معهم شيء وقيل أصحاء و الإبْهامُ الإصبع العظمى وهي مؤنثة وجمعها أبَاهِيمُ و البَهِيمةُ واحدة البَهَائم والفرس البَهيمُ هو الذي لا يخلط لونه شيء سوى لونه والجمع بُهُم كرغيف ورغف
الراغب
بهم
- البهمة: الحجر الصلب، وقيل للشجاع بهمة تشبيها به، وقيل لكل ما يصعب على الحاسة إدراكه إن كان محسوسا، وعلى الفهم إن كان معقولا: مبهم.
ويقال: أبهمت كذا فاستبهم، وأبهمت الباب: أغلقته إغلاقا لا يهتدى لفتحه، والبهيمة: ما لا نطق له، وذلك لما في صوته من الإبهام، لكن خص في التعارف بما عدا السباع والطير.
فقال تعالى: }أحلت لكم بهيمة الأنعام{ [المائدة/1]، وليل بهيم، فعيل بمعنى مفعل (في المخطوطة: بمعنى مفعول) ؛ قد أبهم أمره للظلمة، أو في معنى مفعل لأنه يبهم ما يعن فيه فلا يدرك، وفرس بهيم: إذا كان على لون واحد لا يكاد تميزه العين غاية التمييز، ومنه ما روي أنه: (يحشر الناس يوم القيامة بهما) (الحديث: (يحشر الناس يوم القيامة عراة حفاة بهما)، قال: قلنا: وما بهما؟ قال: (ليس معهم شيء...) الخ.
أخرجه أحمد بإسناد حسن في مسنده 3/495؛ والحاكم 2/437 وصححه ووافقه الذهبي، وقال ابن حجر: وله طريق أخرى عند الطبراني وإسناده صالح، وانظر: شرح السنة 1/280؛ ومجمع الزوائد 10/354) أي: عراة، وقيل: معرون مما يتوسمون به في الدنيا ويتزينون به، والله أعلم.
والبهم: صغار الغنم، والبهمى: نبات يستبهم منبته لشوكه، وقد أبهمت الأرض: كثر بهمها (وذلك أن (أفعل) تأتي للتكثير، كأضب المكان:كثرت ضبابه، وأظبى: كثرت ظباؤه، وأعال: كثرت عياله. وقد جمع الحسن بن زين الشنقيطي رحمه الله شيخ والد شيخنا معاني (أفعل) في تكميله لامية الأفعال لابن مالك فقال:
بأفعل استغن أو طاوع مجرده *** وللإزالة والوجدان قد حصلا
وقد يوافق مفتوحا ومنكسرا *** ثلاثيا كوعى والمرء قد نملا
أعن وكثر وصير عرضن به *** وللبلوغ كأمأى جعفر إبلا
وعدين به وأطلقن وقس *** ونقلنا غيره من هذه نقلا)، نحو: أعشبت وأبقلت، أي: كثر عشبها.
ملخص اللسان
1.     البَهِيمةُ كلُّ ذاتِ أَربَعِ قَوائم من دَوابّ البرِّ والماء،
2.     والبَهْمةُ: الصغيرُ من أَولاد الغَنَم الضأْن والمَعَز والبَقَر من الوحش وغيرها،
3.     البَهْمُ صِغارُ المعَز؛
4.     واسْتُبْهِم عليه: اسْتُعْجِم فلم يَقْدِرْ على الكلام.
5.     البَهْمةُ مُسْتَبْهِمَةٌ عن الكلام أَي مُنْغَلِق ذلك عنها.
6.     وطريقٌ مُبْهَمٌ إذا كان خَفِيّا لا يَسْتَبين.
7.     ضرَبه فوقع مُبْهَماً أَي مَغْشيّاً عليه لا يَنْطِق ولا يميِّز.
8.      ووقع في بُهْمةٍ لا  يتَّجه لها أَي خُطَّة شديدة.
9.      واستَبْهَم عليهم الأَمرُ: لم يدْرُوا كيف يأْتون له.
10.                        واسْتَبْهَم عليه الأَمر أَي استَغْلَق،
11.                        وتَبَهَّم إذا  أُرْتِجَ عليه؛
12.                        وأَمرٌ مُبْهَمِ: لا مَأْتَى له.
13.                        البُهَم: جمع بُهْمَة ، وهي مُشكلات الأُمور.
14.                        وبابٌ مُبْهَم: مُغلَق لا يُهْتَدى لفتحِه إذا أُغْلِق.
15.                        وليلٌ بَهيم: لا ضَوء فيه إلى الصَّباح.
16.                        البَهِيم وهو لمجهول الذي لا يُعْرَف.
17.                       وقيل للإصْبَع إِبْهامٌ لأَنها تُبْهِم الكفّ أَي تُطْبِقُ عليها.
18.                        وبَهِيمٌ هي الإبْهامُ للإصْبَع.
19.                        هو بَهْمةٌ إذا شبَّ،
20.                        كان إذا نَزَل به إحْدى المُبْهَمات كَشَفَها؛ يُريدُ مسألةً مُعضِلةً مُشْكِلة شاقَّة،
21.                        وكلام مُبْهَم: لا يعرَف له وَجْه يؤتى منه،
22.                        حائط مُبْهَم إذا لم يكن فيه بابٌ.
23.                        وأبْهَمْت البابَ: أَغلَقْته وسَدَدْته.
24.                        المُبْهَة التي لا أَقْفالَ عليها.
25.                         هُم يُبَهِّمُون البَهْمَ تَبْهِيماً إذا أَفرَدُوه عن أُمَّهاته فَرَعَوْه وحْدَه.
26.                        ِرِعاءِ الإبِل والبَهْم الأَعْرابَ وأَصحابَ البَوادي الذين يَنْتَجِعون مواقعَ الغَيْث ولا تَسْتَقِرُّ بهم الدار،
27.                        البَهْمة اسم  للأُنثى
28.                       والمُبْهَم والأبْهَمُ: المُصْمَت؛
29.                       والبُهْمةُ، الشجاع،
30.                        والبُهْمةُ: هو الفارس الذي لا يُدْرَى من أَين يُؤتى له من شدَّة بأْسِه،
31.                       رجل بُهْمَةٌ إذا كان لا  يُثْنَى عن شيء أَراده؛
32.                       والبَهِيمُ: ما كان لَوناً واحداً لا يُخالِطه غيره سَواداً كان أَو بياضاً،
33.                       والمُبْهَم من المُحرَّمات: ما لا يحلُّ بوجْهٍ ولا سبب كتحريم  الأُمِّ والأُخْت وما أَشبَهه.
34.                       إبهام الأَمر واستِبهامِه، وهو إشْكالُه   وهو غلَطٌ.
35.                       التحريمَ  المُبْهَم الذي لا يحلُّ بوجه من الوجوه ولا سبب من الأَسباب،
36.                        والبَهِيمُ من الخيل: الذي لا شِيةَ فيه،
37.                       والبَهيمُ من النِّعاج:السَّوداءُ التي لا بياض فيها،
38.                       وما البُهْم؟ قال: ليس معهم شيء من أَعراض الدنيا ولا من متاعِها،
39.                       وصَوْتٌ بَهِيم: لا تَرْجيع فيه.
40.                       .وأَبْهَمَتِ الأَرض، فهي مبْهِمة: أَنْبَتَت البُهْمَى وكثُر بُهْماها،
41.                       وبَهَّم فلان بموضع كذا إذا أَقام به ولم يَبْرَحْهُ.
42.                        والبهائم: إسم أَرض،
43.                        البَهائم أَجْبُل بالحِمَى على لَون واحد؛
44.                       والأَسماءُ المُبْهَمة عند النحويين: أَسماء الإشارات
لسان العرب
● - بهم: البَهِيمةُ كلُّ ذاتِ أَربَعِ قَوائم من دَوابّ البرِّ والماء،      والجمع بَهائم. والبَهْمةُ: الصغيرُ من أَولاد الغَنَم الضأْن والمَعَز      والبَقَر من الوحش وغيرها، الذكَرُ والأُنْثى في ذلك سواء، وقل: هو بَهْمةٌ      إذا شبَّ، والجمع بَهْمٌ وبَهَمٌ وبِهامٌ، وبِهاماتٌ      جمع الجمعِ. وقال ثعلب في نَوادِره: البَهْمُ صِغارُ المعَز؛ وبه فسِّر      قول الشاعر:      عَداني أَنْ أَزُورَك أَنَّ بَهْمي      عَجايا كلُّها إلا قليلا      أَبو عبيد: يقال لأَوْلاد الغنَم ساعة تَضَعها من الضأْن والمَعَز      جميعاً، ذكراً كان أَو أُنثى، سَخْلة، وجمعها سِخال، ثم هي البَهْمَة الذكَرُ      والأُنْثى. ابن السكيت: يقال هُم يُبَهِّمون البَهْمَ إذا حَرَمُوه عن      أُمَّهاتِه فَرَعَوْه وحدَه، وإذا اجتَمَعَت البِهامُ والسِّخالُ قلت لها      جميعاً بِهامٌ، قال: وبَهِيمٌ      هي الإبْهامُ للإصْبَع. قال: ولا يقال البِهامُ، والأبْهم كالأَعْجم.      واسْتُبْهِم عليه: اسْتُعْجِم فلم يَقْدِرْ على الكلام. وقال نفطويه:      البَهْمةُ مُسْتَبْهِمَةٌ عن الكلام أَي مُنْغَلِق ذلك عنها. وقال الزجاج في      قوله عز وجل: أُحِلَّتْ لكم بَهِيمة الأَنْعامِ؛ وإنما قيل لها بَهِيمةُ      الأَنْعامِ لأَنَّ كلَّ حَيٍّ لا يَميِّز، فهو بَهِيمة لأَنه أُبْهِم عن      أَن يميِّز. ويقال: أُبْهِم عن الكلام.      وطريقٌ مُبْهَمٌ إذا كان خَفِيّا لا يَسْتَبين. ويقال: ضرَبه فوقع      مُبْهَماً أَي مَغْشيّاً عليه لا يَنْطِق ولا يميِّز. ووقع في بُهْمةٍ لا      يتَّجه لها أَي خُطَّة شديدة. واستَبْهَم عليهم الأَمرُ: لم يدْرُوا كيف      يأْتون له. واسْتَبْهَم عليه الأَمر أَي استَغْلَق، وتَبَهَّم أَيضاً إذا      أُرْتِجَ عليه؛ وروى ثعلب أَن ابن الأَعرابي أَنشده:      أَعْيَيْتَني كلَّ العَيا      ءِ، فلا أَغَرَّ ولا بَهِيم      قال: يُضْرَب مثلاً للأَمر إذا أَشكل لم تَتَّضِحْ جِهتَه واستقامَتُه      ومعرِفته؛ وأَنشد في مثله:      تَفَرَّقَتِ المَخاضُ على يسارٍ،      فما يَدْرِي أَيُخْثِرُ أَم يُذِيبُ      وأَمرٌ مُبْهَمِ: لا مَأْتَى له. واسْتَبْهَم الأَمْرُ إذا اسْتَغْلَق،      فهو مُسْتَبْهِم. وفي حديث عليّ: كان إذا نَزَل به إحْدى المُبْهَمات      كَشَفَها؛ يُريدُ مسألةً مُعضِلةً مُشْكِلة شاقَّة، سمِّيت مُبْهَمة لأَنها      أُبْهِمت عن البيان فلم يُجْعل عليها دليل، ومنه قيل لِما لا يَنْطِق      بَهِيمة.      وفي حديث قُسٍّ: تَجْلُو دُجُنَّاتِ      (* قوله «تجلو دجنات» هكذا في الأصل      والنهاية بالتاء، وفي مادة دجن من النهاية: يجلو دجنات بالياء).      الدَّياجي والبُهَم؛ البُهَم: جمع بُهْمَة، بالضم، وهي مُشكلات الأُمور. وكلام      مُبْهَم: لا يعرَف له وَجْه يؤتى منه، مأخوذ من قولهم حائط مُبْهَم إذا لم      يكن فيه بابٌ. ابن السكيت: أَبْهَمَ عليّ الأَمْرَ إذا لم يَجعل له      وجهاً أَعرِفُه. وإبْهامُ الأَمر: أَن يَشْتَبه فلا يعرَف وجهُه، وقد      أَبْهَمه. وحائط مُبْهَم: لا باب فيه. وبابٌ مُبْهَم: مُغلَق لا يُهْتَدى لفتحِه      إذا أُغْلِق. وأبْهَمْت البابَ: أَغلَقْته وسَدَدْته. وليلٌ بَهيم: لا      ضَوء فيه إلى الصَّباح. وروي عن عبد الله بن مسعود في قوله عز وجل: إن      المُنافِقين في الدَّرْك الأسْفَل من النار، قال: في تَوابيت من حديدٍ      مُبْهَمةٍ عليهم؛ قال ابن الأَنباري: المُبْهَة التي لا أَقْفالَ عليها. يقال:      أَمرٌ مُبْهَم إذا كان مُلْتَبِساً لا يُعْرَف معناه ولا بابه.      غيره: البَهْمُ جمع بَهْمَةٍ وهي أَولادُ الضأْن. والبَهْمة: اسم      للمذكّر والمؤنث، والسِّخالُ أَولادُ المَعْزَى، فإذا اجتمع البهامُ والسِّخالُ      قلت لهما جميعاً بهامٌ وبَهْمٌ أَيضاً؛ وأَنشد الأَصمعي:      لو أَنَّني كنتُ، من عادٍ ومِن إرَمٍ،      غَذِيَّ بَهْمٍ ولُقْماناً وذا جَدَنِ      لأَنَّ الغَذِيَّ السَّخلة؛ قال ابن بري: قول الجوهري لأَن الغَذِيَّ      السَّخْلة وَهَم، قال: وإِنما غَذِيُّ بَهْمٍ أَحدُ أَمْلاك حِمْير كان      يُغَذّى بلُحوم البَهْم، قال وعليه قول سلمى بن ربيعة الضبّيّ:      أَهلَك طَسْماً، وبَعْدَهم      غَذِيَّ بَهْمٍ وذا جَدَنِ      قال: ويدل على ذلك أَنه عطف لُقْماناً على غَذِيَّ بَهْمٍ، وكذلك في بيت      سلمى الضبيّ، قال: والبيت الذي أَنشده الأَصمعي لأفْنون التغلبي؛ وبعده:      لَمَا وَفَوْا بأَخِيهم من مُهَوّلةٍ      أَخا السُّكون، ولا جاروا عن السَّنَنِ      وقد جَعل لَبيد أَولادَ البقر بِهاماً بقوله:      والعينُ ساكنةٌ على أَطلائِها      عُوذاً، تأَجَّل بالفَضاء بِهامُها      ويقال: هُم يُبَهِّمُون البَهْمَ تَبْهِيماً إذا أَفرَدُوه عن أُمَّهاته      فَرَعَوْه وحْدَه.      الأَخفش: البُهْمَى لا تُصْرَف. وكلُّ ذي أَربع من دوابِّ البحر والبرّ      يسمَّى بَهِيمة.      وفي حديث الإيمان والقَدَر: وترى الحُفاةَ العُراة رِعاءَ الإِبل      والبَهْم يَتطاوَلون في البُنْيان؛ قال الخطابي: أَراد بِرِعاءِ الإبِل      والبَهْم الأَعْرابَ وأَصحابَ البَوادي الذين يَنْتَجِعون مواقعَ الغَيْث ولا      تَسْتَقِرُّ بهم الدار، يعني أن البلاد تفتَح فيسكنونها ويَتطاوَلون في      البُنْيان، وجاء في رواية: رُعاة الإبل البُهُم، بضم الباء والهاء، على نعت      الرُّعاة وهم السُّودُ؛ قال الخطابي: البُهُم، بالضم، جمع البَهِيم وهو      المجهول الذي لا يُعْرَف. وفي حديث الصلاة: أَنَّ بَهْمَةً مرّت بين يديه      وهو يصلِّي، والحديث الآخر: أَنه قال للراعي ما ولَّدت؟ قال: بَهْمة،      قال: اذْبَحْ مكانَها شاةً؛ قا ابن الأَثير: فهذا يدل على أَن البَهْمة اسم      للأُنثى لأَنه إنما سأله ليعلَم أذَكَراً ولَّد أَمْ أُنْثى، وإلاَّ فقد      كان يَعْلم أَنه إنما ولَّد أَحدَهما.      والمُبْهَم والأبْهَمُ: المُصْمَت؛ قال:      فَهَزَمتْ ظَهْر السِّلامِ الأَبْهَم      أَي الذي لا صَدْع فيه؛ وأَما قوله:      لكافرٍ تاهَ ضَلالاً أَبْهَمُه      فقيل في تفسيره: أَبْهَمُه قلبُه، قال: وأَراه أَراد أَنَّ قلب الكافر      مُصْمَت لا يَتَخَلَّله وعْظ ولا إنْذار. والبُهْمةُ، بالضم الشجاع،      وقيل: هو الفارس الذي لا يُدْرَى من أَين يُؤتى له من شدَّة بأْسِه، والجمع      بُهَم؛ وفي التهذيب: لا يَدْرِي مُقاتِله من أَين يَدخل عليه، وقيل: هم      جماعة الفُرْسان، ويقال للجيش بُهْمةٌ، ومنه قولهم فلان فارِس بُهْمةٍ      وليثُ غابةٍ؛ قال مُتَمِّم بن نُوَيْرة:      وللِشرْب فابْكِي مالِكاً، ولِبُهْةٍ      شديدٍ نَواحِيها على مَن تَشَجَّعا      وهُم الكُماة، قيل لهم بُهْمةٌ لأَنه لا يُهْتَدى لِقِتالهم؛ وقال غيره:      البُهْمةُ السوادُ أَيضاً، وفي نوادر الأَعراب: رجل بُهْمَةٌ إذا كان لا      يُثْنَى عن شيء أَراده؛ قال ابن جني: البُهْمةُ في الأَصل مصدر وُصف به،      يدل على ذلك قولهم: هو فارسُ بُهْمةٍ كما قال تعالى: وأَشْهِدُوا ذَوَيْ      عَدْلٍ منكم، فجاء على الأَصل ثم وصف به فقيل رجل عَدْل، ولا فِعْل له،      ولا يُوصف النساءُ بالبُهْمةِ.      والبَهِيمُ: ما كان لَوناً واحداً لا يُخالِطه غيره سَواداً كان أَو      بياضاً، ويقال للَّيالي الثلاث التي لا يَطْلُع فيها القمر بُهَمٌ، وهي جمع      بُهْمةٍ. والمُبْهَم من المُحرَّمات: ما لا يحلُّ بوجْهٍ ولا سبب كتحريم      الأُمِّ والأُخْت وما أَشبَهه. وسئل ابن عباس عن قوله عز وجل: وحَلائلُ      أَبنائِكم الذين من أَصلابِكم، ولم يُبَيّن أَدَخَل بها الإبنُ أَمْ لا،      فقال ابن عباس: أَبْهِموا ما أَبْهَمَ الله؛ قال الأَزهري: رأَيت كثيراً      من أَهل العلم يذهَبون بهذا إلى إبهام الأَمر واستِبهامِه، وهو إشْكالُه      وهو غلَطٌ. قال: وكثير من ذَوي المعرفة لا يميِّزون بين المُبْهَم وغير      المُبْهَم تمييزاً مُقْنِعاً، قال: وأَنا أُبيّنه بعَوْن الله عز وجل،      فقوله عز وجل: حُرِّمت عليكم أُمَّهاتُكم وبنَاتُكم وأَخواتُكم وعَمّاتُم      وخالاتُكم وبَناتُ الأخِ وبناتُ الأُخْتِ، هذا كله يُسمَّى التحريمَ      المُبْهَم لأَنه لا يحلُّ بوجه من الوجوه ولا سبب من الأَسباب، كالبَهِيم من      أَلوان الخيل الذي لا شِيَةَ فيه تُخالِف مُعْظم لونِه، قال: ولمَّا سئل ابن      عباس عن قوله وأُمهاتُ نِسائِكم ولم يُبيِّن الله الدُّخولَ بهنَّ أَجاب      فقال: هذا من مُبْهَم التحريم الذي لا وجه فيه غير التحريم، سواء      دَخَلْتم بالنساء أَو لم تَدْخُلوا بهن، فأُمَّهات نِسائكم حُرِّمْنَ عليكم من      جميع الجهات، وأَما قوله: ورَبائبُكم اللاتي في حُجوركم من نِسائكم      اللاتي دََخَلْتم بهنّ، فالرَّبائبُ ههنا لسْنَ من المُبْهمات لأَنَّ وجهين      مُبيَّنَين أُحْلِلْن في أَحدِهما وحُرِّمْن في الآخر، فإذا دُخِل      بأُمَّهات الرَّبائب حَرُمت الرَّبائبُ، وإن لم يُدخل بأُمَّهات الربائب لم      يَحْرُمن، فهذا تفسيرُ المُبْهَم الذي أَراد ابنُ عباس، فافهمه؛ قال ابن      الأَثير: وهذا التفسير من الأَزهري إنما هو للرَّبائب والأُمَّهات لا      للحَلائل، وهو في أَول الحديث إنما جَعل سؤال ابنِ عباس عن الحَلائل لا عن      الرّبائب. ولَونٌ بهيم: لا يُخالطه غيرُه. وفي الحديث: في خيل دهْمٍ بُهْمٍ؛      وقيل: البَهِيمُ الأَسودُ. والبَهِيمُ من الخيل: الذي لا شِيةَ فيه، الذكَر      والأُنثى في ذلك سواء، والجمع بُهُم مثل رغِيفٍ ورُغُف. ويقال: هذا فرس      جواد وبَهِيمٌ      وهذه فرس جواد وبَهِيمٌ، بغير هاء، وهو الذي لا يُخالط لونَه شيء سِوى      مُعْظَم لونِه. الجوهري: وهذا فرس بَهِيمٌ      أَي مُصْمَتٌ. وفي حديث عياش ابن أَبي ربيعة: والأسود البَهيمُ كأَنه من      ساسَمٍ كأَنه المُصْمَتُ      (* قوله «كأنه المصمت» الذي في النهاية: أي      المصمت). الذي لا يُخالِطُ لونَه لون غيرُه. والبَهيمُ من النِّعاج:      السَّوداءُ التي لا بياض فيها، والجمع من ذلك بُهْمٌ وبُهُمٌ فأما قوله في      الحديث: يُحْشَر الناسُ يوم القيامة حُفاةً عُراةً غُرْلاً بُهْماً أَي ليس      معهم شيء، ويقال: أَصِحَّاءَ؛ قال أَبو عمرو البُهْمُ واحدها بَهيم وهو      الذي لا يخالِط لَونَه لونٌ سِواه من سَوادٍ كان أَو غيره؛ قال أَبو عبيد:      فمعناه عندي أَنه أَراد بقوله بُهْماً يقولُ: ليس فيهم شيءٌ من الأَعراض      والعاهات التي تكون في الدنيا من العَمى والعَوَر والعَرَج والجُذام      والبَرَص وغير ذلك من صُنوف الأَمراض والبَلاءِ، ولكنها أَجسادٌ مُبْهَمَة      مُصَحَّحَة لِخُلود الأَبد، وقال غيره: لِخُلود الأَبَدِ في الجنة أَو      النار، ذكره ابن الأثير في النهاية؛ قال محمد بن المكرم: الذي ذكره الأَزهري      وغيره أَجْسادٌ مُصَحَّحة لخُلود الأَبد، وقول ابن الأَثير في الجنة أَو      في النار فيه نَظَر، وذلك أَن الخلود في الجنة إنما هو للنَّعيم المحْضِ،      فصحَّة أَجْْسادِهم من أَجل التَّنَعُّم، وأَما الخلود في النار فإنما هو      للعذاب والتأسُّف والحَسرة، وزيادةُ عذابِهم بعاهات الأَجسام أَتمُّ في      عُقوبتهم، نسأَل الله العافية من ذلك بكرمه. وقال بعضهم: رُوي في تمام      الحديث: قيل وما البُهْم؟ قال: ليس معهم شيء من أَعراض الدنيا ولا من      متاعِها، قال: وهذا يخالف الأَول من حيث المعنى. وصَوْتٌ بَهِيم: لا تَرْجيع      فيه.      والإبْهامُ من الأَصابع: العُظْمى، معروفة مؤنثة؛ قال ابن سيده: وقد      تكون في اليَدِ والقدَم، وحكى اللحياني أنها تذكَّر وتؤنَّثُ؛ قال:      إذا رأَوْني، أَطال الله غَيْظَهُمُ،      عَضُّوا من الغَيظِ أَطرافَ الأَباهيمِ      وأَما قول الفرزدق:      فقد شَهدَت قَيْسٌ فما كان نَصْرُها      قُتَيبةَ، إلاَّ عَضَّها بالأَباهِمِ      فإنما أَراد الأَباهِيم غير أَنه حذف لأَنَّ القصِيدةَ ليست مُرْدَفَة،      وهي قصيدة معروفة. قال الأَزهري: وقيل للإصْبَع إِبْهامٌ      لأَنها تُبْهِم الكفّ أَي تُطْبِقُ عليها. قال: وبَهِيم هي الإبْهام      للإصبع، قال: ولا يقال البِهامُ. وقال في موضع آخر: الإبْهام الإصْبَع      الكُبْرى التي تلي المُسَبِّحةَ، والجمع الأَباهِيم، ولها مَفْصِلان.      الجوهري: وبُهْمى نَبْت، وفي المحكم: والبُهْمى نَبْت؛ قال أَبو حنيفة:      هي خير أَحْرار البُقُولِ رَطْباً ويابساً وهي تَنْبُت أَوَّل شيء      بارِضاً، وحين تخرج من الأَرض تَنْبت كما يَنْبُت الحَبُّ، ثم يبلُغ بها      النَّبْت إلى أَن تصير مثل الحَبّ، ويخرج لها إذا يَبِسَتْ شَوْك مثل شوك      السُّنْبُل، وإذا وَقَع في أُنوف الغَنَم والإِبل أَنِفَت عنه حتى يَنْزِعه      الناسُ      من أَفواهها وأُنوفِها، فإذا عَظُمَت البُهْمى ويَبِسَتْ كانت كَلأً      يَرْعاه الناس حتى يُصِيبه المطَر من عامٍ مُقْبِل، ويَنْبت من تحتِه حبُّه      الذي سقَط من سُنْبُله؛ وقال الليث: البُهْى نَبْت تَجِد به الغنَم      وَجْداً شديداً ما دام أَخضر، فإذا يَبِس هَرّ شَوْكُه وامتَنَع، ويقولون      للواحد بُهْمى، والجمع بُهْمى؛ قال سيبويه: البُهْمى تكون واحدة وجمعاً      وأَلفها للتأنيث؛ وقال قومٌ: أَلفها للإلْحاق، والواحدة بُهْماةٌ؛ وقال      المبرد: هذا لا يعرف ولا تكون أَلف فُعْلى، بالضم، لغير التأنيث؛ وأَنشد ابن      السكيت:      رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جَمِيماً وبُسْرةً،      وصَمْعاءَ حتى آنَفَتْها نِصالُها      والعرب تقول: البُهْمى عُقْر الدارِ وعُقارُ الدارِ؛ يُريدون أَنه من      خِيار المَرْتَع في جَناب الدَّار؛ وقال بعض الرُّواة: البُهْمى ترتفِع نحو      الشِّبْر ونَباتُها أَلْطَف من نَبات البُرِّ، وهي أَنْجَعُ المَرْعَى      في الحافرِ ما لم تُسْفِ، واحدتُها بُهْماة؛ قال ابن سيده: هذا قولُ أَهل      اللغة، وعندي أَنّ مَن قالُ بُهماةٌ فالأَلف مُلْحِقة له بِجُخْدَب، فإذا      نزع الهاء أَحال إعْتِقاده الأَول عما كان عليه، وجعل الأَلف للتأنيث      فيما بعد فيجعلها للإلْحاق مع تاء التأنيث ويجعلها للتأنيث إذا فقد      الهاء.وأَبْهَمَتِ الأَرض، فهي مبْهِمة: أَنْبَتَت البُهْمَى وكثُر بُهْماها،      قال: كذلك حكاه أَبو حنيفة وهذا على النسب. وبَهَّم فلان بموضع كذا إذا      أَقام به ولم يَبْرَحْهُ.      والبهائم: إسم أَرض، وفي التهذيب: البَهائم أَجْبُل بالحِمَى على لَون      واحد؛ قال الراعي:      بَكَى خَشْرَمٌ لمَّا رأَى ذا مَعارِكٍ      أَتى دونه، والهَضْبَ هَضْبَ البَهائِم      والأَسماءُ المُبْهَمة عند النحويين: أَسماء الإشارات نحو قولك هذا      وهؤلاء وذاك وأُولئك، قال الأَزهري:      الحُروف المُبْهَمة التي لا اشتقاقَ لها ولا يُعْرف لها أُصول مثل الذي      والذين وما ومَن وعن      (* قوله «ومن وعن» كذا في الأصل والتهذيب ونسخة من      شرح القاموس غير المطبوع، وفي شرح القاموس المطبوع: ومن نحن). وما      أَشبهها، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
بهم الباء والهاء والميم: أن يبقَى الشَّيءُ لا يُعْرَفُ المَأْتَى إليه. يقال هذا أمرٌ مُبْهَم، ومنه البُهْمَة: الصخرة التي لا خَرْق فيها، وبها شُبِّه الرّجُل الشُّجَاعُ الذي لا يُقْدَرُ عليه من أيِّ ناحيةٍ طُلِب، وقال قوم: البُهْمَةُ جماعةُ الفرسان. ومنه البَهيمُ: اللَّوْنُ الذي لا يَخَالِطُه غيْرُه، سواداً كانَ أو غيرَه. وأبْهَمْتُ البابَ: أغْلَقْتُه. ومما شَذَّ عن هذا الباب: الإبهام من الأصابع، وَالبَهْم صِغَارُ الغنَم؛ وَالبُهْمَى نبْتٌ، وقد أبْهَمَتِ الأرْضُ: كثُرَتْ بُهْمَاهَا، قال:
لها مُوفِدٌ وَفَّاهُ وَاصٍ كأنّه
زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهِمُ
القاموس المحيط:
البَهيمةُ كُلُّ ذاتِ أرْبَعِ قَوائمَ ولو في الماءِ، أَو كُلُّ حَيٍّ لا يُمَيِّزُ ج بهائِمُ. والبَهْمَةُ أولادُ الضَّأْنِ والمَعَزِ والبَقَرِ ج بَهْمٌ، ويُحَرَّكُ، وبِهامٌ جج بِهاماتٌ. والْأَبْهَمُ الْأَعْجَمُ. واسْتَبْهَمَ عليه اسْتَعْجَمَ فلم يَقْدِرْ على الكَلامِ. والبُهْمَةُ، بالضم الخُطَّةُ الشديدةُ، والشُّجاعُ الذي لا يُهْتَدى من أيْنَ يُؤْتَى، والصَّخْرَةُ، والجيشُ. ج كصُرَدٍ. وبَهَّموا البَهْمَ تَبْهيماً أفْرَدُوهُ عن أُمَّهاتِهِ، و بالمَكانِ أقاموا. وأبْهَمَ الْأَمْرُ اشْتَبَهَ، كاسْتَبْهَمَ، و فلاناً عن الأمرِ نَحَّاهُ، و الأرضُ أنْبَتَتِ البُهْمَى لنَبْتٍ م، يُطْلَقُ للواحِدِ والجميعِ، أَو واحِدَتُهُ بُهْماةٌ. وأرضٌ بَهِمَةٌ، كفَرِحَةٍ كثيرَتُهُ. والمُبْهَمُ، كمُكْرَمٍ المُغْلَقُ من الْأَبْوابِ، والْأَصْمَتُ، كالأَبْهَم، و من المُحَرَّماتِ ما لا يَحِلُّ بوجهٍ، كتَحْرِيمِ الْأُمِّ والْأُخْتِ ج بُهْمٌ، بالضم وبضمتين. والبَهيمُ الْأَسْوَدُ، وفَرَسٌ لبَنِي كِلاب بنِ رَبيعةَ، وما لا شِيَةَ فيه من الخَيْلِ، للذَّكَرِ والْأُنْثَى، والنَّعْجَةُ السوداءُ، وصَوْتٌ لا تَرْجيعَ فيه، والخالِصُ الذي لم يَشُبْهُ غيرُهُ. ويُحْشَرُ الناسُ بُهْماً، بالضم، أي ليس بِهِم شيءٌ مما كان في الدُّنْيا، نحوُ البَرَصِ والعَرَجِ، أو عُراةٌ. والبهائمُ جِبالٌ بالحِمَى، وماؤُها يقالُ له المُنْبَجِسُ، وأرضٌ.
وذو الْأَباهيمِ: زَيْدٌ القُطَعِيُّ شاعرٌ. والإِبْهامُ، بالكسر، في اليَدِ والقَدَمِ: أكْبَرُ الأصابعِ، وقد تُذَكَّرُ ج: أباهيمُ وأباهِمُ. وسَعْدُ البِهامِ، ككتابٍ: من المَنازِل. والأسْماءُ المُبْهَمَةُ: أسماءُ الإِشارات عند النُّحاةِ.
تاج العروس:
( البهيمة ) كسفينة ( كل ذات أربع قوائم ولو في الماء ) كذا في المحكم وهو قول الاخفش ( أو كل حى لا يميز ) فهو بهيمة نقله الزجاج في تفسير قوله تعالى أحلت لكم بهيمه الانعام ( ج بهائم والبهمة ) بالفتح الصغير من ( أو لاد ) الغنم ( الضأن والمعز والبقر ) من الوحش وغيرها الذكر والانثى في ذلك سواء وقيل هو بهمة إذا شب وفي سياق المصنف نظر لان البهمة مفرد فالاولى ولد الضان وبما ذكرنا يزول الاشكال وقال ثعلب في نوادره البهم صغار المعز وبه فسر قول الشاعر عدانى ان أزورك ان بهمى * عجايا كلها الا قليلا
وقال أبو عبيد يقال لا ولاد الغنم ساعة تضعها من الضأن والمعز جميعا ذكرا كان أو أنثى سخلة وجمعها سخال ثم هي البهمة للذكر والانثى ( ج بهم ) بحذف الهاء ( ويحرك وبهام ) بالكسر و ( حج ) أي جمع الجمع ( بها مات ) بالكسر أيضا وقال ابن السكيت وإذا اجتمعت البهام والسخال قلت لها جميعا بهام وفي الصحاح البهام جمع بهم والبهم جمع بهمة * قلت فاذن البهام جمع الجمع ثم قال وأنشد الاصمعي لا فنون التغلبي لو اننى كنت من عاد ومن ارم * غذى بهم ولقمانا وذاجدن لان الغذى السخلة قال وقد جعل لبيد أولاد البقر بها ما بقوله والعين ساكنة على اطلائها * عوذا تأجل بالفضاء بهامها وقال ابن برى قول الجوهرى لان الغذى السخلة وهم قال وانما غذى بهم أحد املاك حمير كان يغذى بلحوم إليهم قال وعليه قول سلمى ابن ربيعة الضبى أهلك طسما وبعدهم * غذى بهم وذا جدن قال ويدل على ذلك أنه عطف لقمانا على غذى بهم وكذلك في بيت سلمى الضبى انتهى وفي الحديث انه قال للراعي ما ولدت قال بهمة قال اذبح مكانها شاة قال ابن الاثير فهذا يدل على ان البهمة اسم للانثى لانه انما سأله ليعلم إذ كرا ولد أم أنثى والافقد كان يعلم انه انما ولد أحدهما وفي حديث الايمان ترى الحفاة العراة رعاء الابل والبهم يتطاولون في البنيان قال الخطابى أراد الاعراب وأصحاب البوادى الذين ينتجعون مواقع الغيث تفتح لهم البلاد فيسكنونها ويتطاولون في البنيان ( والابهم ) مثل ( الاعجم واستبهم عليه ) الكلام أي ( استعجم فلم يقدر على الكلام ) ويقال استبهم عليه الامر أي أرتج عليه وهو مجاز ( والبهمة بالضم الخطة الشديدة ) والمعضلة يقال وقع في بهمة لا يتجه لها جمعه بهم كصرد ( و ) البهمة ( الشجاع ) وفي الصحاح هو الفارس ( الذى لا يهتدى ) وفي الصحاح لا يدرى ( من أين يؤتى ) من شدة بأسه عن أبى عبيدة والجمع بهم وفي التهذيب لا يدرى مقاتله من أين يدخل عليه وفي النوادر رجل  بهمة إذا كان لا يثنى عن شئ أراده وفي الاساس هو بهمة من البهم للشجاع الذى يستبهم على أقرانه مأتاه ( و ) قيل سمى بالبهمة التى هي ( الصخرة ) المصمتة ( و ) البهمة ( الجيش ) قال الجوهرى ومنه قولهم فلان فارس بهمة وليث غابة قال متمم وللشرب فابكى ما لكاولبهمة * شديد نواحيها على من تشجعا وهم الكماة قيل لهم بهمة لانه لا يهتدى لقتالهم وقيل هم جماعة الفرسان وقال ابن جنى البهمة في الاصل مصدر وصف به يدل على ذلك قولهم هو فارس بهمة كما قال الله تعالى و أشهدوا ذوى عدل منكم فجاء على الاصل ثم وصف به فقيل رجل عدل ولا فعل له ولا توصف النساء بالبهمة ( ج ) بهم ( كصردو ) قال ابن السكيت ( بهموا البهم تبهيما ) إذا ( أفردوه عن أمهاته ) فرعوه وحده ( و ) بهموا ( بالمكان ) تبهيما أي ( أقاموا ) به ولم يبرحوه ( وأبهم الامر ) ابهاما ( اشتبه ) فلم يدر كيف يؤتى له ( كاستبهم ) قال شيخنا والنحاة يقولون في أبواب الحال والتمييز المفسر لما انيهم ولم يسمع في كلام العرب انبهم بل الصواب اسثبهم وتوقفت مرة لاشتهاره في جميع مصنفات النحو أمهاتها وشروحها ثم رأيت الراغب تعرض له ونقله عن شيخه العلامة أبى الحسن على بن سمعان الغرناطي وقال ان انبهم غير مسموع وان الصواب استبهم كما قلت ثم زاد لان انبهم انفعل وهو خاص بما فيه علاج وتأثير فلما رأيته حمدت الله لذلك وشكرته انتهى ( و ) أبهم ( فلانا عن الامر ) إذا ( نحاه و ) أبهمت ( الارض ) فهى مبهة ( أنبثت البهمى ) بالضم مقصورا اسم ( لنبت م ) معروف قال أبو حنيفة البهمى من أحرار البقول رطبا ويابسا وهى تنبت أول شئ بارضا حين تخرج من الارض تنبت كما ينبت الحب ثم تبلغ إلى أن تصير مثل الحب ويخرج لها شوك مثل شوك السنبل وإذا وقع في أنوف الغنم والابل أنفت عنه حتى تنزعه الناس من أفواهها وأنوفها فإذا عظمت البهمى ويبست كانت كلا يرعى حتى يصيبه المطر من عام مقبل فينبت من تحته حبه الذى سقط من سنبله وقال الليث البهمى نبت تجدبه الغنم وجدا شديدا ما دام أخضر فإذا يبس هر شوكه وامتنع ( يطلق للواحد والجميع ) قال سيبويه البهمى يكون واحدا وجمعا وألفها للتأنيث ( أو واحدته بهماة ) وألفها للالحاق وقال المبرد هذا لا يعرف ولا تكون ألف فعلى بالضم لغير التأنيث وأنشد ابن السكيت رعت بارض البهمى جميما وبسرة * وصمعاء حتى آنفتها نصالها ( وأرض بهمة كفرحة ) أي ( كثيرته ) على النسب حكاه أبو حنيفة ( والمبهم كمكرم المغلق من الابواب ) لا يهتدى لفتحه وقد أبهمه أي أغلقه وسده ( و ) المبهم ( المصمت كالابهم ) قال * فهزمت ظهر السلام الابهم * أي الذى لا صدع فيه وأما قوله * لكافر تاه ضلالا أبهمه * قيل أراد ان قلب الكافر مصمت لا يتخلله وعظ ولا انذار ( و ) المبهم ( من المحرمات ما لا يحل بوجه ) ولا سبب ( كتحريم الام والاخت ) وما أشبهه وسئل ابن عباس عن قوله عزوجل وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم ولم يبين أدخل بها الابن أم لا فقال ابن عباس أبهموا ما أبهم الله قال الازهرى رأيت كثيرا من أهل العلم يذهبون بهذا إلى ابهام الامر واستبهامه وهو اشكاله وهو غلط قال وكثير من ذوى المعرفة لا يميزون بين المبهم وغير المبهم تمييزا مقنعا قال وأنا أبينه بعون الله تعالى فقوله عزوجل حرمت عليكم أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وبنات الاخ وبنات الاخت هذا كله يسمى التحريم المبهم لانه لا يحل بوجه من الوجوه ولا بسبب من الاسباب كالبهيم من ألوان الخيل الذى لا شية فيه تخالف معظم لونه قال ولما سئل ابن عباس عن قوله تعالى وأمهات نسائكم ولم يبين الله الدخول بهن أجاب فقال هذا من مبهم التحريم الذى لا وجه فيه غير التحريم سواء دخلتم بالنساء أو لم تدخلوا بهن فأمهات نسائكم حرمن عليكم من جميع الجهات وأما قوله وربائبكم اللاتى في حجوركم من نسائكم اللاتى دخلتم بهن فالربائب هنا لسن من المبهمات لان لهن وجهين مبينين أحللن في أحدهما وحرمن في الآخر فإذا دخل بأمهات الربائب حرمت الربائب وان لم يدخل بأمهات الربائب لا للعلائل وهو في الحديث انما جعل سؤال ابن عباس عن الحلائل لا عن الربائب ( ج بهم بالضم وبضمتين ) هكذا في انتسخ ولعل في العبارة سقطا أو تقديما وتأخيرا فان هذا الجمع انما ذكروه للبهيم بمعنى النعجة السوداء فنأمل ذلك ( والبهيم ) كأمير ( الاسود ) جمعه بهم كرغيف ورغف ويروى حديث الايمان والقدر الحفاة العراة رعاء الابل البهم على نعت الرعاء وهم السود ( و ) البهيم ( فرس لبنى كلاب بن ربيعة و ) البهيم ( مالا شية فيه ) تخالف معظم لونه ( من الخيل ) يكون ( للذكر والانثى ) يقال هذا فرس جواد وبهيم وهذه فرس جواد وبهيم بغيرها والجمع بهم وقال الجوهرى وهذا فرس بهيم أي مصمت وفى حديث عياش بن أبى ربيعة والاسود البهيم كانه من ساسم كأنه المصت الذى لا يخالط لونه لون غيره ( و ) البهيم ( النعجة
السوداء التى لا بياض فيها جمعه بهم وبهم ( و ) البهيم ( صوت لا ترجيع فيه ) وهو مجاز ( و ) قال أبو عمرو البهيم ( الخالص الذى لم يشبه غيره ( من لون سواه سوادا كان أو غيره قال الزمخشري الا الشهبة ( و ) في الحديث ( يحشر الناس ) يوم القيامة حفاة عراة غر لا ( بهما بالضم أي ليس بهم شئ مما كان في الدنيا ) من الامراض والعاهات ( نحو ) العمى والجذام و ( البرص ) والعور ( والعرج ) وغير ذلك من صنوف الامراض والبلاء ولكنها أجساد مبهمة مصححة لخلود الابد قاله أبو عبيد ( أو عراة ليس معهم من أعراض الدنيا ولا من متاعها شئ ( والبهائم جبال بالحمى ) على لون واحد ( وماؤها يقال له المنجبس ) وقد أهمله المصنف في ب ج س ( و ) قيل اسم ( أرض ) قال الراعى بكى خشرم لما رأى ذا معارك * أتى دونه والهضب هضب البهائم ( وذو الاباهيم زيد القطعي ) من بنى قطيعة ( شاعر ) والاباهيم جمع الابهام كما يقال ذو الاصابع ( والابهام بالكسر ) من الاصابع العظمى معروفة مؤنثة قال ابن سيده وقد تكون ( في اليد والقدم أكبر الاصابع ) حكى اللحيانى انها ( قد تذكر ) وتؤنث وقال الازهرى الابهام الاصبع الكبرى التى تلى المسبحة ولها مفصلان سميت لانها تبهم الكف أي تطبق عليها ( ج أباهيم ) قال الشاعر إذا رأوني أطال الله غيظهم * عضوا من الغيظ أطراف الاباهيم ( و ) يقال ( أباهم ) لضرورة الشعر كقول الفرزدق فقد شهدت قيس فما كان نصرها * قتيبة الاعضها بالابهم قال ابن سيده فانه انما أراد الاباهيم غير انه حذف لان القصيدة ليست مردفة وهى قصيدة معروفة ( وسعد البهام ككتاب من المنازل ) القمرية ( والاسماء المبهمة أسماء الاشارات عند النحاة ) نحو قولك هذا وهؤلاء وذاك وأولئك كما في الصحاح وقال الازهرى الحروف المبهمة التى لا اشتقاق لها ولا تعرف لها أصول مثل الذى والذين وما ومن وعن وما أشبهها * ومما يستدرك عليه البهيم كأمير اسم للابهام التى هي الاصبع نقله الازهرى قال ولا يقال لها بهام وقد أنكر شيخنا على ابن أبى زيد القير وانى حين ذكر البهيم في رسالته بمعنى الابهام وندد عليه وقال لا وجه له مع انه موجود في التهذيب وغيره من كتب اللغة وقال نفطوية البهمة مستبهمة عن الكلام أي منغلق ذلك عنها وتبهم إذا أرتج عليه ويقال لا أغر ولا بهيم يضرب مثلا للأمر إذا أشكل ولم تتضح جهته واستقامته ومعرفته وطريق مبهم إذا كان خفيا لا يستبين يقال ضربه فوقع مبهما أي مغشيا عليه أشكل ولم تتضح جهته واستقامته ومعرفته وطريق مبهم إذا كان خفيا لا يستبين ويقال ضربه فوقع مبهما أي مغشيا عليه لا ينطق ولا يميز وأمر مبهم لا مأتى له والمبهمات المعضلات الشاقة والبهم كصرد مشكلات الامور وكلام مبهم لا يعرف له وجه يؤتى منه وحائط مبهم لم يكن فيه باب وأبهم الامر ابها ما لم يجعل له وجها يعرفه وليل بهيم لا ضوء فيه الى الصباح وصناديق مبهمة لا أقفال لها عن ابن الانباري وغذي بهم أحد الملوك اليمن عن انب برى وقد تقدم والبهيم المجهول الذى لا يعرف عن الخطابى والبهمة السواد ويقال لليالي الثلاث التى لا يطلع فيها القمر البهم كصرد وعبد الرحمن بن بهمان يأتي ذكره في النون * ومما يستدرك عليه بهيتم قرية بمصر

##### Türkçe

**بهم**
**بَهِمَ - يَبْهَمُ - بَهِيْم - بَهِيْمَة**

**بَهِمَ - يَبْهَمُ** + varlık veya iş: gizlenir ve kapanır ve onu anlamak, ayırt etmek ve muradını açıklığa kavuşturmak güçleşir.
**بَهِمَ - يَبْهَمُ** + varlık: sözünü ve muradını anlamak güç olur.
**بَهِمَ - يَبْهَمُ** + iş: onu anlamak ve inceliklerini ve sırlarını açıklığa kavuşturmak güç olur.
**بَهِيْم**: “**فـَعيل**” vezni üzere; **بَهِمَ - يَبْهَمُ**’dan mübalağa ism-i fâil: anlamaya dirençli şey.
**بَهِيْمَة**: **بَهِيْم**’in müennesi; o aynı zamanda bir defalık fâildir: anlaşılması güç problem; ve ıstılahta, sözleri ve mantıkları anlaşılmayan binek hayvanlarıdır; özellikle de en‘âmdan olanlar.

Ve lafız, “kavli anlamama (anlayışlarda kötülükten yahut sözün kendisinin kötülüğünden) ve anlaşılmayan lafızlar, kelimeler ve seslerle konuşma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَهِمَ - يَبْهَمُ**، **صَمَّ - يَصَمًّ**، **بَكِمَ - يَبْكَمُ**، **لَغَا - يَلْغُو**، **عَجَمَ - يَعْجُمُ**، **فَنِدَ - يَفْنَدُ**

**بهيمة**
Onları en‘âmın **بهيمة**’sinden rızıklandırdı.	﴿Ve insanlar içinde haccı ilan et; sana yaya olarak ve her zayıf binek üzerinde gelsinler; her derin geçitten gelirler (27) ki kendileri için menfaatlere şahit olsunlar ve bilinen günlerde Allah’ın adını, onları en‘âmın **بهيمة**’sinden rızıklandırdığı şey üzerine ansınlar; artık ondan yiyin ve yoksul fakiri yedirin (28)﴾  Hac ﴿Ve her ümmet için bir menâsik kıldık ki Allah’ın adını, onları en‘âmın **بهيمة**’sinden rızıklandırdığı şey üzerine ansınlar; artık ilâhınız tek bir ilâhtır; öyleyse O’na teslim olun; ve huşû sahiplerini müjdele (34)﴾ Hac

Size helâl kılındı   ondan yiyin  	﴿Ey iman edenler, akitleri yerine getirin; size en‘âmın **بهيمة**’si helâl kılındı; size okunan hariç; siz ihramlı iken avı helâl sayıcılar olmaksızın; şüphesiz Allah dilediğine hükmeder (1)﴾ Mâide ﴿Ve insanlar içinde haccı ilan et; sana yaya olarak ve her zayıf binek üzerinde gelsinler; her derin geçitten gelirler (27) ki kendileri için menfaatlere şahit olsunlar ve bilinen günlerde Allah’ın adını, onları en‘âmın **بهيمة**’sinden rızıklandırdığı şey üzerine ansınlar; artık ondan yiyin ve yoksul fakiri yedirin (28)﴾  Hac

Tefsirde geldi: en‘âmın **بهيمة**’si, en‘âmdır; “mescid câmi‘” demen gibi. - **البهيمة**: her dört ayaklı için isimdir. - Ona bu ad verildi;
noksan konuşması ve ayırt etmemesi ve aklı sebebiyle kapalılığından dolayı. - **باب مبهم** yani kapalı; ve **ليل بهيم**.

**مختار الصحاح**
● [**بهم**] **ب ه م**: **البِهَامُ** **بهم**’in cem‘idir; ve **البَهْمُ** **بَهْمَةٍ**’nin cem‘idir; o da koyunun yavrusudur, erkek de olsa dişi de olsa; ve **السخال** keçinin yavrularıdır; artık **البهام** ile **السخال** bir araya gelince ikisine birlikte **بهام** denir; ve **بَهْمٌ** da (böyledir). Ve **أمر مُبْهَمٌ**: ona bir giriş yolu yoktur. Ve **أَبْهَمَ** kapıyı: onu kapattı. Ve nahivciler katında **الأسماء المُبْهمَةُ**: işaret isimleridir. Ve **اسْتبْهَمَ** ona söz: kapalılaştı. Ve hadiste ﴿insanlar yalınayak, çıplak, **بُهْماً** haşrolunur﴾ yani yanlarında hiçbir şey yoktur; ve “sağlam” denildi. Ve **الإبْهامُ** büyük parmaktır; o müennestir; cem‘i **أبَاهِيمُ**’dur. Ve **البَهِيمةُ** **البَهَائم**’in bir tanesidir. Ve **الفرس البَهيمُ**: rengine kendi rengi dışında hiçbir şey karışmayan attır. Ve cem‘i **بُهُم**’dur; “**رغيف**” ve “**رغف**” gibi.

**الراغب**
**بهم**
- **البهمة**: sert taş; ve yiğide, ona benzetme olarak **بهمة** denildi; ve duyunun idrak etmesi güç olan her şeye—eğer duyulur ise—ve aklî ise anlamanın (idrakinin) güç olduğu şeye: **مبهم** denildi.
Ve denir: **أبهمت** şunu, böylece **فاستبهم**; ve **أبهمت الباب**: onu, açılması için yol bulunmayan bir kapatmayla kapattım. Ve **البهيمة**: konuşması olmayan şeydir; bu, sesindeki **الإبهام** sebebiyledir; fakat örfte, yırtıcılar ve kuşlar dışındakine tahsis edildi.
Böylece Yüce Allah dedi: ﴿**أحلت لكم بهيمة الأنعام**﴾ [Mâide/1]. Ve **ليل بهيم**: “**فعيل**”, “**مفعل**” mânâsınadır (yazmada: “**مفعول**” mânâsınadır); karanlıktan dolayı işi kapalı kılınmıştır; yahut “**مفعل**” mânâsındadır; çünkü ona arız olanı kapalı kılar, böylece idrak edilmez. Ve **فرس بهيم**: tek bir renk üzere olduğunda; göz onu, son derece ayırt etmeye yakın biçimde ayırt edemez. Ve ondan, rivayet olunan şudur: (insanlar kıyamet günü **بهما** haşrolunur) (hadis: (insanlar kıyamet günü çıplak, yalınayak, **بهما** haşrolunur); dedi: dedik: **وما بهما؟** dedi: (yanlarında hiçbir şey yoktur...) ilh.
Onu Ahmed, Müsned’inde 3/495’te hasen isnadla çıkardı; ve Hâkim 2/437’de (çıkarıp) sahih saydı ve Zehebî ona muvafakat etti; ve İbn Hacer dedi: Onun Taberânî’de başka bir yolu vardır ve isnadı sâlihtir; ve bak: Şerhu’s-sünne 1/280; Mecma‘u’z-zevâid 10/354) yani: çıplak; ve denildi: dünyada kendileriyle alametlendikleri ve süslendikleri şeylerden soyulmuş; Allah daha iyi bilir.
Ve **البهم**: koyunların küçükleridir. Ve **البهمى**: dikeni sebebiyle bitiş yeri kapalı kalan bir bitkidir. Ve **قد أبهمت الأرض**: onun **بهم**’i çoğaldı (ve bu, “**أفعل**”ın çoğaltma için gelmesidir; “**أضب** yer”: sisleri çoğaldı; ve “**أظبى**”: ceylanları çoğaldı; ve “**أعال**”: bakmakla yükümlü oldukları çoğaldı. Ve Hasan b. Zeyn eş-Şınkîtî—Allah ona rahmet etsin—şeyhimizin şeyhinin babası, “**أفعل**”ın mânâlarını, İbn Mâlik’in Lâmiyyetü’l-ef‘âl’ine tekmîlinde topladı; şöyle dedi:
**بأفعل استغن أو طاوع مجرده *** وللإزالة والوجدان قد حصلا**
**وقد يوافق مفتوحا ومنكسرا *** ثلاثيا كوعى والمرء قد نملا**
**أعن وكثر وصير عرضن به *** وللبلوغ كأمأى جعفر إبلا**
**وعدين به وأطلقن وقس *** ونقلنا غيره من هذه نقلا**), şöyle: **أعشبت** ve **أبقلت**; yani: otu çoğaldı.

**ملخص اللسان**
1.     **البَهِيمةُ**: karada ve suda olan binek hayvanlarından her dört ayaklı.
2.     Ve **البَهْمةُ**: koyun, keçi ve sığırın—vahşî olanı ve başkası—yavrularından küçük olan.
3.     **البَهْمُ**: keçinin küçükleri.
4.     Ve **اسْتُبْهِم عليه**: **اسْتُعْجِم** oldu; böylece konuşmaya güç yetiremedi.
5.     **البَهْمةُ** konuşma bakımından **مُسْتَبْهِمَةٌ**’dir; yani bu, ona karşı kapanmıştır.
6.     Ve **طريقٌ مُبْهَمٌ**: gizli olduğunda; açıklıkla seçilmez.
7.     Ona vurdu; böylece **مُبْهَماً** düştü; yani üzerine baygınlık çökmüş olarak; konuşmaz ve ayırt etmez.
8.      Ve **بُهْمةٍ** içine düştü; ona yönelinmez; yani şiddetli bir plan/durum.
9.      Ve **استَبْهَم عليهم الأَمرُ**: ona nasıl varacaklarını bilemediler.
10.                        Ve **اسْتَبْهَم عليه الأَمر**: yani kapandı.
11.                        Ve **تَبَهَّم**: ona (söz) bağlandığında/kitlendiğinde.
12.                        Ve **أَمرٌ مُبْهَمِ**: ona bir giriş yolu yoktur.
13.                        **البُهَم**: **بُهْمَة**’nin cem‘idir; o da işlerin müşkilleridir.
14.                        Ve **بابٌ مُبْهَم**: kapatıldığında açılmasına yol bulunmayan kapalı (kapı).
15.                        Ve **ليلٌ بَهيم**: sabaha kadar içinde ışık olmayan.
16.                        **البَهِيم**: bilinmeyen; tanınmayan.
17.                       Ve parmağa **إِبْهامٌ** denildi; çünkü o avucu **تُبْهِم** eder; yani onun üzerine kapanır.
18.                        Ve **بَهِيمٌ**: parmak için **الإبْهامُ**’dır.
19.                        O, büyüdüğünde **بَهْمةٌ**’dir.
20.                        Ona **إحْدى المُبْهَمات**’tan biri indiğinde onu açardı; güç, müşkil, meşakkatli bir mesele ister.
21.                        Ve **كلام مُبْهَم**: ona, kendisinden gelinen bir yön bilinmez.
22.                        **حائط مُبْهَم**: onda kapı olmadığında.
23.                        Ve **أبْهَمْت البابَ**: onu kapattım ve tıkadım.
24.                        **المُبْهَة**: üzerinde kilitler olmayan (şey).
25.                         Onlar, **البَهْمَ**’i **تَبْهِيماً** ile **يُبَهِّمُون**: onu annelerinden ayırdıklarında; böylece onu tek başına otlatırlar.

26.                        develerin ve **البَهْم**’in otlatılması (işi) (ile) **الأَعْرابَ** ve yağmurun yerlerini otlak edinip (oralara) giden, yurt kendileriyle yerleşik olmayan **أَصحابَ البَوادي** (kastedilir),
27.                        **البَهْمة** dişi için bir isimdir.
28.                       ve **المُبْهَم** ile **الأبْهَمُ**: **المُصْمَت** (olan)dır;
29.                       ve **البُهْمةُ**: yiğit (olan),
30.                        ve **البُهْمةُ**: şiddetli yiğitliğinden dolayı kendisine nereden gelinip (üstünlük sağlanacağı) bilinmeyen süvaridir,
31.                       bir adam, istediği bir şeyden geri çevrilmiyorsa **بُهْمَةٌ** (dir);
32.                       ve **البَهِيمُ**: başka bir şey karışmayan tek bir renk olan; siyah da olsa beyaz da olsa,
33.                       ve haramlardan **المُبْهَم**: hiçbir veçhe ve sebep ile helâl olmayan; annenin ve kız kardeşin haram kılınması ve benzeri gibi.
34.                       **إبهام** işin ve onun **استِبهامِه**’i: onun müşkil oluşudur; ve o bir hatadır.
35.                       hiçbir vecihlerden bir vecih ile ve sebeplerden bir sebep ile helâl olmayan **المُبْهَم** haram kılma(dır),
36.                        ve atlardan **البَهِيمُ**: onda **شِيةَ** olmayan (dır),
37.                       ve koyunlardan **البَهيمُ**: içinde beyazlık olmayan siyah (olan)dır,
38.                       “Peki **البُهْم** nedir?” dedi: Onlarla dünya arazından hiçbir şey ve onun metaından (hiçbir şey) yoktur,
39.                       ve **بَهِيم** bir ses: onda terci‘ (geri dönüşlü nağme) yoktur.
40.                       ve yer **أَبْهَمَتِ**; o halde o **مبْهِمة** (dir): **البُهْمَى** bitirdi ve onun **بُهْماها**’sı çoğaldı,
41.                       falan, filan yerde **بَهَّم** etti: onda ikamet etti ve ondan ayrılmadı.
42.                        ve **البهائم**: bir yer adıdır,
43.                        **البَهائم**: **الحِمَى**’da tek bir renk üzere dağlar (dır);
44.                       ve nahivcilere göre **المُبْهَمة** isimler: işaret isimleridir.

● - بهم: **البَهِيمةُ** kara ve su hayvanlarından dört ayaklı her varlıktır; çoğulu **بَهائم**’dir. Ve **البَهْمةُ**: koyun yavrularının küçüğü; **الضأْن** ve **المَعَز** ve vahşîden olan **البَقَر** ve başkalarından; bunda erkek ve dişi eşittir. Ve “o **بَهْمةٌ**’dir” de, büyüdüğü zaman; çoğulu **بَهْمٌ** ve **بَهَمٌ** ve **بِهامٌ**’dır; ve **بِهاماتٌ** çoğulun çoğuludur. Ve Sa‘leb, **نَوادِره**’inde dedi: **البَهْمُ** keçilerin küçükleridir; bununla şairin sözü tefsir edildi:

عَداني أَنْ أَزُورَك أَنَّ بَهْمي
عَجايا كلُّها إلا قليلا

Ebû Ubeyd: **الضأْن** ve **المَعَز**’dan, onu doğurduğu saat koyun yavrularına, erkek olsun dişi olsun, birlikte **سَخْلة** denir; çoğulu **سِخال**’dır; sonra o, erkek ve dişi **البَهْمَة**’dir. İbnü’s-Sikkît: “Onlar, **البَهْمَ**’i **يُبَهِّمون**” denir; onu annelerinden mahrum ettikleri zaman, onu yalnız otlattılar; ve **البِهامُ** ile **السِّخالُ** toplandığı zaman, onlara birlikte **بِهامٌ** dersin. Dedi: ve **بَهِيمٌ** parmak için **الإبْهامُ**’dır. Dedi: ve **البِهامُ** denmez; ve **الأبْهم** **الأَعْجم** gibidir. Ve “ona **اسْتُبْهِم** edildi”: **اسْتُعْجِم** edildi de konuşmaya güç yetiremedi. Ve Neftaveyh dedi: **البَهْمةُ** konuşmadan **مُسْتَبْهِمَةٌ**’dir; yani bu, ona karşı kapalıdır. Ve Zecâc, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında dedi: **أُحِلَّتْ لكم بَهِيمة الأَنْعامِ**; ona ancak **بَهِيمةُ الأَنْعامِ** denildi; çünkü ayırt etmeyen her canlı, ayırt etmekten **أُبْهِم** edildiği için **بَهِيمة**’dir. Ve denir: konuşmadan **أُبْهِم** edildi.

Ve **طريقٌ مُبْهَمٌ** gizli olup seçilemediği zaman (denir). Ve denir: onu vurdu da **مُبْهَماً** düştü; yani üzerine baygın, konuşmaz ve ayırt etmez. Ve **بُهْمةٍ** içine düştü; ona yönelinemiyor; yani şiddetli bir durum. Ve “iş onlara **استَبْهَم** etti”: ona nasıl geleceklerini bilmediler. Ve “iş ona **اسْتَبْهَم** etti” yani kapandı; ve **تَبَهَّم** da, ona karşı **أُرْتِجَ** edildiği zaman. Sa‘leb rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona inşad etti:

أَعْيَيْتَني كلَّ العَيا
ءِ، فلا أَغَرَّ ولا بَهِيم

Dedi: yönü ve doğruluğu ve bilinmesi açıklığa kavuşmadığı için müşkil olan işe mesel olarak vurulur. Ve bunun benzerinde inşad etti:

تَفَرَّقَتِ المَخاضُ على يسارٍ،
فما يَدْرِي أَيُخْثِرُ أَم يُذِيبُ

Ve **أَمرٌ مُبْهَمِ**: ona varış yoktur. Ve iş **اسْتَبْهَم** ettiği zaman, kapandı; o da **مُسْتَبْهِم**’dir. Ve Ali’nin hadisinde: kendisine **إحْدى المُبْهَمات** indiği zaman onu açardı; zor, müşkil, meşakkatli bir mesele ister; ona **مُبْهَمة** denildi; çünkü beyan’dan **أُبْهِمت** edildi de üzerine bir delil kılınmadı. Ve bundan, konuşmayan şeye **بَهِيمة** denildi.

Ve Kuss’un hadisinde: **تَجْلُو دُجُنَّاتِ**
(* “تجلو دجنات” sözü: asılda ve **النهاية**’de **التاء** ile böyledir; ve **النهاية**’nin **دجن** maddesinde: **يجلو دجنات** **الياء** ile).
**الدَّياجي** ve **البُهَم**; **البُهَم**: **بُهْمَة**’nin çoğuludur, **الضم** ile; o da işlerin müşkilleridir. Ve **كلام مُبْهَم**: ondan gelinen bir yön bilinmez; “kapısı olmayan duvar” sözlerinden alınmıştır: **حائط مُبْهَم**. İbnü’s-Sikkît: “iş bana **أَبْهَمَ** etti” (denir), ona bildiğim bir yön kılmadığı zaman. Ve işin **إبْهامُ**’ı: benzerleşip yönü bilinmemesidir; onu **أَبْهَمه** de. Ve **حائط مُبْهَم**: onda kapı yoktur. Ve **بابٌ مُبْهَم**: kapalıdır; kapatıldığı zaman açılmasına yol bulunmaz. Ve “kapıyı **أبْهَمْت**”: onu kapattım ve tıkadım. Ve **ليلٌ بَهيم**: sabaha kadar onda ışık yoktur. Ve Abdullah b. Mes‘ûd’dan, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında rivayet edildi: **إن المُنافِقين في الدَّرْك الأسْفَل من النار**; dedi: üzerlerine **مُبْهَمةٍ** demir tabutlar içindedirler. İbnü’l-Enbârî dedi: **المُبْهَة**: üzerinde kilitler olmayan (şey)dir. Denir: **أَمرٌ مُبْهَم**; karışık olup manası ve kapısı bilinmediği zaman.

Başkası: **البَهْمُ** **بَهْمَةٍ**’nin çoğuludur; o da **الضأْن** yavrularıdır. Ve **البَهْمة**: erkek ve dişi için bir isimdir. Ve **السِّخالُ** **المَعْزَى** yavrularıdır. **البهامُ** ile **السِّخالُ** toplandığı zaman, ikisine birlikte **بهامٌ** ve **بَهْمٌ** da dersin. Ve A‘sma‘î inşad etti:

لو أَنَّني كنتُ، من عادٍ ومِن إرَمٍ،
غَذِيَّ بَهْمٍ ولُقْماناً وذا جَدَنِ

Çünkü **الغَذِيَّ** **السَّخلة**’dir. İbn Berrî dedi: Cevherî’nin “çünkü **الغَذِيَّ** **السَّخْلة**’dir” sözü vehimdir. Dedi: bilakis **غَذِيُّ بَهْمٍ** Himyer krallarından biridir; **البَهْم** etleriyle beslenirdi. Dedi: ve bunun üzerine Selmâ b. Rabî‘a ed-Dabbî’nin sözü (vardır):

أَهلَك طَسْماً، وبَعْدَهم
غَذِيَّ بَهْمٍ وذا جَدَنِ

Dedi: buna delil, **لُقْماناً**’ı **غَذِيَّ بَهْمٍ**’e atfetmiş olmasıdır; Selmâ ed-Dabbî’nin beytinde de böyledir. Dedi: ve A‘sma‘î’nin inşad ettiği beyit, Efnûn et-Taglibî’nindir; ve ondan sonra:

لَمَا وَفَوْا بأَخِيهم من مُهَوّلةٍ
أَخا السُّكون، ولا جاروا عن السَّنَنِ

Ve Lebîd, sığır yavrularını **بِهاماً** kıldı; şu sözüyle:

والعينُ ساكنةٌ على أَطلائِها
عُوذاً، تأَجَّل بالفَضاء بِهامُها

Ve denir: “Onlar **البَهْمَ**’i **يُبَهِّمُون** **تَبْهِيماً**”; onu annelerinden ayırdıkları zaman, onu otlattılar, yalnız.

Ahfeş: **البُهْمَى** sarf edilmez. Ve deniz ve kara hayvanlarından dört ayaklı her şeye **بَهِيمة** denir.

İman ve kader hadîsinde: “ve yalınayak, çıplak, develerin çobanları ve **البَهْم**’i bina(lar)da yükselirler görürsün.” Hattâbî dedi: develerin ve **البَهْم**’in çobanlarıyla, yağmurun yerlerini arayan ve yurt onları yerleşik kılmayan, yani ülkeler fethedilir de onlara yerleşirler ve bina(lar)da yükselirler, bedevîleri ve bozkır sahiplerini kastetti. Ve bir rivayette geldi: **رُعاة الإبل البُهُم**; **الباء** ve **الهاء**’nin **الضم**’ı ile; çobanların sıfatı üzere; onlar siyahlardır. Hattâbî dedi: **البُهُم** (ضم ile), **البَهِيم**’in çoğuludur; o da bilinmeyen, tanınmayan (kimsedir). Ve namaz hadîsinde: onun namaz kıldığı sırada önünden bir **بَهْمَة** geçti. Ve diğer hadîs: çobana dedi ki: “ne doğurdu?” Dedi: **بَهْمة**. Dedi: “onun yerine bir koyun kes.” İbnü’l-Esîr dedi: bu, **البَهْمة**’nin dişinin adı olduğuna delalet eder; çünkü ona, erkek mi doğurdu dişi mi doğurdu bilmek için sordu; yoksa onun ancak ikisinden birini doğurduğunu biliyordu.

Ve **المُبْهَم** ve **الأبْهَمُ**: **المُصْمَت**’tir. Dedi:

فَهَزَمتْ ظَهْر السِّلامِ الأَبْهَم

Yani onda çatlak olmayan. Amma şu sözü:

لكافرٍ تاهَ ضَلالاً أَبْهَمُه

Onun tefsirinde denildi: **أَبْهَمُه** onun kalbidir. Dedi: ve ben onu, kâfirin kalbinin **مُصْمَت** olduğu; içine öğüt ve uyarı girmediği (şeklinde) murad ettiğini görüyorum. Ve **البُهْمةُ** (ضم ile): yiğit; ve denildi: şiddetli cesaretinden ona nereden gelineceği bilinmeyen süvaridir; çoğulu **بُهَم**’dır. Ve **التهذيب**’de: onu öldüren, ona nereden gireceğini bilmez. Ve denildi: onlar süvariler topluluğudur. Ve orduya **بُهْمةٌ** denir. Ve bundan, “falanca **فارس بُهْمةٍ** ve **ليثُ غابةٍ**” sözleri. Mütemmim b. Nüveyre dedi:

وللِشرْب فابْكِي مالِكاً،

Ve **بُهْةٍ**’nin (şu beyti): “Yanları şiddetli (olan) …, cesaretlenen kimseye karşı …”; ve onlar yiğitlerdir; onlara **بُهْمةٌ** denildi, çünkü onların savaşına yol bulunmaz; başkası dedi ki: **البُهْمةُ** siyahlıktır da; ve **نوادر الأَعراب**’da: Bir adam **بُهْمَةٌ** (olur), eğer istediği bir şeyden geri çevrilmezse; İbn Cinnî dedi ki: **البُهْمةُ** aslında bir mastardır, onunla vasıflandırılmıştır; buna delil onların “o, **بُهْمةٍ** (olan) bir süvaridir” sözüdür; nitekim Yüce Allah’ın sözü gibi: “Ve sizden iki **عَدْلٍ** sahibini şahit tutun”; böylece aslın üzerine geldi, sonra onunla vasıflandırıldı da “**عَدْل** bir adam” denildi; onun fiili yoktur; kadınlar **البُهْمةِ** ile vasıflandırılmaz.

Ve **البَهِيمُ**: tek bir renk olan, ona başkası karışmayan şeydir; siyahlık da olsa beyazlık da olsa. Ve içinde ayın doğmadığı üç geceye **بُهَمٌ** denir; o, **بُهْمةٍ**’nin cem‘idir. Ve haramlardan **المُبْهَم**: hiçbir veçheyle ve hiçbir sebeple helâl olmayan şeydir; anne ve kız kardeşin haram kılınması ve benzerleri gibi. Ve İbn Abbas’a, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında soruldu: “Ve sizin sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri”; Allah, oğlun onunla zifafa girip girmediğini açıklamadı; İbn Abbas dedi ki: “Allah’ın müphem bıraktığını siz de müphem bırakın”; Ezherî dedi ki: Âlimlerden birçoğunu gördüm, bunu işin müphem kılınmasına ve müphem oluşuna götürüyorlar; o, onun müşkil oluşudur; bu ise hatadır. Dedi ki: Marifet sahiplerinden birçoğu da **المُبْهَم** ile **غير المُبْهَم** arasında ikna edici bir ayırımla ayırt etmezler. Dedi ki: Ben onu, Aziz ve Celil olan Allah’ın yardımıyla açıklayacağım. Aziz ve Celil olanın şu sözü: “Size anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeşin kızları ve kız kardeşin kızları haram kılındı”; bunun hepsi, hiçbir veçheden ve sebeplerden hiçbir sebeple helâl olmadığı için **التحريمَ المُبْهَم** diye adlandırılır; tıpkı atların renklerinden **البَهِيم** gibi: onda, renginin çoğunluğuna muhalif bir **شِيَةَ** bulunmaz. Dedi ki: İbn Abbas’a “Ve eşlerinizin anneleri” sözü hakkında sorulunca, Allah onlarla zifafı açıklamamıştı; cevap verdi ve dedi ki: Bu, içinde haramlıktan başka bir veçhe olmayan **مُبْهَم التحريم**’dendir; kadınlarla zifafa girmiş olsanız da girmemiş olsanız da eşittir; çünkü eşlerinizin anneleri, bütün cihetlerden size haram kılınmıştır. Ama şu sözü: “Ve sizin himayenizde bulunan üvey kızlarınız; kendileriyle zifafa girdiğiniz kadınlarınızdan”; buradaki üvey kızlar **المُبْهمات**’tan değildir; çünkü iki açıklanmış veçhe vardır: birinde helâl kılındılar, diğerinde haram kılındılar. Üvey kızların anneleriyle zifafa girilirse üvey kızlar haram olur; üvey kızların anneleriyle zifafa girilmezse haram olmazlar. İşte bu, İbn Abbas’ın murat ettiği **المُبْهَم**’ın tefsiridir; onu anla. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ezherî’nin bu tefsiri ancak üvey kızlar ve anneler içindir, **الحَلائل** için değildir; oysa hadisin başında İbn Abbas’ın sorusunu **الحَلائل** hakkında, üvey kızlar hakkında değil, kılmıştı.

Ve **لَونٌ بهيم**: ona başkası karışmayan (renk). Ve hadiste: “**دهْمٍ بُهْمٍ** atlar içinde”; ve denildi ki: **البَهِيمُ** siyah olandır. Ve atlardan **البَهِيمُ**: onda **شِيةَ** bulunmayan; bunda erkek ve dişi eşittir; cem‘i **بُهُم**’dur; **رغِيفٍ** ve **رُغُف** gibi. Ve denir: Bu, cömert bir at ve **بَهِيمٌ**’dir; ve bu, cömert bir kısrak ve **بَهِيمٌ**’dir; **هاء** olmaksızın; o, rengine, renginin çoğunluğundan başka bir şey karışmayan kimsedir. Cevherî: Ve bu, **بَهِيمٌ** bir attır; yani **مُصْمَتٌ**. Ve Ayyâş b. Ebî Rebîa hadîsinde: “Ve kapkara **البَهيمُ**, sanki **ساسَمٍ**’dendir; sanki **المُصْمَتُ**’tur.”
(* “sanki **المصمت**” sözü, **النهاية**’de: yani **المصمت**.)
O, rengine başka bir rengin karışmadığıdır. Ve koyunlardan **البَهيمُ**: içinde beyazlık olmayan siyah olan; bunun cem‘i **بُهْمٌ** ve **بُهُمٌ**’dur. Ama hadisteki şu söz: “İnsanlar kıyamet günü yalınayak, çıplak, sünnetsiz, **بُهْماً** olarak haşrolunur”; yani yanlarında hiçbir şey yoktur; ve denir: sağlıklı (olarak). Ebû Amr dedi ki: **البُهْمُ**’un teki **بَهيم**’dir; o, rengine, siyahlık olsun ya da başkası olsun, kendisinden başka bir rengin karışmadığıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: Bana göre manası şudur: **بُهْماً** sözüyle, “onlarda, dünyada bulunan arazlardan ve sakatlıklardan hiçbir şey yoktur” demek istedi; körlük, şaşılık, topallık, cüzzam, alaca hastalığı ve bunun dışındaki hastalık ve belâ çeşitleri gibi; fakat onlar, ebedin sürekliliği için, sıhhat verilmiş, **مُبْهَمَة** bedenlerdir. Başkası dedi ki: Cennette veya ateşte ebedin sürekliliği için; bunu İbnü’l-Esîr **النهاية**’de zikretti. Muhammed b. el-Mukrem dedi ki: Ezherî ve başkalarının zikrettiği “ebedin sürekliliği için sıhhat verilmiş bedenler”dir; İbnü’l-Esîr’in “cennette veya ateşte” sözü ise üzerinde düşünmeyi gerektirir; çünkü cennette ebedîlik ancak sırf nimet içindir; bedenlerinin sıhhati de nimetlenme içindir. Ateşte ebedîlik ise ancak azap, esef ve hasret içindir; beden sakatlıklarıyla azaplarının artırılması, cezalarında daha tamdır; Allah’tan, keremiyle, bundan afiyet isteriz. Bazıları dedi ki: Hadisin tamamında rivayet edildi: “Denildi ki: **البُهْم** nedir? Dedi ki: Yanlarında dünyanın arazlarından da metaından da hiçbir şey yoktur.” Dedi ki: Bu, mana bakımından birincisine muhaliftir.

Ve **صَوْتٌ بَهِيم**: içinde terci‘ olmayan (ses).

Ve parmaklardan **الإبْهامُ**: en büyük olanıdır; bilinen, müennestir. İbn Sîde dedi ki: Elde de ayakta da olabilir. Lihyânî, onun müzekker ve müennest kılındığını nakletti. Dedi ki:
“Beni gördüklerinde, Allah onların öfkelerini uzatsın,
Öfkeden **الأَباهيمِ**’in uçlarını ısırdılar.”
Ve Ferazdak’ın şu sözüne gelince:
“Kayıs şahit oldu; onun yardımı,
Kuteybe’ye, ancak onu **الأَباهِمِ** ile ısırmasıydı.”
Ancak **الأَباهِيم**’i kastetti; fakat hazfetti; çünkü kaside **مُرْدَفَة** değildir; o, bilinen bir kasidedir. Ezherî dedi ki: Parmağa **إِبْهامٌ** denildi; çünkü o, avucu **تُبْهِم** eder; yani onun üzerine kapanır. Dedi ki: Ve **بَهِيم** o, parmak için **الإبْهام**’dır. Dedi ki: **البِهامُ** denilmez. Başka bir yerde dedi ki: **الإبْهام**; **المُسَبِّحةَ**’ya bitişik olan en büyük parmaktır; cem‘i **الأَباهِيم**’dir; onun iki boğumu vardır.

Cevherî: Ve **بُهْمى** bir bitkidir. Ve **المحكم**’de: **البُهْمى** bir bitkidir. Ebû Hanîfe dedi ki: O, yaş ve kuru olarak baklagillerin hürlerinin en hayırlısıdır; ilk çıkan şey olarak **بارِضاً** biter; yerden çıktığında, tane biter gibi biter; sonra bitki onunla, tane gibi oluncaya kadar ulaşır; kuruduğunda ona, başağın dikeni gibi bir diken çıkar; koyunların ve develerin burunlarına düştüğünde ondan ürkerler, insanlar onu onların ağızlarından ve burunlarından söküp çıkarıncaya kadar. **البُهْمى** büyüyüp kuruduğunda, gelecek bir yılın yağmuru ona isabet edinceye kadar insanların otlattığı bir ot olur; ve onun altından, başağından düşmüş olan tanesi biter. Leys dedi ki: **البُهْى** bir bitkidir; koyunlar, yeşil kaldığı müddetçe onunla şiddetli bir iştiyak duyar; kuruduğunda dikeni sertleşir ve (otlatmaya) engel olur. Ve tekine **بُهْمى** derler; cem‘i **بُهْمى**’dır. Sîbeveyh dedi ki: **البُهْمى** bir tek ve bir cem‘ olur; onun **ألف**’ı te’nîs içindir. Bir kavim dedi ki: onun **ألف**’ı **الإلْحاق** içindir,

Ve bir tanesi **بُهْماةٌ**’dır; ve **المبرد** dedi: Bu bilinmez; ve **فُعْلى** vezninin ألف’ı, zamme ile, dişillik dışında olmaz; ve **ابن السكيت** inşad etti:

**رَعَتْ بارِضَ البُهْمى جَمِيماً وبُسْرةً،
وصَمْعاءَ حتى آنَفَتْها نِصالُها**

Ve Araplar der: **البُهْمى** evin avlusu (orta yeri) ve evin en seçkin yeri; isterler ki o, evin yanı başındaki otlağın seçkinlerindendir; ve bazı râviler dedi: **البُهْمى** bir karış kadar yükselir ve onun bitkisi **البُرِّ** bitkisinden daha latiftir; ve o, toynağı olan (hayvan) için, **تُسْفِ** etmedikçe, otlağın daha faydalısıdır; onun bir tanesi **بُهْماة**’dır; **ابن سيده** dedi: Bu, dil ehlinin sözüdür; ve benim yanımda, kim **بُهماةٌ** derse, ألف, onu **بِجُخْدَب**’a ilhak edicidir; sonra هاء’yı çıkarınca, ilk inancını, üzerinde bulunduğu şeyden çevirir; ve bundan sonra ألف’ı dişillik için kılar; böylece onu, dişillik تاء’sı ile birlikte ilhak için kılar; ve هاء kaybolduğunda onu dişillik için kılar.

Ve yer **أَبْهَمَتِ**; o hâlde o **مبْهِمة**’dir: **البُهْمَى** bitirdi ve onun **بُهْما**’sı çoğaldı; dedi: **أَبو حنيفة** bunu böyle hikâye etti; ve bu, nisbet üzerinedir. Ve falan kimse, filan yerde **بَهَّم** etti; orada ikamet ettiğinde ve ondan ayrılmadığında.

Ve **البهائم**: bir yer adıdır; ve **التهذيب**’de: **البَهائم** **الحِمَى**’da tek renk üzere dağlardır; **الراعي** dedi:

**بَكَى خَشْرَمٌ لمَّا رأَى ذا مَعارِكٍ
أَتى دونه، والهَضْبَ هَضْبَ البَهائِم**

Ve nahivciler katında **الأَسماءُ المُبْهَمة**: “bu” ve “bunlar” ve “şu” ve “onlar” demen gibi işaret adlarıdır; **الأَزهري** dedi:

Kendileri için iştikak olmayan ve kendileri için asıllar bilinmeyen **الحُروف المُبْهَمة**, **الذي** ve **الذين** ve **ما** ve **مَن** ve **عن** gibi.

(* Onun “**ومن وعن**” sözü: asılda ve **التهذيب**’de ve basılmamış **شرح القاموس** nüshasında böyledir; basılmış **شرح القاموس**’ta: “**ومن نحن**”.) Ve benzerleri; ve Allah daha iyi bilendir.

مقاييس اللغة:
ب-h-m, **الباء** ve **الهاء** ve **الميم**: bir şeyin, kendisine varılan yolun bilinmez olarak kalmasıdır. “Bu, **مُبْهَم** bir iştir” denir. Ondandır: **البُهْمَة**: içinde yarık bulunmayan kaya; bununla, hangi taraftan istenirse istensin kendisine güç yetirilemeyen yiğit adam benzetilmiştir. Bir topluluk dedi ki: **البُهْمَة** atlılar topluluğudur. Ondandır: **البَهيمُ**: kendisine başkası karışmayan renk; siyah olsun veya başkası. “**أبْهَمْتُ** kapıyı” (yani) onu kapattım. Bu babdan şâz olanlardandır: parmaklardan **الإبهام**; ve **البَهْم** koyunun küçükleri; ve **البُهْمَى** bir bitkidir. “**أبْهَمَتِ** yer” (yani) **بُهْمَاهَا** çoğaldı. Dedi ki:
لها مُوفِدٌ وَفَّاهُ وَاصٍ كأنّه
زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهِمُ

القاموس المحيط:
**البَهيمةُ**: suda olsa bile dört ayaklı her varlık; yahut temyiz etmeyen her canlı; çoğulu **بهائِمُ**. **البَهْمَةُ**: **الضَّأْنِ** ve **المَعَزِ** ve **البَقَرِ** yavruları; çoğulu **بَهْمٌ**; ve harekelenir; ve **بِهامٌ**; çoğulların çoğulu **بِهاماتٌ**. **الْأَبْهَمُ**: **الْأَعْجَمُ**. “**اسْتَبْهَمَ** ona” (yani) **اسْتَعْجَمَ**; konuşmaya güç yetiremedi. **البُهْمَةُ**, (ضم ile): şiddetli plan; ve hangi taraftan gelindiği bilinmeyen yiğit; ve kaya; ve ordu. Çoğulu, **صُرَدٍ** gibi. “**بَهَّموا** **البَهْمَ** **تَبْهيماً**”: onu annelerinden ayırdılar; ve “mekânda” (yani) ikamet ettiler. “**أبْهَمَ** iş” (yani) karıştı; **اسْتَبْهَمَ** gibi. Ve “falancayı işten” (yani) onu uzaklaştırdı. Ve “yer” **البُهْمَى** bitkisini bitirdi; (bu) bir bitki adıdır; tekil ve çoğul için kullanılır; yahut onun tekili **بُهْماةٌ**dur. Ve “**بَهِمَةٌ** yer”, **فَرِحَةٍ** gibi: ondan çok olan. **المُبْهَمُ**, **مُكْرَمٍ** gibi: kapılardan kapalı olan; ve **الْأَصْمَتُ**, **الأَبْهَم** gibi. Ve haramlardan, hiçbir veçhile helâl olmayan şey; annenin ve kız kardeşin haram kılınması gibi; çoğulu **بُهْمٌ**, (ضم ile) ve iki damme ile. **البَهيمُ**: siyah; ve Benî Kilâb b. Rabîa’ya ait bir at; ve atlardan, erkek ve dişi için, üzerinde alâmet bulunmayan (at); ve beyazı olmayan siyah koyun; ve içinde terci‘ olmayan ses; ve kendisine başkası karışmamış hâlis olan. “İnsanlar **بُهْماً** (ضم ile) haşrolunur” (yani) dünyada olan şeylerden, alaca ve topallık gibi, onlarda hiçbir şey yoktur; yahut çıplaklar. **البهائمُ**: **الحِمَى**da dağlardır; suyuna **المُنْبَجِسُ** denir; ve bir yer.
**ذو الْأَباهيمِ**: şair Zeyd el-Kuta‘î’dir. **الإِبْهامُ**, (kesra ile), elde ve ayakta: parmakların en büyüğü; müzekker de yapılabilir; çoğulu: **أباهيمُ** ve **أباهِمُ**. **سَعْدُ البِهامِ**, **كتابٍ** gibi: menzillerden. **الأسْماءُ المُبْهَمَةُ**: nahivciler katında işaret isimleridir.

تاج العروس:
(**البهيمة**) **سفينة** gibi: (suda olsa bile dört ayaklı her varlık); **المحكم**’de böyledir ve bu, **الاخفش**’in sözüdür. (Yahut temyiz etmeyen her canlı): o, **بهيمة**dir; bunu **الزجاج**, “**أحلت لكم بهيمه الانعام**” sözü tefsirinde nakletti. (Çoğulu **بهائم**). **البهمة**: (fetha ile) küçük olan: (koyunun yavrularından) (**الضأن والمعز والبقر**) vahşîden ve başkasından; bunda erkek ve dişi eşittir. “Büyüyünce **بهمة** olur” denildi. Musannifin siyakında nazar vardır; çünkü **البهمة** müfreddir; en uygunu **ولد الضان**dır; ve bizim zikrettiğimizle işkâl zâil olur. **ثعلب** “**نوادر**”inde dedi: **البهم** keçinin küçükleridir; ve bununla şairin sözü tefsir edildi:
عدانى ان أزورك ان بهمى * عجايا كلها الا قليلا
**أبو عبيد** dedi: “Koyunun doğurduğu saat, **الضأن** ve **المعز**in hepsinin yavrularına, erkek olsun dişi olsun, **سخلة** denir; çoğulu **سخال**; sonra o, erkek ve dişi için **البهمة**dir.” (Çoğulu **بهم**) **الهاء**’yı hazf ile. (Ve harekelenir; ve **بهام**) (kesra ile) ve (çc) yani çoğulların çoğulu (**بها مات**) yine kesra ile. **ابن السكيت** dedi: **البهام** ve **السخال** toplandığında hepsine **بهام** dersin. **الصحاح**’ta: **البهام** **بهم**’in çoğuludur; **البهم** **بهمة**’nin çoğuludur. Dedim ki: öyleyse **البهام** çoğulun çoğuludur. Sonra dedi: **الأصمعي** şu beyti inşad etti:
لا فنون التغلبي لو اننى كنت من عاد ومن ارم * غذى بهم ولقمانا وذاجدن
çünkü **الغذى** **السخلة**dir. Dedi: **لبيد**, sığır yavrularını **بها ما** yaptı şu sözüyle; ve **العين** onun **أطلائها**’sında sâkindir:
عوذا تأجل بالفضاء بهامها
**ابن برى** dedi: **الجوهرى**’nin “çünkü **الغذى** **السخلة**dir” sözü vehmdir. Dedi: “**غذى بهم** ancak Himyer krallarından biridir; onlara etlerle beslenirdi.” Dedi: ve bunun üzerine **سلمى ابن ربيعة الضبى**’nin sözü:
أهلك طسما وبعدهم * غذى بهم وذا جدن
Dedi: buna delil, **لقمانا**’yı **غذى بهم**’e atfetmesidir; ve **سلمى الضبى**’nin beytinde de böyledir; bitti. Hadiste: çobana dedi ki: “Ne doğurdu?” Dedi: “**بهمة**.” Dedi: “Onun yerine bir koyun kes.” **ابن الاثير** dedi: bu, **البهمة**’nin dişinin adı olduğuna delâlet eder; çünkü ona, erkek mi doğurdu dişi mi bilmek için sordu; ve o, ancak ikisinden birini doğurduğunu biliyordu. **حديث الايمان**’da: “çıplak ayaklı, çıplak, deve çobanları ve **البهم** bina yapmada birbirleriyle boy ölçüşürler” dedi. **الخطابى** dedi: bedevîleri ve yağmur yerlerini arayan, ülkeler kendilerine açılınca oralara yerleşen ve bina yapmada boy ölçüşen kır sahiplerini kastetti. (Ve **الابهم**): **الاعجم** gibi. “**استبهم** ona söz” (yani) **استعجم**; konuşmaya güç yetiremedi. Ve “**استبهم** ona iş” denir; (yani) ona karşı kilitlendi; bu mecazdır. (Ve **البهمة** (ضم ile): şiddetli plan) ve müşkil; “**بهمة**’ye düştü” denir; ona yön bulunmaz; çoğulu **بهم**; **صرد** gibi. (Ve) **البهمة**: (yiğit). **الصحاح**’ta: o, süvaridir. (Ki kendisine yol bulunmaz): **الصحاح**’ta: “nereden gelinir bilinmez”; şiddetli gücünden dolayı; **أبى عبيدة**’den. Çoğulu **بهم**. **التهذيب**’te: “nereden girilir bilinmez.” **النوادر**’de: “Bir adam **بهمة**dir” eğer istediği bir şeyden çevrilmezse. **الاساس**’ta: o, **بهمة**dir; **البهم**’dendir; akranlarına gelişi kapalı kalan yiğit için. (Ve) denildi ki: **الصخرة** olan **البهمة** ile isimlendirildi; (yani) masmût kaya. (Ve) **البهمة**: ordu. **الجوهرى** dedi: ondandır “falanca **بهمة** süvarisidir ve orman aslanıdır” sözleri. **متمم** dedi:
وللشرب فابكى ما لكاولبهمة * شديد نواحيها على من تشجعا
Onlar **الكماة**dır; onlara **بهمة** denildi; çünkü onlarla savaşmaya yol bulunmaz. Ve denildi: onlar atlılar topluluğudur. **ابن جنى** dedi: **البهمة** aslında bir masdardır; onunla vasfedildi; buna delil “o, **بهمة** süvarisidir” sözleridir; nitekim Allah Teâlâ “**وأشهدوا ذوى عدل منكم**” dedi; asıl üzere geldi; sonra onunla vasfedildi; böylece “**رجل عدل**” denildi; onun fiili yoktur; ve kadınlar **البهمة** ile vasfedilmez. (Çoğulu) **بهم** (**صردو** gibi). **ابن السكيت** dedi: “**بهموا البهم تبهيما**”: eğer (onu annelerinden ayırdılarsa) onu yalnız otlattılar. (Ve) “**بهموا بالمكان تبهيما**” (yani) orada ikamet ettiler; ondan ayrılmadılar. (Ve) “**أبهم الامر**” **ابهاما**: karıştı; ona nasıl varılacağı bilinmedi; (**كاستبهم** gibi). Şeyhimiz dedi: nahivciler, hâl ve temyiz bablarında “**المفسر لما انيهم**” derler; Arapların كلامında **انبهم** işitilmedi; doğrusu **اسثبهم**’dir. Bir kere, nahiv musanneflerinin ve şerhlerinin hepsinde meşhur olduğundan duraksadım; sonra **الراغب**’in ona temas ettiğini ve onu şeyhi **أبى الحسن على بن سمعان الغرناطي**’den naklettiğini gördüm; “**انبهم** işitilmiş değildir; doğrusu **استبهم**’dir” dedi; benim dediğim gibi. Sonra artırdı: çünkü **انبهم** “**انفعل**”dir; o ise ancak içinde muâlece ve tesir olan şeye mahsustur. Onu görünce Allah’a hamd ettim ve şükrettim; bitti. (Ve) “**أبهم فلانا عن الامر**”: eğer (onu uzaklaştırdıysa). (Ve) “**أبهمت الارض**”: o halde o, **مبهة**dir; (yani) **البهمى** bitirdi. (ضم ile, maksûr): (bir bitki adı) mâruf. **أبو حنيفة** dedi: **البهمى**, yaş ve kuru olarak baklagillerin hürlerindendir; ve o, yerden çıktığında ilk şey olarak bir arazide biter; tıpkı tane biter gibi biter; sonra tane gibi oluncaya kadar ulaşır; ve ona, başak dikeni gibi diken çıkar. Koyun ve devenin burunlarına düşerse ondan nefret eder; insanlar onu ağızlarından ve burunlarından söker. **البهمى** büyüyüp kuruyunca, gelecek yılın yağmuru ona isabet edinceye kadar otlayan olmaz; sonra onun altından, başağından düşmüş olan tanesi biter. **الليث** dedi: **البهمى**, koyunun yeşil kaldıkça şiddetle aradığı bir bitkidir; kuruyunca dikeni sertleşir ve (otlanmaktan) meneder. (Tekil ve çoğul için kullanılır). **سيبويه** dedi: **البهمى** tekil ve çoğul olur; onun **ألف**’ı te’nîs içindir. (Yahut onun tekili **بهماة**): onun **ألف**’ı ilhâk içindir. **المبرد** dedi: bu bilinmez; ve (ضم ile) **ألف فعلى** te’nîs dışında olmaz. **ابن السكيت** şu beyti inşad etti:
رعت بارض البهمى جميما وبسرة * وصمعاء حتى آنفتها نصالها
(Ve “**أرض بهمة**”, **فرحة** gibi): (yani) “ondan çok olan”; nisbet üzere; bunu **أبو حنيفة** hikâye etti. (Ve **المبهم**, **مكرم** gibi: kapılardan kapalı olan): açılmasına yol bulunmaz; “onu **أبهمه**” (yani) onu kapattı ve tıkadı. (Ve) **المبهم**: (**الابهم** gibi) masmût olan. Dedi ki:
فهزمت ظهر السلام الابهم
(yani) içinde çatlak olmayan. Ama şu sözü:
لكافر تاه ضلالا أبهمه
denildi ki: kâfirin kalbi masmûttur; ona öğüt ve uyarı nüfuz etmez. (Ve) **المبهم**: haramlardan, hiçbir veçhile helâl olmayan; ve hiçbir sebep (ile de olmayan); annenin ve kız kardeşin haram kılınması gibi ve benzerleri. **ابن عباس**’a, “**وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم**” sözü soruldu; Allah, oğul onunla zifafa girdi mi girmedi mi açıklamadı. **ابن عباس** dedi: “Allah’ın mübhem bıraktığını siz de **أبهموا**.” **الازهرى** dedi: ilim ehlinin çoğunun bunu, işin **ابهام**’ına ve **استبهام**’ına, yani onun işkâline götürdüğünü gördüm; bu yanlıştır. Dedi: ve marifet sahiplerinin çoğu, **المبهم** ile **غير المبهم** arasında ikna edici bir ayırım yapamaz. Dedi: ben onu Allah Teâlâ’nın yardımıyla açıklayacağım. Allah Teâlâ’nın “**حرمت عليكم أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وبنات الاخ وبنات الاخت**” sözü: bunun hepsi “**التحريم المبهم**” diye adlandırılır; çünkü hiçbir veçhile ve hiçbir sebeple helâl olmaz; tıpkı at renklerinden, çoğu rengine aykırı bir alâmeti olmayan **البهيم** gibi. Dedi: **ابن عباس**’a “**وأمهات نسائكم**” sözü sorulunca, Allah onlarla zifafı açıklamadığı hâlde, cevap verdi ve dedi: bu, “**مبهم التحريم**”dendir; onda haramlık dışında bir veçih yoktur; kadınlarla zifafa girseniz de girmeseniz de; çünkü “**أمهات نسائكم**” size her yönden haram kılınmıştır. Ama “**وربائبكم اللاتى في حجوركم من نسائكم اللاتى دخلتم بهن**” sözüne gelince: buradaki **الربائب** mübhemlerden değildir; çünkü onların iki açıklanmış vechi vardır: birinde helâl, diğerinde haram olurlar. Eğer **أمهات الربائب** ile zifafa girerse **الربائب** haram olur; eğer **أمهات الربائب** ile zifafa girmezse (haram olmaz). Ve bu, hadiste: **ابن عباس**’ın sorusunu **الحلائل** hakkında kılması, **الربائب** hakkında değil, ancak böyledir. (Çoğulu **بهم**: (ضم ile) ve iki damme ile): **انتسخ**’ta böyledir; ibarede bir düşme yahut takdim-te’hir var gibidir; çünkü bu çoğulu, ancak **البهيم** için, “siyah koyun” mânasında zikrettiler; bunu düşünelim. (Ve **البهيم**), **أمير** gibi: (siyah). Çoğulu **بهم**; **رغيف** ve **رغف** gibi. **حديث الايمان والقدر** “çıplak ayaklı, çıplak, deve çobanları, **البهم**” rivayet edilir; **الرعاء**’ın sıfatı üzere; onlar siyahlardır. (Ve) **البهيم**: Benî Kilâb b. Rabîa’ya ait bir at. (Ve) **البهيم**: (üzerinde alâmet olmayan): çoğu rengine aykırı (alâmeti olmayan). (Atlardan): (erkek ve dişi için olur). “Bu, **جواد** ve **بهيم** bir attır; bu da, başkası olmaksızın, **جواد** ve **بهيم** bir attır” denir. Çoğulu **بهم**. **الجوهرى** dedi: “Bu, **بهيم** bir attır” (yani) masmûttur. **حديث عياش بن أبى ربيعة**’de: “**الاسود البهيم**”; sanki **ساسم**’dendir; sanki kendisine başka renk karışmayan masmûttur. (Ve) **البهيم**: (beyazı olmayan siyah koyun); çoğulu **بهم** ve **بهم**. (Ve) **البهيم**: (içinde terci‘ olmayan ses); bu mecazdır. (Ve) **أبو عمرو** dedi: **البهيم**: (kendisine başkası karışmamış hâlis olan) (siyah olsun veya başka olsun, kendisine başka renk karışmayan). **الزمخشري** dedi: **الشهبة** hariç. (Ve) hadiste: “İnsanlar kıyamet günü çıplak ayaklı, çıplak, sünnetsiz haşrolunur; **بهما** (ضم ile)” (yani) dünyada olan hastalık ve âfetlerden onlarda hiçbir şey yoktur; (meselâ) körlük ve cüzzam; ve **البرص** ve şaşılık; ve topallık; ve hastalık ve belânın diğer türleri; fakat onlar, ebedî kalış için sahih kılınmış mübhem bedenlerdir; bunu **أبو عبيد** söyledi. (Yahut çıplaklar: yanlarında dünyanın arazlarından ve metâından hiçbir şey yoktur). (Ve **البهائم**: **الحمى**’da dağlardır): tek renk üzere. (Ve suyuna **المنجبس** denir): musannif bunu **ب ج س**’de ihmal etti. (Ve) “bir yer adı” denildi. **الراعى** dedi:
بكى خشرم لما رأى ذا معارك * أتى دونه والهضب هضب البهائم
(Ve **ذو الاباهيم**: **زيد القطعي**): Benî Kutîa’dandır. (Şair). **الاباهيم**, **الابهام**’ın çoğuludur; “**ذو الاصابع**” denildiği gibi. (Ve **الابهام** (kesra ile)): büyük parmaklardan; mâruf; müennestir. **ابن سيده** dedi: ve (elde ve ayakta parmakların en büyüğü) olabilir. **اللحيانى** onun (müzekker yapılabildiğini) hikâye etti; müzekker ve müennest yapılır. **الازهرى** dedi: **الابهام**, **المسبحة**’yı izleyen büyük parmaktır; onun iki boğumu vardır; “avuçu **تبهم** eder” (yani) onun üzerine kapanır diye isimlendirildi. (Çoğulu **أباهيم**). Şair dedi:
إذا رأوني أطال الله غيظهم * عضوا من الغيظ أطراف الاباهيم
(Ve) şiir zarureti için **أباهم** denir; **الفرزدق**’ın sözü gibi:
فقد شهدت قيس فما كان نصرها * قتيبة الاعضها بالابهم
**ابن سيده** dedi: o, ancak **الاباهيم**’i kastetti; fakat hazf etti; çünkü kaside mürdef değildir; ve o, mâruf bir kasidedir. (Ve **سعد البهام**, **كتاب** gibi: menzillerden): kamerî. (Ve **الاسماء المبهمة**: nahivciler katında işaret isimleridir): “bu” ve “bunlar” ve “şu” ve “şunlar” demen gibi; **الصحاح**’ta böyledir. **الازهرى** dedi: “**الحروف المبهمة**”, iştikakı olmayan ve asılları bilinmeyen harflerdir; **الذى** ve **الذين** ve **ما** ve **من** ve **عن** ve benzerleri gibi.
Ve bunun üzerine istidrâk edilendir: **البهيم**, **أمير** gibi, **الابهام**’ın adı; o da parmaktır; bunu **الازهرى** nakletti. Dedi: ona **بهام** denmez. Şeyhimiz, **ابن أبى زيد القير**’e itiraz etti: çünkü o, risalesinde **البهيم**’i **الابهام** mânasında zikretti ve onu ayıpladı; “bunun vechi yoktur” dedi; hâlbuki o, **التهذيب** ve diğer lugat kitaplarında mevcuttur. **نفطوية** dedi: **البهمة** konuşmadan **مستبهمة**dir; (yani) o, ona kapalıdır. Ve “**تبهم**” denir: eğer ona kilitlenirse. Ve “**لا أغر ولا بهيم**” denir: yönü müşkil olup açıklanmayan, doğruluğu ve bilgisi bilinmeyen iş için darb-ı meseldir. Ve “**طريق مبهم**”: gizli olup seçilemeyen yol; “ona vurdu da **مبهما** düştü” denir: (yani) baygın; yönü müşkil olup açıklanmadı; doğruluğu ve bilgisi bilinmedi. Ve “**طريق مبهم**”: gizli olup seçilemeyen yol. Ve “ona vurdu da **مبهما** düştü” denir: (yani) baygın; konuşmaz ve temyiz etmez. Ve “**أمر مبهم**”: ona varılacak yol yoktur. Ve “**المبهمات**”: zor, meşakkatli müşkiller. Ve **البهم**, **صرد** gibi: işlerin müşkilleri. Ve “**كلام مبهم**”: kendisine varılacak bir veçhi bilinmeyen. Ve “**حائط مبهم**”: içinde kapı olmayan duvar. Ve “**أبهم الامر ابها ما**”: ona, kendisiyle bilinecek bir veçih kılmadı. Ve “**ليل بهيم**”: sabaha kadar içinde ışık olmayan gece. Ve “**صناديق مبهمة**”: kilitleri olmayan sandıklar; **ابن الانباري**’den. Ve “**غذي بهم**”: Yemen krallarından biri; **ابن برى**’den; ve daha önce geçti. Ve **البهيم**: bilinmeyen, tanınmayan; **الخطابى**’den. Ve **البهمة**: siyahlık. Ve ayın doğmadığı üç geceye **البهم** denir; **صرد** gibi. Ve **عبد الرحمن بن بهمان**’ın zikri **النون**’da gelecektir.
Ve bunun üzerine istidrâk edilendir: **بهيتم** Mısır’da bir köydür.
