# بوأ (ب-و-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bve bye’den dönüşmüştür

- Harfler: ب - و - أ
- Kur'an'da: 17 geçiş · 16 ayet · 13 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بوء

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بَاءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E.md) | فَعَلَ | Yerleşti | 2 | 2 | [3:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/3:162.md) |
| [بَوَّأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Yerleştirdik | 2 | 2 | [10:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/10:93.md) |
| [لَنُبَوِّئَنَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لَنُفَعِّلَنَّهُمْ | Kesinlikle onları yerleştireceğiz | 2 | 2 | [16:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/16:41.md) |
| [وَبَاءُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve yerleştiler | 2 | 2 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/2:61.md) |
| [تَبَوَّءُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفَعَّلُوا | Yerleştiler | 1 | 1 | [59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/59:9.md) |
| [تَبَوَّأَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8E%D8%A7.md) | تَفَعَّلَا | İkiniz yerleşin | 1 | 1 | [10:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/10:87.md) |
| [تَبُوءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A1%D9%8E.md) | تَفْعُلَ | Sen yerleşirsin | 1 | 1 | [5:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/5:29.md) |
| [تُبَوِّئُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%8F.md) | تُفَعِّلُ | Yerleştirirsin | 1 | 1 | [3:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/3:121.md) |
| [فَبَاءُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Hemen yerleştiler | 1 | 1 | [2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/2:90.md) |
| [مُبَوَّأَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%85%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8E.md) | مُفَعَّلَ | Yerleştirmek | 1 | 1 | [10:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/10:93.md) |
| [نَتَبَوَّأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8F.md) | نَتَفَعَّلُ | Yerleşiriz | 1 | 1 | [39:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/39:74.md) |
| [وَبَوَّأَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَّلَكُمْ | Ve sizi yerleştirdi | 1 | 1 | [7:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/7:74.md) |
| [يَتَبَوَّأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8F.md) | يَتَفَعَّلُ | Yerleşir | 1 | 1 | [12:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/12:56.md) |

## Mücavir kökler — 135 mücavir (162 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 28 · Kızgınlık
2. [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Büyük şehir demektir
3. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
4. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
5. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Beyt ev demektir
6. [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Soğan demektir
7. [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bakla
8. [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Birleşen
9. [سهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sehl, ova demektir
10. [عدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve onun mercimeği
11. [فوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve onun sarmısağı
12. [قثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AB%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve onun salatalığı
13. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Bes besese dağınık taşlar demektir
14. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Zeyl etek denektir
15. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
16. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hayese sürülmüş tarla demektir
17. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dönüşüm yeri
18. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İsyan eder
19. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Eveye kuş yuvası demektir
20. [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hace deve dikeni demektir
21. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kevn tepe demektir
22. [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir
23. [سخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sekete çöküntü demektir
24. [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
25. [نحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yontulmuş taş demektir
26. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
27. [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sopa, değnek demektir
28. [غرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğurfe, Çardak denilen yazlık evdir
29. [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
30. [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Habl ip demektir
31. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
32. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Sikkin” bıçak demektir
33. [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İnin
34. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
35. [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
36. [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zayi eder
37. [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kusare, anız demektir
38. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
39. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
40. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Şey
41. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
42. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
43. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
44. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
45. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
46. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Musa
47. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
48. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
49. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Satın aldılar
50. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Âd
51. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bitki
52. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
53. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
54. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akar temiz sudur
55. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Temel demektir
56. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Düzlük demektir
57. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
58. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
59. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
60. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بوأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mutebâr / ecvef-i vâvî ve mehmûzül-lâm |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md), [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md), [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere dönüp yerleşmek, karargâh edinmek ve iki şeyin birbiriyle denk/hizalı hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın fiilinin ve niyetinin sonucunu yüklenerek ona dönmesi veya ilahi lütufla layık olduğu güvenli bir mekâna/yurda yerleştirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amel ile ceza/mükâfat arasındaki tam ontolojik ve ahlaki denklik; varoluşsal yurtlanma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «oturmak/iskân etmek» veya sadece «dönmek» sayıp, içerdiği karşılıklı denklik (kifâet/bavâ'), yöneliş ve amelin sorumluluğuyla bizzat yüzleşme nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بو | Bir sınıra yönelme, bir alanın içine çekilme veya bir açıklıkta toplanma; nitekim geçiş ve sınır açıklığı anlamında [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) ve bir yerde hareketsiz kalıp işlevsizleşme anlamında [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) köklerinde de bu sınırlı alan ve duraklama karakteri görülür | أ | Çekirdeğin işaret ettiği yöneliş ve toplanma hareketine hemzenin getirdiği ani duruş, kesin tespiti ve tam temas niteliği eklenmiş; böylece hareket soyut bir yönelişten kesin bir konaklama, denklik ve sonucun kişiye tam intibak etmesi haline dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış güvenli alan | Kişinin sığındığı, içine girdiği, emniyet bulduğu veya yerleştiği içsel ve fiziksel mekânı temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme, süreklilik sağlama | Birey ile mekân veya eylem ile onun karşılığı arasındaki kopmaz bağı, raptetmeyi ve irtibatı kurar. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, yönelme, ilk hamle | Hareketi başlatan iradi gücü, doğrudan bir hedefe kilitlenmeyi ve hedefe varıştaki kesin duruşu ifade eder. |
| بوأ | Çadırın kazıkla sabitlenip emniyetli bir sığınağa dönüştürülmesi ve kişinin yöneldiği hedefle tam irtibatlanması | Dağınık ve devingen unsurların bir sınır içine çekilerek karargâha kavuşturulması, kişinin yöneldiği akıbete veya mekâna tam olarak bağlanıp denklenmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin su başından döndükten sonra topluca çöktürüldüğü ağıl ve dinlenme yeri (el-mebâe); kabilenin vadi ağzında veya dağ eteğinde yurt tutması; mızrağın hedefe dosdoğru hizalanıp nişan alınması (tebvîü'r-rumh) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafetü'bnu'l-Abd bir beytinde kavminin sığınağının ve konaklama yerinin nezahetini överken kökü şöyle kullanır: طَيِّبُو البَاءَةِ سَهْلٌ وَلَهُمْ / سُبُلٌ إِنْ شِئْتَ فِي وَعْثٍ وَعِرْ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Herme'nin şiirinde soylu bir kadının kabilesi içindeki yerleşik konumu tasvir edilirken kök şu şekilde yer alır: وَبُوِّئَتْ فِي صَمِيمِ مَعْشَرِهَا / فَتَمَّ فِي قَوْمِهَا مُبَوَّؤُهَا |

Kaynak: Lisânü'l-Arab; Mekâyîsü'l-Luğa; Kitâbü'l-ʿAyn; Esâsü'l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça بوأ kökü, Sami dil ailesinde yerleşme, geri dönme, bir barınağa girme ve iki şeyin birbiriyle karşılaşarak denklenmesi ana ekseni üzerinde şekillenir. İbranicede bo' (בוא) kökü «gelmek, girmek, varmak, içeri adım atmak» anlamıyla en temel hareket fiillerinden biridir ve bir yere intikal edip orada bulunmayı anlatır. Fenike ve Ugarit metinlerinde de benzer şekilde içeri girme ve bir hedefe ulaşma işlevini yüklenir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde bâ'a fiili «girmek, içeri süzülmek» manasını korur. Arapçada ise kök, sırf fiziksel bir «gelme/girme» hareketinden öteye geçerek iki semantik çatala ayrılmıştır: İlki yönelinen yerin bir yurt ve karargâh haline gelmesi (mebâe, tebevve'), ikincisi ise bir eylemin failine dönüp ona tam denk gelmesi, böylece denkliğin (kifâet/bavâ') kurulmasıdır. Kökün İbranicedeki genel hareket anlamı, Arap çöllerinde devenin sığınağı ve kabilenin vadideki yerleşkesiyle somutlaşarak varoluşsal bir sığınma ve karşılıklılık kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; HALOT; Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بوأ kökünden türeyen mebâe, tebevve', bavâ' | Fiziksel barınma ve ağıla dönüş anlamından, amel ve sorumluluğu yüklenip onunla denkleşerek dönme anlam alanına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בוא (bō / bā'), Ugaritçe bw', Ge'ez bâ'a | «İçeri girmek, varmak, gelmek» ilksel Sami eyleminin Arapçada ikamet, denklik ve sığınma nüanslarıyla özelleşmesidir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak hareket matrisi | Veri bulunamadı | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius Hebrew Lexicon; David Cohen; Mekâyîsü'l-Luğa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بوأ | Anlamlı | Dönmek, yerleşmek, denk olmak | Kişinin bir mekâna yerleşmesi veya fiilinin sonucuna denk olarak geri dönmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [بأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88.md) | Anlamlı | Böbürlenmek, kibirlenmek | İnsanın kendini üstün görüp başkalarına karşı büyüklük taslaması (el-be'v) | Hedef kökle anlam zıtlığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [وبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | Veba, salgın, havanın ağırlaşması | Bir yerin havasının bozulup yaşanmaz ve ölümcül hale gelmesi (el-vebâ) | Mebâenin (sağlıklı barınak) zıddı olan bozuk ortam; Kur'an'da geçmez |
| [وأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Geniş olmak, utanmak, öfkelenmek | Kabın geniş ve derin olması; öfkeden veya utançtan içine çekilmek | İçine alma ve çekilme yönüyle ortak alan; Kur'an'da geçmez |
| [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) | Anlamlı | Babalık, asıl, kaynak | Bir şeyin üremesine, yetişmesine kaynaklık eden ata, köken ve sahip | Güvenli barınak ve hami olma fikriyle örtüşür; Kur'an'da geçer |
| [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) | Anlamlı | Dönüp gelmek, rücu etmek | Ayrılınan yere veya hedefe yönelerek geri dönüş yapmak (el-evbe, meâb) | بوأ kökünün «rücu» boyutuyla doğrudan anlamsal ikizidir; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بوأ | Merkez | Dönmek, yerleşmek, denklenmek | Bir amelin sorumluluğuyla dönüp onunla eşitlenmeyi veya uygun bir mekânı karargâh kılmayı ifade eder. | Hem fiziksel yerleşimi hem de soyut ceza/mükâfat denkliğini cemeder. |
| [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Geri dönmek, karşılık almak | Bir eylemin semeresi olarak kişiye geri dönen mükâfat veya bedeldir. | [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) sonucun kişiye akmasına, بوأ ise kişinin o sonuca bizzat dönüp onunla özdeşleşmesine bakar. |
| [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | İnmek, konaklamak | Yüksekten aşağıya inip bir yerde geçici veya kalıcı olarak durmaktır. | [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) dikey iniş ve konaklamayı anlatırken بوأ uygunluk, hazırlanma ve sığınak edinmeyi vurgular. |
| [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Rücu etmek, yönelmek | Sürekli ve iradi bir biçimde ilk noktaya veya yaratıcıya yönelişi bildirir. | [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) dönüşün kendisini ve sürekliliğini, بوأ ise dönüşün varıp yerleştiği nihai denklik zeminini belirtir. |
| [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) | Zıt | Göçmek, yola çıkmak | Bulunulan yerden çadırları toplayıp ayrılmak, göç etmektir. | Karargâh kurup yerleşmenin ve sığınak edinmenin doğrudan zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بوأ | Dönmek, yerleşmek, denk olmak | Amelin sonucuna bizzat dönüp onunla eşitlenmek ve bir yeri güvenli karargâh edinmek | Kesin |
| Latince | Habitare / Incurrere | Yerleşmek / Maruz kalıp üstlenmek | Habitare kökün iskân ve yurtlanma yönünü, incurrere ise bir suçun cezasını üstlenip ona maruz kalma yönünü verir; ikisini aynı anda karşılayan tek bir kök yoktur. | Güçlü |
| İngilizce | To settle / To incur | Yerleşmek / Üzerine çekmek, maruz kalmak | To settle mekânsal karargâhı verir; to incur ise gazap veya günahı üzerine çekip onun dengi haline gelmeyi açıklar. | Güçlü |
| Almanca | Sich ansiedeln / Auf sich laden | Yerleşmek / Üzerine yüklenmek | Ansiedeln güvenli bir alana yerleşmeyi, auf sich laden ise bir günah veya sorumluluğun altına bizzat girmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Établir / Encourir | Yerleştirmek / Uğramak, üstlenmek | Établir sağlam bir zemin inşa edip yerleşmeyi, encourir ise işlenen fiilin kaçınılmaz cezai sonucuna çarptırılmayı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Collins English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mef'ûlün bih olarak gazap ve günahla kullanımı (بَاءَ بِغَضَبٍ / تَبُوءَ بِإِثْمِي) | Günahı, vebali ve ilahi gazabı yüklenip onun dengi olarak dönmek | Suç işleyen inkârcıların veya haksız yere kan dökenlerin ahiretteki kaçınılmaz akıbeti bağlamı (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md), Mâide [5:29](https://lisan.digital/tr/ayet/5:29.md)). |
| Mekânın tef'îl babında nesne olması (بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ / وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ) | Bir topluluğu güvenli, elverişli ve şerefli bir yurda yerleştirmek, karargâh sağlamak | İbrahim'e Beyt'in yerinin hazırlanması ve inanan kavimlerin yeryüzünde iktidar ve mesken sahibi kılınması bağlamı (Hac [22:26](https://lisan.digital/tr/ayet/22:26.md), A'râf [7:74](https://lisan.digital/tr/ayet/7:74.md)). |
| Tefe''ül babında kullanımı (تَتَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا / تَبَوَّؤُ الدَّارَ) | İradi olarak kendine yurt edinmek, barınak ve karargâh seçip orayı sahiplenmek | Mısır'da evlerin mescid ve sığınak kılınması ile Medineli Ensar'ın imanı ve şehri yurt edinmesi bağlamı (Yûnus [10:87](https://lisan.digital/tr/ayet/10:87.md), Haşr [59:9](https://lisan.digital/tr/ayet/59:9.md)). |
| Cennet makamı ile kullanımı (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا) | Salih amellerin dengi ve karşılığı olan ebedi derecelere kavuşturulmak | Sabreden ve tevekkül eden müminlerin hak ettikleri mükâfata erişmeleri bağlamı (Ankebût [29:58](https://lisan.digital/tr/ayet/29:58.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve ceza nazariyesi | Kulun ilahi gazapla dönmesi (bâe bi-gadabin), amelin zatıyla mı yoksa sırf ilahi iradeyle mi cezalandırıldığı meselesi; cezanın amele ontolojik denkliği. | Amel ile ceza arasındaki mutlak adalet ve ayrılmaz irtibat. |
| Fıkıh | Kısas ve diyet hükümleri | Katilin maktule denk sayılması (demühümâ bavâ') kuralı; kısasın ancak hukuki ve şahsi denklik (kefâet) zemininde icra edilebilmesi ilkesi. | Kısasta hayat hakkı ve cezai eşitlik/denklik. |
| Tefsir | Mekân tahsisi ve istihlâf ayetleri | Tebvî' kavramının sadece fiziksel bir konut temini değil, tevhidin yaşanacağı bir hayat alanının (mescid, Medine, Cennet) inşası ve lütfedilmesi olduğu. | Tevhide ve amele uygun meşru varoluş zemini. |
| Hadis | Nikâh ve sülûk edebiyatı | Evliliğe güç yetirme bağlamında geçen el-bâe lafzı; kişinin cinsel ve iktisadi olarak bir aile yuvası kurup barınak temin edebilme iktidarı. | Sorumluluk alma gücü ve meşru aile ocağı kurma ehliyeti. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi sorumluluk ve amellerin karşılığı | Amel-ceza denkliği (Bavâ') | Yükümlülüğün failine intibak etmesi | Kişinin işlediği isyan veya itaatin neticesini sırtlayarak onun tam muhatabı haline gelmesidir. | Kesin |
| İlmi | Bilginin zihinde ve hayatta yerleşmesi | Karargâh kılma / Tesis etme | İlim için emin zemin oluşturma | Bilginin havada kalmayıp sağlam aksiyomlar ve uygulama zeminleri üzerine oturtulmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yeryüzünde iktidar ve yurt edinme | İstihlâf ve istikrarlı egemenlik | Topluma güvenli yurt sağlama | Bir topluluğun tehditlerden arındırılmış, sınırları belirli ve adil bir vatana yerleştirilmesidir. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve barınma hakkı | Temel barınak ve geçim gücü (Bâe) | Yaşam alanının güvenceye alınması | Bireyin aile kurabilmesi, mülk edinebilmesi ve ekonomik olarak kendi ocağını idame ettirebilmesidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge durumu (Equilibrium) ve Çekici Havza (Attractor Basin) | Dinamik bir sistemdeki değişkenlerin dış etkiler veya enerji tüketimi sonrasında nihai olarak kararlı bir duruma, dinlenme noktasına veya enerji çukuruna yerleşmesi; sistemin durum vektörünün kendisine denk gelen çekim alanına yönelip orada sabitlenmesi hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki Sorumluluk (Liability) ve Sosyolojik Yurtlanma (Habitation) | Bireyin hukuken kendi fiilinin doğrudan faili ve taşıyıcısı sayılarak kusuruyla eşitlenmesi; sosyolojik olarak ise göçebelik veya belirsizlik halinden çıkıp bir mekânı kimliğin ve kültürün taşıyıcısı olan bir karargâha dönüştürmesidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir gayrimenkul edinme, basitçe bir eve taşınma veya salt fiziki bir dönüş hareketi olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | بوأ fiili, fiziksel iskânın ötesinde; ontolojik bir denklik kurmayı, amelin kaçınılmaz vebaliyle bütünleşmeyi (bâe bi-ismî), inananlara tevhidin icra edileceği meşru bir varoluş alanı hazırlamayı (bevve'nâ) ve imanı bizzat bir yurt gibi kuşanmayı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «gazapla dönme» ifadeleri sıradan bir öfkeye uğrama zannedilir; oysa kişinin kendi ameliyle ilahi gazabın dengi ve taşıyıcısı haline geldiği ahlaki ve hukuki hakikat gözden kaçar. Benzer şekilde yeryüzünde yerleştirilme (tebvî') ayetleri sadece seküler bir iskân gibi okunur, ilahi emanetin ve mesuliyetin zemini olduğu unutulur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve ceza felsefesindeki mutlak adalet ve denklik ilkesini kurar. Kulun amellerinin havada kaybolmadığını, failin bizzat o amelin vebalini kuşanıp onunla denkleşerek hesap alanına döneceğini bildirir; ayrıca müminlerin yeryüzündeki varoluşlarının tesadüfi değil, ilahi bir hazırlama ve yurtlandırma (tebvî') olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların ve zalimlerin cezayı hak edişlerini anlatan akıbet ayetlerinde (Âl-i İmrân [3:112](https://lisan.digital/tr/ayet/3:112.md), Enfâl [8:16](https://lisan.digital/tr/ayet/8:16.md)); peygamberlerin ve ümmetlerin yeryüzünde yurt sahibi kılınışını bildiren kıssalarda (Yûnus [10:93](https://lisan.digital/tr/ayet/10:93.md), A'râf [7:74](https://lisan.digital/tr/ayet/7:74.md)) ve Kâbe'nin inşası ile Cennet derecelerini açıklayan ayetlerde (Hac [22:26](https://lisan.digital/tr/ayet/22:26.md), Nahl [16:41](https://lisan.digital/tr/ayet/16:41.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekânı ve barınmayı sadece fiziki bir inşaat olarak gören sığ materyalist bakışı düzeltir; mekânın ancak ahlaki ve ilahi bir meşruiyetle (mübevvee sıdk) emniyetli bir sığınağa dönüşebileceğini vazeder. Ayrıca günahın failden bağımsız harici bir yük değil, failin bizzat kendine biçtiği varoluşsal bir elbise ve denklik olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Develerin çöldeki hareketten sonra su başında veya ağılda dinlenmeye çekilmesi, kabilenin vadi eteğinde korunaklı bir karargâh edinmesi ve mızrağın hedefe tam olarak hizalanması.
- Soyut anlam: Amelin doğurduğu ahlaki ve hukuki vebalin bizzat failine rücu ederek onunla mutlak bir denklik oluşturması; kişinin layık olduğu varoluşsal zemin veya makamla buluşturulması.
- Sistematik karşılık: Hukuk ve kelamda amelin failine zimmetlenmesi ve cezanın suçla tam simetrisi; siyasette ve sosyolojide ise meşruiyet zeminine dayalı vatan ve yurt inşası.
- LaTeX modeli: $$S(a) \times M \xrightarrow{f} R \quad \text{öyle ki} \quad R \cong C(a)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $a$ bireyin iradi eylemini, $S(a)$ bu eylemin fail üzerindeki ahlaki/hukuki durumunu, $M$ bulunulan veya yönelinen mekân/alan potansiyelini temsil eder. $f$ dönüşüm fonksiyonu olup yönelme ve yerleşme hareketidir. Bu hareketin vardığı nihai sonuç olan $R$ (akıbet, yurt veya karargâh), amelin nesnel karşılığı olan $C(a)$ ile tam bir izomorfik denklik ($\cong$) içindedir; fail neyi işlemişse vardığı menzil onun tam dengi (bavâ') olur.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/2:61.md) — وَبَاءُوا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/2:90.md) — فَبَاءُوا

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Nefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/3:112.md) — وَبَاءُوا

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَمَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Nerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur. Allah’ın ve mü’minlerin ahdine sığınmış olanlar müstesna. Allah’ın hışmına uğradılar. Üzelerine de miskinlik vuruldu. Bu, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve taşkınlık yapmalarındandır.

### [Ali İmran 3:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/3:121.md) — تُبَوِّئُ

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hani sen; mü’minleri savaş için duracakları yere yerleştirmek üzere erkenden ayrılmıştın. Allah, Semi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/3:162.md) — بَاءَ

أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Allah’ın rızasına uyan kimse; hiç Allah’ın hışmına uğrayan gibi olur mu? Onun varacağı yer, cehennemdir. O, ne kötü dönüş yeridir.

### [Maide 5:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/5:29.md) — تَبُوءَ

إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Dilerim ki sen; benim günahımı da, kendi günahını da yüklenip cehennemliklerden olasın. Zalimlerin cezası da budur.

### [Araf 7:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/7:74.md) — وَبَوَّأَكُمْ

وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Düşününüz ki; O, sizi Ad kavminden sonra halifeler yaptı, yeryüzüne sizi yerleştirdi. Ovalarından köşkler yapıyor, dağlarından evler yontuyorsunuz. Artık Allah’ın nimetlerini anın. Yeryüzünde fesadçılar olarak taşkınlık yapmayın.

### [Enfal 8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/8:16.md) — بَاءَ

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Tekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.

### [Yunus 10:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/10:87.md) — تَبَوَّأَا

وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّأَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa ve kardeşine de vahyettik ki: Mısır’da kavminiz için evler hazırlayın; evlerinizi namazgah edinin namaz kılın. Ve mü’minlere müjdele.

### [Yunus 10:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/10:93.md) — بَوَّأْنَا · مُبَوَّأَ

وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Biz, İsrailoğullarını güzel bir yere yerleştirmiştik. Onlara tertemiz şeylerden rızıklar verdik. Kendilerine ilim gelinceye kadar hiç ihtilafa düşmediler. Şüphesiz Rabbın, kıyamet günü aralarındaki ihtilaflar hakkında hükmünü verecektir.

### [Yusuf 12:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/12:56.md) — يَتَبَوَّأُ

وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): İşte böylece Yusuf’u yeryüzünde yerleştirdik. Nereyi isterse orada konaklardı. Rahmetimizi, istediğimize veririz. Ve ihsan edenlerin ecrini zayi etmeyiz.

### [Nahl 16:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/16:41.md) — لَنُبَوِّئَنَّهُمْ

وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Zulmedildikten sonra, Allah yolunda hicret eden kimseleri, andolsun ki; dünyada güzel bir yere yerleştiririz. Ahiret mükafatı ise daha büyüktür. Şayet bilselerdi.

### [Hac 22:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/22:26.md) — بَوَّأْنَا

وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ

Meal (IK): Hani İbrahim’e: Bana hiç bir şeyi ortak koşma, tavaf edenler, kıyama duranlar, rüku edenler ve secdeye varanlar için evimi temiz tut, diye Kabe’ nin yerini hazırlamıştık.

### [Ankebut 29:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/29:58.md) — لَنُبَوِّئَنَّهُمْ

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ

Meal (IK): İman edip de salih amel işleyenleri altından ırmaklar akan, içinde temelli kalacakları cennetteki köşklere yerleştiririz. Çalışanların mükafatları ne güzeldir.

### [Zümer 39:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/39:74.md) — نَتَبَوَّأُ

وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ

Meal (IK): Onlar da dediler ki: Bize vaadinde sadık olan ve bizi yeryüzüne varis kılan Allah’a hamdolsun. Cennette istediğimiz yerde oturabiliriz. Çalışanların ecri ne de güzeldir.

### [Haşr 59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/ayet/59:9.md) — تَبَوَّءُوا

وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlardan önce o diyarı yurt edinmiş ve göğüslerine imanı yerleştirmiş olanlar; kendilerine hicret edip gelenleri severler. Ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları, kendilerine tercih ederler. Her kim nefsinin tamahkarlığından korunabilmişse; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bve bye’den dönüşmüştür. Bey bilekten sonraki el, el atmak hazırlamak anlamındadır. Bir de vurmak, çarpmak anlamında kullanılmaktadır.
Dağdaki arı kovuğudur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب اللفيف من **الباء**
**ب و أ**، **ب و و**، **ب أ و**، **ب أ ب أ**، **ب ب ب**، **ب و ب**، **ب ي ي**، **أ و ب**، **و أ ب**، **و ب أ**، **أ ب ي**، **أ ب و** استعمالda olanlar

**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vadiye karşı yahut bir dağın yamacına yönelerek **يَتَبَوَّءُونَ** oldukları vakitki menzili; yahut denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her menzildir. Denilir: **تَبَوَّءُوا** bir menzil... Yüce Allah dedi ki: “Ve andolsun, İsrailoğullarını bir **مُبَوَّأ صِدْق**’a yerleştirdik.” Tarafa dedi ki:
bâe’si hoş, kolaydır; ve onlar için, istersen sarp bir çetinlikte, yollar vardır.

Ve dedi ki:
kavminin özünde yerleştirildim; böylece kavminde onun yerleştirilişi tamam oldu.

Ve **المباءةُ**: develerin barınağıdır; su başlarında çöktükleri yer. Denilir: develeri **أبأنا** ettik, **إباءة** (uzatmalı), yani: bir kısmını bir kısmına yaklaştırarak çöktürdük. Dedi ki:
aralarında düşmanlık bulunan iki müttefik, dar bir barınakta birbirine sokulup çökerler.

Ve rivayet olunur: **يبوءان**; yani: inerler. Ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.

Ve dedi: onların menzili, geniş **المباءة**’lı, meskûn. Ve denilir: filân, filân ile **بَواءٌ**dur; yani: onunla kısas edilse denk olur. Ve filânın katilini onunla **أبأت** ettim; onu onunla öldürdüğüm vakit. Ve onları, kardeşimin katilini **استبأتهم**; yani: onlardan, onu kısas etmelerini istedim. Ve **استبأته**: **استقدت به** gibidir. Dedi ki:
eğer bizden Velîd’i öldürürseniz, biz de onunla, boyunları zelil eden ölüler **أبأنا** ettik.

Züheyr dedi ki:
hediyeyi esir eden bir topluluk görmedim; ve bir ev komşusu görmedim ki **يستبـاءُ** edilsin.

Ve **البَواءُ** kısasta olur; dersin: bunu, öldürülmüşünle öldür; çünkü o, onunla **بَواءٌ**dur; yani: yeterlilikte ona denktir. Dedi ki:
onlara dedim: Amr b. Mâlik ile **بُوءُوا**; ve işte sana, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (olan).

Yani: bir at.

Ve **البَواء**: misildir. Dersin: işte sana bu; al onu **بواء**. Ebû’d-Dukayş dedi: Araplar der ki: onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ** üzere cevap verdiler; yani: bize tek bir cevapla cevap verdiler.

Ve dersin: bu işte onlar **بواء سواء**dur; yani: denk, birbirine nazîr kimselerdir.

Ve mızrağı, süvariye doğru **بوّأت** ettin; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun vakit.

Ve filân, filân ile **أُبِيَ** edildi; yani: onunla öldürüldü. Şair dedi ki:
bizden vazgeçmez mi krallar ve sakınmaz mı; hürmetlerimizi; kan, kan ile **يُبْأءُ** edilmez.

Ve rivayet olunur: **لا يَبؤُؤُ** kan, kan ile; yani: onların kanlarının, onu öldürenin kanlarıyla **تبوء** etmesinden sakınarak.

Ve denildi: **تباوأتْ**; yani: dengelendi ve eşitlendi. Ve **باء بإِثمي**; yani: günahım ona hâkim oldu. Ve denilir: filân, filânın kanıyla **باء** etti; onu kendi aleyhine ikrar edip, vâcip olduğunu bilerek gönüllüce yüklendiği vakit.

Ve filân, günahıyla **باء** etti; onu, kendinden defetmeye güç yetiremeyerek zorla yüklendiği vakit; böylece onunla **باء** etti; tıpkı Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** ettikleri gibi... Ve filân, bu işinden, aleyhine olanla ve lehine olanla **باء** etti.

Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.

**بوو**:
**البوّ** (hemzesiz): samanla doldurulan bir deve yavrusu derisi; deve ona meyleder.

Ve kül: ocak taşlarının **بوّ**’udur.

**بأو**:
**البأوُ**: böbürlenme, övünme ve kibirdendir. Filân, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** etti. Dedi ki: savaş günü onları küçümsediğinde, **أَكْمَخُوا** bir **بأوا** ile; ve onları, yüksek burunlu adamlar destekledi. **أكمخوا**: yani kibirden başlarını kaldırdılar.

**بأبأ**:
**البأبأة**: kişinin arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “babamla sana fidye olurum.” Bundan fiil türetilir; denilir: onunla **بَأْبَأَ** etti.

Araplardan kimi: “**وابأَبا أنت**” der; bunu, bu kuruluş üzere bina edilmiş bir kelime kıldılar.

Ve **البأبأة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında tekrardır. Ru’be dedi ki:
onu bir kere ve bir kere daha **بَأْبَبا** ile böğürttü.

**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın erkeğin böğürmesidir; **البغبغة** de böyledir. Ve dedi ki: onu, **بِبَبْ** böğüren, boz renkli bir sürücü sürer; yani: bu böğürmeyle.

**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır kimse bununla vasfedilir.

Ve denilir: onlar tek bir **ببّان**dır; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “فَعلان” takdiri üzeredir; ve denilir: “فعّال” takdiri üzeredir; bu takdirde **النّون** aslîdir. Ondan fiil tasrif edilmez. Ve o, **البأجُ** ile tek bir manadadır... Ömer b. el-Hattâb dedi: insanlar tek bir **ببّانا** olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.

**بوب**:
**البابُ**: bilinen (şey). Ondan fiil: **التّبويب**.

Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayet.

Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğazdır.

Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.

Ve **البواب**: kapıcıdır. Ondan “فِعالة” üzere bir fiil türetilseydi, **الواو**’yu açıkça göstererek **بِوابة** denirdi; **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o, sırf bir mastar değildir; ancak bir isimdir.

Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakîye: **بيّاباً** derler.

Ve **البأببة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında onun tekrarı vardır. Ru’be dedi ki:
bir kere ve bir kere daha **بأببا** ile **بغبغة**.

Ve **بيبةُ**: bir isimdir. Dedi ki:
mızraklarla, demirci Ebû Mendûse’yi çiğnedik; ve **بيبة**’nin komşusundan koyu bir kan aktı.

Ve Bahreyn’de **بابين** diye bilinen bir yer vardır; onların bir söyleyeni onda der ki: Şüphesiz İbn Bûr, **بابين** ile Cem arasında (dır).

Ve **البَوْباة**: çöldür; o: **المَوْماةُ**’dır.

**بيي**:
Arapların darb-ı mesel olarak vurdukları bir meselde: **هيّ بن بيّ**. Onlardan kimi: **هيّان بن بيّان** der; o, **طامر بن طامر** menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi ki:
sizin için, onunla gidip götüreceğiniz bir miras var mı? Şüphesiz miras, **لهّيان بـنِ بـيّانِ**’ındır.

Ve denilir: **هيَّ بنَ بيٍّ**, Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne bir göz (iz) ne bir eser duyuldu; kayboldu; böylece mesel oldu.

Ve Allah onu **حيّاه** etti ve **بيّاه** etti. **حيّاه**: selâmlamadan; ve **بيّاه**: onu güldürdü ve müjdeledi. Dedi ki:
yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil; ve dostu sev; onu selâm ile **حيّه** et.

**أوب**:
Denilir: filân, kılıcına **آب** etti; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve gaip, **يؤوب** olarak **آب** eder; **أوباً**; yani: döndü.

Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir. Ondan fiil: **التّأويب**. Dedi ki:
sanki iki kolunun **أَوْب**’u; terlemişken; ve kum tepelerinde, uzun bacaklılar bürünmüşken.

Ve “her **أوب**’dan geldiler” sözünde **الأَوْبُ**: yani: her yönden ve her taraftan.

Ve **المؤاوبة**: yürüyüşte bineklerin birbirleriyle yarışmasıdır. Dedi ki: ve eğer onu **تؤاوبْهُ** edersen, onu **مِئوَيا** bulursun.

Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir... Develeri **أَوَّبْتُ** ettim, **تأنيبا**; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye yürüyüşüdür.

Ve dersin: gaibin **أوبةُ**’si sana kutlu olsun; yani: dönüşü ve açlığı.

Ve **المآب**: dönüş yeridir.

Ve **المتأَوِّب**: iyi **الأوب** sahibi; yani: hızlı dönüşlü.

Ve güneş, **إيابا** olarak **آبت** etti; **مآبها**’sında kaybolduğu vakit; yani: batışında. Tübba’ dedi ki:
güneşin, **مآبها**’sı yanında batışını gördü; siyahlık ve koyu karalık sahibi bir gözde.

Yani: siyah.

Ve **مآبةُ البئر**: kuyunun ortasında suyun toplandığı yer; o, **المثابة** da (dır).

**وأب**:
Tırnaklı hayvanın ayağı, **وَأَبَ** eder, **يَئِبُ** eder, **وَأْباً**; tırnakları birleştiği vakit. Dersin: o, elbette **لَوَأْبُ الحافِر**’dir.

Ve **حافِرٌ وَأْبٌ**: yani: şiddetli.

Ve dersin: filân, şöyle yapmaya **يتَّئِبْ** etmedi; yani: geri çekilmedi... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **يتَّئِبُ** etmez. Dedi ki:
onu çağırdığında, geri çekilmeden gelir.

**وبأ**:
**الوباء** (hemzeli): taun; o, ayrıca her genel hastalıktır. Dersin: bu yıl belde halkına şiddetli bir **وباء** isabet etti.

Ve **أرضٌ وَبِئة**: hastalığı çok olduğu vakit. Onu **استوبأتها** ettim; ve **وَبُؤَت** etti, **تَوْبُؤُ** eder, **وَباءةً**; hastalıkları çoğaldığı vakit.

**أبي**:
**الأَبَى** (maksur): keçilerin başlarında tutan bir hastalıktır; neredeyse selâmet bulmaz... Dişi keçi, şiddetli bir **أَبىً** ile **أَبِيَتِ** eder, **تَأْبَى** eder... Ve **عنزٌ أبية**; ve **تيسٌ أبٍ**. Dedi ki:
Kinnâz’a dedim: yüklen; çünkü o, bir **أَبىً**’dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum.

Ve filân, **إِباءً** olarak **أَبَى** eder, **يأَبَى** eder; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti. Aziz ve celil Allah dedi ki: “derken yalanladı ve **أبَى** etti.” Ve başka bir veçhe: her kim bir işi terk eder ve onu geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.

Ve **رجلٌ أبيّ**: **إباء** sahibi. Ve **قوم أَبِيّونَ** ve **أُباةٌ**; hafif (vezin). Dedi ki:
zulmü reddeden, **أُباة** bir kavimdendir.

**أبو**:
Bir adamı **أَبَوْت** ettim; onu **آبوه** ettim; ona baba olduğun vakit.

Ve denilir: filân, bu yetimi **إباوةً** olarak **يأبُو** eder; yani: onu besler; tıpkı babanın çocuğunu beslemesi gibi.

Ve meselde denilir: “**لا أبا لك**”; sanki onu övüyor gibidir.

Ve **الأب**’ın küçültmesi: **أُبَيٌّ**. Ve **الآباء**’ın küçültmesi iki veçh üzeredir: ikisinin daha iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “أفعال” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.

Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; “baba olarak **تأبّيت** ettin, oğul olarak **تبنيّت** ettin, anne olarak **تأمَّمْتَ** ettin” sözün gibi.

Ve filân, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ**’su açık olandır.

Ve şiirde caizdir ki: “bunlar senin **أباك**’ındır” dersin; sen **أباك** ve anneni kastederken.

Ve Araplardan kimi: “bizim **أبوّتنا** en keremli **الآباء**’dır” der; **الأب**’ı “فُعُولة” üzere cem ederler; tıpkı “bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” demeleri gibi. Ve onlardan kimi **الأب**’ı **أَبِين** diye cem eder. Râciz dedi ki:
tırbâlın altından eğilerek gelir; **بالأَبِينَ** ve dayı ile fidye olunur.

Ve dersin: onlar **الأبون**’dur; ve bunlar sizin **أبوكم**’dur; yani: sizin **آباؤكم**.

Ve **الإبةُ**: rezilliktir. Zü’r-Rumme dedi ki:
kişi için kızlar büyüdüğünde, başına **إِبةً** ve ayıp bağlarlar.

**الباء**’dan olan **اللفيف** Allah’a hamd ile ve O’ndan (yardım) ile tamam oldu; ve onun tamamlanmasıyla **باب الباء** tamam oldu; onun dörtlüsü yoktur ve beşlisi yoktur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المباءة: منزل القوم في كل موضع، ويسمى كِناس الثور الوحشي: مباءةً، وكذلك مَعطِن الإِبل. وتبوَّأْتُ منزلاً؛ أي نزلتُه، وبوَّأت للرجل منزلاً وبوّأته منزلاً بمعنى، أي هيَّأته ومكَّنت له فيه. واستباءه، أي اتَّخذه مباءة. وهو بِبيئَةِ سَوء، أي بحالة سوء، وإنه لحسن البيئة.
وبوَّأت الرمح نحوه، أي سدَّدته نحوه. وَأَبَأْتُ الإِبل: رددتها إلى المباءة، وَأَبَأْتُ على فلان ماله، إذا أَرَحْتَ عليه إبله أو غنمه. والباءَة مثال الباعَةِ، لغة في المباءة؛ ومنه سُمِّي النكاح: باءً وباءةً، لأن الرجل يتبوَّأ من أهل، أي يستمكن منها، كما يتبوأ من داره. والبَواء: السَّواء، ويقال: دم فلان بَواءٌ لِدَم فلان، إذا كان كفؤاً له. ويقال: كلمناهم فأجابونا عن بَواءٍ واحد، أي: أجابونا جواباً واحداً. وأبَأْتُ القاتل بالقتيل، واستبأته إذا قتلتَه به، أيضاً. أبو زيد: باء الرجُلُ بصاحبه: إذا قُتِل به. ويقال: بُؤْ بِهِ، أي كُن ممن يُقتَل به. قال الأخفش: وباءوا بغضب من الله: رجعوا به، أي صار عليهم. قال: وكذلك باء بإثمه يبوء بَوْءاً. وتقول: باء بحقه، أي أقرَّ.
وفي أرض كذا فلاة تُبيءُ في فلاة، أي تذهب.

##### Türkçe

**المباءة**: kavmin her yerdeki menzili; ve yaban öküzünün in’i de **مباءة** diye adlandırılır; yine develerin barınağı. Ve “**تبوَّأْتُ** bir menzil”; yani ona indim. Ve “bir adam için bir menzil **بوَّأت**” ve “ona bir menzil **بوّأته**” aynı mânâdadır; yani onu hazırladım ve ona orada imkân verdim. Ve “onu **استباءه**”; yani onu bir **مباءة** edindi. Ve o, **بِبيئَةِ سَوء**dedir; yani kötü bir hâl üzeredir; ve şüphesiz o, **حسن البيئة**dir.

Ve “mızrağı ona doğru **بوَّأت**”; yani onu ona doğru doğrulttum. Ve “develeri **وَأَبَأْتُ**”: onları **المباءة**ye geri çevirdim. Ve “falana malını **وَأَبَأْتُ**”, sen onun üzerine develerini yahut koyunlarını dinlendirdiğin zaman. Ve **الباءَة**, **الباعَةِ** vezni üzeredir; **المباءة** hakkında bir lugattır. Ondan dolayı nikâh **باءً** ve **باءةً** diye adlandırıldı; çünkü erkek, ehilden **يتبوَّأ** eder; yani ondan imkân bulur; tıpkı evinden **يتبوأ** ettiği gibi. Ve **البَواء**: eşitliktir. Ve “falancanın kanı, falancanın kanına **بَواءٌ**dur” denir; ona denk olduğu zaman. Ve “onlarla konuştuk da bize tek bir **بَواءٍ** üzere cevap verdiler”; yani bize tek bir cevapla cevap verdiler. Ve “katili maktulle **أبَأْتُ**”; ve “onu **استبأته**”, onu onunla öldürdüğün zaman; yine. Ebû Zeyd: “adam, arkadaşıyla **باء** etti”: onunla öldürüldüğü zaman. Ve “**بُؤْ بِهِ**” denir; yani onunla öldürülenlerden ol. Ahfeş dedi: “Allah’tan bir gazapla **وباءوا**”: onunla döndüler; yani onların üzerine oldu. Dedi: ve günahıyla **باء** etti; **يبوء** eder, **بَوْءاً**. Ve dersin ki: “hakkıyla **باء** etti”; yani ikrar etti.

Ve filân arazide, bir çoraklık vardır ki bir çoraklıkta **تُبيءُ** eder; yani gider.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي)
(بوأ) الباء والواو والهمزة أصلان: أحدُهما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشّيئين.
فالأوّل الباءَة والمباءَة، وهي مَنزلة القوم، حيثُ يتبوّؤُون في قُبُلِ وادٍ [أ]و سَنَدِ جبل. ويقال قد تبوَّؤوا، وبوّأهم اللهُ تعالى مَنْزِلَ صِدْق. قال طرفة:
طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال ابن هَرْمَة:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])والمَبَاءة أيضاً: منْزِل الإبل حيثُ تُناخُ في الموارد. يقال أبَأْنَا الإبِلَ نُبِيئُهَا إباءةً -ممدودة- إذا أنختَ بعضها إلى بعض. قال:
خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])وقال:
* لهم منْزلٌ رحبُ المباءةِ آهِل *
قال الأصمعيّ: يقال قد أباءَها الرَّاعِي إلى مَبَائِها فتبوَّأَتْه، وبوَّأَها إيَّاهُ تَبْوِيئاً. أبو عُبيد: يقال فلانٌ حسن البِيئَةِ على فِعْلة، من قولك تبوَّأْتُ منْزِلاً. وبات فلانٌ ببيئة سَوء ([4]). قال:
ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ  *** ببيئَةِ سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])ويقال هو ببيئة سَوْءٍ بمعناه([6]). *قال أبو مهديّ: يقال باءَتْ على القومِ بائِيَتُهم إذا راحَتْ عليهم إبِلُهم. ومن هذا الباب قولهم أَبِئْ عليه حَقَّه، مثل أرِحْ عليه حَقّه. وقد أباءَه عليه إذا ردَّه عليه. ومن هذا الباب قولُهم باءَ فلان بذَنْبِه، كأنّه عاد إلى مَبَاءته محتملاً لذنْبه. وقد بُؤْت بالذَّنْبِ، وباءَت اليهودُ بغَضَب الله تعالى.
والأصل الآخَر قولُ العرب: إنّ فلاناً لَبَوَاءٌ بفلانٍ، أي إنْ قُتِل به كان كُفْواً. ويقال أَبَأْتُ بفلانٍ قاتِلَه، أي قتَلْتُه. واستَبَأْتُهُمْ قاتِلَ أخِي، أي طلبْتُ إليهم أنْ يُقِيدُوه([7]). واستبَأْتُ به مثلُ استقَدْت. قال:
فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا  *** أبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])وقال زُهير:
فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])وتقول: باءَ فلانٌ بفُلانٍ، إذا قُتِل به. قال:
ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي  *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])أي مِنْ قَبْل أَنْ يَبُوءَ الدِّماء؛ إذا استوَتْ في القَتْل([11]) فقد باءتْ.
ومن هذا الباب قولُ العرب: كلَّمْناهُمْ فأجابُونا عن بَوَاءٍ واحدٍ: [أجابوا] كلُّهُمْ جواباً واحدا. وهم في هذا الأمْرِ بَوَاءٌ أي سواءٌ ونُظَراءُ. وفي الحديث: "أنّه أمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاءَوْا"، أي يتباءَوْن في القِصاص. ومنه قول مُهلهلٍ لبُجَير بن الحارث: "بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ". وأنشد:
فقلت لـه بُؤْ بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])(بوب) الباء والواو والباء أصلٌ واحد، وهو قولك تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً، أي اتَّخَذْتَ بَوَّاباً والباب أصلُ ألفهِ واوٌ، فانقلبت ألفاً. فأمَّا البَوْبَاةُ فمكانٌ، وهو أوّلُ ما يَبدُو من قَرْنٍ إلى الطَّائف. قال المتلمّس:
لن تسلكي سْبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])(بوث) الباء والواو والثاء أصلٌ [ليس] بالقويّ، لكنّهم يقولون باث عن الأمر بَوْثاً، إذا بَحَثَ عنه.
(بوج) الباء والواو والجيم أصلٌ حسن، وهو من اللّمَعان. يقول العرب: تبَوَّج البَرْقُ تَبَوُّجاً، إذا لَمَع.
(بوح) الباء والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو سَعَة الشيء وبروزُه وظهورُهُ، فالبُوحُ جمع باحَةٍ، وهي عَرْصَة الدار. وفي الحديث: "نظِّفوا أفنِيَتَكمْ ولا تَدَعُوها كبَاحَةِ اليَهود". ويقولون في أمثالهم: "ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ" أي الذي ولَدْتَه([14]) في باحةِ دارِك.
ومن هذا الباب إباحةُ الشيء، وذلك أنّه ليس بمحظُورٍ عليه، فأمرُهُ واسعٌ غيرُ مُضَيَّق. و[من] القياسِ استباحُوه، أي انتَهَبُوه. وقال:
حَتّى استَباحُوا آلَ عوفٍ عَنْوَةً  *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])وزعم ابن الأعرابيِّ أنّ البَهْدليّ([16]) قال له: إنّ البَاحَة جماعةُ النّخل. وأنشد:
أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])واليدُ جماعةُ قومِهِ ونُصَّارِهِ.
(بوخ) الباء والواو والخاء كلمةٌ فصيحة، وهو السُّكون. يقال باخَت النار بَوْخاً سَكنَتْ، وكذلك الحَرُّ. ويقال باخَ، إذا أعيا؛ وذلك أنّ حركاتِهِ تَبُوخ وتَفْتُر.
(بور) الباء والواو والراء أصلان: أحدهما هَلاك الشّيء وما يشبِهُه من تعطُّلِهِ وخُلُوِّه. والآخَر ابتلاءُ الشّيء وامتحانُه.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: البَوَار الهلاك، تقول: بارُوا، وهم بُورٌ، أي ضالُّونَ هَلْكَى. وأبارَهُم فُلان، وقد يقال للواحد والجميع والنِّساء والذّكور بُورٌ. قال الله تعالى: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. قال الكسائيّ: ومنه الحديث: "أنّهُ كان يتعوَّذُ من بَوَار الأَيِّم"، وذلك أن تَكْسُدَ فلا تجِدَ زَوْجاً.
قال يعقوب: البُورُ: الرّجُل الفاسد الذي لا خَيْرَ فيه. قال عبد الله بن الزِّبَعْرِي:
يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني  *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])قال* [أبو] زيد: يقال إنّه لفي حُور وبُور، أي ضَيْعة. والبائر الكاسِد، وقد بارَتِ البِياعاتُ أي كَسَدَتْ. ومنه دَارَ البَوَارِ} [إبراهيم 28]، وأرضٌ بَوَارٌ ليس فيها زَرع.
قال أبو زياد: البَُور من الأرض الَمَوَْتان([19])، التي لا تصلح أن تُستَخْرَج. وهي أرَضُونَ أَبْوار. ومنه كتاب رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأُكَيْدِرَ: "إنّ لنا البَُورَ والمعامِيَ([20])".
قال اليزيديّ: البور الأرضُ التي تُجَمُّ سنةً لِتُزْرَع من قَابِل، وكذلك البَوَار. قال أبو عبيدٍ: عن الأحمر نزلَتْ بَوَارِ على النّاس، أي بلاءٌ. وأنشد:
قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21])
والأصل الثاني التّجربة والاختبار. تقول بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عندَه، أي جَرَّبتُهُ. وبُرْتُ الناقةَ فأنا أَبُورها، إذا أدنَيْتَها مِن الفَحْلِ لِتُنْظَرَ أحاملٌ هي أم حائل ([22]). وكذلك الفحل مِبْوَرٌ، إذا كان عارفاً بالحالين. قال:
بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه  *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])ويقال بَارَ النّاقَةَ بالفَحْلِ. فأمّا قولُه:
مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى  *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])يقول: يُشتَرَى المحصناتُ النَّجائب على صِفَتها، من قولك بُرْتُ الناقة.
(بوش) الباء والواو والشين أصلٌ واحد، وهو التجمُّع من أصنافٍ مختلِفين. يقال: بَوْشٌ بائشٌ، وليس هو عندنا من صميم كلام العرب.
(بوص) الباء والواو والصاد أصلان: أحدهما شيءٌ من الآراب، والآخر من السَّبْق.
فالأوَّل البَُوص، وهي عجيزة المرأة. قال:
عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ  *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])والبُوصُ اللَّوْن أيضاً.
فأمّا الأصل الآخر فالبَوْص الفَوْت والسَّبْق، يقال باصَني، ومنه قولهم: خِمْس بائِصٌ([26])، أي جادٌّ مستَعْجِلٌ.
(بوع) الباء والواو والعين أصل واحدٌ، وهو امتداد الشيء. فالبَوْعُ من قولك بُعْتُ الحبل بَوْعاً إذا مدَدْتَ باعَك به. قال الخليل: البَوْع والباع لغتان، ولكنّهُمْ يسمّون البَوْع في الخِلْقة. فأمّا بَسْط الباعِ في الكَرَم ونحوه فلا يقولون إلاّ كريم البَاع. قال:
* له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع *
والباع أيضاً مصدر بَاعَ يَبُوع، وهو بَسْط الباعِ. والإبلُ تَبُوع في سَيرها. قال النابغة:
* ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) *
والرَّجُل يَبُوع بماله، إذا بَسَطَ به باعَه. قال:
لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28])
وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ  *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])يصف فلاةً تسومُ فيها الإبلُ. رخيصةٌ: لا تَمْتَنِع. تُباع: تمُدّ الإبلُ بها أبواعها. وتُمسَح: تُقْطَع.
قال أبو عبيد: بُعتُ الحِبْلَ أبوعُه بَوْعاً، إذا مدَدْتَ إحدى يديك حتى يصيرَ باعاً. اللِّحيانيّ: إنه لَطَويلُ الباعِ والبَُوع. وقد باعَ في مِشْيته يَبُوع بَوْعاً وتَبوَّع تبوُّعاً، وانْباعَ، إذا طَوَّلَ خُطاه. قال:
يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])وتقول العرب في أمثالها: "مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ"، المخْرَنْبِق المطْرِق السّاكت. وقوله: لينباع، أي لِيَثِبَ. يُضرَب مَثَلاً للرجل يُطرِقُ لداهيةٍ يريدها.
قال أبو حاتم: بَوْع الظَّبيِ سَعْيه، دون النَّفْزِ، والنَّفزُ بلوغُه أشَدَّ الإحْضار.
اللِّحيانيّ: يقال والله لا يَبُوعُونَ بَوعَه أبداً، أي لا يبلُغُون ما بَلَغَ. قال أبو زيد: جَمَلٌ بُوَاعٌ([31])، أي جَسِيمٌ. ويقال انباع الزّيت إذا سال([32]). [قال] :
ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])ويقال فَرَسٌ بَيِّعٌ([34]) أي بعيدُ الخُطوة؛ وهو من البَوْع. قال العبّاس بن مِرداس:
على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ
(بوغ) الباء والواو والغين أصلٌ واحد، وهو ثَوَرَان الشّيء. يقال: تبوَّغ إذا ثار([35])، مثل تبيَّغ. والبَوْغاء: التراب يثور عنه غُبَارُه.
(بوق) الباء والواو والقاف ليس بأصل معوَّلٍ عليه، ولا فيه عندي كلمةٌ صحيحةٌ. وقد ذكروا أنّ البُوقَ الكذِب والباطِل. وذَكرُوا بيتاً لحسّان:
* إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) *
وهذا إنْ صَحَّ فكانَّه حكايةُ صوتٍ.
فأمّا قولهم: باقَتْهُمْ بائقةٌ وهي الدّاهِيَةَ تَنْزلُ، فليست أصلاً، وأُرَاها مبدلةً من جيم، والبائجة كالفَتْقِ والخَلَلِ([37]). وقد ذكر فيما مضى ([38]).
(بوك) الباء والواو والكاف ليس أصلاً، وهو كنايةٌ عن الفعل. يقال باكَ الحمارُ الأتانَ.
(بول) الباء والواو واللام أصلان: أحدهما ماءٌ يتحلَّب والثاني الرُّوع.
فالأوّل البَوْل، وهو معروف وفلانٌ حسن البِيلَة، وهي الفِعْلة من البَوْل. وأخَذَه بُوالٌ إذا كانَ يُكْثِر البَوْل. وربما عبَّروا عن النّسل بالبَوْل. قال الفرزدق:
أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])قال الأصمعيُّ: يقال لنُطَفِ البِغال أبوالُ البِغال، ومنه قيل للسَّراب "أبوالُ البغال" على التشبيه. وإنما شُبّه بأبْوالِ البِغال لأنّ بَوْلَ البِغال كاذبٌ لا يُلْقِح، والسّرابُ كذلك. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])قال ابن الأعرابيّ: شَحْمةٌ بَوّالَة، إذا أَسْرَع ذَوْبُها. [قال]:
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])الجَمُول: شَحمة تُطبَخ. والنَّثول: المرأة التي تُخْرجُها من القِدْر. ويقال زِقٌّ بَوَّالٌ إذا كان يتفجَّر بالشَّراب، وهو في شعر عَدِيّ.
وأما الأصل الثاني فالبَال: بالُ النفس. ويقال ما خَطَر بِبالي، أي ما أُلْقِيَ في رُوعي. فإنْ قال قائل: فإنَّ الخليلَ ذكَرَ أنّ بال النَّفْس هو الاكتراث، ومنه اشتقَّ ما باليتُ، ولم يخْطُِر ببالي. قيل له: هو المعنى الذي ذكرناه، ومعنى الاكتراث أن يَكْرُثَه ما وقعَ في نفسه، فهو راجعٌ إلى ما قلناه. والمصدر البَاَلةُ والمبالاةُ. ومنه قول ابن عباس وسُئِل عن الوُضوء باللَّبَن([42]): "ما أُباليهِ بالةً، اسمحْ يُسْمَح لك([43])". ويقولون: لم أُبَال ولم أُبَلْ، على القصر.
وممّا حُمِل على هذا: البال، وهو رَخَاء العَيْش؛ يقال إنه لَرَاخي البال([44])، وناعِمُ البال.
(بوم) الباء والواو والميم كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. فالبُوم ذكَرُ الهَامِ، وهو جمعُ بُومَة. قال:
قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])قالوا: وجمعُ البُوم أبوام. قال:
فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46])
(بون) الباء والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهو البُعْد. قال الخليل: يقال بينهما بَوْنٌ بعيد وبُونٌ -على وزن حَوْر وحُور- وبَيْنٌ بعيدٌ أيضاً، أي فَرْقٌ.
قال ابنُ الأعرابيّ: بانَني فلان يَبُونُني، إذا تَباعَدَ مِنك أو قَطَعَك. قال وبَانَني يَبينُني مثله.
فإن قيل: فكيف ينقاس البُِوَان على هذا؟ قيل له: لا يبعُد؛ وذلك أنّ البُِوَانَ العمودُ من أعمدة الخِباء، وهو يُسْمَك به البيت ويَسمُو به([47])، وتلك الفُرْجة هي البَوْن.
قال أبو مهديّ: البُِوَانَ عَمودٌ يُسمَك به في الطُّنُب المقدَّم في وَسَط الشُّقَّة المروَّقِ بها البيتُ. قال: فذلك هو المعروف بالبُِوان. قال: ثم تسمَّى سائِرُ العَُمَُد بُونا وبُواناتٍ. وأنشد:
* ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ *
وقال آخر:
* يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) *
ومن الباب: البانةُ، وهي شجرةٌ.* فأمّا ذو البَانِ فكان مِن بلاد بَني البَكَّاء. قال فيه الشاعر:
ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها  *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ
وبُوانَةُ: وادٍ لبَنِي جُشَمَ([49]).
(بوه) الباء والواو والهاء ليس بأصلٍ عندي، وهو كلامٌ كالتهكُّم والهُزْء. يقولون للرّجُل الذي لا خَيْر فيه ولا غَنَاءَ عِنده: بُوهَة. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])ومثله قولهم إنّ البُوهَ طائرٌ مثلُ البُومة. قال:
* كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) *
قال: يقول: كأني طائرٌ قد تَمَرَّطَ ريشُهُ من الكِبرَ، فرُشَّ عليه الماءُ ليكون أسرَع لنَبَات ريشِه. قال: هو يُفعل هذا بالصُّقُورةِ خَاصَّةً. قالوا: وإيّاه أرادَ امرؤُ القيس، فشبَّه به الرّجُلَ، وهذا يدلُّ على ما قُلْناه. وكذلك البُوهَة، وهو ما طارَتْ به الرِّيح من التُّراب. يقال: "أَهْوَنُ مِن صَوفَةٍ في بُوهَةٍ".
 --------------ــــ
([1]) ديوان طرفة 67 واللسان (1: 31).
([2]) البيت بدون نسبة في اللسان (1: 31).
([3]) البيت في اللسان (1: 31) برواية "حليفان" و"في عطن".
([4]) في الأصل: "وباءت فلان بيئة سوء" تحريف، صوابه من المجمل حيث قال: "وبات ببيئة سوء أي بحالة سوء".
([5]) البيت لطرفة في ديوانه 55 والأصمعيات 55. وفي الديوان: "بكينة سوء".
([6]) كذا وهو تكرار لما سبق. وفي المجمل: "كما يقال بحيبة سوء "وبكينة سوء".
([7]) في الأصل: "أن يقيدونه".
([8]) للعباس بن مرداس من قصيدة له في الأصمعيات 35 برواية: "فإن يقتلوا منا كريما".
([9]) ديوان زهير 79 واللسان (1: 30/20: 235).
([10]) البيت لجابر بن حني التغلبي في المفضليات (2: 11).
([11]) في الأصل: "إذا استوت الدماء في القتل".
([12]) هو لرجل قتل قاتل أخيه، كما في اللسان (1: 30). والبيت أيضاً أو نظيره في اللسان (10: 171).
([13]) في الأصل: "أن تسبقي سبل البوباة منجية"، صوابه من ديوان المتلمس ص5 مخطوطة الشنقيطي، ومعجم البلدان (البوباة).
([14]) في الأصل: "ولدتك" تحريف. وقد سبق المثل في ص305.
([15]) البيت لعنترة في ديوانه 178 واللسان (3: 239).
([16]) البهدلي، هذا، هو أبو صارم البهدلي، من بني بهدلة، كما في اللسان (3: 239). وفي الأصل: "الهذلي" تحريف، صوابه في اللسان وأمالي ثعلب 244.
([17]) البيتان في أمالي ثعلب واللسان (3: 239/ 20: 309).
([18]) البيت في اللسان (بور).
([19]) يقال بالفتح والتحريك.
([20]) البور، بالفتح: مصدر سمي به، وبالضم: جمع بوار بالفتح. وبهما روي الحديث: انظر اللسان (5: 154).
([21]) البيت لأبي مكعت الأسدي، واسمه منقذ بن خنيس، أو اسمه الحارث بن عمرو. انظر اللسان  (5: 153). وضمير "قتلت" لجارية اسمها أنيسة.
([22]) زاد فى اللسان: "لأنها إذا كانت لاقحا بالت في وجه الفحل إذا تشممها" وبه يفسر البيت التالي.
([23]) البيت لمالك بن زغبة الباهلي كما في اللسان (1: 116/ 5: 154/ 10: 343). وصواب رواية صدره: "بضرب" كما سيأتي في (فري). وانظر الحيوان (3: 256) والكامل 181 ليبسك، وديوان المعاني (2: 73).
([24]) أنشد نظيره في اللسان (سند، ثنى):
مذكرة الثنيا مساندة القرى *** جمالية تختب ثم تنيب
 ([25]) في (حضن): "عبلة المحتضن". وهو للأعشى في ديوانه 15 واللسان (8: 274) وقبله في الديوان:
من كل بيضاء ممكورة  *** لها بشر ناصع كاللبن
 ([26]) الخمس: أحد أظماء الإبل، ويقال فلاة خمس، إذا انتاط وردها حتى يكون ورد النعم اليوم الرابع سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. وفي الأصل: "خمص بائص"، تحريف. وأنشد للراعي:
حتى وردن لتم خمس بائص  *** جدا تعاوره الرياح وبيلا
 ([27]) ليس في ديوانه، ولم ينشد في (بوع) من اللسان.
([28]) البيت للطرماح في ديوانه 155 واللسان (9: 369).
([29]) البيت لذي الرمة في ملحقات ديوانه واللسان والتاج (سوم، بوع، مسح).
([30]) للسفاح بن بكير اليربوعي من قصيدة في المفضليات (2: 122).
([31]) كذا ضبط في الأصل بضم الباء وفتح الواو، وهو نظير طوال بالضم بمعنى الطويل. وضبط في اللسان بفتح الباء وتشديد الواو ضبط قلم. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([32]) في الصل: "سئل".
([33]) البيت لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، من قصيدة في المفضليات (1:97).
([34]) في الأصل: "بتيع".
([35]) في الأصل: "إذا كان". وفي المجمل: "وتبوغ الدم مثل تبيغ".
([36]) من أبيات له في ديوانه 411 يرثي بها عثمان بن عفان. وصدره كما في الديوان واللسان (بوق): * ما قتلوه على ذنب ألم به *
([37]) في اللسان: "وانباجت بائجة، أي انفتق فتق منكر".
([38]) لم يذكر في مادة (بوج) فهو سهو منه، أو سقط مما مضى.
([39]) رواية ديوانه 693: "ونحن بنو الفحل الذي سال بوله".
([40]) سرو حمير: من منازل حمير بأرض اليمن، تسديت، يخاطب الطيف. ويجوز أن يقرأ "تسديت" بكسر التاء مخاطبة للحبيبة. انظر اللسان (16: 218). والبين، بالكسر: واحد البيون، وهي التخوم والنواحي.
([41]) انظر اضطراب اللغويين ضد تفسير هذين البيتين في اللسان (13: 135/ 14: 169).
([42]) كذا. وفي اللسان (سمح): "وفي الحديث أن ابن عباس سئل عن رجل يشرب لبنا محضاً، أيتوضأ؟".
([43]) أبو عبيدة: "اسمح يسمح لك بالقطع والوصل جميعاً".
([44]) الراخي، وردت هنا بالألف، وهي صحيحة، وفي اللسان: "... فهو راخ ورخي، أي ناعم".
([45]) البيت لذي الرمة في ديوانه 574 واللسان (عسف، ظلل). وسيأتي في (ظل، عسف).
([46]) البيت لذي الرمة في ديوانه 101. وقبله:
وتيه خبطنا غولها فارتمى بها *** أبو البعد من أرجائها المتطاوح
 ([47]) في الأصل: "وهو يسمك بالشيء ويسمو به". وفي اللسان أن المسماك عمود من أعمدة الخباء يسمك به البيت.
([48]) في الأصل: "أبوانها".
([49]) في الأصل: "لبني حيثم"، صوابه من معجم البلدان، ونصه: "ماء بنجد لبني جشم".
([50]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 154 والمجمل واللسان (بوه، عقق، حسب).
([51]) البيت لرؤبة في ديوانه 79 واللسان (بوه). وقبله:
لما رأتني نزق التحفيش *** ذا رثيات دهش التدهيش

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** ve **الواو** ve onlarla birlikte olanın üçlüdeki bölümü)
(**بوأ**) **الباء** ve **الواو** ve **الهمزة** iki asıldır: ikisinden biri şeye dönüştür; diğeri iki şeyin eşitliğidir.
Birincisi **الباءة** ve **المباءَة**’dir; o, kavmin menzilidir; bir vadinin önünde yahut bir dağın yamacında yerleşip konakladıkları yerdir. Ve “**تبوَّؤوا**” denir. Ve Yüce Allah onları “**مَنْزِلَ صِدْق**”a yerleştirdi. **طرفة** dedi:
طيّبُو **البَاءةِ** سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال **ابن هَرْمَة**:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])Ve **المَبَاءة** ayrıca: develerin menzili; su başlarında çöktürüldükleri yerdir. “**أبَأْنَا الإبِلَ نُبِيئُهَا إباءةً**” —uzatılmış— denir; bir kısmını bir kısmına çöktürdüğün zaman. Dedi:
خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])Ve dedi:
* لهم منْزلٌ رحبُ **المباءةِ** آهِل *
**الأصمعيّ** dedi: “Çoban onu **مَبَائِها**’sına döndürdü, o da ona yerleşti; ve onu ona **تَبْوِيئاً** yerleştirdi” denir. **أبو عُبيد**: “Falanca **البِيئَةِ** güzeldir” denir; **فِعْلة** üzere; “bir menzile yerleştim” sözünden. Ve falanca “kötü bir **بيئة**’de” geceledi ([4]). Dedi:
ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ  *** ب**بيئَةِ** سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])Ve “o, kötü bir **بيئة**’dedir” denir; manasıyla([6]). * **أبو مهديّ** dedi: “Kavmin üzerine onların **بائِيَتُهم**’i döndü” denir; develeri onların üzerine akşam döndüğü zaman. Ve bu babdandır onların “**أَبِئْ عليه حَقَّه**” sözleri; “**أرِحْ عليه حَقّه**” gibi. Ve “**أباءَه عليه**” olmuştur; onu ona geri çevirdiği zaman. Ve bu babdandır onların “falanca günahıyla **باءَ** etti” sözleri; sanki günahını yüklenmiş olarak **مَبَاءته**’sine dönmüş gibidir. Ve “günahla **بُؤْت** ettim” olmuştur; ve Yahudiler Yüce Allah’ın gazabıyla **باءَت** ettiler.
Diğer asıl, Arapların sözü: “Falanca, falancaya **لَبَوَاءٌ**’dır”; yani onunla öldürülürse denk olur. Ve “falancanın katilini **أَبَأْتُ**” denir; yani onu öldürdüm. Ve “kardeşimin katilini **استَبَأْتُهُمْ**” denir; yani onlardan onu kısasla öldürmelerini istedim([7]). Ve “onunla **استبَأْتُ**” **استقَدْت** gibidir. Dedi:
فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا  *** **أبَأْنَا** به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])Ve **زُهير** dedi:
فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])Ve dersin: “Falanca falancayla **باءَ** etti”; onunla öldürüldüğü zaman. Dedi:
ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي  *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])Yani: kanlar kısasta eşitlenmeden önce; öldürmede eşitlendikleri zaman([11]) artık **باءت** etmiştir.
Ve bu babdandır Arapların sözü: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بَوَاءٍ** üzere cevap verdiler”: hepsi tek bir cevapla [cevap verdiler]. Ve onlar bu işte **بَوَاءٌ**’dır; yani eşit ve benzerlerdir. Ve hadiste: “O, onlara **أَنْ يَتَبَاءَوْا** emretti”; yani kısasta birbirlerine eşit olsunlar. Ve ondan, **مُهلهل**’in **بُجَير بن الحارث**’e sözü: “**بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ**”. Ve inşad etti:
فقلت لـه **بُؤْ** بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])(**بوب**) **الباء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da senin “**تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً**” sözündür; yani bir kapıcı edindin. Ve **الباب**’ın aslındaki elif **واو**’dur; sonra elif’e dönmüştür. Ama **البَوْبَاةُ** bir mekândır; bir boynuzdan **الطَّائف**’e doğru görünen ilk yerdir. **المتلمّس** dedi:
لن تسلكي سْبُلَ **البَوْباةِ** مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])(**بوث**) **الباء** ve **الواو** ve **الثاء** bir asıldır; [pek] güçlü değildir; fakat “iş hakkında **باث** etti **بَوْثاً**” derler; onu araştırdığı zaman.
(**بوج**) **الباء** ve **الواو** ve **الجيم** güzel bir asıldır; o, parıltıdandır. Araplar der: “şimşek **تبوَّج** etti **تَبَوُّجاً**”; parladığı zaman.
(**بوح**) **الباء** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, şeyin genişliği ve belirginleşmesi ve ortaya çıkmasıdır. O halde **البُوحُ**, **باحَة**’nin çoğuludur; o da evin avlusudur. Ve hadiste: “Avlularınızı temizleyin ve onları Yahudilerin **بَاحَة**’si gibi bırakmayın.” Ve darbımesellerinde derler: “Senin oğlun, senin **بُوح**’unun oğludur”; yani senin evinin avlusunda([14]) doğurduğun.
Ve bu babdandır şeyin **إباحة**’si; çünkü o, ona yasaklanmış değildir; işi geniştir, daraltılmış değildir. Ve kıyastan: “Onu **استباحُوه**”; yani onu yağmaladılar. Ve dedi:
حَتّى **استَباحُوا** آلَ عوفٍ عَنْوَةً  *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])Ve **ابن الأعرابيّ** zannetti ki **البَهْدليّ**([16]) ona dedi: “**البَاحَة** hurma ağaçlarının topluluğudur.” Ve inşad etti:
أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])Ve **اليد** onun kavminin ve yardımcılarının topluluğudur.
(**بوخ**) **الباء** ve **الواو** ve **الخاء** fasih bir kelimedir; o, sükûndur. “Ateş **باخَت** etti **بَوْخاً**” denir; sakinleşti. Ve sıcak da böyledir. Ve “**باخَ**” denir; yorulduğu zaman; çünkü hareketleri **تَبُوخ** eder ve gevşer.
(**بور**) **الباء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: ikisinden biri şeyin helâki ve ona benzeyen, onun bozulması ve boş kalmasıdır. Diğeri şeyin denenmesi ve sınanmasıdır.
Birincisine gelince, **الخليل** dedi: **البَوَار** helâktir; “**بارُوا**” dersin; ve onlar **بُورٌ**’dur; yani sapmış helâk olmuşlardır. Ve falanca onları **أبارَهُم** etti. Ve tekil ve çoğul ve kadınlar ve erkekler için **بُورٌ** denir. Yüce Allah dedi: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. **الكسائيّ** dedi: Ve ondan hadistir: “O, **بَوَار الأَيِّم**’den Allah’a sığınırdı”; o da, durgunlaşması ve eş bulamamasıdır.
**يعقوب** dedi: **البُورُ**: içinde hayır olmayan bozuk adamdır. **عبد الله بن الزِّبَعْرِي** dedi:
يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني  *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])Dedi* **[أبو] زيد**: “O, **حُور** ve **بُور** içindedir” denir; yani ziyan. Ve **البائر** durgun (kesat) olandır; ve “satışlar **بارَت** etti” yani kesatlaştı. Ve ondan ﴿دَارَ البَوَارِ﴾ [إبراهيم 28]; ve içinde ekin olmayan **بَوَارٌ** bir arazi.
**أبو زياد** dedi: Araziden **البَُور** **الَمَوَْتان**([19])’dır; çıkarılmaya elverişli olmayan. Ve onlar **أَبْوار** arazilerdir. Ve ondan, Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم’in **أُكَيْدِر**’e mektubu: “Şüphesiz bize **البَُورَ** ve **المعامِيَ**([20]) vardır.”
**اليزيديّ** dedi: **البور** bir yıl nadasa bırakılıp gelecek yıl ekilmek için tutulan arazidir; **البَوَار** da böyledir. **أبو عبيدٍ** dedi: **الأحمر**’den: “İnsanların üzerine **بَوَارِ** indi”; yani bir belâ. Ve inşad etti:
قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21])
İkinci asıl, tecrübe ve sınamadır. “Falancayı **بُرْتُ** ettim ve ondakini **بُرْتُ** ettim” dersin; yani onu denedim. Ve “dişi deveyi **بُرْتُ** ettim; ben onu **أَبُورها** ederim” denir; onu erkeğe yaklaştırdığın zaman; gebe mi yoksa kısır mı diye bakılsın diye([22]). Ve erkek deve de böyledir: **مِبْوَرٌ**; iki hâli bilen olduğu zaman. Dedi:
بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه  *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])Ve “dişi deveyi erkekle **بَارَ** etti” denir. Ama onun sözü:
مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى  *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])Der ki: **المحصناتُ النَّجائب** onun sıfatına göre satın alınır; “dişi deveyi **بُرْتُ** ettim” sözünden.
(**بوش**) **الباء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir asıldır; o, farklı sınıflardan toplanmadır. “**بَوْشٌ بائشٌ**” denir; ve o, bize göre Arapların sözünün özünden değildir.
(**بوص**) **الباء** ve **الواو** ve **الصاد** iki asıldır: ikisinden biri edep yerlerinden bir şeydir; diğeri geçip-önceleme cinsindendir.
Birincisi **البَُوص**’tur; o, kadının kalçasıdır. Dedi:
عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ  *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])Ve **البُوصُ** renk de olur.
Diğer asla gelince: **البَوْص** kaçırma ve geçip-öncelemektir; “beni **باصَ** etti” denir. Ve ondan onların “**خِمْس بائِصٌ**”([26]) sözleri; yani ciddi, aceleci.
(**بوع**) **الباء** ve **الواو** ve **العين** tek bir asıldır; o, şeyin uzamasıdır. O halde **البَوْعُ**, senin “ipi **بُعْتُ** ettim **بَوْعاً**” sözündendir; kol açıklığını onunla uzattığın zaman. **الخليل** dedi: **البَوْع** ve **الباع** iki lehçedir; fakat onlar yaratılışta **البَوْع** adını verirler. Ama cömertlik ve benzerinde kol açıklığını yaymaya gelince, “**كريم البَاع**”dan başka demezler. Dedi:
* له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع *
Ve **الباع** ayrıca **بَاعَ يَبُوع**’un masdarıdır; o, kol açıklığını yaymadır. Ve develer yürüyüşlerinde **تَبُوع** eder. **النابغة** dedi:
* ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) *
Ve adam malıyla **يَبُوع** eder; onunla kol açıklığını yaydığı zaman. Dedi:
لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28])
Ve **ابنُ الأعرابيّ** inşad etti:
ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ  *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])Develerin otladığı bir çölü vasfeder. **رخيصةٌ**: engel olmaz. **تُباع**: develer onda **أبواع**larını uzatır. Ve **تُمسَح**: kesilip geçilir.
**أبو عبيد** dedi: “İpi **بُعتُ** ederim, onu **أبوعُه** ederim **بَوْعاً**”; iki elinden birini uzatıp bir **باع** oluncaya kadar uzattığın zaman. **اللِّحيانيّ**: “O, uzun **الباعِ** ve **البَُوع** sahibidir” denir. Ve “yürüyüşünde **باعَ** etti, **يَبُوع** eder **بَوْعاً**; ve **تَبوَّع** etti **تبوُّعاً**; ve **انْباعَ** etti” denir; adımlarını uzattığı zaman. Dedi:
يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])Ve Araplar darbımesellerinde der: “**مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ**”; **المخْرَنْبِق** susup başını eğen kimsedir. Ve onun sözü: **لينباع**; yani sıçrasın diye. Bir belâyı isteyen, ona niyetlenip susan adam için mesel olarak vurulur.
**أبو حاتم** dedi: **بَوْع الظَّبيِ** onun koşuşudur; sıçrayışın altında; ve **النَّفزُ** onun en şiddetli koşturmayı bulmasıdır.
**اللِّحيانيّ**: “Vallahi onlar onun **بَوعَه**’ına asla **يَبُوعُونَ** etmezler” denir; yani onun ulaştığına ulaşmazlar. **أبو زيد** dedi: “**جَمَلٌ بُوَاعٌ**”([31]); yani iri. Ve “zeytinyağı **انباع** etti” denir; aktığı zaman([32]). [Dedi]:
ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])Ve “**فَرَسٌ بَيِّعٌ**”([34]) denir; yani adımı uzak; o, **البَوْع**’dandır. **العبّاس بن مِرداس** dedi:
على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ
(**بوغ**) **الباء** ve **الواو** ve **الغين** tek bir asıldır; o, şeyin kabarmasıdır. “**تبوَّغ**” denir; kabardığı zaman([35]); **تبيَّغ** gibi. Ve **البَوْغاء**: toprak; ondan tozu kabarır.
(**بوق**) **الباء** ve **الواو** ve **القاف** güvenilecek bir asıl değildir; ve bende onda sahih bir kelime yoktur. Ve **البُوقَ**’un yalan ve bâtıl olduğunu zikrettiler. Ve **حسّان**’a ait bir beyit zikrettiler:
* إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) *
Bu sahih olursa, sanki bir ses taklididir.
Ama onların “onlara bir **بائقةٌ** isabet etti” sözlerine gelince; o, inen felâkettir; asıl değildir; ve ben onu **جيم**’den değiştirilmiş görüyorum; ve **البائجة** yırtık ve gedik gibidir([37]). Ve daha önce zikredildi([38]).
(**بوك**) **الباء** ve **الواو** ve **الكاف** asıl değildir; o, fiile kinayedir. “Eşek dişi eşeği **باكَ** etti” denir.
(**بول**) **الباء** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: ikisinden biri sızıp akan sudur; diğeri korkudur.
Birincisi **البَوْل**dür; o, bilinir. Ve falanca **البِيلَة**’si güzeldir; o, **البَوْل**den **الفِعْلة**’dir. Ve ona **بُوالٌ** isabet etti; çok idrar yaptığı zaman. Ve bazen nesli **البَوْل** ile ifade ettiler. **الفرزدق** dedi:
أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])**الأصمعيُّ** dedi: Katırların nutfelerine **أبوالُ البِغال** denir; ve ondan seraba benzetme yoluyla “**أبوالُ البغال**” denildi. Seraba **أبوالُ البغال** benzetildi; çünkü katırların **بَوْل**ü yalancıdır, dölleyemez; serap da böyledir. **ابن مقبل** dedi:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])**ابن الأعرابيّ** dedi: “**شَحْمةٌ بَوّالَة**”; erimesi hızlandığı zaman. [Dedi]:
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])**الجَمُول**: pişirilen içyağı. **النَّثول**: onu tencereden çıkaran kadın. Ve “**زِقٌّ بَوَّالٌ**” denir; içkiyle fışkırır olduğu zaman; ve o, **عَدِيّ**’nin şiirindedir.
İkinci asla gelince: **البَال**; nefsin **بال**’ıdır. Ve “**ما خَطَر بِبالي**” denir; yani korkuma atılmadı. Eğer bir söyleyen derse: “**الخليل** nefsin **بال**’ının kaygılanma olduğunu zikretti; ve ondan ‘**ما باليتُ**’ türedi; ve ‘**ولم يخْطُِر ببالي**’.” Ona denir ki: O, bizim zikrettiğimiz manadır; ve kaygılanmanın manası, nefsinde vuku bulan şeyin onu kederlendirmesidir; o da bizim dediğimize döner. Masdar **البَاَلةُ** ve **المبالاةُ**’dır. Ve ondan **ابن عباس**’ın sözü; sütten abdest hakkında soruldu([42]): “Ona bir **بالةً** aldırmam; kolaylık göster, sana kolaylık gösterilsin([43]).” Ve “**لم أُبَال** ve **لم أُبَلْ**” derler; kısaltma üzere.
Ve bunun üzerine taşınanlardandır: **البال**; o, geçimin bolluğudur; “o, **رَاخي البال**’dır”([44]) denir; ve “**ناعِمُ البال**”.
(**بوم**) **الباء** ve **الواو** ve **الميم** kıyaslanmayan tek bir kelimedir. O halde **البُوم** **الهَام**’ın erkeğidir; ve o, **بُومَة**’nin çoğuludur. Dedi:
قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])Dediler: **البُوم**’un çoğulu **أبوام**’dır. Dedi:
فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46])
(**بون**) **الباء** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; o, uzaklıktır. **الخليل** dedi: “Aralarında uzak bir **بَوْنٌ** ve **بُونٌ** —**حَوْر** ve **حُور** vezninde— ve uzak bir **بَيْنٌ** da vardır”; yani ayrılık.
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Falanca beni **بانَني يَبُونُني** etti”; senden uzaklaştığı yahut seni kestiği zaman. Dedi: Ve “**بَانَني يَبينُني**” de onun gibidir.
Eğer denirse: “Buna göre **البُِوَان** nasıl kıyaslanır?” Ona denir ki: Uzak değildir; çünkü **البُِوَانَ** çadır direklerinden bir direktektir; onunla ev yükseltilir ve onunla yükselir([47]); ve o aralık **البَوْن**’dur.
**أبو مهديّ** dedi: **البُِوَانَ**; evin onunla süslendiği, orta yarıkta, ön taraftaki ipte onunla yükseltilen bir direktektir. Dedi: İşte bu, **البُِوان** diye bilinen şeydir. Dedi: Sonra diğer direkler **بُونا** ve **بُواناتٍ** diye adlandırılır. Ve inşad etti:
* ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ *
Ve bir başkası dedi:
* يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) *
Babdandır: **البانةُ**; o, bir ağaçtır.* Ama **ذو البَانِ**, **بَني البَكَّاء**’ın beldelerindendi. Şair onun hakkında dedi:
ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها  *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ
Ve **بُوانَةُ**: **بَنِي جُشَمَ**’a ait bir vadidir([49]).
(**بوه**) **الباء** ve **الواو** ve **الهاء** bence asıl değildir; alay ve istihza gibi bir sözdür. Hayır olmayan ve yanında fayda bulunmayan adama “**بُوهَة**” derler. Dedi:
يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])Ve onun gibisi onların sözü: “**البُوهَ** **البُومة** gibi bir kuştur.” Dedi:
* كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) *
Dedi: Der ki: Sanki ben, yaşlılıktan tüyleri dökülmüş bir kuşum; tüyünün daha çabuk bitmesi için üzerine su serpildi. Dedi: Bu, özellikle doğanlara yapılır. Dediler: **امرؤُ القيس** de onu kastetti; onunla adamı benzetti; bu, bizim dediğimize delâlet eder. Ve **البُوهَة** de böyledir; rüzgârın uçurduğu topraktır. “Bir **بُوهَة** içindeki bir yün parçasından daha hafif” denir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب و أ
بوأك الله مبوأ صدق‏.‏
وتبوأ فلان منزلاً طيباً‏.‏
ونزلوا في مباءتهم وباءتهم‏.‏
وأناخوا إبلهم في مباءتهـا وهـي معطنهـا‏.‏
وبنـو فلـان تبـوء عليهـم إبـل كثيـرة أي تـروح‏.‏
وأباء الله عليكم نعماً لا يسعها المراح‏.‏
وبوأت الرمح نحوه‏:‏ سددته‏.‏
قال‏:‏ بوأته الرمح شرراً ثـم قلـت لـه هذي المروءة لا لعب الزحاليق وهـم أكفـاء سواء ودماؤهم بواء‏.‏
وباء فلان بفلان‏:‏ صار كفاً له‏.‏
وأبأت فلاناً بفلان‏:‏ قتله به‏.‏
قال‏:‏ إن يقتلوا منا الوليـد فإننـا أبأنـا بـه قتلـى تذل المعاطسا وباء بدمه‏:‏ أقر به على نفسه واحتمله‏.‏
وباء بحقي عليه وبذنبه‏.‏
وباءوا بغضب من الله‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ النـاس فـي هـذا الأمـر بـواء أي سـواء‏.‏
وكلمناهـم فأجابـوا عـن بواء واحد إذا لم يختلف جوابهم‏.‏
وفلان طسب الباءة‏:‏ للعفيف الفرج جعل طيب الباءة وهي المباءة والمنزل مجازاً عن ذلك‏.‏
وهو رحب المباءة‏:‏ للسخي الواسع المعروف‏.‏
وقرأ فلان كتاب الباءة إذا كان نكاحاً‏.‏

##### Türkçe

ب و أ
**بوأك الله مبوأ صدق**: Allah seni doğruluk konak yerine yerleştirsin.
Ve **تبوأ فلان منزلاً طيباً**: Falan iyi bir menzile yerleşti.
Ve **نزلوا في مباءتهم وباءتهم**: Kendi konak yerlerine ve konaklarına indiler.
Ve **أناخوا إبلهم في مباءتها وهي معطنها**: Develerini onun konak yerinde çöktürdüler; o, onların su başı konak yeridir.
Ve **بنو فلان تبوء عليهم إبل كثيرة أي تروح**: Falanın oğulları üzerine çok deve konaklar; yani akşamleyin döner.
Ve **وأباء الله عليكم نعماً لا يسعها المراح**: Allah size, ağıla sığdıramayacağı nimetler verdi.
Ve **وبوأت الرمح نحوه: سددته**: Mızrağı ona doğru yönelttim: onu doğrulttum.
Dedi ki: **بوأته الرمح شرراً ثم قلت له هذي المروءة لا لعب الزحاليق وهم أكفاء سواء ودماؤهم بواء**: Ona mızrağı şer olarak yönelttim; sonra ona dedim ki: Bu, yiğitliktir; kaydırakların oyunu değil; onlar denklerdir, eşittirler; ve kanları denktir.
Ve **باء فلان بفلان: صار كفاً له**: Falan falanla denk oldu: ona bir denk oldu.
Ve **أبأت فلاناً بفلان: قتله به**: Falancayı falanla denkleştirdim: onu onunla öldürdü.
Dedi ki: **إن يقتلوا منا الوليد فإننا أبأنا به قتلى تذل المعاطسا**: Eğer bizden Velîd’i öldürürlerse, biz de onunla ölüler denkleştirdik; burunları (kibirleri) zelil eden (ölüler). Ve **باء بدمه: أقر به على نفسه واحتمله**: Kanıyla döndü: onu kendi aleyhine ikrar etti ve onu yüklendi.
Ve **باء بحقي عليه وبذنبه**: Üzerindeki hakkımla ve günahıyla döndü.
Ve **باءوا بغضب من الله**: Allah’tan bir gazapla döndüler.
Ve mecazdan: **الناس في هذا الأمر بواء أي سواء**: İnsanlar bu işte denktir; yani eşittir.
Ve **كلمناهم فأجابوا عن بواء واحد إذا لم يختلف جوابهم**: Onlarla konuştuk da, cevapları farklılaşmadığında tek bir denklik üzere cevap verdiler.
Ve falan **طسب الباءة**: iffetli ferçli kimse içindir; **طيب الباءة**yı—ki o **المباءة** ve menzildir—bunun hakkında mecaz olarak kıldı.
Ve o **رحب المباءة**: cömert, marufu geniş (bol) kimse içindir.
Ve falan **كتاب الباءة** okudu: nikâh olduğu zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

باءَ إِلى الشيء يَبُوءُ بَوْءاً: رَجَعَ. وبُؤْت إِليه وأَبَأْتُه، عن ثعلب، وبُؤْته، عن الكسائي، كأَبَأْتُه، وهي قليلة.
والباءة، مثل الباعةِ، والباء: النِّكاح. وسُمي النكاحُ باءةً وباءً من المَباءة لأَن الرجل يَتَبَوَّأُ من أَهله أَي يَسْتَمْكِنُ من أَهله، كما يَتَبَوَّأُ من دارِه. قال الراجز يصف الحِمار والأُتُنَ: يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،  أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا وفي حديث النبي صلى اللّه عليه وسلم: مَن استطاع منكم الباءة، فَليْتزوَّجْ، ومَن لم يَسْتَطِعْ، فعليهِ بالصَّومِ، فإِنَّه له؛ وجاء: أَراد بالباءة النكاحَ والتَّزْويج. ويقال: فلان حَريصٌ على الباءة أَي على النكاح. ويقال: الجِماعُ نَفْسُه باءةٌ، والأصلُ في الباءةِ المَنْزِل ثم قيل لِعَقْدِ التزويج باءةٌ لأَنَّ مَن تزوَّج امرأَةً بَوَّأَها منزلاً. والهاء في الباءة زائدة، والناسُ يقولون: الباه.
قال ابن الأَعرابي: الباءُ والباءةُ والباهُ كُلها مقولات. ابن الأَنباري: الباءُ النِّكاح، يقال: فُلانٌ حريصٌ على الباء والباءة والباهِ، بالهاء والقصر، أَي على النكاح؛ والباءةُ الواحِدةُ والباء الجمع، وتُجمع الباءة على الباءَاتِ. قال الشاعر: يا أَيُّـــها الرّاكِبُ، ذُو الثّباتِ،
إِنْ كُنتَ تَبْغِي صاحِبَ الباءَاتِ،
فــــاعْمِدْ إِلى هاتِيكُمُ الأَبْياتِ
وفي الحديث: عليكم بالباءة، يعني النّكاحَ والتَّزْويج؛ ومنه الحديث الآخر: إِن امرأَة مات عنها زوجُها فمرّ بها رجل وقد تَزَيَّنَت للباءة.وبَوَّأَ الرجلُ: نَكَحَ. قال جرير: تُبَوّئُها بِمَحْنِيةٍ، وحِيناً *  تُبادِرُ حَدَّ دِرَّتِها السِّقابا وللبئرِ مَباءَتان: إِحداهما مَرْجِع الماء إِلى جَمِّها، والأُخْرى مَوْضِعُ وقُوفِ سائِق السّانِية. وقول صخر الغي يمدَح سيفاً له: وصارِمٍ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ، * أَبْيضَ مَهْوٍ، في مَتْنِه رُبَدُ فَلَوْتُ عنه سُيوفَ أَرْيحَ، *  حَتَّى باءَ كَفّي، ولم أَكَدْ أَجِدُ الخَشِيبةُ: الطَّبْعُ الأَوَّلُ قبل أَن يُصْقَلَ ويُهَيَّأً، وفَلَوْتُ: انْتَقَيْتُ. أَرْيَحُ: مِن اليَمَنِ. باءَ كَفِّي: أَي صارَ كَفِّي له مَباءة أَي مَرْجِعاً. وباءَ بذَنْبِه وبإِثْمِه يَبُوءُ بَوْءاً وبَواءً: احتمَله وصار المُذْنِبُ مأْوَى الذَّنب، وقيل اعْتَرفَ به. وقوله تعالى: إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بإِثْمِي وإِثْمِك، قال ثعلب: معناه إِن عَزَمْتَ على قَتْلِي كان الإِثْمُ بك لا بي. قال الأَخفش: وباؤُوا بغَضَبٍ من اللّه: رَجَعُوا به أَي صارَ عليهم. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى فباؤُوا بغَضَبٍ على غَضَب، قال: باؤُوا في اللغة: احتملوا، يقال: قد بُؤْتُ بهذا الذَّنْب أَي احْتَمَلْتُه. وقيل: باؤُوا بغَضَب أَي بإِثْم اسْتَحَقُّوا به النارَ على إِثْمٍ اسْتَحَقُّوا به النارَ أَيضاً. قال الأَصمعي: باءَ بإِثْمِه، فهو يَبُوءُ به بَوْءاً: إِذا أَقَرّ به. وفي الحديث: أَبُوءُ بِنعْمَتِك عليَّ، وأَبُوءُ بذنبي أَي أَلتزِمُ وأَرْجِع وأُقِرُّ. وأَصل البَواءِ اللزومُ. وفي الحديث: فقد باءَ به أَحدُهما أَي التزَمَه ورجَع به. وفي حديث وائلِ بن حُجْر: انْ عَفَوتَ عنه يَبُوء بإِثْمِه وإِثْم صاحِبِه أَي كانَ عليه عُقُوبةُ ذَنْبِه وعُقوبةُ قَتْلِ صاحِبِه، فأَضافَ الإِثْمَ إِلى صاحبه لأَن قَتلَه سَبَب لإِثْمه؛ وفي رواية: إِنْ قَتَلَه كان مِثْلَه أَي في حُكم البَواءِ وصارا مُتَساوِيَيْن لا فَضْلَ للمُقْتَصِّ إِذا اسْتوْفَى حَقَّه على المُقْتَصِّ منه. وفي حديث آخر: بُؤْ للأَمِيرِ بذَنْبِك، أَي اعْتَرِفْ به. وباءَ بدَمِ فلان وبحَقِّه: أَقَرَّ، وذا يكون أَبداً بما عليهِ لا لَه. قال لبيد: أَنْكَرْت باطِلَها، وبُؤْت بحَقِّها *  عِنْدِي، ولم تَفْخَرْ عَلَيَّ كِرامُها وأَبَأْتُه: قَرَّرْتُه وباءَ دَمُه بِدَمِه بَوْءاً وبَواءً: عَدَلَه. وباءَ فُلانٌ بِفُلانٍ بَواءً، ممدود، وأَباءَه وباوَأَه: إِذا قُتِل به وصار دَمُه بِدَمِه. قال عبدُاللّه بنُ الزُّبير: قَضَى اللّهُ أَنَّ النَّفْسَ بالنَّفْسِ بَيْنَنا، *  ولــمَ نـكُ نَرْضَى أَنْ نُباوِئَكـُمْ قَبـْلُ والبَواء: السَّواء. وفُلانٌ بَواءُ فُلانٍ: أَي كُفْؤُهُ ان قُتِلَ به، وكذلك الاثنانِ والجَمِيعُ. وباءه: قَتَلَه به(1)
(1 قوله «وباءه قتله به» كذا في النسخ التي بأيدينا ولعله وأباءه بفلان قتله به.) أَبو بكر، البواء: التَّكافُؤ، يقال: ما فُلانٌ ببَواءٍ لفُلانٍ: أَي ما هو بكُفْءٍ له. وقال أَبو عبيدة يقال: القوم بُواءٌ: أَي سَواءٌ. ويقال: القومُ على بَواءٍ. وقُسِمَ المال بينهم على بَواءٍ: أَي على سواءٍ. وأَبَأْتُ فُلاناً بفُلانٍ: قَتَلْتُه به. ويقال: هم بَواءٌ في هذا الأَمر: أَي أَكْفاءٌ نُظَراء، ويقال: دمُ فلان بَواءٌ لدَم فُلان: إِذا كان كُفْأً له. قالت لَيْلى الأَخْيلية في مَقْتَلِ تَوْبةَ بن الحُمَيِّر: فانْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً، فإِنَّكُمْ *  فَتىً مَّا قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامِرِ وأَبَأْتُ القاتِلَ بالقَتِيل واسْتَبَأْتُه أَيضاً: إِذا قَتَلْته به. واسْتَبَأْتُ الحَكَمَ واسْتَبَأْتُ به كلاهما: اسْتَقَدْته. وتَباوَأَ القَتِيلانِ: تَعادَلا. وفي الحديث: أَنه كان بَيْنَ حَيَّيْنِ من العَربِ قتالٌ، وكان لأَحَدِ الحَيَّينِ طَوْلٌ على الآخَر، فقالوا لا نَرْضَى حتى يُقْتَل بالعَبْدِ مِنَّا الحُرُّ منهم وبالمرأَةِ الرجلُ، فأَمَرهم النبيُّ صلى اللّه عليه وسلم أَن يَتَباءَوْا. قال أَبو عبيدة: هكذا روي لنا بوزن يَتَباعَوْا، قال: والصواب عندنا أَن يَتَباوَأُوا بوزن يَتباوَعُوا على مثال يَتَقاوَلوا، من البَواءِ وهي المُساواةُ، يقال: باوَأْتُ بين القَتْلى: أَي ساوَيْتُ؛ قال ابن بَرِّي: يجوز أَن يكون يتَباءَوْا على القلب، كما قالوا جاءَاني، والقياس جايَأَني في المُفاعَلة من جاءَني وجِئْتُه؛ قال ابن الاثير وقيل: يَتَباءَوْا صحيحٌ. يقال: باءَ به إِذا كان كُفْأً له، وهم بَواءٌ أَي أَكْفاءٌ، معناه ذَوُوبَواء. وفي الحديث أَنه قال: الجِراحاتُ بَواءٌ يعني أَنها مُتَساويةٌ في القِصاص، وأَنه لا يُقْتَصُّ للمَجْرُوحِ الاَّ مِنْ جارِحِه الجاني، ولا يُؤْخَذُ إِلا مِثْلُ جِراحَتِه سَواء وما يُساوِيها في الجُرْحِ، وذلك البَواءُ. وفي حديث الصَّادِقِ: قيل له: ما بالُ العَقْرَبِ مُغْتاظةً على بني آدمَ؟ فقال: تُريدُ البَواءَ أَي تُؤْذِي كما تُؤْذَى. وفي حديث علي رضِي اللّه عنه: فيكون الثّوابُ جزاءً والعِقابُ بَواءً. وباءَ فلان بفلان: إِذا كان كُفْأً له يُقْتَلُ به؛ ومنه قول الـمُهَلْهِلِ لابن الحرث بن عَبَّادٍ حين قَتَله: بُؤْ بِشِسْعِ نَعْلَيْ كُلَيْبٍ، معناه: كُنْ كُفْأً لِشسْعِ نَعْلَيْه. وباء الرجلُ بصاحبه: إِذا قُتِلَ به. يقالُ: باءتْ عَرارِ بكَحْلٍ، وهما بَقَرَتانِ قُتِلَتْ إِحداهما بالأُخرى؛ ويقال: بُؤْ به أَي كُنْ مـمن يُقْتَل به. وأَنشد الأَحمر لرجل قَتَلَ قاتِلَ أَخِيه، فقال: فقلتُ له بُؤْ بامرِئٍ لَسْتَ مثْلَه، *  وإِن كُنتَ قُنْعاناً لِمَنْ يَطْلُبُ الدَّما يقول: أَنتَ، وإِن كنتَ في حَسَبِكَ مَقْنَعاً لكل مَنْ طَلَبَكَ بثَأْر، فلَسْتَ مِثلَ أَخي.
وإِذا أَقَصَّ السلطانُ رجلاً برجل قِيل: أَباءَ فلاناً بفلان. قال طُفَيْل الغَنَوِيُّ:
أَباءَ بقَتْلانا مِن القومِ ضِعْفَهم، *  وما لا يُعَدُّ مِن أَسِيرٍ مُكَلَّبِ قال أَبو عبيد: فان قتله السلطانُ بقَود قيل: قد أَقادَ السلطانُ فلاناً وأَقَصَّه وأَباءَه وأَصْبَرَه. وقد أَبأْتُه أُبيئُه إِباءة. قال ابن السكِّيت في قول زُهَيْر بن أَبي سُلْمَى:
فَلَم أَرَ مَعْشَراً أَسَرُوا هَديًّا، *  ولم أَرَ جارَ بَيْتٍ يُسْتَباءُ قال: الهَديُّ ذو الحُرْمَة؛ وقوله يُسْتَباءُ أَي يُتَبَوّأُ، تُتَّخَذ امرأَتُهُ أَهلاً؛ وقال أَبو عمرو الشيباني: يُسْتبَاء، من البَواء، وهو القَوَد. وذلك أَنه أَتاهم يريد أَن يَسْتَجِيرَ بهم فأَخَذُوه، فقتلوه برجل منهم. وقول التَّغْلَبي:
أَلا تَنْتَهِي عَنَّا مُلوكٌ، وتتَّقي *  مَحارِمَنا لا يُبْأَءُ الدَّمُ بالدَّمِ أَرادَ: حِذارَ أَن يُباء الدَّم بالدَّم؛ ويروى: لا يَبْؤُءُ الدَّمُ بالدَّمِ أَي حِذارَ أَنْ تَبُوءَ دِماؤُهم بدِماءِ مَنْ قتَلوه. وبَوَّأَ الرُّمحَ نحوه: قابَله به، وسَدَّدَه نحْوَه. وفي الحديث: أَنَّ رجلاً بَوَّأَ رَجلاً برُمحِه، أَي سَدَّده قِبَلَه وهَيَّأَه. وبَوَّأَهُم مَنْزِلاً: نَزَلَ بهم إِلى سَنَدِ جَبَل. وأَبَأْتُ بالمَكان: أَقَمْتُ به.وبَوَّأْتُكَ بَيتاً: اتَّخَذْتُ لك بيتاً. وقوله عز وجل: أَنْ تَبَوَّآ لقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيوتاً، أَي اتَّخِذا. أَبو زيد: أَبَأْتُ القومَ مَنْزلاً وبَوَّأْتُهم مَنْزِلاً تَبْوِيئاً، وذلك إِذا نزلْتَ بهم إِلى سَنَدِ جبل، أَو قِبَلِ نَهر.
والتبوُّؤُ: أَن يُعْلِمَ الرجلُ الرجلَ على المَكان إِذا أَعجبه لينزله. وقيل: تَبَوَّأَه: أَصْلَحه وهَيَّأَه. وقيل: تَبوَّأَ فلان مَنْزِلاً: إِذا نظَر إِلى أَسْهَلِ ما يُرى وأَشَدِّه اسْتِواءً وأَمْكَنِه لِمَبيتِهِ، فاتَّخذَه؛ وتَبوَّأَ: نزل وأَقام، والمَعْنَيانِ قَريبان. والمباءة: مَعْطِنُ القَوْمِ للابِل، حيث تُناخُ في المَوارِد. وفي الحديث: قال له رجل: أُصَلِّي في مَباءة الغَنَم؟ قال: نَعَمْ، أَي مَنْزِلها الذي تَأْوِي إليه، وهو المُتَبَوّأُ أَيضاً. وفي الحديث أَنه قال: في المدينة ههُنا المُتَبَوَّأُ. وأَباءَه مَنْزِلاً وبَوَّأَه إِيَّاهُ وبَوَّأَه له وبَوَّأَهُ فيه، بمعنى هَيَّأَه له وأَنْزَلَه ومَكَّنَ له فيه. قال: وبُوِّئَتْ في صَمِيمِ مَعْشَرِها، *  وتَمَّ، في قَوْمِها، مُبَوَّؤُها أَي نَزَلَت من الكَرم في صَمِيمِ النَّسب. والاسم البِيئةُ. واسْتَباءه أَي اتَّخَذَهُ مَباءة.
وتَبَوَّأْتُ منزلاً أَي نَزَلْتُه. وقوله تعالى: والذِين تَبَوَّأُوا الدارَ والإِيمانَ، جَعلَ الإِيمانَ مَحَلاًّ لهم على المَثَل؛ وقد يكون أَرادَ: وتَبَوَّأُوا مكانَ الإِيمانِ وبَلَدَ الإِيمانِ، فحَذَف. وتَبَوَّأَ المكانَ: حَلَّه. وإِنه لَحَسَنُ البِيئةِ أَي هيئة التَّبَوُّءِ.والبيئةُ والباءة والمباءة: المنزل، وقيل مَنْزِل القوم حيث يَتَبَوَّأُونَ من قِبَلِ وادٍ، أَو سَنَدِ جَبَلٍ. وفي الصحاح: المَباءة: مَنْزِلُ القوم في كل موضع، ويقال: كلُّ مَنْزِل يَنْزِله القومُ. قال طَرَفة: طَيِّبو الباءة ، سَهْلٌ، ولَهُمْ *  سُبُلٌ، إِن شئتَ في وَحْش وَعِر(1) (1 قوله «طيبو الباءة» كذا في النسخ وشرح القاموس بصيغة جمع المذكر السالم والذي في مجموعة أَشعار يظن بها الصحة طيب بالأفراد وقبله: ولي الأصل الذي في مثله *  يصلح الآبر زرع المؤتبر)
وتَبَوَّأَ فلان مَنْزِلاً، أَي اتخذه، وبَوَّأْتُهُ مَنْزِلاً وأَبَأْتُ القَومَ منزلاً. وقال الفرَّاء في قوله عز وجل: والذين آمَنُوا وعَمِلُوا الصّالحاتِ لَنُبَوِّئنَّهُمْ مِن الجَنَّة غُرَفاً، يقال: بَوَّأْتُه منزلاً، وأَثْوَيْتُه مَنْزِلاً ثُواءً: أَنْزَلْتُه، وبَوَّأْتُه منزلاً أَي جعلته ذا منزل. وفي الحديث: مَن كَذَبَ عَليَّ مُتَعَمِّداً، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَه من النار. وتكرّرت هذه اللفظة في الحديث ومعناها: لِيَنْزِلْ مَنْزِله مِن النار. يقال: بَوَّأَه اللّهُ منزلاً أَي أَسكَنه إِياه. ويسمى كِناسُ الثَّوْرِ الوَحْشِيِّ مَبَاءة؛ ومَباءة الإِبل: مَعْطِنها. وأَبَأْتُ الإِبل مَباءة: أَنَخْتُ بعضَها إِلى بعض. قال الشاعر: حَلِيفان، بَيْنَهما مِيرةٌ *  يُبِيئانِ في عَطَنٍ ضَيِّقِ وأَبَأْتُ الإِبلَ، رَدَدْتُها إِلى الـمَباءة، والـمَباءة: بيتها في الجبل؛ وفي التهذيب: وهو الـمُراحُ الذي تَبِيتُ فيه. والـمَباءة مِن الرَّحِمِ: حيث تَبَوَّأَ الولَدُ. قال الأَعلم:
ولَعَمْرُ مَحْبَلِكِ الهَجِينِ على *  رَحبِ الـمَباءة، مُنْتِنِ الجِرْمِ وباءَتْ بِبيئةِ سُوءٍ، على مِثالِ بِيعةٍ: أَي بحالِ سُوءٍ؛ وانه لحَسَنُ البِيئةِ؛ وعَمَّ بعضُهم به جميعَ الحال. وأَباءَ عليه مالَه: أَراحَه. تقول: أَبَأْتُ على فلان ماله: إِذا ارَحْتَ عليه إِبلَه وغَنَمَه، وأَباءَ منه.
وتقول العرب: كَلَّمناهم، فأَجابونا عن بَواءٍ واحدٍ: أَي جوابٍ واحد. وفي أَرض كذا فَلاةٌ تُبيء في فلاةٍ: أَي تَذْهبُ.
الفرَّاء: باءَ، بوزن باعَ: إِذا تكبَّر، كأَنه مقلوب مَن بَأَى، كما قالوا أَرى ورأَى(2)
(2 مقتضاه أَنّ أرى مقلوب من رأى كما ان باء مقلوب من بأى، ولا تنظير بين الجانبين كما لا يخفى فضلاًعن ان أرى ليس من المقلوب وان اوهم لفظُه ذلك والصواب «كما قالوا راءَ من رأى».(ابراهيم اليازجي)) وسنذكره في بابه. وفي حاشية بعض نسخ الصحاح: وأَبَأْتُ أَدِيمَها: جَعَلْتُه في الدباغ .

##### Türkçe

**باءَ** إلى الشيء **يَبُوءُ** **بَوْءاً**: Döndü. Ve **بُؤْتُ** ona ve **أَبَأْتُه**,
Sa‘leb’den; ve **بُؤْتُه**، Kisâî’den, **أَبَأْتُه** gibi; ve o azdır.

Ve **الباءة**، **الباعة** gibi; ve **الباء**: nikâh. Nikâh **باءة** ve **باء** diye adlandırıldı
**المَباءة**’den dolayı; çünkü erkek, ehli tarafından **يَتَبَوَّأُ** olur; yani
ehli üzerinde imkân bulur; tıpkı evinden **يَتَبَوَّأُ** olduğu gibi. Râciz dedi, eşeği ve dişi eşekleri vasfederken:
يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،  أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا
Ve Nebî’nin (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: “Sizden kim **الباءة**’ye güç yetirirse,
evlensin; kim güç yetiremezse, ona oruç gerekir; çünkü o onun içindir”; ve geldi: **الباءة** ile nikâhı ve evlendirmeyi kastetti. Ve denir: falan **الباءة** üzerine hırslıdır; yani nikâh üzerine. Ve denir: cinsel birleşmenin kendisi **باءة**’dir; ve **الباءة**’de aslolan menzildir; sonra evlilik akdi için **باءة** denildi; çünkü kim bir kadınla evlenirse ona bir menzil **بَوَّأَ** eder.
Ve **الباءة**’deki **الهاء** ziyadedir; insanlar “**الباه**” derler.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الباء** ve **الباءة** ve **الباه** hepsi söylenmiş sözlerdir. İbn
el-Enbârî: **الباء** nikâhtır; denir: falan **الباء** ve **الباءة** ve **الباه** üzerine hırslıdır; **الهاء** ile ve kısaltma ile; yani nikâh üzerine; **الباءة** tekildir, **الباء** çoğuldur; ve **الباءة** **الباءَات** üzerine çoğul yapılır. Şair dedi:
يا أَيُّـــها الرّاكِبُ، ذُو الثّباتِ،
إِنْ كُنتَ تَبْغِي صاحِبَ الباءَاتِ،
فــــاعْمِدْ إِلى هاتِيكُمُ الأَبْياتِ
Ve hadiste: “Size **الباءة** gerekir”; yani nikâh ve evlendirme; ve ondan diğer hadis: “Kocası ölen bir kadın; bir adam ona uğradı, hâlbuki **الباءة** için süslenmişti.” Ve **بَوَّأَ** adam: nikâhladı. Cerîr dedi:
تُبَوّئُها بِمَحْنِيةٍ، وحِيناً *  تُبادِرُ حَدَّ دِرَّتِها السِّقابا
Ve kuyu için iki **مَباءَة** vardır: birisi suyun onun birikintisine dönüş yeridir; diğeri
sâniye sürücüsünün duruş yeridir. Ve Sahr el-Gayy’ın, kendisine ait bir kılıcı övdüğü sözü:
وصارِمٍ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ، * أَبْيضَ مَهْوٍ، في مَتْنِه رُبَدُ
فَلَوْتُ عنه سُيوفَ أَرْيحَ، *  حَتَّى باءَ كَفّي، ولم أَكَدْ أَجِدُ
**الخَشِيبة**: parlatılıp hazırlanmasından önceki ilk tabiat; ve **فَلَوْتُ**: seçip ayıkladım.
**أَرْيَحُ**: Yemen’dendir. **باءَ كَفِّي**: yani elim onun için bir **مَباءة** oldu; yani
bir dönüş yeri. Ve **باءَ** günahıyla ve suçuyla, **يَبُوءُ** **بَوْءاً** ve **بَواءً**: onu yüklendi
ve günahkâr günahın sığınağı oldu; ve denildi: onu itiraf etti. Yüce Allah’ın sözü: “Ben
isterim ki **تَبُوءَ** benim günahımla ve senin günahınla”; Sa‘leb dedi: manası: eğer beni öldürmeye azmedersen
günah senin üzerinedir, benim değil. Ahfeş dedi: “Allah’tan bir gazapla **باؤُوا**”:
onunla döndüler; yani onların üzerine oldu. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın “bir gazap üzerine gazapla **فباؤُوا**” sözü hakkında dedi: **باؤُوا** lugatta: yüklendiler; denir: “Bu günahla **بُؤْتُ**”; yani onu yüklendim. Ve denildi: “Bir gazapla **باؤُوا**” yani onunla ateşi hak ettikleri bir günahla, yine ateşi hak ettikleri bir günah üzerine.
Asma‘î dedi: **باءَ** günahıyla; o da onunla **يَبُوءُ** **بَوْءاً**: onu ikrar ettiği zaman.
Ve hadiste: “Senin üzerimdeki nimetine **أَبُوءُ**; ve günahıma **أَبُوءُ**”; yani bağlanırım
ve dönerim ve ikrar ederim. Ve **البَواء**’ın aslı bağlanmadır. Ve hadiste: “İkisinden biri onunla **باءَ** etti”; yani onu yüklendi ve onunla döndü. Vâil b. Hucr hadîsinde: “Eğer onu affedersen, günahıyla ve arkadaşının günahıyla **يَبُوءُ** eder”; yani onun üzerinde kendi günahının cezası ve arkadaşını öldürmenin cezası olur; günahı arkadaşına izafe etti; çünkü onu öldürmesi onun günahına sebeptir; ve bir rivayette: “Eğer onu öldürürse onun misli olur”; yani **البَواء** hükmünde; ve ikisi eşit olurlar; kısas alanın, hakkını kısas alınandan tam aldığı zaman, fazileti olmaz. Ve başka bir hadiste: “Emîre günahınla **بُؤْ** et”; yani onu itiraf et. Ve falanın kanıyla ve hakkıyla **باءَ** etti: ikrar etti; ve bu daima onun aleyhine olanla olur, lehine olanla değil. Lebîd dedi:
أَنْكَرْت باطِلَها، وبُؤْت بحَقِّها *  عِنْدِي، ولم تَفْخَرْ عَلَيَّ كِرامُها
Ve **أَبَأْتُه**: onu sabit kıldım; ve onun kanı onun kanına **باءَ** etti, **بَوْءاً** ve **بَواءً**: onu denkleştirdi. Ve falan falanla **باءَ** etti, **بَواءً** (uzatılmış): ve onu falanla **أَباءَ** etti ve onunla **باوَأَه**: onunla öldürüldüğü ve kanının onun kanına olduğu zaman. Abdullah b. Zübeyr dedi:
قَضَى اللّهُ أَنَّ النَّفْسَ بالنَّفْسِ بَيْنَنا، *  ولــمَ نـكُ نَرْضَى أَنْ نُباوِئَكـُمْ قَبـْلُ
Ve **البَواء**: eşitliktir. Ve falan, falanın **بَواء**’udur: yani onun dengi; onunla öldürülürse;
ve iki kişi ve hepsi de böyledir. Ve **باءَه**: onu onunla öldürdü(1)

(1 “**وباءه قتله به**” sözü: elimizdeki nüshalarda böyle; belki “**وأباءه بفلان قتله به**”dir.)

Ebû Bekr: **البواء**: denkliğe karşılık gelmedir; denir: falan, falana **ببَواءٍ** değildir: yani
ona denk değildir. Ebû Ubeyde dedi: denir: kavim **بُواءٌ**: yani eşittir. Ve denir: kavim **على بَواءٍ**. Ve mal aralarında **على بَواءٍ** taksim edildi: yani eşit üzere. Ve falanı falanla **أَبَأْتُ**: onu onunla öldürdüm.
Ve denir: onlar bu işte **بَواءٌ**dur: yani denkler, benzerler; ve denir: falanın kanı
falanın kanına **بَواءٌ**dur: ona denk olduğu zaman. Leylâ el-Ahîliyye, Tevbe b. Humeyyir’in öldürülmesi hakkında dedi:
فانْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً، فإِنَّكُمْ *  فَتىً مَّا قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامِرِ
Ve katili maktulle **أَبَأْتُ** ve onu **اسْتَبَأْتُ** da: onu onunla öldürdüğüm zaman. Ve hükmü **اسْتَبَأْتُ** ve onunla **اسْتَبَأْتُ** ikisi de: kısas istedim.
Ve iki maktul **تَباوَأَ** etti: denkleşti. Ve hadiste: Araplardan iki kabile arasında savaş vardı; iki kabileden birinin diğerine üstünlüğü vardı; dediler ki:
“Biz razı olmayız; ta ki bizden köleye karşı onların hürleri öldürülsün ve kadına karşı
erkek”; bunun üzerine Nebî (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onlara **أَن يَتَباءَوْا** etmelerini emretti. Ebû
Ubeyde dedi: bize “**يَتَباعَوْا**” vezninde böyle rivayet edildi; dedi: bize göre doğrusu “**يَتَباوَأُوا**” vezninde, “**يَتباوَعُوا**” vezninde; “**يَتَقاوَلوا**” misali üzere; **البَواء**’dan, o da eşitliktir; denir: “Ölüler arasında **باوَأْتُ**”: yani eşitledim; İbn Berrî dedi: “**يتَباءَوْا**”nın kalb üzere olması caizdir; tıpkı “**جاءَاني**” dedikleri gibi; kıyas ise “**جايَأَني**”dir; “**جاءَني**” ve “**جِئْتُه**”den müfâ‘ale babında; İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi: “**يَتَباءَوْا**” sahihtir. Denir: onunla **باءَ** etti; ona denk olduğu zaman; ve onlar **بَواءٌ**dur: yani denkler;
manası: **ذَوُو بَواء**. Ve hadiste: “Yaralar **بَواءٌ**dur”; yani kısasta eşittir; ve yaralı için kısas alınmaz, ancak onu yaralayan suçludan; ve ancak yarasının misli alınır; eşit olan ve yarada ona eşit olan; işte o **البَواء**dur. Sâdık hadîsinde: ona denildi: “Akrep niçin Âdemoğullarına öfkelidir?” dedi: “**البَواء** ister”; yani incittiği gibi incitilmek ister. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Sevap bir karşılık olur, ceza da **بَواءً** olur.”
Ve falan falanla **باءَ** etti: ona denk olduğu zaman, onunla öldürülür; ve ondan
Mühelhil’in, Hâris b. Abbâd’ın oğluna, onu öldürdüğünde söylediği söz:
**بُؤْ بِشِسْعِ نَعْلَيْ كُلَيْبٍ**
manası: Kuleyb’in iki nalının kayışına denk ol. Ve adam, arkadaşıyla **باءَ** etti: onunla öldürüldüğü zaman.
Denir: **باءتْ عَرارِ بكَحْلٍ**; ikisi iki sığırdır; birisi diğeriyle öldürüldü; ve denir: “Onunla **بُؤْ** et”; yani onunla öldürülenlerden ol. Ahmer, kardeşinin katilini öldüren bir adam için inşad etti; dedi ki:
فقلتُ له بُؤْ بامرِئٍ لَسْتَ مثْلَه، *  وإِن كُنتَ قُنْعاناً لِمَنْ يَطْلُبُ الدَّما
der ki: Sen, soyunda seni kanla arayan herkes için yeterli olsan da,
kardeşim gibi değilsin.
Ve sultan bir adamı bir adama karşı kısas ettirdiğinde denir: falanı falanla **أَباءَ** etti. Tufeyl el-Ganevî dedi:
أَباءَ بقَتْلانا مِن القومِ ضِعْفَهم، *  وما لا يُعَدُّ مِن أَسِيرٍ مُكَلَّبِ
Ebû Ubeyd dedi: Eğer sultan onu kısasla öldürürse denir: sultan falanı kısas ettirdi
ve onu **أَقادَ** etti ve onu **أَقَصَّه** etti ve onu **أَباءَه** etti ve onu **أَصْبَرَه** etti. Ve onu **أَبأْتُ** ederim; **أُبيئُه**; **إِباءة**. İbn
es-Sikkît, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın sözü hakkında dedi:
فَلَم أَرَ مَعْشَراً أَسَرُوا هَديًّا، *  ولم أَرَ جارَ بَيْتٍ يُسْتَباءُ
dedi: **الهَديُّ** hürmet sahibi olandır; ve “**يُسْتَباءُ**” sözü: yani **يُتَبَوّأُ**; karısı ehil edinilir; ve Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: “**يُسْتبَاء**”, **البَواء**’dan; o da kısastır. Bu da şundandır: onlara, kendileriyle sığınmak isteyerek geldi; onu aldılar ve onu
onlardan bir adam karşılığında öldürdüler. Tağlibî’nin sözü:
أَلا تَنْتَهِي عَنَّا مُلوكٌ، وتتَّقي *  مَحارِمَنا لا يُبْأَءُ الدَّمُ بالدَّمِ
istedi ki: “Kan kanla **يُباء** edilmesin” diye sakınma; ve “**لا يَبْؤُءُ الدَّمُ
بالدَّمِ**” diye de rivayet edilir: yani onların kanlarının, öldürdüklerinin kanlarıyla **تَبُوءَ** etmesinden sakınma. Ve mızrağı ona doğru **بَوَّأَ** etti: onunla karşılaştırdı ve ona doğru doğrulttu. Ve hadiste: bir adam bir adamı mızrağıyla **بَوَّأَ** etti; yani onu ona doğru doğrulttu ve hazırladı. Ve onları bir menzile **بَوَّأَ** etti: onları bir dağın eteğine indirdi. Ve mekânda **أَبَأْتُ**: orada ikamet ettim. Ve sana bir ev **بَوَّأْتُ**: senin için bir ev edindim. Yüce Allah’ın sözü: “Kavminiz için Mısır’da evler **أَنْ تَبَوَّآ**”; yani ikiniz edinin. Ebû Zeyd: kavmi bir menzile **أَبَأْتُ** ve onları bir menzile **بَوَّأْتُ** **تَبْوِيئاً**; bu, onları bir dağın eteğine yahut bir nehrin yakınına indirdiğin zamandır.
Ve **التبوُّؤُ**: bir adamın, beğendiği yer üzerine diğer adama işaret etmesi; oraya insin diye.
Ve denildi: onu **تَبَوَّأَه**: onu düzeltti ve hazırladı. Ve denildi: falan bir menzili **تَبوَّأَ** etti: görülenin en kolayına, en düz olanına ve gecelemek için en elverişlisine baktığı zaman; onu edindi; ve **تَبوَّأَ**: indi ve ikamet etti; iki mana yakındır. Ve **المباءة**: kavmin develer için konak yeridir; su başlarında çöktürüldükleri yer. Ve hadiste: bir adam ona dedi: “Koyunun **مَباءة**’sinde namaz kılar mıyım?” dedi: “Evet”; yani sığındığı menzili; ve o, **المُتَبَوّأُ** da olur. Ve hadiste: “Medine’de burada **المُتَبَوَّأُ** vardır” dedi. Ve ona bir menzil **أَباءَه** ve onu ona **بَوَّأَه** ve onun için **بَوَّأَه** ve onda **بَوَّأَه**: ona hazırladı, onu oraya indirdi ve onda ona imkân verdi manasındadır. Dedi:
وبُوِّئَتْ في صَمِيمِ مَعْشَرِها، *  وتَمَّ، في قَوْمِها، مُبَوَّؤُها
yani keremde, nesebin özünde indi. İsim **البِيئة**’dir.
Ve onu **اسْتَباءه**: yani onu bir **مَباءة** edindi.
Ve bir menzili **تَبَوَّأْتُ**: yani ona indim. Yüce Allah’ın sözü: “Ve o kimseler ki
yurdu ve imanı **تَبَوَّأُوا**”; imanı, onlar için bir mahal kıldı, temsil üzere; ve olabilir ki
şunu kastetti: iman mekânını ve iman beldesini **تَبَوَّأُوا**; sonra hazf etti.
Ve mekânı **تَبَوَّأَ**: onu mesken tuttu. Ve o, **البِيئة**’si güzel olandır: yani **التَّبَوُّءِ** heyeti. Ve **البيئة** ve **الباءة** ve **المباءة**: menzildir; ve denildi: kavmin menzili; bir vadinin yakını yahut bir dağın eteği tarafından **يَتَبَوَّأُونَ** oldukları yer. Ve Sıhâh’ta: **المَباءة**: kavmin her yerdeki menzili; ve denir: kavmin indiği her menzil. Tarafe dedi:
طَيِّبو الباءة ، سَهْلٌ، ولَهُمْ *  سُبُلٌ، إِن شئتَ في وَحْش وَعِر(1)

(1 “**طيبو الباءة**” sözü: nüshalarda böyle; Kâmûs şerhinde müzekker sâlim cem‘ sigasıyla; ve “Mecmû‘atü Eş‘âr”da sahih olduğu zannedilen yerde tekil sigasıyla “**طيب**”; ve ondan önce:
ولي الأصل الذي في مثله *  يصلح الآبر زرع المؤتبر)

Ve falan bir menzili **تَبَوَّأَ** etti: yani onu edindi; ve ona bir menzil **بَوَّأْتُه**
ve kavmi bir menzile **أَبَأْتُ**. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “İman edenler
ve salih ameller işleyenler; onları cennetten odalara mutlaka **لَنُبَوِّئنَّهُمْ**”; denir: ona bir menzil **بَوَّأْتُ**; ve ona bir menzil **أَثْوَيْتُه** **ثُواءً**: onu indirdim; ve ona bir menzil **بَوَّأْتُه**: yani onu menzil sahibi kıldım.
Ve hadiste: “Kim bana kasten yalan söylerse, ateşten yerini **فَلْيَتَبَوَّأْ** etsin.” Bu lafız hadiste tekrarlandı; manası: ateşten menziline insin.
Denir: Allah ona bir menzil **بَوَّأَه**: yani onu oraya yerleştirdi. Ve yaban öküzünün inine **مَبَاءة** denir; ve develerin **مَباءة**’si: konak yerleridir.
Ve develere bir **مَباءة** **أَبَأْتُ**: bir kısmını bir kısmına çöktürdüm. Şair dedi:
حَلِيفان، بَيْنَهما مِيرةٌ *  يُبِيئانِ في عَطَنٍ ضَيِّقِ
Ve develeri **أَبَأْتُ**: onları **المَباءة**’ye geri döndürdüm; ve **المَباءة**: dağdaki evidir; ve Tehzîb’de: o, içinde gecelediği **المُراح**tır. Ve rahimdeki **المَباءة**: çocuğun **تَبَوَّأَ** olduğu yer. A‘lem dedi:
ولَعَمْرُ مَحْبَلِكِ الهَجِينِ على *  رَحبِ الـمَباءة، مُنْتِنِ الجِرْمِ
Ve “kötü bir **بيئة** ile **باءَتْ** etti”, **بِيعة** misali üzere: yani kötü bir hâl ile; ve o
**البِيئة**’si güzel olandır; ve bazısı bununla bütün hâli genelledi. Ve malını onun üzerine **أَباءَ** etti:
onu dinlendirdi. Dersin ki: falanın üzerine malını **أَبَأْتُ**: onun üzerine develerini ve koyunlarını dinlendirdiğin zaman;
ve ondan **أَباءَ** etti.
Ve Araplar der: “Onlarla konuştuk; bize tek bir **بَواءٍ** ile cevap verdiler”: yani tek bir cevapla.
Ve filan arazide bir çöl vardır; bir çölde **تُبيء** eder: yani gider.
Ferrâ: **باءَ**, **باعَ** vezninde: kibirlendiği zaman; sanki **بَأَى**’dan kalb edilmiştir; tıpkı
“**أَرى**” ve “**رأَى**” dedikleri gibi(2)

(2 Bunun gereği: “**أرى**”nın “**رأى**”dan kalb edilmiş olmasıdır; tıpkı “**باء**”ın “**بأى**”dan kalb edilmiş olması gibi; iki taraf arasında benzetme yoktur, gizli değildir; ayrıca “**أرى**” kalbden değildir, lafzı onu vehmettirse de; doğrusu: “**راءَ**” “**رأى**”dandır. (İbrâhîm el-Yâzicî))

Onu kendi babında zikredeceğiz. Sıhâh’ın bazı nüshalarının hâşiyesinde: ve onun derisini **أَبَأْتُ**: onu tabaklamada yaptım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب و أ * * تَبَوّأَ * منزلا نزله و * بَوَّأَ * له منزلا و * بَوَّأَهُ * منزلا هيأه ومكن له فيه و * البَوَاءُ * بالفتح والمد السواء يقال دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له وفي الحديث ﴿أمرهم أن * يَتَباءَوْا *﴾ والصحيح أن * يَتَبَاوَءُوا * بوزن يتقاولوا و * بَاءُوا * بغضب من الله رجعوا به وكذا * باءَ * بإثمه من باب قال وتقول باء بحقه أقر

##### Türkçe

* ب و أ * * **تَبَوّأَ** * bir menzile yerleşti, ona indi; ve * **بَوَّأَ** * ona bir menzil hazırladı; ve * **بَوَّأَهُ** * ona bir menzil hazırladı, onu onda (orada) yerleşik kıldı ve ona onda imkân verdi; ve * **البَوَاءُ** * fetha ve medd ile: eşitliktir; denir ki: “Falancanın kanı, falancanın kanına **بواء**dır” — ona denk olduğu zaman. Ve hadiste: “Onlara **يَتَباءَوْا** diye emretti”; ve sahih olan: **يَتَبَاوَءُوا**’dur, “**يتقاولوا**” vezninde. Ve **بَاءُوا** “Allah’tan bir gazap ile” — onunla geri döndüler; ve yine **بَاءَ** “günahı ile” — “**قال**” babından. Ve “hakkı ile **باء**” dersin: ikrar etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

باء إليه: رجع، ومنه قوله تعالى:  وباءوا بغضب من الله  قال الأخفش: أي رجعوا، أي صار عليهم أو انقطع، وفي بعض النسخ بالواو بدل أو بؤت إليه وأبأته وهذه عن ثعلب وبؤته عن الكسائي وهي قليلة. والباءة بالمد والباء بحذف الهاء، والباهة، بإبدال الهمزة هاء، والباه بالألف والهاء، فهذه أربع لغات بمعنى النكاح لغة في الباءة، وإنما سمي به لأن الرجل يتبوأ من أهله، أي يستمكن منها كما يتبوأ من داره، كذا في العباب وجامع القزاز والصحاح، وجعل ابن قتيبة اللغة الأخيرة تصحيفا، وفي الحديث:  من استطاع منكم الباءة فليتزوج، فإنه أغض للبصر وأحصن للفرج، ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء  . وقال يصف الحمار والأتن:
  يعرس أبكارا بها وعنسا
  أكرم عرس باءة إذ أعرسا وقال ابن الأنباري: يقال: فلان حريص على الباء والباءة والباه، بالهاء والقصر، أي النكاح، والباءة الواحدة، والباء الجمع، ويجمع الباء على الباءات. قال الشاعر:
  يا أيها الراكب ذو الثبات
  إن كنت تبغي صاحب الباءات
  فاعمد إلى هاتيكم الأبيات وبوأ الرجل تبويئا إذا نكح وهو مجاز. وباء الشيء: وافق، وباء بدمه وبحقه إذا أقر، وذا يكون أبدا بما عليه لا له. قال لبيد:
  أنكرت باطلها وبؤت بحقهـا                      عندي ولم يفخر علي كرامها
  وقال الأصمعي: باء بإثمه فهو يبوء بوءا إذا أقر به وقال غيره: باء بذنبه بوءا بفتح فسكون، كذا في أكثر الأصول، وفي بعضها: بوأة بزيادة الهاء وبواء كسحاب: احتمله وصار المذنب مأوى الذنب، وبه فسر أبو إسحاق الزجاج  فباءوا بغضب على غضب  أي احتملوا، أو اعترف به، وفي بعض النسخ بالواو، وفي الحديث:  أبوء بنعمتك علي وأبوء بذنبي  أي ألتزم وأرجع وأقر،وأصل البواء اللزوم، كما في النهاية، ثم استمل في كل مقام بما يناسبه، صرح به الزمخشري والراغب، وفي حديث آخر  فقد باء به أحدهما  أي التزمه ورجع به. وباء دمه بدمه بوءا وبواءا عدله، وفلان بفلان بواء إذا قتل به وصار دمه بدمه فقاومه، أي عادله، كذا عن أبي زيد. ويقال:  باءت عرار بكحل  وهما بقرتان قتلت إحداهما بالأخرى. ويقال: بؤ به، أي كن ممن يقتل به، وأنشد الأحمر لرجل قتل قاتل أخيه فقال:
  فقلت له بؤ بامرئ لست مثلـه                      وإن كنت قنعانا لمن يطلب الدما قال أبو عبيد: معناه وإن كنت في حسبك مقنعا لكل من طلبك بثأره، فلست مثل أخي. كأباءه وباوأه بالهمز فيهما، ويقال: أبأت القاتل بالقتيل واستبأته أيضا، إذا قتلته به، وفي اللسان: وإذا أقص السلطان رجلا برجل قيل: أباء فلانا بفلان. قال الطفيل الغنوي:
  أباء بقتلانا من القوم ضعفهم                      وما لا يعد من أسير مكلب ومثله قول أبي عبيد. وقال التغلبي:
  ألا ينتهي عنا الملوك وتتقي                      محارمنا لا يبأؤ الدم بالدم وقال عبد الله بن الزبير:
  قضى الله أن النفس بالنفس بينناولم نك نرضى أن نباوئكم قبل
  وتباوءا القتيلان تعادلا وفي الحديث: أنه كان بين حيين من العرب قتال، وكان لأحد الحيين طول على الآخر فقالوا: لا نرضى إلا أن نقتل بالعبد منا الحر منكم، وبالمرأة الرجل، فأمرهم النبي أن يتباوءوا، ووزنه يتقاولوا، على يتفاعلوا، وهذا هو الصحيح، وأهل الحديث يقولون: يتباءوا، على مثال يتراءوا، كذا نقل عنهم أبو عبيد. وبوأه منزلا نزل به إلى سند جبل، هكذا متعديا إلى اثنين في نسختنا وفي بعضها بإسقاط الضمير، فيكون متعديا إلى واحد، وعليه كتب شيخنا، ومثل للمتعدي إلى اثنين قولهم: تبوأت لزيد بيتا، وقال أبو زيد: هو متعد بنفسه لهما، واللام زائدة، وفعل وتفعل قد يكونان لمعنى واحد، وبوأ فيه وبوأه له بمعنى هيأه له أنزله ومكن له فيه كأباءه إياه، قال أبو زيد: أبأت القوم منزلا وبوأتهم منزلا إذا نزلت بهم إلى سند جبل أو قبل نهر والاسم البيئة، بالكسر. وبوأ الرمح نحوه: قابله به نحو هيأه، كما ورد ذلك في الحديث. وبوأ المكان: حله وأقام به كأباء به وتبوأ، عن الأخفش، قال الله عز وجل:  أن تبوءا لقومكما بمصر بيوتا  أي اتخذا، وقال أبو زيد: التبوؤ: أن يعلم الرجل الرجل على المكان إذا أعجبه لينزله، وقيل: تبوأه إذا أصلحه وهيأه، ويقال تبوأ فلان منزلا إذا نظر إلى أحسن ما يرى وأشده استواء وأمكنه لمباءته فاتخذه. وتبوأ: نزل وأقام، وقال الفراء في قوله تعالى:  لنبوئنهم من الجنة غرفا  يقال: بوأته منزلا وأثويته منزلا سواء، أي أنزلته، وفي الحديث  من كذب علي متعمدا فليتبوأ مقعده من النار  أي لينزل منزله من النار. ومن المجاز فلان طيب المباءة أي المنزل وقيل: منزل القوم في كل موضع، وقيل: حيث يتبوءون من قبل واد وسند جبل، ويقال: هو رحيب المباءة، أي سخي واسع المعروف. وقرأت في مشكل القرآن لابن قتيبة وأنشد:
  وبوأت بيتك في معـلـم                      رحيب المباءة والمسرح
  كفيت العفاة طلاب القرى                      ونبح الكلاب لمستنـبـح كالبيئة بالكسر والباءة قال طرفة:
  طيبوا الباءة سهل ولهـم                      سبل إن شئت وعث وعر والمباءة: بيت النحل في الجبل. وفي التهذيب: هو المراح الذي يبيت فيه. والمباءة متبوأ الولد من الرحم، قال الأعلم:
  ولعمر محبلك الهجين على                      رحب المباءة منتن الجرم ويسمى كناس الثور الوحشي مباءة وكذلك المعطن وفي اللسان: المباءة معطن القوم للإبل حيث تناخ في الموارد. ويستعمل للغنم أيضا كما في الحديث، وهو المتبوأ أيضا وأباء بالإبل، هكذا في النسخ، والذي في اللسان والعباب: وأباء الإبل ردها إليه أي إلى المباءة. وأبأت الإبل مباءة أنخت بعضها إلى بعض. قال الشاعر:
  حليفان بينهمـا مـيرة                      يبيئان في عطن ضيق وأباء منه: فر كأن الهمزة فيه لسلب معنى الرجوع والانقطاع. وأباء الأديم: جعله في الدباغ، وهو مذكور في هامش بعض نسخ الصحاح، والذي في العباب وأبأت المرأة أديمها: جعلته في الدباغ، والبواء بالمد: السواء والكفء يقال: القوم بواء في هذا الأمر، أي أكفاء نظراء، ويقال: دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له، قالت ليلى الأخيلية في مقتل توبة بن الحمير:
  فإن تكن القتلى بواء فـإنـكـم                      فتى ما قتلتم آل عوف بن عامر
  وفي الحديث:  الجراحات بواء  يعني أنها متساوية في القصاص، وأنه لا يقتص للمجروح إلا من جارحه الجاني ولا يؤخذ إلا مثل جراحته سواء، وفي حديث جعفر الصادق قيل له: ما بال العقرب مغتاظة على بني آدم فقال: تريد البواء. أي تؤذي كما تؤذى. وبواء أيضا واد بتهامة، كذا في العباب والتكملة. ويقال: كلمناهم فأجابوا عن بواء واحد أي بجواب واحد أي لم يختلف جوابهم، فعن هنا بمعنى الباء وفي العباب: أي أجابوا جوابا واحدا، والبيئة بالكسر: الحالة يقال: إنه لحسن البيئة. وقالوا: في أرض فلاة فلاة تبيء في فلاة أي لسعتها: تذهب. ويقال: حاجة مبيئة بالضم، أي شديدة لازمة. ومما يستدرك عليه: استباء المنزل: اتخذه مباءة. وأبأت على فلان ماله، إذا أرحت عليه إبله وغنمه. وأباء الله عليهم نعما لا يسعها المراح. وقال ابن السكيت في قول زهير بن أبي سلمى:
  فلم أر معشرا أسروا هديا                      ولم أر جار بيت يستبـاء الهدي: ذو الحرمة، ويستباء، أي يتبوأ أي تتخذ امرأته أهلا. وقال أبو عمرو الشيباني: يستباء، من البواء، وهو القود، وذلك أنه أتاهم يريد أن يستجير بهم فأخذوه فقتلوه برجل منهم. وللبئر مباءتان: إحداهما مرجع الماء إلى جمها، والأخرى موضع وقوف سائق السانية. الفراء: باء، بوزن باع إذا تكبر، كأنه مقلوب بأي، كما قالوا راء ورأى، وسيذكر في المعتل.

##### Türkçe

**باء إليه**: döndü; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “ve Allah’tan bir gazapla döndüler” (âyeti). **الأخفش** dedi ki: yani döndüler; yani üzerlerine oldu yahut kesildi; bazı nüshalarda **أو** yerine **بالواو** ile (vardır). **بؤت إليه** ve **أبأته**; bu **ثعلب**’dandır. **وبؤته** ise **الكسائي**’dendir; o azdır. **والباءة** med ile, **والباء** hâ’nın hazfiyle, **والباهة** hemzenin hâ’ya ibdâliyle, **والباه** elif ve hâ ile; bunlar, **النكاح** mânâsında dört lugattır; lugat **في الباءة**’dedir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü erkek, ehlinden **يتبوأ** eder; yani ondan temekkün eder; tıpkı evinden **يتبوأ** ettiği gibi. **العباب** ve **جامع القزاز** ve **الصحاح**’ta böyledir. **ابن قتيبة** son lugatı tashîf kıldı. Hadiste: “Sizden kim **الباءة**’ye güç yetirirse evlensin; çünkü o, gözü daha çok indirir ve ferci daha çok korur; kim güç yetiremezse ona oruç gerekir; çünkü o, onun için **وجاء**’dır.” dedi. Eşeği ve dişi eşekleri vasfederken dedi ki:
  Bakirelerle ve onunla dul(larla) çiftleşir,
  Çiftleştiklerinde **باءة**’nin en keremli çiftleşmesi.

**ابن الأنباري** dedi ki: denir: falan **الباء**’a ve **الباءة**’ye ve **الباه**’a—hâ ile ve kasr ile—haristir; yani **النكاح**. **الباءة** tekildir, **الباء** çoğuldur; **الباء** **الباءات** üzerine cem‘ edilir. Şair dedi ki:
  Ey sebat sahibi binekli,
  Eğer **الباءات** sahibini arıyorsan,
  Şu beyitlere yönel.

Ve erkek **وبوأ** eder **تبويئا**: nikâhlanınca; bu mecazdır. **وباء الشيء**: muvafık oldu. **وباء بدمه وبحقه**: ikrar edince; ve bu, daima onun aleyhine olur, lehine değil. **لبيد** dedi ki:
  Onun bâtılını inkâr ettim ve hakkıyla **بؤت** ettim,
  Yanımda; onun kerimleri bana karşı övünmedi.

**الأصمعي** dedi ki: **باء بإثمه**; o, onunla **يبوء بوءا** eder: onu ikrar edince. Başkası dedi ki: **باء بذنبه بوءا**—fetha sonra sükûn ile—çoğu asıllarda böyledir; bazısında: **بوأة** hâ ziyadesiyle; ve **بواء** (سحاب vezninde): onu yüklendi; günahkâr, günahın barınağı oldu. Bununla **أبو إسحاق الزجاج** “gazap üstüne gazapla döndüler” (âyetini) tefsir etti: yani yüklendiler; yahut onu itiraf etti; bazı nüshalarda **بالواو** ile (vardır). Hadiste: “Senin üzerimdeki nimetine **أبوء** ederim ve günahıma **أبوء** ederim”: yani iltizam ederim, dönerim ve ikrar ederim. **البواء**’ın aslı **اللُّزوم**’dur; **النهاية**’de olduğu gibi. Sonra, kendisine uygun olan her makamda kullanıldı; bunu **الزمخشري** ve **الراغب** açıkça söyledi. Başka bir hadiste: “İkisinden biri onunla **باء به** etmiştir”: yani onu iltizam etti ve onunla döndü.

**وباء دمه بدمه** **بوءا** ve **بواءا**: onu denkleştirdi. Ve falan, falan ile **بواء**’dır: onunla öldürüldüğünde ve kanı onun kanıyla olduğunda; böylece ona mukavemet etti; yani onu denkleştirdi; **أبو زيد**’den böyle. Ve denir: **باءت عرار بكحل**; ikisi iki inektir; birisi ötekiyle öldürüldü. Ve denir: **بؤ به**; yani onunla öldürülenlerden ol. **الأحمر** bir adam için—kardeşinin katilini öldürmüştü—şu beyti rivayet etti:
  Ona dedim: **بؤ** ol, benzeri olmadığım bir adamla;
  Ve her ne kadar kanı isteyen kimse için kanaatkâr olsan da.

**أبو عبيد** dedi ki: mânâsı: her kim seni kan davasıyla isterse, senin hasebinde onu tatmin edici olsan da, ben kardeşim gibi değilsin. **كأباءه وباوأه**—ikisi de hemze ile. Ve denir: **أبأت القاتل بالقتيل** ve **استبأته** dahi: onu onunla öldürdüğünde. **اللسان**’da: Sultan bir adamı bir adamla kısas edince denir: falanı falanla **أباء** etti. **الطفيل الغنوي** dedi ki:
  Kavimden öldürülenlerimize karşı onların zayıflarını **أباء** etti,
  Ve zincirlenmiş esirden sayılmayanı.

Bunun benzeri **أبي عبيد**’in sözüdür. **التغلبي** dedi ki:
  Krallar bizden vazgeçmeyecek mi ve haramlarımızdan sakınmayacak mı?
  Kan, kanla **يبأؤ** edilmez.

**عبد الله بن الزبير** dedi ki:
  Allah hükmetti ki can, can iledir aramızda;
  Ve biz, sizden önce sizinle **نباوئكم** etmeye razı olmadık.

Ve iki maktul **تباوءا** eder: denkleştiler. Hadiste: Araplardan iki hay arasında savaş vardı; iki haydan birinin ötekine üstünlüğü vardı; dediler ki: biz razı olmayız; ancak bizden köleye karşı sizden hür olanı, kadına karşı erkeği öldürmemizle (razı oluruz). Peygamber onlara **أن يتباوءوا** emretti; vezni **يتقاولوا** gibidir; **يتفاعلوا** üzere. Doğru olan budur. Hadis ehli der ki: **يتباءوا**; **يتراءوا** misali üzere; bunu onlardan **أبو عبيد** nakletti.

Ve onu bir menzile **وبوأه**: onunla bir dağın yamacına indirdi; nüshamızda iki mef‘ûle müteaddî olarak böyledir; bazısında zamirin düşürülmesiyle (gelir); böylece bir mef‘ûle müteaddî olur; şeyhimiz bunun üzerine yazdı. İki mef‘ûle müteaddî olana misal: “Zeyd için bir ev **تبوأت**.” **أبو زيد** dedi ki: ikisine de bizzat kendisiyle müteaddîdir; **اللام** zâiddir. **فعل** ve **تفعل** bir mânâ için olabilir. Ve **وبوأ فيه** ve **وبوأه له**: ona hazırladı; onu ona indirdi ve onda ona imkân verdi mânâsındadır; **كأباءه إياه**. **أبو زيد** dedi ki: kavme bir menzil **أبأت** ettim ve onlara bir menzil **وبوأتهم** ettim: onları bir dağın yamacına yahut bir nehrin önüne indirdiğimde. İsim: **البيئة**—kesre ile.

Ve mızrağı ona doğru **وبوأ** etti: onu onunla karşıladı; “hazırladı” gibi; bu, hadiste vârid olmuştur. **وبوأ المكان**: onu mesken tuttu ve onda ikamet etti; **كأباء به وتبوأ**; **الأخفش**’ten. Yüce Allah dedi ki: “Kavminiz için Mısır’da evler **أن تبوءا**”: yani edinin. **أبو زيد** dedi ki: **التبوؤ**: adamın, hoşuna giden yeri ona indirsin diye adama göstermesidir. Ve denildi: onu **تبوأه** etti: onu ıslah etti ve hazırladı. Ve denir: falan bir menzili **تبوأ** etti: gördüğü şeylerin en güzelini ve en düzgününü ve **لمباءته** için en mümkün olanını gözettiğinde; onu edindi.

Ve **تبوأ**: indi ve ikamet etti. **الفراء**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Onları cennetten odalara elbette yerleştireceğiz”: denir: ona bir menzil **بوأته** ettim ve ona bir menzil **أثويته** ettim; ikisi eşittir; yani onu indirdim. Hadiste: “Kim bana kasten yalan isnat ederse, ateşten oturağını **فليتبوأ** etsin”: yani ateşten menzilini insin.

Mecazdan: falan **طيب المباءة**’dır: yani menzil. Ve denildi: kavmin her yerdeki menzili. Ve denildi: daha önce bir vadi ve bir dağ yamacından **يتبوءون** ettikleri yer. Ve denir: o, **رحيب المباءة**’dır: yani cömert, marufu geniş. **ابن قتيبة**’nin **مشكل القرآن**’unda okudum; ve şu beyti rivayet etti:
  Evini bir işarette **وبوأت** ettim,
  **رحيب المباءة** ve otlak.
  Köy isteyen yoksulları kifayet ettin,
  Ve havlayana havlayan için köpeklerin havlamasını.

**كالبيئة**—kesre ile—ve **الباءة**. **طرفة** dedi ki:
  **الباءة**’yi hoş kıldılar; kolaydır onların işi;
  İstersen yollar: çetin sarp ve sarp.

**المباءة**: dağdaki arı yuvası. **التهذيب**’de: o, içinde geceleyip kaldığı ağıldır. **المباءة**: çocuğun rahimden **متبوأ**’sudur. **الأعلم** dedi ki:
  Hayatına yemin olsun, melez gebe olanın üzerine,
  Geniş **المباءة** üzerinde, pis kokulu cirmli.

Ve yaban öküzünün inine **مباءة** denir; aynı şekilde **المعطن**. **اللسان**’da: **المباءة** kavmin develer için **معطن**’ıdır; su başlarında çöktürüldükleri yer. Koyun için de kullanılır; hadiste olduğu gibi. O, **المتبوأ** da olur. Ve develerle **أباء** etti—nüshalarda böyledir—**اللسان** ve **العباب**’da olan: **وأباء الإبل**: onları ona, yani **المباءة**’ye geri çevirdi. Ve develeri bir **مباءة**’ye **أبأت** ettim: bir kısmını bir kısmına çöktürdüm. Şair dedi ki:
  İki müttefik; aralarında azık,
  Dar bir **عطن** içinde **يبيئان** ederler.

Ve ondan **أباء** etti: kaçtı; sanki hemze, onda dönüş ve kesilme mânâsını soymak içindir. Ve deriyi **أباء** etti: onu tabaklamaya koydu; bu, **الصحاح**’ın bazı nüshalarının kenarında zikredilmiştir. **العباب**’da olan: kadın derisini **أبأت** etti: onu tabaklamaya koydu.

**والبواء** med ile: eşitlik ve denk. Denir: kavim bu işte **بواء**’dır: yani denkler, nazîrler. Ve denir: falanın kanı, falanın kanına **بواء**’dır: ona denk olduğunda. **ليلى الأخيلية**, **توبة بن الحمير**’in öldürülmesi hakkında dedi ki:
  Eğer öldürülenler **بواء** ise, muhakkak siz,
  Âl-i Avf b. Âmir’den bir yiğidi öldürdünüz.

Hadiste: “**الجراحات بواء**”: yani kısasta eşittir; yaralı için ancak onu yaralayan suçludan kısas yapılır; ancak yarası kadar alınır; eşit olarak. **جعفر الصادق** hadîsinde ona denildi: akrep niçin Âdemoğullarına öfkelidir? dedi ki: **البواء** ister; yani eziyet ettiği gibi eziyet görür.

Ve **بواء** ayrıca Tihâme’de bir vadidir; **العباب** ve **التكملة**’de böyledir. Ve denir: onlarla konuştuk da bir tek **بواء**’dan cevap verdiler: yani bir tek cevapla; yani cevapları ihtilaf etmedi. Burada **عن** mânâca **الباء**’dır. **العباب**’da: yani tek bir cevapla cevap verdiler.

**البيئة**—kesre ile—: hâl. Denir: o, elbette güzel **البيئة**’lidir. Ve dediler: ıssız bir yerde; ıssız yer, ıssız yerde **تبيء** eder: yani genişliğinden gider. Ve denir: **حاجة مبيئة**—damme ile—: yani şiddetli, lâzım.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **استباء المنزل**: onu **مباءة** edindi. Ve falanın üzerine malını **أبأت** ettim: develerini ve koyunlarını onun üzerine dinlendirdiğimde. Ve Allah onlara, ağıla sığmayacak nimetler **أباء** etti.

**ابن السكيت**, **زهير بن أبي سلمى**’nın sözü hakkında dedi ki:
  Hediye esir eden bir topluluk görmedim,
  Ve bir ev komşusu görmedim ki hediyeyi **يستبـاء** etsin.

**الهدي**: hürmet sahibi. Ve **يستباء**: yani **يتبوأ**; yani karısını ehil edinir. **أبو عمرو الشيباني** dedi ki: **يستباء**, **البواء**’dandır; o da **القود**’dur. Şu sebeple: onlara, kendisini himaye etmelerini isteyerek geldi; onu aldılar, sonra onlardan bir adam karşılığında onu öldürdüler.

Ve kuyunun iki **مباءتان**’ı vardır: birisi suyun, kuyunun dibine dönüş yeridir; öteki, su çeken hayvanı sürenin durma yeridir.

**الفراء**: **باء**—**باع** vezninde—: kibirlendiğinde (denir); sanki **بأي**’nin maklûbudur; “**راء**” ve “**رأى**” dedikleri gibi; **المعتل**’de zikredilecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَآءَ اـِلَيْهِ
1 بَآءَ اـِلَيْهِ بآء اليه بآء الية , (M, Mgh, * Msb, * K,) aor. يَبُوْءُ, (M, Mgh, Msb,) inf. n. بَوْءٌ, (M, Mgh,) He returned, went back, or came back, (M, Mgh, Msb, K,) to it, (M, K, *) namely, a thing: (M:) or he withdrew [from a person or persons, or a place,] to it, or him; or, perhaps, he made himself solely and peculiarly a companion, or an associate, to him, or it; syn. اِنْقَطَعَ [q. v.]: (K:) but in some copies of the K, the latter explanation is connected with the former by وَ [and] instead of أَو. (TA.) وَبَاؤُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ [in the Kur ii. 58 and iii. 108] means And they returned with anger from God; (Akh, S, Bd in ii. 58, and Jel in the same and in iii. 108;) i. e. the anger of God came upon them: (Akh, S:) or they returned deserving anger from God: (Bd in iii. 108:) or they became deserving of anger from God: from بَآءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ such a one was deserving of being, or fit to be, slain in retaliation for such a one, (Ksh and Bd in ii. 58,) because his equal: (Ksh ibid.:) the primary signification of بَوْءٌ being [said to be] that of equalling, or being equal with. (Bd in ii. 58.) [See a similar phrase, also from the Kur, below.] ― -b2- بُؤْتُ بِهِ اـِلَيْهِ [I returned with it to him: and hence,] I returned it, took it back, or brought it back, to him; (M, K;) as also ↓ أَبَأْتُهُ, (Th, M, K,) and بُؤْتُهُ, (Ks, M, K,) but this last is rare. (M.) ― -b3- بَآءَ بِاـِثْمِهِ, aor. and inf. n. as above, (T, S,) signifies, accord. to Akh, He returned [laden] with his sin: (S:) or, accord. to As, he acknowledged it, or confessed it: (T:) or, accord. to others, (TA,) بَآءَ بِذَنْبِهِ, (T, * M, Msb, K,) aor. as above, inf. n. بَوْءٌ and بَوَآءٌ, (M, K,) he bore, or took upon himself, the burden of his sin, or crime, or offence; syn. اِحْتَمَلَهُ; (Aboo-Is-hلk, T, M, K, TA;) and became [as though he were] the abiding-place thereof: (TA:) or he became burdened, or laden, with it: (Msb:) or he became, or made himself, answerable, responsible, or accountable, for it, by an inseparable obligation; syn. اِلْتَزَمَ بِهِ; for the primary signification of بَوَآءٌ is [asserted to be] لُزُومٌ [i. e. adhesion, &c.]; and it is afterwards used in every case [so as to imply a meaning of this kind] according to the exigency of that case; as is said in the Nh, and expressly stated by Z and Er-Rلghib: (TA:) or he acknowledged it, or confessed it. (M, K.) اـِنِّى أُرِيدُ أَنْ تَبُوْءَ بِاـِثْمِى وَ اـِثْمِكَ, in the Kur v. 35, means Verily I desire that thou return [laden] with the sin committed against me in slaying me, and thy sin which thou hast committed previously: (Jel:) or I desire that thou shouldst bear (تَحْمِلَ) my sin if I were to extend my hand towards thee, and thy sin in extending thy hand towards me: or the sin committed against me in slaying me, and thy sin for which thine offering was not accepted: and each noun is in the place of a denotative of state; i. e., [it means] that thou return involved in the two sins; bearing them: and perhaps the speaker may have meant, if that must inevitably take place, I desire that it may be thine act, not mine; so that the real meaning is, that it should not be his, not that it should be his brother's: or by the اـِثْمٌ may be meant the punishment thereof; for the desire of the punishment of the disobedient is allowable: (Bd:) accord. to Th, the meaning is, if thou have determined upon slaying me, the sin will be in thee, not in me. (M.) فَبَاؤُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ [in the Kur ii. 84] is explained by Aboo-Is-hلk as meaning So they bore the burden of anger upon anger; syn. اِحْتَمَلُوا; this being said by him to be the proper signification of the verb: or, as some say, the meaning is, [they bore the burden of] sin for which they deserved the fire [of Hell] following upon sin for which they deserved the same: or they returned [laden with anger upon anger]: (T:) or they became deserving of anger upon anger. (Ksh.) [See a similar phrase, also from the Kur, above.] It is said in a form of prayer, أَبُوْءُ اـِلَيْكَ بِنِعْمَتِكَ, meaning I acknowledge, or confess, to Thee thy favour [towards me, as imposing an obligation upon me]. (Mgh.) You say also, بَآءٌ بِحَقِّهِ; (S;) and بِدِّمِهِ; (M, K;) He acknowledged, or confessed, [himself to be answerable, responsible, or accountable, for] his right, due, or just claim; (S;) and so [for] his blood: (M, K:) the verb expresses acknowledgment, or confession, always of something for which its agent is, as it were, indebted, or answerable; not the contrary. (S.) ― -b4- بَآءَ بِكَفِّى, in a poem of Sakhr-el-Gheي, means It [referring to a sword] became in my hand; my hand became to it a مَبَآءَة, i. e. مَأْوًى [or place of abode]; it returned, and became in my hand: or, accord. to Ibn- Habeeb, i. q. اِسْتَقَلَّ [app. a mistranscription for اِسْتَقَرَّ it rested, or remained; the verb بآء in this phrase being from بَوَآءٌ signifying لُزُومٌ, explained above]. (Skr p. 16.) -A2- بَآءٌ also signifies It (a thing, TA) suited, matched, tallied, corresponded, or agreed. (K.) [Hence,] بَآءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ (inf. n. بَوَآءٌ, TA) Such a one was the like, or equal, of such a one, to be slain [in retaliation] for him: (T:) or became his like, or equal, so that he was slain [in retaliation] for him: (Mgh:) and was slain for him, (AZ, T, S,) and his blood became a compensation for the blood of the other: (T:) or was deserving of being, or fit to be, slain in retaliation for him, (Ksh and Bd in ii. 58,) because his equal: (Ksh ibid.:) or was slain for him, and so became equal with him; (K, * TA;) as also ↓ أَبَآءَهُ, and ↓ بَاوَأَهُ. (M, K.) One says, بُؤْبِهِ, i. e. Be thou of such as are slain [in retaliation] for him. (S.) And it is said in a prov., بَآءَتْ عَرَارِ بِكَحْلٍ 'Arلri became slain for Kahl: these were two cows, which smote each other with their horns, and both died: the proverb is applied to any two that become equal. (S in this art.; and the same and K in art. عر. [See also Freytag's Arab. Prov. i. 151.]) ― -b2- بَآءَ دَمَهُ بِدَمِهِ, (T, * M, K,) inf. n. بَوْءٌ and بَوَآءٌ, (M,) He made his blood equal with [or an equivalent for] his [i. e. another's] blood [by shedding the former in retaliation]. (M, K.) And بَآءَهُ, [or بَآءَهُ بِهِ,] (M,) or به ↓ أَبَآءَهُ, (T, S,) and به ↓ اِسْتِبَآءَهُ, (S,) He slew him [in retaliation] for him; (T, S, M;) i. e., the slayer for the slain. (S.) فُلَانًا بِفُلَانٍ ↓ أَبَآءَ [He slew such a one in retaliation for such a one] is said when the Sultلn has retaliated for a man upon another man: and ↓ أَبَآءَهُ, inf. n. اـِبَآءَةٌ, signifies he (the Sultلn, or another,) slew him in retaliation. (T.) -A3- بَآءَ signifies also He exalted himself, or was proud: app. formed by transposition [of the second and third radical letters, the ى being changed into ا,] from بَأَى. (Fr, T.)

بوّأهُ مَنْزِلًا
2 بوّأهُ مَنْزِلًا ذ He lodged him in an abode; (Fr, T, M, K;) as also بوّاهُ فِى مَنْزِلٍ, (M, K,) and مَنْزِلًا ↓ ابآءهُ: (T, * M, K:) or, as also بوّأ لَهُ مَنْزِلًا, (the latter mentioned by Fr, T,) he prepared for him an abode, (S, Mgh,) and assigned, or gave, him a place therein: (S:) and بَوَّأْتُهُ دارًا and بوّاتُ لَهُ دارًا I lodged him in a house: (Msb:) and بَوَّأْتُكَ بَيْتًا I took for thee a house: and ↓ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا [in the Kur x. 87] means take ye two, for your people, in Egypt, houses: (Akh, T:) or ↓ تَبَوُّؤٌ [or تَبَوُّؤُ مَكَانٍ] signifies a man's putting a mark upon a place, when it pleases him, that he may abide there: (El-'Itreefee, T:) or ↓ تبوّأهُ he put it [a place] into a right, or proper, state; and prepared it: (Sh, * T:) or بَيْتًا ↓ تبوّأ he took a house as a place of abode, or as a dwelling: (Msb:) or مَنْزِلًا ↓ تبوّأ he looked for the best place that could be seen, and the most level, or even, and the best adapted by its firmness, for his passing the night there, and took it as a place of abode; (Fr, T;) or he took for himself a place of abode; (T, Mgh;) or he alighted and sojourned in a place of abode: and ↓ استبآءهُ he took it as a مَبَآءَة [or place of abode]: (S:) and بوّأ المَكَانَ and بِهِ ↓ ابآء (K) and ↓ تبوّأ [i. e. تبوّأ بِهِ] (Sh, T, K) he alighted in the place, and stayed, or dwelt, in it: (Sh, T, K:) or به ↓ ابآء he stayed, or dwelt, in it, i. e., a place: (Akh, T:) and المَكَانَ ↓ تبوّأ he alighted and abode in the place: (M:) [whence, in the Kur lix. 9,] الدَّارَوَ الْاـِيمَانَ ↓ وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُوا [and they who have made their abode in the City of the Prophet and in the faith]; the faith being likened to a place of abode; or the meaning may be مَكَانَ الاـِيمَانِ [the place of the faith]. (M.)

بَوَّأَهُمْ مَنْزِلًا
بَوَّأَهُمْ مَنْزِلًا ذ (AZ, M) and منزلًا ↓ أَبَآءَهُمْ (AZ, TA) also signify He alighted and abode with them by the face, or front, of a mountain, where it rose from its base, (AZ, M, TA,) or next to a river, or brook. (AZ, TA.) -A2- [Hence, (see بَآءَةِ,)] بوّأ (inf. n. تَبْوِيْءٌ, K) (assumed tropical:) Inivit [feminam]: and he married [a woman]; took [her] in marriage: syn.

نَكَحَ
نَكَحَ كح نكح : (M, K:) and also تَزَّوَجَ. (TA. [There mentioned as a distinct signification.]) The verb is trans. in these two senses. (TK.) -A2- بوّأ الرُمْحَ نَحْوَهُ He directed the spear towards him; (T, S;) and (T) confronted him with it; (T, M, K;) and prepared it, or made it ready [to thrust it towards him]. (TA.)

بَاوَأهُ
3 بَاوَأهُ ذ : see بَآءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ.

أَبَأْتُهُ
4 أَبَأْتُهُ ذ : see بُؤْتُ بِهِ اـِلَيْهِ, near the beginning of this art. ― -b2- ابآء الاـِبِلَ, (T, S, O, L, and so in some copies of the K, in other copies of which we find ابآء بِالْاـِبِلِ,) inf. n. اـِبَآءَةٌ, (T,) He brought back the camels to the مَبَآءَة (T, S, O, L) or مَعْطِن, (K,) both of which signify the place where they are made to lie down, at the watering-place. (L.) And ابآء الاـِبِلَ, (T, M,) inf. n. as above, (T,) He made the camels to lie down [in the مَبَآءَة], one beside another. (T, M.) And ابآء عَلَيْهِ مَالَهُ He drove back, or brought back, to their nightly resting-place, for him, his cattle, (S, M, TA,) i. e., his camels, or his sheep or goats. (S, TA.) And [hence,] أَبَآءَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ نَعَمًا لَا يَسَعُهَا المُرَاحُ [God bestowed upon them cattle (i. e. camels &c.) which the nightly resting-place thereof would not contain]. (TA.) ― -b3- See also 2, in four places. ― -b4- ابآء الأَدِيمَ He put the skin, or hide, into the tanning liquid. (K.) In the O, the action is ascribed to a woman. (TA.) -A2- ابآء مِنْهُ He fled from him. (M, K.) ― -b2- فَلَاةٌ تُبِىْءُ فِى فَلَاْةٍ A desert that extends (lit. goes away) into a desert, (T, S, K,) by reason of its amplitude. (TA.) -A3- أَبَأْتُهُ I made him to acknowledge, or confess. (M.) [It seems to be indicated in the M that one says, أَبَأْتُهُ بِدَمِ فُلَانٍ, meaning I made him to acknowledge, or confess, himself to be answerable, responsible, or accountable, for the blood of such a one.] -A4- See also 1, (towards the end of the paragraph,) in four places.

5 تَبَوَّاَ see 2, in eight places. ― -b2- الرَّجُلُ يَتَبَوَّأُ مِنْ أَهْلِهِ كَمَا يَتَبَوَّأُ مِنْ دَارِهِ The man possesses mastery, or authority, and power, over his wife, like as he possesses the same over his house; syn. يَسْتَمْكِنُ مِنْهَا. (S, Mgh, Msb.) ― -b3- See also 10.

تَبَاوَآ
6 تَبَاوَآ تباوآ They two (namely, two slain men, M) became equal [by being slain, one in retaliation for the other]. (M, K.) It is said in a trad., أَمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاوَؤُوا; incorrectly related as being يَتَبآءَوْا; (S, Mgh;) meaning He (the Prophet) ordered them that they should be equal in retaliation, in their fighting: (Mgh:) the occasion of the order was this: there was a conflict between two tribes of the Arabs, and one of the two tribes had superior power over the other, so they said, “ We will not be content unless we slay, for the slave of our party, the free of their party; and for the woman, the man: ” A'Obeyd holds the former reading to be the right. (T.)

استبآءهُ
10 استبآءهُ استبآءه استبآءة : see 2. ― -b2- In the following verse of Zuheyr Ibn-Abee-Sulmà,
وَلَمْ أَرَجَارَ بَيْتٍ يُسْتَبَآءُ
فَلَمْ أَرَ مَعْشَرًا أَسَرُوا هَدِيًّا
ISk says that the هَدِىّ is one who is entitled to respect, or honour, or protection; and that يستبآء is syn. with ↓ يُتَبَوَّأُ, meaning whose wife is taken as a wife [by another man]: but Aboo-'Amr EshSheybلnee says that يستبآء is from البَوَآءُ, meaning “ retaliation: ” [and accord. to this interpretation, which is the more probable, the verse may be rendered, And I have not seen a company of men who have made captive one entitled to respect, or honour, or protection, nor have I seen one who has begged the protection of the people of a house, or of a tent, slain in retaliation:] for, he says, he came to them desiring to beg their protection, and they took him, and slew him in retaliation for one of themselves. (T.) See 1, near the end of the paragraph. ― -b3- اِسْتَبَأْتُ الحَكَمَ, and بِالْحَكَم, I asked the judge to retaliate upon a slayer; to slay the slayer for the slain. (M.)

بَآءٌ
بَآءٌ بذآء : see بَآءَةٌ. -A2- A libidinous man. (TA in باب الالف الليّنة.) -A3- The name of the letter ب, q. v.; as also بَا: pl. of the former بَآءَاتٌ; and of the latter أَبْوَآءٌ. (TA ubi suprà.) The dim. is بُيَيَّةٌ, meaning A little ب: and a ب faintly pronounced: [and app. بُوَيَّةٌ also, as the medial radical is generally held to be و:] and in like manner is formed the dim. of every similar name of a letter. (Lth, on the letter حَآء, in TA, باب الالف اللينّة.)

بَآءَةٌ
بَآءَةٌ بآءه بآءة : see مَبَآءَةٌ, in three places. -A2- Also, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) and ↓ بَآءٌ, (IAar, T, S, M, K,) and بَاهَةٌ, with the ء changed into ه, (TA,) and بَاهٌ, (IAar, T, Msb,) with ا and ه, but IKt asserts this last to be a mistranscription, (Msb, TA,) [though it is of very frequent occurrence,] and IAmb says that بَآءَةٌ is sing., or n. un., of بَآءٌ, and بَآءٌ [or بَآءَةٌ] has for pl. بَآءَاتٌ, (TA,) (tropical:) Coïtus conjugalis: and marriage: syn. جِمَاعٌ (T, Msb) and نِكَاحٌ (As, Fr, T, S, M, Mgh, K) and تَزْوِيجٌ: (T:) from بَآءَةٌ signifying a place of abode; [see مَبَآءَةٌ;] (T, S, * Mgh, Msb;) because it is generally in a place of abode; (Mgh, Msb;) or because the man possesses mastery, or authority, and power, over his wife, like as he possesses the same over his house: (S, Mgh, Msb: see 5:) بَآءَةٌ is applied [also] to the marriage-contract; because he who takes a woman in marriage lodges her in a place of abode. (T.) [See also بَاهٌ, in art. بوه.] It is said in a trad., مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ البَآءَ ةَ فَلْيَتَزَّوجْ He who is able, of you, to marry, let him marry: (T:) or a prefixed noun is here suppressed; the meaning being, he who finds [or is able to procure] the provisions (مُؤَن) of marriage, let him marry. (Msb, TA.) And one says, فُلَانٌ حَرِيصٌ عَلَى البَآءَةِ Such a one is vehemently desirous of marriage. (As, T.)

بِيْئَةٌ
بِيْئَةٌ ذ a subst. from بَوَّأَهُ مَنْزِلًا. (M, K.) [See 2; and] see also مَبَآءَةٌ. ― -b2- A mode, or manner, of taking for oneself a place of abode: (M:) and [hence,] a state, or condition. (AZ, T, S, M, K.) You say, اـِنَّهُ لَحَسَنُ البِيْئَةِ Verily he has a good mode, or manner, of taking for himself a place of abode: (M:) or verily he is of good state or condition. (S.) And بَاتَ بِبِيْئَةِ He passed the night in an evil state or condition (AZ, T, S, * M.) بَوَآءٌ Equal; equivalent; like; alike; a match; (Akh, T, S, M, Mgh, K;) and particularly, if slain in retaliation for another. (M.) It is applied to one, and to two, and to more: so that you say, فُلَانٌ بَوَآءٌ فُلَانٌ Such a one is the equal, &c., of such a one if slain in retaliation for him: (M:) and هُوَ بَوَآءٌ He is an equal, &c.; and so هِىَ she: and هُمْ بَوَآءٌ They are equals, &c.; and so هُنَّ they, referring to females: (Mgh:) and هُمْ بَوَآءٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ They are equals in this affair. (T.) Hence, in a trad. of 'Alee, respecting witnesses, اـَذَ كَانُوا بَوَآءٌ When they are equals in number and rectitude. (Mgh.) And مَا فُلَانٌ لِفُلَانٍ بِبَوَآءٌ Such a one is not an equal, &c., to such a one. (T.) And دَمُ فُلَانٍ بَوَآءٌ لِدَمِ فُلَانٍ The blood of such a one is an equivalent for the blood of such a one. (S.) And الجِرَاحَاتُ بَوَآءٌ Wounds are to be retaliated equally: a trad. (T, Mgh.) And القَوْمُ عَلَى بَوَآءِ The people, or company of men, are in a state of equality. (T.) And قُسِمَ المَالُ بَيْنَهُمْ عَلَى بَوَآءٍ The property was divided among them equally. (T. [A similar ex. is given in the Mgh, and explained in the same manner; but there I find عَنْ بَوَآءٍ; perhaps a mistranscription.]) And كَلَّمْنَاهُمْ فَأَجَابُوا عَنْ بَوَآءٍ وَاحِدٍ [in a copy of the M عَلَى بوآء واحد] We spoke to them, and they replied with one reply: (T, S, O, K: *) i. e., their reply was not discordant: عَنْ being here used in the sense of بِ. (TA.) ― -b3- Also Retaliation. (T.) [See 1, near the end of the paragraph: as well as in other places.] It is related in a trad., that Jaafar Es-Sلdik, being asked the reason of the rage of the scorpion against the sons of Adam, said, تُرِيدُ البَوَآءَ [It desires retaliation]; i. e., it hurts like as it is hurt. (TA.)

بَائِىٌّ
بَائِىٌّ ذ and ↓ بَاوِيٌّ rel. ns. of بَآءٌ and بَا the names of the letter ب; (TA in باب الالف الليّنة;) and ↓ بَيَوِىٌّ is a rel. n. of the same. (M in art. ب.)

بَاوِىٌّ
بَاوِىٌّ باوى باوي see بَائِىٌّ.

بَيَوِىٌّ
بَيَوِىٌّ بيوى بيوي see بَائِىٌّ.

مَبَآءَةٌ
مَبَآءَةٌ مبآءه مبآءة The nightly resting-place of camels; (T;) the resting-place of camels, where they are made to lie down, at the watering-place; (T, S, * M, * L, K; *) and of sheep or goats likewise; also termed ↓ مُتَبَوَّأٌ: (L, TA:) or the place to which camels return; (Mgh;) as also ↓ بَآءَةٌ: (Mgh, Msb:) this is the primary signification. (Mgh.) ― -b2- Hence, (Mgh,) A place of abode (T, S, M, K) of a people, in any situation; (T, S;) as also ↓ مُبَوَّأٌ (Bd and Jel in x. 93) and ↓ بِيْئَةٌ (M, K) and ↓ بَآءَةٌ; (S, * M, Mgh, Msb, * K;) which last is hence applied in another sense, explained before, voce بآءَةٌ: (Mgh, Msb:) or a place where people alight and abide next to a valley, or to the face, or front, of a mountain, where it rises from its base; [see بَوَّأَهُمْ مَنْزِلًا;] as also ↓ بَآءَةٌ. (T.) [Hence,] هُوَ رَحِيبٌ المَبَآءَةِ (assumed tropical:) He is largely bountiful. (TA.) ― -b3- Also The covert of the wild bull. (S, K. *) ― -b4- A nest of bees in a mountain: (M, K:) or, accord. to the T, the nightly resting-place of bees; not there restricted by mention of the mountain. (TA.) ― -b5- The part of the womb where the child has its abode; (M;) the part thereof which is the child's ↓ مُتَبَوَّأ. (K.) ― -b6- A well has what are termed مَبَآءَتَانِ, which are The place where the water returns to [supply the place of] that which has [before] collected in the well [and been drawn], (M,) or the place where the water collects in the well; (TA voce مَآءَبَةٌ;) and the place where stands the driver of the سَانِيَة [q. v.]. (M.) [See also مَثَابَةٌ; and مَثَابٌ.]

حَاجَةٌ مُبِيْئَةٌ
حَاجَةٌ مُبِيْئَةٌ ذ A want that is vehement, or pressing, (K, TA,) and necessary. (TA.)

مُبَوَّأٌ
مُبَوَّأٌ ذ see مَبَآءَةٌ, in three places.

مُتَبَوَّأٌ
مُتَبَوَّأٌ ذ see مَبَآءَةٌ, in three places.

##### Türkçe

**بَآءَ اـِلَيْهِ**
1 **بَآءَ اـِلَيْهِ** (muzâri‘i **يَبُوْءُ**, mastarı **بَوْءٌ**) O, ona döndü, geri gitti yahut geri geldi; yani bir şeye: (M:) yahut ona (yahut ona, yani bir kimseye yahut kimselere, yahut bir yere) çekildi; yahut belki kendisini ona yahut ona, yalnız ve hususî olarak bir yoldaş yahut bir ortak kıldı; eş anlamlısı **اِنْقَطَعَ**: (K:) lâkin K’nin bazı nüshalarında, bu son açıklama, **أَو** yerine **وَ** ile önceki açıklamaya bağlanmıştır. (TA.) **وَبَاؤُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ** (Kur’ân’da ii. 58 ve iii. 108’de) “Ve Allah’tan bir gazap ile döndüler” demektir; (Akh, S, Bd ii. 58’de, Jel ise aynı yerde ve iii. 108’de;) yani Allah’ın gazabı onların üzerine geldi: (Akh, S:) yahut Allah’tan bir gazabı hak eder olarak döndüler: (Bd iii. 108’de:) yahut Allah’tan bir gazabı hak eder oldular: **بَآءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ** “falanca, falancaya karşı kısas olarak öldürülmeye müstahak oldu yahut buna elverişli oldu” sözünden; (Ksh ve Bd ii. 58’de;) çünkü onun dengi: (Ksh aynı yerde:) **بَوْءٌ**’ün aslî anlamı [denildiğine göre] denkleştirmek yahut denk olmak anlamıdır. (Bd ii. 58.) [Kur’ân’dan benzeri bir ibare aşağıda da vardır.]

― -b2- **بُؤْتُ بِهِ اـِلَيْهِ** [Onunla ona döndüm: buradan] onu ona geri döndürdüm, geri aldım yahut ona geri getirdim; (M, K;) bunun gibi ↓ **أَبَأْتُهُ** da (Th, M, K) ve **بُؤْتُهُ** da (Ks, M, K); fakat bu sonuncusu nadirdir. (M.)

― -b3- **بَآءَ بِاـِثْمِهِ** (muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi) (T, S) Akh’a göre “günahıyla [yüklü olarak] döndü” demektir: (S:) yahut As’a göre onu ikrar etti yahut itiraf etti: (T:) yahut başkalarına göre (TA) **بَآءَ بِذَنْبِهِ** (T, * M, Msb, K) (muzâri‘i yukarıdaki gibi; mastarı **بَوْءٌ** ve **بَوَآءٌ**) günahının yahut suçunun yahut kabahatinin yükünü taşıdı yahut üzerine aldı; eş anlamlısı **اِحْتَمَلَهُ**; (Aboo-Is-hلk, T, M, K, TA;) ve onun yerleşip kaldığı yer oldu: (TA:) yahut onunla yüklenmiş yahut yüklü oldu: (Msb:) yahut ondan ayrılmaz bir yükümlülükle ona karşı sorumlu, mesul yahut hesap verir oldu; eş anlamlısı **اِلْتَزَمَ بِهِ**; zira **بَوَآءٌ**’ün aslî anlamı [iddia olunduğuna göre] **لُزُومٌ**’dur; sonra her hâlin gereğine göre her durumda [bu tür bir anlamı ima edecek şekilde] kullanılır; Nh’de böyle denilmiş ve Z ile Er-Râghib tarafından açıkça belirtilmiştir: (TA:) yahut onu ikrar etti yahut itiraf etti. (M, K.) **اـِنِّى أُرِيدُ أَنْ تَبُوْءَ بِاـِثْمِى وَ اـِثْمِكَ** (Kur’ân v. 35’te) “Şüphesiz ben, beni öldürmende bana karşı işlediğin günahla ve daha önce işlediğin günahınla senin [yüklü olarak] dönmeni istiyorum” demektir: (Jel:) yahut “eğer sana elimi uzatsaydım benim günahımı ve senin bana el uzatmandaki günahını taşımanı (**تَحْمِلَ**) istiyorum” demektir: yahut “beni öldürmende bana karşı işlediğin günahı ve kurbanın kabul edilmediği günahını” (demektir): ve her bir isim, hâl bildirenin yerindedir; yani [mana] “iki günaha bürünmüş olarak dönmen; onları taşıyarak”tır: ve belki konuşan şunu kastetmiş olabilir: eğer bu mutlaka vuku bulacaksa, bunun benim değil senin fiilin olmasını isterim; böylece gerçek mana, onun (kardeşinin) değil, onun (kendinin) olmasıdır; yoksa kardeşinin olması değildir: yahut **اـِثْمٌ** ile onun cezası kastedilmiş olabilir; zira âsînin cezasını istemek câizdir: (Bd:) Th’ye göre mana şudur: eğer beni öldürmeye karar verdiysen, günah sende olur, bende değil. (M.) **فَبَاؤُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ** (Kur’ân ii. 84’te) Aboo-Is-hلk tarafından “öyleyse gazabın yükünü gazap üzerine taşıdılar” diye açıklanır; eş anlamlısı **اِحْتَمَلُوا**; fiilin doğru anlamının bu olduğunu o söylemiştir: yahut bazılarına göre mana, ateşi hak ettikleri bir günahın, aynı şeyi hak ettikleri bir günah üzerine (gelmesi)dir: yahut “gazap üzerine gazapla [yüklü olarak] döndüler”dir: (T:) yahut “gazap üzerine gazabı hak eder oldular”dır. (Ksh.) [Kur’ân’dan benzeri bir ibare yukarıda da vardır.] Dua üslubunda şöyle denir: **أَبُوْءُ اـِلَيْكَ بِنِعْمَتِكَ**, manası: “Senin bana olan nimetini (bana bir yükümlülük yükleyen olarak) Sana ikrar ederim yahut itiraf ederim.” (Mgh.) Yine şöyle dersin: **بَآءٌ بِحَقِّهِ**; (S;) ve **بِدِّمِهِ**; (M, K;) “hakkını, alacağını yahut haklı talebini [kendisine borç ve sorumluluk olarak] ikrar etti yahut itiraf etti”; (S;) ve bunun gibi kanını da: (M, K:) fiil, daima, faili sanki borçlu yahut sorumlu olduğu bir şeyi ikrar yahut itiraf etmeyi ifade eder; bunun tersini değil. (S.)

― -b4- Sakhr-el-Gheي’nin bir şiirinde **بَآءَ بِكَفِّى** “o (bir kılıç) elimde oldu; elim ona bir **مَبَآءَة** oldu, yani bir **مَأْوًى** (yahut ikamet yeri) oldu; döndü ve elimde oldu” demektir: yahut İbn-Habeeb’e göre **اِسْتَقَلَّ** ile aynı manadadır [görünüşe göre **اِسْتَقَرَّ** “yerleşti, durdu” yerine yanlış yazımdır; bu ibaredeki **بَآءَ** fiili, yukarıda açıklanan **لُزُومٌ** anlamındaki **بَوَآءٌ**’dendir]. (Skr s. 16.)

-A2- **بَآءٌ** ayrıca “uydu, denk düştü, örtüştü, karşılık geldi yahut uygun oldu” demektir. (K.) [Buradan] **بَآءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ** (mastarı **بَوَآءٌ**, TA) “falanca, falancaya karşı (onun için) kısas olarak öldürülmeye benzer yahut denk oldu” demektir: (T:) yahut onun benzeri yahut dengi oldu da onun için kısas olarak öldürüldü: (Mgh:) ve onun için öldürüldü, (AZ, T, S,) ve onun kanı ötekinin kanına bir karşılık oldu: (T:) yahut ona karşı kısas olarak öldürülmeye müstahak oldu yahut buna elverişli oldu; (Ksh ve Bd ii. 58’de;) çünkü onun dengi: (Ksh aynı yerde:) yahut onun için öldürüldü ve böylece ona denk oldu; (K, * TA;) bunun gibi ↓ **أَبَآءَهُ** ve ↓ **بَاوَأَهُ** da. (M, K.) Şöyle denir: **بُؤْبِهِ**, yani “ona karşı kısas olarak öldürülenlerden ol.” (S.) Ve bir darbımeselde şöyle denir: **بَآءَتْ عَرَارِ بِكَحْلٍ** “Arâri, Kahl için öldürüldü”: bunlar iki inekti; boynuzlarıyla birbirlerine vurdu ve ikisi de öldü: darbımesel, eşit olan her iki şeye uygulanır. (S bu maddede; ve aynı, K’da عر maddesinde. [Freytag’ın Arab. Prov. i. 151’ine de bak.])

― -b2- **بَآءَ دَمَهُ بِدَمِهِ** (T, * M, K) (mastarı **بَوْءٌ** ve **بَوَآءٌ**) “kanını onun kanına denk (yahut onun kanına karşılık) kıldı” demektir [yani kısas olarak birincisini dökerek]. (M, K.) Ve **بَآءَهُ** [yahut **بَآءَهُ بِهِ**] (M) yahut onunla ↓ **أَبَآءَهُ** (T, S) ve onunla ↓ **اِسْتِبَآءَهُ** (S) “onu onun için (kısas olarak) öldürdü” demektir; (T, S, M;) yani öldüreni, öldürülen için. (S.) **فُلَانًا بِفُلَانٍ** ↓ **أَبَآءَ** “falancayı falanca için kısas olarak öldürdü” denir; sultan bir adam için başka bir adamdan kısas aldığında: ve ↓ **أَبَآءَهُ** (mastarı **اـِبَآءَةٌ**) sultan (yahut başkası) onu kısas olarak öldürdü demektir. (T.)

-A3- **بَآءَ** ayrıca “kendini yüceltti yahut kibirlendi” demektir: görünüşe göre ikinci ve üçüncü kök harflerinin yer değiştirmesiyle [ve **ى**’nin **ا**’ya çevrilmesiyle] **بَأَى**’dan yapılmıştır. (Fr, T.)

**بوّأهُ مَنْزِلًا**
2 **بوّأهُ مَنْزِلًا** O, onu bir meskende barındırdı; (Fr, T, M, K;) bunun gibi **بوّاهُ فِى مَنْزِلٍ** de (M, K) ve **مَنْزِلًا** ↓ **ابآءهُ** de: (T, * M, K:) yahut, bunun gibi **بوّأ لَهُ مَنْزِلًا** da (sonuncuyu Fr, T zikreder) “ona bir mesken hazırladı” demektir; (S, Mgh,) ve ona orada bir yer tahsis etti yahut verdi: (S:) ve **بَوَّأْتُهُ دارًا** ve **بوّاتُ لَهُ دارًا** “onu bir evde barındırdım” demektir: (Msb:) ve **بَوَّأْتُكَ بَيْتًا** “senin için bir ev tuttum” demektir: ve ↓ **تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا** (Kur’ân x. 87’de) “ikiniz, kavminiz için Mısır’da evler edinin” demektir: (Akh, T:) yahut ↓ **تَبَوُّؤٌ** [yahut **تَبَوُّؤُ مَكَانٍ**] “bir kimsenin, hoşuna gittiğinde bir yere işaret koyması; orada kalmak için” demektir: (El-‘Itreefee, T:) yahut ↓ **تبوّأهُ** “onu (bir yeri) doğru yahut uygun bir hâle koydu; ve hazırladı” demektir: (Sh, * T:) yahut **بَيْتًا** ↓ **تبوّأ** “bir evi ikamet yeri yahut mesken olarak edindi” demektir: (Msb:) yahut **مَنْزِلًا** ↓ **تبوّأ** “görülebilen yerlerin en iyisini, en düz yahut en düzgün olanı ve sağlamlığıyla gecelemeye en elverişli olanı aradı ve onu ikamet yeri edindi” demektir; (Fr, T;) yahut kendisi için bir ikamet yeri edindi; (T, Mgh;) yahut bir ikamet yerine kondu ve orada kaldı: ve ↓ **استبآءهُ** “onu bir **مَبَآءَة** (yahut ikamet yeri) edindi” demektir: (S:) ve **بوّأ المَكَانَ** ve onunla ↓ **ابآء** (K) ve ↓ **تبوّأ** [yani **تبوّأ بِهِ**] (Sh, T, K) “yere kondu ve orada kaldı yahut oturdu” demektir: (Sh, T, K:) yahut onunla ↓ **ابآء** “orada kaldı yahut oturdu” demektir; yani bir yerde: (Akh, T:) ve **المَكَانَ** ↓ **تبوّأ** “yere kondu ve orada ikamet etti” demektir: (M:) [buradan, Kur’ân lix. 9’da] ↓ **وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُوا الدَّارَوَ الْاـِيمَانَ** “[ve Peygamber’in şehrinde ve imanda ikamet yeri edinenler]”; iman, ikamet yerine benzetilmiştir; yahut mana **مَكَانَ الاـِيمَانِ** (imanın yeri) olabilir. (M.)

**بَوَّأَهُمْ مَنْزِلًا**
**بَوَّأَهُمْ مَنْزِلًا** (AZ, M) ve **منزلًا** ↓ **أَبَآءَهُمْ** (AZ, TA) ayrıca “onlarla, bir dağın eteğinden yükseldiği yerde, dağın yüzü yahut önü yanında; (AZ, M, TA,) yahut bir nehir yahut dere yanında kondu ve ikamet etti” demektir. (AZ, TA.)

-A2- [Buradan (bk. **بَآءَةِ**)] **بوّأ** (mastarı **تَبْوِيْءٌ**, K) (mecaz kabul edilerek:) “kadına girdi”: ve “(bir kadınla) evlendi; onu nikâhladı”; eş anlamlısı **نَكَحَ** (M, K:) ve ayrıca **تَزَّوَجَ**. (TA. [Orada ayrı bir anlam olarak zikredilmiştir.]) Fiil bu iki anlamda geçişlidir. (TK.)

-A2- **بوّأ الرُمْحَ نَحْوَهُ** “mızrağı ona doğru yöneltti” demektir; (T, S;) ve (T) onunla ona karşı durdu; (T, M, K;) ve onu hazırladı yahut hazır hâle getirdi [ona doğru saplamak için]. (TA.)

**بَاوَأهُ**
3 **بَاوَأهُ**: bk. **بَآءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ**.

**أَبَأْتُهُ**
4 **أَبَأْتُهُ**: bk. **بُؤْتُ بِهِ اـِلَيْهِ**, bu maddenin başına yakın.

― -b2- **ابآء الاـِبِلَ** (T, S, O, L; ve K’nin bazı nüshalarında böyle; diğer bazı nüshalarda **ابآء بِالْاـِبِلِ** buluruz) (mastarı **اـِبَآءَةٌ**) “develeri **مَبَآءَة**’ye (T, S, O, L) yahut **مَعْطِن**’e (K) geri getirdi” demektir; bu ikisi de, sulak yerde onların yatırıldığı yeri ifade eder. (L.) Ve **ابآء الاـِبِلَ** (T, M) (mastarı yukarıdaki gibi) (T) “develeri [**مَبَآءَة**’de] yan yana yatırdı” demektir. (T, M.) Ve **ابآء عَلَيْهِ مَالَهُ** “onun için, hayvanlarını (S, M, TA), yani develerini yahut koyun yahut keçilerini, geceleme yerine sürdü geri getirdi” demektir. (S, TA.) Ve [buradan] **أَبَآءَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ نَعَمًا لَا يَسَعُهَا المُرَاحُ** “[Allah onlara, geceleme yeri kendisini almayacak (sığdırmayacak) hayvanlar (yani develer vb.) verdi]” demektir. (TA.)

― -b3- 2’ye de bak: dört yerde.

― -b4- **ابآء الأَدِيمَ** “deriyi tabaklama sıvısına koydu” demektir. (K.) O’da fiil bir kadına nispet edilmiştir. (TA.)

-A2- **ابآء مِنْهُ** “ondan kaçtı” demektir. (M, K.)

― -b2- **فَلَاةٌ تُبِىْءُ فِى فَلَاْةٍ** “genişliği sebebiyle bir çölün (lafzen: gidip) bir çöle uzanması”dır. (T, S, K,) (TA.)

-A3- **أَبَأْتُهُ** “ona ikrar ettirdim yahut itiraf ettirdim” demektir. (M.)

-A4- 1’e de bak: (paragrafın sonlarına doğru) dört yerde.

5 **تَبَوَّاَ**: bk. 2, sekiz yerde.

― -b2- **الرَّجُلُ يَتَبَوَّأُ مِنْ أَهْلِهِ كَمَا يَتَبَوَّأُ مِنْ دَارِهِ** “adam, karısı üzerinde, evi üzerinde sahip olduğu gibi bir tasarruf, otorite ve kudrete sahiptir”; eş anlamlısı **يَسْتَمْكِنُ مِنْهَا**. (S, Mgh, Msb.)

― -b3- 10’a da bak.

**تَبَاوَآ**
6 **تَبَاوَآ** “ikisi (yani iki öldürülmüş kimse, M) (biri ötekine kısas olarak öldürülmek suretiyle) eşit oldular” demektir. (M, K.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **أَمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاوَؤُوا**; yanlış olarak **يَتَبآءَوْا** diye rivayet edilmiştir; (S, Mgh;) manası: “(Peygamber) onlara, savaşmalarında kısasta eşit olmalarını emretti”dir: (Mgh:) emrin sebebi şuydu: Araplardan iki kabile arasında bir çatışma oldu; iki kabileden biri ötekine üstün geldi; bunun üzerine dediler ki: “Biz, tarafımızın kölesine karşı onların hürünü; kadına karşı erkeği öldürmedikçe razı olmayız.” A‘Obeyd, ilk kıraati doğru sayar. (T.)

**استبآءهُ**
10 **استبآءهُ** (mastarı **استبآءة**) bk. 2.

― -b2- Zuheyr İbn-Abee-Sulmà’nın şu beytinde,
وَلَمْ أَرَجَارَ بَيْتٍ يُسْتَبَآءُ
فَلَمْ أَرَ مَعْشَرًا أَسَرُوا هَدِيًّا
ISk der ki: **هَدِىّ** saygıya yahut hürmete yahut himayeye hak sahibi olandır; ve **يستبآء** ↓ **يُتَبَوَّأُ** ile eş anlamlıdır; manası “karısı (başka bir adam tarafından) eş olarak alınan”dır: fakat Aboo-‘Amr EshSheybلnee der ki: **يستبآء** **البَوَآءُ**’dandır; manası “kısas”tır: [ve bu yoruma göre, ki daha muhtemeldir, beyit şöyle çevrilebilir: “Saygıya yahut hürmete yahut himayeye hak sahibi birini esir eden bir topluluk görmedim; bir evin yahut çadırın halkından himaye dileyen birini de kısas olarak öldürülmüş görmedim”:] zira, der ki, o onlara himaye dilemek için geldi; onlar onu yakaladılar ve kendilerinden biri için kısas olarak öldürdüler. (T.) 1’e bak: paragrafın sonlarına yakın.

― -b3- **اِسْتَبَأْتُ الحَكَمَ** ve **بِالْحَكَم** “hâkimden, bir katile kısas uygulamasını; öldüreni öldürülen için öldürmesini istedim” demektir. (M.)

**بَآءٌ**
**بَآءٌ**: bk. **بَآءَةٌ**.

-A2- Şehvetli bir adam. (TA, باب الالف الليّنة.)

-A3- **بَآءٌ**, harf **ب**’nin adıdır; bunun gibi **بَا** da: ilkinin çoğulu **بَآءَاتٌ**; ikincinin çoğulu **أَبْوَآءٌ**. (TA, aynı yer.) Küçültmesi **بُيَيَّةٌ**’dir; manası: “küçük bir **ب**”; ve “hafif telaffuz edilen bir **ب**”: [ve görünüşe göre **بُوَيَّةٌ** de; zira orta kök harfinin genellikle **و** olduğu kabul edilir:] ve benzeri her harf adının küçültmesi de aynı şekilde yapılır. (Lth, **حَآء** harfi üzerine, TA’da, باب الالف اللينّة.)

**بَآءَةٌ**
**بَآءَةٌ**: bk. **مَبَآءَةٌ**, üç yerde.

-A2- Ayrıca (T, S, M, Mgh, Msb, K) ve ↓ **بَآءٌ** (IAar, T, S, M, K) ve **بَاهَةٌ** (ء’nin ه’ye çevrilmesiyle) (TA) ve **بَاهٌ** (IAar, T, Msb) (ا ve ه ile); fakat IKt bu sonuncunun yanlış yazım olduğunu ileri sürer; (Msb, TA;) [her ne kadar çok sık geçse de;] ve IAmb der ki: **بَآءَةٌ**, **بَآءٌ**’ün tekili yahut birim ismidir; ve **بَآءٌ** [yahut **بَآءَةٌ**]’nin çoğulu **بَآءَاتٌ**’tır; (TA;) (mecaz:) “cinsel birleşme”: ve “evlilik”; eş anlamlısı **جِمَاعٌ** (T, Msb) ve **نِكَاحٌ** (As, Fr, T, S, M, Mgh, K) ve **تَزْوِيجٌ**: (T:) **بَآءَةٌ**’nin “ikamet yeri” anlamından; [bk. **مَبَآءَةٌ**;] (T, S, * Mgh, Msb;) çünkü genellikle ikamet yerinde olur; (Mgh, Msb;) yahut çünkü erkek, karısı üzerinde, evi üzerinde sahip olduğu gibi bir tasarruf, otorite ve kudrete sahiptir: (S, Mgh, Msb: bk. 5:) **بَآءَةٌ**, nikâh akdine de uygulanır; çünkü bir kadınla evlenen onu bir ikamet yerine yerleştirir. (T.) [Ayrıca **بَاهٌ**’a da bak, بوه maddesinde.] Bir hadiste şöyle denmiştir: **مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ البَآءَ ةَ فَلْيَتَزَّوجْ** “Sizden evlenmeye gücü yeten evlensin” demektir: (T:) yahut burada baştaki bir isim hazfedilmiştir; mana “evliliğin nafakasını (**مُؤَن**) bulan yahut temin edebilen evlensin”dir. (Msb, TA.) Ve şöyle denir: **فُلَانٌ حَرِيصٌ عَلَى البَآءَةِ** “falanca evliliğe şiddetle düşkündür.” (As, T.)

**بِيْئَةٌ**
**بِيْئَةٌ**: **بَوَّأَهُ مَنْزِلًا**’dan bir isimdir. (M, K.) [2’ye bak; ve] **مَبَآءَةٌ**’ye de bak.

― -b2- “Kendine ikamet yeri edinmenin tarzı yahut biçimi”: (M:) ve [buradan] “hâl yahut durum.” (AZ, T, S, M, K.) Şöyle dersin: **اـِنَّهُ لَحَسَنُ البِيْئَةِ** “şüphesiz o, kendine ikamet yeri edinmede güzel bir tarz sahibidir”: (M:) yahut “şüphesiz o, güzel hâl yahut durum sahibidir.” (S.) Ve **بَاتَ بِبِيْئَةِ** “kötü bir hâl yahut durumda geceyi geçirdi.” (AZ, T, S, * M.)

**بَوَآءٌ**
“Eşit; denk; benzer; aynı; bir eş;” (Akh, T, S, M, Mgh, K;) ve özellikle, bir başkası için kısas olarak öldürülmüş ise. (M.) Bir için de, iki için de, daha fazlası için de kullanılır: öyle ki şöyle dersin: **فُلَانٌ بَوَآءٌ فُلَانٌ** “falanca, falancanın (onun için kısas olarak öldürülürse) dengi vb.’dir”: (M:) ve **هُوَ بَوَآءٌ** “o bir dengidir vb.”; ve bunun gibi **هِىَ** “o (kadın)”: ve **هُمْ بَوَآءٌ** “onlar dengidir vb.”; ve bunun gibi **هُنَّ** (kadınlara): (Mgh:) ve **هُمْ بَوَآءٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ** “bu işte onlar eşittir.” (T.) Buradan, şahitler hakkında ‘Alee’nin bir rivayetinde: **اـَذَ كَانُوا بَوَآءٌ** “sayı ve doğrulukta eşit olduklarında.” (Mgh.) Ve **مَا فُلَانٌ لِفُلَانٍ بِبَوَآءٌ** “falanca, falancaya denk değildir.” (T.) Ve **دَمُ فُلَانٍ بَوَآءٌ لِدَمِ فُلَانٍ** “falancanın kanı, falancanın kanına denktir.” (S.) Ve **الجِرَاحَاتُ بَوَآءٌ** “yaralar eşit olarak kısas edilir”: bir hadis. (T, Mgh.) Ve **القَوْمُ عَلَى بَوَآءِ** “kavim yahut topluluk eşitlik hâlindedir.” (T.) Ve **قُسِمَ المَالُ بَيْنَهُمْ عَلَى بَوَآءٍ** “mal aralarında eşit olarak bölüştürüldü.” (T. [Mgh’de benzeri verilir ve aynı şekilde açıklanır; fakat orada **عَنْ بَوَآءٍ** buluyorum; belki yanlış yazımdır.]) Ve **كَلَّمْنَاهُمْ فَأَجَابُوا عَنْ بَوَآءٍ وَاحِدٍ** [M’nin bir nüshasında **عَلَى بوآء واحد**] “onlarla konuştuk da tek bir cevapla cevap verdiler” demektir: (T, S, O, K: *) yani cevapları ihtilaflı olmadı: burada **عَنْ**, **بِ** anlamında kullanılmıştır. (TA.)

― -b3- Ayrıca “kısas.” (T.) [1’e bak: paragrafın sonlarına yakın; başka yerlerde de.] Bir hadiste rivayet edilmiştir ki, Jaafar Es-Sâdik’e, akrebin Âdemoğullarına karşı öfkesinin sebebi sorulunca, dedi ki: **تُرِيدُ البَوَآءَ** “kısas istiyor”; yani, kendisine zarar verildiği gibi zarar verir. (TA.)

**بَائِىٌّ**
**بَائِىٌّ** ve ↓ **بَاوِيٌّ**, harf **ب**’nin adları olan **بَآءٌ** ve **بَا**’nın nisbe sıfatlarıdır; (TA, باب الالف الليّنة;) ve ↓ **بَيَوِىٌّ** de aynıların nisbesidir. (M, ب maddesinde.)

**بَاوِىٌّ**
**بَاوِىٌّ**: bk. **بَائِىٌّ**.

**بَيَوِىٌّ**
**بَيَوِىٌّ**: bk. **بَائِىٌّ**.

**مَبَآءَةٌ**
**مَبَآءَةٌ** “develerin geceleme yeri”dir; (T;) “sulak yerde, develerin yatırıldığı yer”dir; (T, S, * M, * L, K; *) ve koyun yahut keçilerin de (geceleme yeri); buna ↓ **مُتَبَوَّأٌ** da denir: (L, TA:) yahut “develerin döndüğü yer”dir; (Mgh;) bunun gibi ↓ **بَآءَةٌ** de: (Mgh, Msb:) bu, aslî anlamdır. (Mgh.)

― -b2- Buradan (Mgh) “bir kavmin, herhangi bir yerdeki ikamet yeri”dir; (T, S, M, K) (T, S;) bunun gibi ↓ **مُبَوَّأٌ** (Bd ve Jel x. 93’te) ve ↓ **بِيْئَةٌ** (M, K) ve ↓ **بَآءَةٌ** da; (S, * M, Mgh, Msb, * K;) bu sonuncusu buradan, daha önce **بَآءَةٌ** maddesinde açıklanan başka bir anlama da uygulanır: (Mgh, Msb:) yahut “insanların, bir vadi yanında yahut bir dağın eteğinden yükseldiği yerde dağın yüzü yahut önü yanında konup kaldıkları yer”dir; [bk. **بَوَّأَهُمْ مَنْزِلًا**;] bunun gibi ↓ **بَآءَةٌ** da. (T.) [Buradan] **هُوَ رَحِيبٌ المَبَآءَةِ** (mecaz kabul edilerek:) “o, geniş ihsan sahibidir.” (TA.)

― -b3- Ayrıca “yaban öküzünün sığınağı.” (S, K. *)

― -b4- “Dağda arıların yuvası”: (M, K:) yahut T’ye göre “arıların geceleme yeri”; orada dağ kaydıyla sınırlandırılmamıştır. (TA.)

― -b5- “rahmin, çocuğun ikamet ettiği kısmı”dır; (M;) “çocuğun ↓ **مُتَبَوَّأ**’u olan kısmı.” (K.)

― -b6- Bir kuyunun **مَبَآءَتَانِ** denilen iki şeyi vardır: “kuyuda (daha önce) toplanmış olup çekilen suyun yerine suyun döndüğü yer” (M) yahut “kuyuda suyun toplandığı yer”; (TA, **مَآءَبَةٌ** maddesinde;) ve “**سَانِيَة**’nin sürücüsünün durduğu yer.” (M.) [**مَثَابَةٌ**’ye de bak; ve **مَثَابٌ**’a.]

**حَاجَةٌ مُبِيْئَةٌ**
**حَاجَةٌ مُبِيْئَةٌ** “şiddetli yahut sıkıştırıcı” bir ihtiyaçtır; (K, TA,) ve gerekli. (TA.)

**مُبَوَّأٌ**
**مُبَوَّأٌ**: bk. **مَبَآءَةٌ**, üç yerde.

**مُتَبَوَّأٌ**
**مُتَبَوَّأٌ**: bk. **مَبَآءَةٌ**, üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: بوء

بَآءَ
بَآءَ ( w )  U ( n. ac. بَوْء )
a.  [ Ila ], Returned to.

b.  [ Bi &  Ila ], Brought back to.

c.  [ Bi ], Confessed.

بَوَّأَ
بَوَّأَ II
a.  [ Bi ], Stopped, halted at, lodged, stayed in.

b.  Lodged.

أَبْوَأَ
أَبْوَأَ IV ,
a.  brought back.

b.  Lodged.

تَبَوَّأَ
تَبَوَّأَ V
a.  [ acc. or Bi ], Entered into, took possession of.

تَبَاْوَأَ
تَبَاْوَأَ VI ,
a.  Was equal, equivalent; balanced.

اِسْتَبْوَأَ
اِسْتَبْوَأَ X ,
a.  see V .

b.  Lodged.

بَآءَة
بَآءَة [ 1tA ] ,  بِيْئَة [ 2tI ] ,  مَبَاءَة [ 17tA ] ,
a.  Lodging, quarters; inn, hotel.

بَوَآء
بَوَآء [ 22 ],
a.  Equality.

b.  Equivalent.

بَوَآء دَم بَوَآء
بَوَآء دَم بَوَآء
a.  Retaliation, blood for blood.

##### Türkçe

بَآءَ
بَآءَ ( w ) U ( n. ac. **بَوْء** )
a. [ Ila ], -e geri döndü.

b. [ Bi & Ila ], -e geri getirdi.

c. [ Bi ], itiraf etti.

بَوَّأَ
بَوَّأَ II
a. [ Bi ], -de durdurdu, -de alıkoydu; -de konakladı, kaldı.

b. Konakladı.

أَبْوَأَ
أَبْوَأَ IV ,
a. geri getirdi.

b. Konakladı.

تَبَوَّأَ
تَبَوَّأَ V
a. [ acc. or Bi ], -e girdi; -e sahip oldu.

تَبَاْوَأَ
تَبَاْوَأَ VI ,
a. eşit, denk oldu; dengelendi.

اِسْتَبْوَأَ
اِسْتَبْوَأَ X ,
a. V’e bak.

b. Konakladı.

بَآءَة
بَآءَة [ 1tA ] , **بِيْئَة** [ 2tI ] , **مَبَاءَة** [ 17tA ] ,
a. Konaklama, konak yeri; han, otel.

بَوَآء
بَوَآء [ 22 ],
a. Eşitlik.

b. Denk.

بَوَآء دَم بَوَآء
بَوَآء دَم بَوَآء
a. Kısas, kana kan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: بوء

بوء
بَاءَ - يَبُوْءُ - بَوَّأَ - يُبَوِّئُ - َبَوَّأَ- يَتَبَوَّأُ
باءَ - يَبُوْءُ + المكان أو الأمر+ لـِ كائن: يتعَيَّن ويتحدد له المكان أو الأمر الخاص به: يتحدد ويتقرر المرجع المكاني أو الأمري الخاص به: يتعين ويتقرر ويتحدد المكان أو الأمر الذي يعتبر مرجعاً خاصاً لازماً يرجع إليه لأخذ الأمر والتوجه والانطلاق منه في كل مرة.
باءَ - يَبُوْءُ + كائن + بـِ شيء: يتحدد ويتعين ارتباطه والتزامه بالشيء له
﴿إني أريد أن تبوء بإثمي وإثمك﴾: إني أريد أن يتحدد ويتعين ارتباطك والتزامك بإثمي وإثمك
﴿وباءوا بغضب من الله﴾ تحدد وتعين ارتباطهم والتزامهم بغضب من الله
بَوَّأ - يُبَوِّئُ + كائن + كائناً + مكاناً أو شيئاً: على وزن " فَعَّل "من " باءَ - يَبُوْءُ ": جعله " يَبُوْءُ " المكان أو الشيء على وجه التكرار والشدة: يحدد ويعين المكان أو الأمر الذي عليه أن يلزمه ويعتبره مرجعاً
﴿وإذ غدوت من أهلك تبوئ المؤمنين مقاعد للقتال﴾: تحدد وتعين مقاعد للقتال للمؤمنين والتي عليهم أن يلزموها ويعتبروها مرجعاً
﴿والذين هاجروا في الله من بعد ما ظلموا لنبوئنهم في الدنيا حسنة﴾: والذين هاجروا في الله من بعد ما ظلموا لنحدد ونعين لهم في الدنيا حسنة فيعرفوها ويلزموها وينتفعوا منها
بَوَّأَ - يُبَوِّئُ + كائن + مكاناً + لـِ كائن: يحدده ويعينه له
﴿وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت﴾: حددنا وعينا لإبراهيم مكان البيت
تَبَوَّأَ- يَتَبَوَّأ ُ + كائن + مكاناً أو أمراً: على وزن " تَفَعَّل " من " باءَ - يَبُوْءُ ": يطلب ويسعى بجهد بإرادة ذاتية أن " يَبُوْءَ ": يحدد ويعين لنفسه المكان الذي ينبغي عليه أن يرجع إليه في كل مرة بعد انتهاء شوط حركته
وهنا كناية عن اعتماده مكاناً محدداً كمقر ثابت يرجع إليه كالبيت أو القصر أو مكان الاختباء بالحرب عند الضرورة
﴿والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم﴾: حددوا وعينوا واعتبروا الدار والإيمان مرجعهم
﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها حيث يشاء﴾:يحدد ويعين المكان الذي يشاء من الأرض (والتقدير: لسكنه ونفعه)
﴿تبوأا لقومكما بمصر بيوتا واجعلوا بيوتكم قبلة﴾: يحددا ويعينوا بيوتاً خاصة يجعلونها قبلة: مرجعاً يعودون ويتجمعون فيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التحدد والتبين والتعيين بوضوح أكثر بعد أن كان مشوشاً"، وهي
جَلِي - يَجْلَىْ، بَانَ - يَبيْنُ، بَاءَ - يَبُوْءُ، صَرَحَ - يَصْرَحُ، حَصْحَصَ - يُحَصْحِصُ، عَيِنَ - يَعْيَنُ
باء - باءوا - يَبُوءُ - تَبُوْءُ + كائن + بشيء
 	﴿إني أريد أن تبوء بإثمي وإثمك فتكون من أصحاب النار وذلك جزاء الظالمين(29)﴾ المائدة
 	﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)﴾ البقرة ﴿ضربت عليهم الذلة أين ما ثقفوا إلا بحبل من الله وحبل من الناس وباءوا بغضب من الله وضربت عليهم المسكنة ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون الأنبياء بغير حق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(112)﴾ آل عمران
 	﴿بئسما اشتروا به أنفسهم أن يكفروا بما أنزل الله بغيا أن ينزل الله من فضله على من يشاء من عباده فباءوا بغضب على غضبوللكافرين عذاب مهين(90)﴾ البقرة
 	﴿أفمن اتبع رضوان الله كمن باء بسخط من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(162)﴾ آل عمران ﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير (16)﴾ الأنفال
بَوَّأ - يُبَوِّئ
 ﴿واذكروا إذ جعلكم خلفاء من بعد عاد وبوأكم في الأرض تتخذون من سهولها قصورا وتنحتون الجبال بيوتا فاذكروا آلاء الله ولا تعثوا في الأرض مفسدين(74)﴾ الأعراف ﴿وإذ غدوت من أهلك تبوئ المؤمنين مقاعد للقتال والله سميع عليم(121)﴾ آل عمران ﴿ولقد بوأنا بني إسرائيل مبوأ صدق ورزقناهم من الطيبات فما اختلفوا حتى جاءهم العلم إن ربك يقضي بينهم يوم القيامة فيما كانوا فيه يختلفون(93)﴾ يونس ﴿والذين هاجروا في الله من بعد ما ظلموا لنبوئنهم في الدنيا حسنة ولأجر الآخرة أكبر لو كانوا يعلمون(41)﴾ النحل ﴿وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت أن لا تشرك بي شيئا وطهر بيتي للطائفين والقائمين والركع السجود(26)﴾ الحج ﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات لنبوئنهم من الجنة غرفا تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها نعم أجر العاملين(58)﴾ العنكبوت
تَبَوَّأ - يَتَبَوَّأ
 ﴿وأوحينا إلى موسى وأخيه أن تبوأا لقومكما بمصر بيوتا واجعلوا بيوتكم قبلة وأقيموا الصلاة وبشر المؤمنين(87)﴾ يونس
 	﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها حيث يشاء نصيب برحمتنا من نشاء ولا نضيع أجر المحسنين(56)﴾ يوسف ﴿وقالوا الحمد لله الذي صدقنا وعده وأورثنا الأرض نتبوأ من الجنة حيث نشاء فنعم أجر العاملين(74)﴾ الزمر
 	﴿والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون(9)﴾ الحشر
مختار الصحاح
● [بوأ] ب و أ: تَبَوّأَ منزلا نزله و بَوَّأَ له منزلا و بَوَّأَهُ منزلا هيأه ومكن له فيه و البَوَاءُ بالفتح والمد السواء يقال دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له وفي الحديث ﴿أمرهم أن يَتَباءَوْا﴾ والصحيح أن يَتَبَاوَءُوا بوزن يتقاولوا و بَاءُوا بغضب من الله رجعوا به وكذا باءَ بإثمه من باب قال وتقول باء بحقه أقر
الراغب
باء
- أصل البواء: مساواة الأجزاء في المكان، خلاف النبو الذي هو منافاة الأجزاء. يقال: مكان بواء: إذا لم يكن نابيا بنازله، وبوأت له مكانا: سويته فتبوأ، وباء فلان بدم فلان يبوء به أي: ساواه، قال تعالى: }وأوحينا إلى موسى وأخيه أن تبوأ لقومكما بمصر بيوتا﴿[يونس/87]،﴾ولقد بوأنا بني إسرائيل مبوأ صدق﴿[يونس/93]،﴾وتبوئ المؤمنين مقاعد للقتال﴿[آل عمران/121]،﴾يتبوأ منها حيث يشاء{ [يوسف/56]، وروي أنه: (كان عليه السلام يتبوأ لبوله كما يتبوأ لمنزله) (الحديث عن أبي هريرة قال: (كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتبوأ لبوله كما يتبوأ لمنزله) أخرجه الطبراني في الأوسط، وهو من رواية يحيي بن عبيد بن دجي عن أبيه. قال الهيثمي: ولم أر من ذكرهما، وبقية رجاله موثقون. انظر: مجمع الزوائد 1/209. وأخرجه الحارث بن أبي أسامة، وانظر:المطالب العالية 1/15).
وبوأت الرمح: هيأت له مكانا، ثم قصدت الطعن به، وقال عليه السلام: (من كذب علي متعمدا فليتبوأ مقعده من النار) (الحديث صحيح متفق على صحته وهو في فتح الباري 3/130 في الجنائز؛ ومسلم رقم 141 في المقدمة، باب تغليظ الكذب على رسول الله. وقال جعفر الكتاني: لا يعرف حديث رواه أكثر من ستين صحابيا إلا هذا، ولا حديث اجتمع على روايته العشرة إلا هو. انظر: نظم المتناثر ص 23؛ وشرح السنة 1/253)، وقال الراعي في صفة إبل:
- 77 - لها أمرها حتى إذا ما تبوأت *** بأخفافها مأوى تبوأ مضجعا
(البيت في ديوانه ص 164؛ وغريب الحديث 4/444؛ والجمهرة 2/347؛ والفائق 1/655)
أي: يتركها الراعي حتى إذا وجدت مكانا موافقا للرعي طلب الراعي لنفسه متبوأ لمضجعه. ويقال: تبوأ فلان كناية عن التزوج، كما يعبر عنه بالبناء فيقال: بنى بأهله. ويستعمل البواء في مراعاة التكافؤ في المصاهرة والقصاص، فيقال: فلان بواء لفلان إذا ساواه، وقوله عز وجل: }باء بغضب من الله﴿[الأنفال/16]، أي: حل مبوأ ومعه غضب الله، أي: عقوبته، وقوله:﴾بغضب﴿في موضع حال، كخرج بسيفه، أي: رجع، لا مفعول نحو: مر بزيد. واستعمال (باء) تنبيها على أن مكانه الموافق يلزمه فيه غضب الله، فكيف غيره من الأمكنة؟ وذلك على حد ما ذكر في قوله:﴾فبشرهم بعذاب أليم﴿[آل عمران/21]، وقوله:﴾إني أريد أن تبوء بإثمي وإثمك{ [المائدة/29] أي: تقيم بهذه الحالة. قال:
- 78 - أنكرت باطلها وبؤت بحقها *** (الشطر للبيد وعجزه:
عندي ولم يفخر علي كرامها
وهو في ديوانه ص 178؛ شرح المعلقات 1/170؛ والعباب الفاخر (بوء) 1/56)
وقول من قال: أقررت بحقها فليس تفسيره بحسب مقتضى اللفظ (قال الصاغاني: ويقال: باء بحقه، أي: أقر، وذا يكون أبدا بما عليه لا له. انظر العباب: (بوء) ؛ واللسان (بوء) ؛ والمجمل (بوء) ).
والباءة كناية عن الجماع. وحكي عن خلف الأحمر (انظر ترجمته في إنباه الرواة 1/383؛ ومعجم الأدباء 11/66؛ وهذا خطأ من المؤلف فالأحمر المراد هنا ليس خلفا بل هو علي بن المبارك الأحمر، صاحب الكسائي، وقد نقل هذا عنه أبو عبيد في الغريب المصنف) أنه قال في قولهم: حياك الله وبياك: إن أصله: بواك منزلا، فغير لازدواج الكلمة، كما غير جمع الغداة في قولهم: آتية الغدايا والعشايا (قال ابن منظور: وقالوا: إني لآتيه بالغدايا والعشايا، والغداة لا تجمع على الغدايا، ولكنهم كسروه على ذلك ليطابقوا بين لفظه ولفظ العشايا، فإذا أفردوه لم يكسروه. وقال ابن السكيت: أرادوا جمع الغداة فأتبعوها العشايا للازدواج. راجع اللسان (غدا) 15/117).
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: رجَعَ - أَلتزِمُ  - وأَرْجِع وأُقِرُّ - احتمَله  - صارَ عليهم - النِّكاح. أَسكَنه إِياه. أَقَمْتُ  به. أَن يُعْلِمَ الرجلُ الرجلَ على المَكان إِذا أَعجبه لينزله.  أَصْلَحه وهَيَّأَه. اتَّخِذا
1.    باءَ إِلى الشيء يَبُوءُ بَوْءاً: رجَعَ. وبُؤْت إِليه وأَبَأْتُه،
2.    وأَبُوءُ بذنبي أَي أَلتزِمُ  وأَرْجِع وأُقِرُّ.
3.    باءَ كَفِّي: أَي صارَ كَفِّي له مَباءة أَي  مَرْجِعاً.
4.     وباءَ بذَنْبِه وبإِثْمِه يَبُوءُ بَوْءاً وبَواءً: احتمَله  وصار المُذْنِبُ مأْوَى الذَّنب،
5.    وباؤُوا بغَضَبٍ من اللّه:  رَجَعُوا به أَي صارَ عليهم.
6.    باؤُوا: احتملوا،
7.    باؤُوا بغَضَب أَي بإِثْم اسْتَحَقُّوا به النارَ على إِثْمٍ اسْتَحَقُّوا به النارَ.
8.    باءَ بإِثْمِه، فهو يَبُوءُ به بَوْءاً: إِذا أَقَرّ به.
9.    وأَبَأْتُ بالمَكان: أَقَمْتُ  به.
10.                       وبَوَّأْتُكَ بَيتاً: اتَّخَذْتُ لك بيتاً.
11.                       أَنْ تَبَوَّآ  لقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيوتاً، أَي اتَّخِذا.
12.                        والتبوُّؤُ: أَن يُعْلِمَ الرجلُ الرجلَ على المَكان إِذا أَعجبه لينزله.
13.                        تَبَوَّأَه: أَصْلَحه وهَيَّأَه.
14.                        تَبوَّأَ فلان مَنْزِلاً: إِذا نظَر إِلى أَسْهَلِ ما يُرى وأَشَدِّه اسْتِواءً وأَمْكَنِه لِمَبيتِهِ، فاتَّخذَه؛
15.                       وأَبَأْتُ بالمَكان: أَقَمْتُ  به.
16.                       وبَوَّأْتُكَ بَيتاً: اتَّخَذْتُ لك بيتاً.
17.                       بَوَّأَه اللّهُ منزلاً أَي أَسكَنه إِياه.
18.                       بُؤْ للأَمِيرِ بذَنْبِك، أَي اعْتَرِفْ به.
19.                        وباءَ بدَمِ فلان وبحَقِّه: أَقَرَّ،
20.                       والباء: النِّكاح.
21.                        بالباءة النكاحَ والتَّزْويج. ِ
22.                       وباءَ دَمُه بِدَمِه بَوْءاً وبَواءً: عَدَلَه.
23.                       وأَباءَه وباوَأَه: إِذا قُتِل به وصار دَمُه بِدَمِه.
24.                       والبَواء: السَّواء.
25.                       وفُلانٌ بَواءُ فُلانٍ: أَي كُفْؤُهُ ان قُتِلَ به،
26.                        البواء: التَّكافُؤ،
27.                       القوم بُواءٌ: أَي سَواءٌ.
28.                       واسْتَبَأْتُ الحَكَمَ واسْتَبَأْتُ به كلاهما: اسْتَقَدْته.
29.                       الجِراحاتُ بَواءٌ يعني أَنها مُتَساويةٌ في القِصاص،
30.                        تُريدُ البَواءَ أَي تُؤْذِي كما تُؤْذَى.
31.                       يُسْتبَاء، من البَواء، وهو  القَوَد.
32.                       وبَوَّأَ  الرُّمحَ نحوه: قابَله به، وسَدَّدَه نحْوَه.
33.                       وبَوَّأَهُم  مَنْزِلاً: نَزَلَ بهم إِلى سَنَدِ جَبَل.
34.                       والمباءة: مَعْطِنُ القَوْمِ للابِل،
35.                       وأَباءَه مَنْزِلاً وبَوَّأَه إِيَّاهُ وبَوَّأَه له وبَوَّأَهُ فيه، بمعنى هَيَّأَه له وأَنْزَلَه ومَكَّنَ له فيه.
36.                       وتَبَوَّأَ المكانَ: حَلَّه.
37.                       والبيئةُ والباءة والمباءة: المنزل،
38.                       طَيِّبو الباءة ، سَهْلٌ،
39.                       وأَبَأْتُ الإِبل مَباءة: أَنَخْتُ بعضَها إِلى بعض.
40.                       والـمَباءة مِن  الرَّحِمِ: حيث تَبَوَّأَ الولَدُ.
41.                       وأَباءَ عليه مالَه:  أَراحَه.
42.                       فأَجابونا عن بَواءٍ واحدٍ: أَي جوابٍ واحد.
43.                        وفي أَرض كذا فَلاةٌ تُبيء في فلاةٍ: أَي تَذْهبُ.
لسان العرب
● - بوأ: باءَ إِلى الشيء يَبُوءُ بَوْءاً: رجَعَ. وبُؤْت إِليه وأَبَأْتُه،  عن ثعلب، وبُؤْته، عن الكسائي، كأَبَأْتُه، وهي قليلة.  والباءة، مثل الباعةِ، والباء: النِّكاح. وسُمي النكاحُ باءةً وباءً  من المَباءة لأَن الرجل يَتَبَوَّأُ من أَهله أَي يَسْتَمْكِنُ من  أَهله، كما يَتَبَوَّأُ من دارِه. قال الراجز يصف الحِمار والأُتُنَ:  يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،  أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا  وفي حديث النبي صلى اللّه عليه وسلم: مَن استطاع منكم الباءة،  فَليْتزوَّجْ، ومَن لم يَسْتَطِعْ، فعليهِ بالصَّومِ، فإِنَّه له؛ وجاء: أَراد  بالباءة النكاحَ والتَّزْويج. ويقال: فلان حَريصٌ على الباءة أَي على النكاح. ويقال: الجِماعُ نَفْسُه باءةٌ، والأصلُ في الباءةِ المَنْزِل ثم قيل لِعَقْدِ التزويج باءةٌ لأَنَّ مَن تزوَّج امرأَةً بَوَّأَها منزلاً.  والهاء في الباءة زائدة، والناسُ يقولون: الباه.  قال ابن الأَعرابي: الباءُ والباءةُ والباهُ كُلها مقولات. ابن  الأَنباري: الباءُ النِّكاح، يقال: فُلانٌ حريصٌ على الباء والباءة والباهِ، بالهاء والقصر، أَي على النكاح؛ والباءةُ الواحِدةُ والباء الجمع، وتُجمع الباءة على الباءَاتِ. قال الشاعر:  يا أَيُّـــها الرّاكِبُ، ذُو الثّباتِ،  إِنْ كُنتَ تَبْغِي صاحِبَ الباءَاتِ،  فــــاعْمِدْ إِلى هاتِيكُمُ الأَبْياتِ  وفي الحديث: عليكم بالباءة، يعني النّكاحَ والتَّزْويج؛ ومنه الحديث الآخر: إِن امرأَة مات عنها زوجُها فمرّ بها رجل وقد تَزَيَّنَت للباءة.وبَوَّأَ الرجلُ: نَكَحَ. قال جرير:  تُبَوّئُها بِمَحْنِيةٍ، وحِيناً *  تُبادِرُ حَدَّ دِرَّتِها السِّقابا  وللبئرِ مَباءَتان: إِحداهما مَرْجِع الماء إِلى جَمِّها، والأُخْرى  مَوْضِعُ وقُوفِ سائِق السّانِية. وقول صخر الغي يمدَح سيفاً له:  وصارِمٍ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ، * أَبْيضَ مَهْوٍ، في مَتْنِه رُبَدُ  فَلَوْتُ عنه سُيوفَ أَرْيحَ، *  حَتَّى باءَ كَفّي، ولم أَكَدْ أَجِدُ  الخَشِيبةُ: الطَّبْعُ الأَوَّلُ قبل أَن يُصْقَلَ ويُهَيَّأً، وفَلَوْتُ: انْتَقَيْتُ.  أَرْيَحُ: مِن اليَمَنِ. باءَ كَفِّي: أَي صارَ كَفِّي له مَباءة أَي  مَرْجِعاً. وباءَ بذَنْبِه وبإِثْمِه يَبُوءُ بَوْءاً وبَواءً: احتمَله  وصار المُذْنِبُ مأْوَى الذَّنب، وقيل اعْتَرفَ به. وقوله تعالى: إِنِّي  أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بإِثْمِي وإِثْمِك، قال ثعلب: معناه إِن عَزَمْتَ على  \<ص:37>  قَتْلِي كان الإِثْمُ بك لا بي. قال الأَخفش: وباؤُوا بغَضَبٍ من اللّه:  رَجَعُوا به أَي صارَ عليهم. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى فباؤُوا بغَضَبٍ على غَضَب، قال: باؤُوا في اللغة: احتملوا، يقال: قد بُؤْتُ بهذا الذَّنْب أَي احْتَمَلْتُه. وقيل: باؤُوا بغَضَب أَي بإِثْم اسْتَحَقُّوا به النارَ على إِثْمٍ اسْتَحَقُّوا به النارَ أَيضاً.  قال الأَصمعي: باءَ بإِثْمِه، فهو يَبُوءُ به بَوْءاً: إِذا أَقَرّ به.  وفي الحديث: أَبُوءُ بِنعْمَتِك عليَّ، وأَبُوءُ بذنبي أَي أَلتزِمُ  وأَرْجِع وأُقِرُّ. وأَصل البَواءِ اللزومُ. وفي الحديث: فقد باءَ به أَحدُهما أَي التزَمَه ورجَع به. وفي حديث وائلِ بن حُجْر: انْ عَفَوتَ عنه يَبُوء بإِثْمِه وإِثْم صاحِبِه أَي كانَ عليه عُقُوبةُ ذَنْبِه وعُقوبةُ قَتْلِ صاحِبِه، فأَضافَ الإِثْمَ إِلى صاحبه لأَن قَتلَه سَبَب لإِثْمه؛ وفي رواية: إِنْ قَتَلَه كان مِثْلَه أَي في حُكم البَواءِ وصارا مُتَساوِيَيْن لا فَضْلَ للمُقْتَصِّ إِذا اسْتوْفَى حَقَّه على المُقْتَصِّ منه. وفي حديث آخر: بُؤْ للأَمِيرِ بذَنْبِك، أَي اعْتَرِفْ به. وباءَ بدَمِ فلان وبحَقِّه: أَقَرَّ، وذا يكون أَبداً بما عليهِ لا لَه. قال لبيد:  أَنْكَرْت باطِلَها، وبُؤْت بحَقِّها *  عِنْدِي، ولم تَفْخَرْ عَلَيَّ كِرامُها  وأَبَأْتُه: قَرَّرْتُه وباءَ دَمُه بِدَمِه بَوْءاً وبَواءً: عَدَلَه. وباءَ فُلانٌ بِفُلانٍ بَواءً، ممدود، وأَباءَه وباوَأَه: إِذا قُتِل به وصار دَمُه بِدَمِه. قال عبدُاللّه بنُ الزُّبير:  قَضَى اللّهُ أَنَّ النَّفْسَ بالنَّفْسِ بَيْنَنا، *  ولــمَ نـكُ نَرْضَى أَنْ نُباوِئَكـُمْ قَبـْلُ  والبَواء: السَّواء. وفُلانٌ بَواءُ فُلانٍ: أَي كُفْؤُهُ ان قُتِلَ به،  وكذلك الاثنانِ والجَمِيعُ. وباءه: قَتَلَه به(1)  (1 قوله «وباءه قتله به» كذا في النسخ التي بأيدينا ولعله وأباءه بفلان قتله به.)  أَبو بكر، البواء: التَّكافُؤ، يقال: ما فُلانٌ ببَواءٍ لفُلانٍ: أَي ما  هو بكُفْءٍ له. وقال أَبو عبيدة يقال: القوم بُواءٌ: أَي سَواءٌ. ويقال: القومُ على بَواءٍ. وقُسِمَ المال بينهم على بَواءٍ: أَي على سواءٍ. وأَبَأْتُ فُلاناً بفُلانٍ: قَتَلْتُه به.  ويقال: هم بَواءٌ في هذا الأَمر: أَي أَكْفاءٌ نُظَراء، ويقال: دمُ فلان  بَواءٌ لدَم فُلان: إِذا كان كُفْأً له. قالت لَيْلى الأَخْيلية في مَقْتَلِ تَوْبةَ بن الحُمَيِّر:  فانْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً، فإِنَّكُمْ *  فَتىً مَّا قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامِرِ  وأَبَأْتُ القاتِلَ بالقَتِيل واسْتَبَأْتُه أَيضاً: إِذا قَتَلْته به. واسْتَبَأْتُ الحَكَمَ واسْتَبَأْتُ به كلاهما: اسْتَقَدْته.  وتَباوَأَ القَتِيلانِ: تَعادَلا. وفي الحديث: أَنه كان بَيْنَ حَيَّيْنِ من العَربِ قتالٌ، وكان لأَحَدِ الحَيَّينِ طَوْلٌ على الآخَر، فقالوا  لا نَرْضَى حتى يُقْتَل بالعَبْدِ مِنَّا الحُرُّ منهم وبالمرأَةِ  الرجلُ، فأَمَرهم النبيُّ صلى اللّه عليه وسلم أَن يَتَباءَوْا. قال أَبو  عبيدة: هكذا روي لنا بوزن يَتَباعَوْا، قال: والصواب عندنا أَن يَتَباوَأُوا بوزن يَتباوَعُوا على مثال يَتَقاوَلوا، من البَواءِ وهي المُساواةُ، يقال: باوَأْتُ بين القَتْلى: أَي ساوَيْتُ؛ قال ابن بَرِّي: يجوز أَن يكون يتَباءَوْا على القلب، كما قالوا جاءَاني، والقياس جايَأَني في المُفاعَلة من جاءَني وجِئْتُه؛ قال ابن الاثير وقيل: يَتَباءَوْا صحيحٌ. يقال: باءَ به إِذا كان كُفْأً له، وهم بَواءٌ أَي أَكْفاءٌ،  \<ص:38>  معناه ذَوُوبَواء. وفي الحديث أَنه قال: الجِراحاتُ بَواءٌ يعني أَنها مُتَساويةٌ في القِصاص، وأَنه لا يُقْتَصُّ للمَجْرُوحِ الاَّ مِنْ جارِحِه الجاني، ولا يُؤْخَذُ إِلا مِثْلُ جِراحَتِه سَواء وما يُساوِيها في الجُرْحِ، وذلك البَواءُ. وفي حديث الصَّادِقِ: قيل له: ما بالُ العَقْرَبِ مُغْتاظةً على بني آدمَ؟ فقال: تُريدُ البَواءَ أَي تُؤْذِي كما تُؤْذَى. وفي حديث علي رضِي اللّه عنه: فيكون الثّوابُ جزاءً والعِقابُ بَواءً.  وباءَ فلان بفلان: إِذا كان كُفْأً له يُقْتَلُ به؛ ومنه قول  الـمُهَلْهِلِ لابن الحرث بن عَبَّادٍ حين قَتَله: بُؤْ بِشِسْعِ نَعْلَيْ كُلَيْبٍ،  معناه: كُنْ كُفْأً لِشسْعِ نَعْلَيْه. وباء الرجلُ بصاحبه: إِذا قُتِلَ  به. يقالُ: باءتْ عَرارِ بكَحْلٍ، وهما بَقَرَتانِ قُتِلَتْ إِحداهما  بالأُخرى؛ ويقال: بُؤْ به أَي كُنْ مـمن يُقْتَل به. وأَنشد الأَحمر لرجل قَتَلَ قاتِلَ أَخِيه، فقال:  فقلتُ له بُؤْ بامرِئٍ لَسْتَ مثْلَه، *  وإِن كُنتَ قُنْعاناً لِمَنْ يَطْلُبُ الدَّما  يقول: أَنتَ، وإِن كنتَ في حَسَبِكَ مَقْنَعاً لكل مَنْ طَلَبَكَ بثَأْر،  فلَسْتَ مِثلَ أَخي.  وإِذا أَقَصَّ السلطانُ رجلاً برجل قِيل: أَباءَ فلاناً بفلان. قال  طُفَيْل الغَنَوِيُّ:  أَباءَ بقَتْلانا مِن القومِ ضِعْفَهم، *  وما لا يُعَدُّ مِن أَسِيرٍ مُكَلَّبِ  قال أَبو عبيد: فان قتله السلطانُ بقَود قيل: قد أَقادَ السلطانُ فلاناً  وأَقَصَّه وأَباءَه وأَصْبَرَه. وقد أَبأْتُه أُبيئُه إِباءة. قال ابن  السكِّيت في قول زُهَيْر بن أَبي سُلْمَى:  فَلَم أَرَ مَعْشَراً أَسَرُوا هَديًّا، *  ولم أَرَ جارَ بَيْتٍ يُسْتَباءُ  قال: الهَديُّ ذو الحُرْمَة؛ وقوله يُسْتَباءُ أَي يُتَبَوّأُ، تُتَّخَذ  امرأَتُهُ أَهلاً؛ وقال أَبو عمرو الشيباني: يُسْتبَاء، من البَواء، وهو  القَوَد. وذلك أَنه أَتاهم يريد أَن يَسْتَجِيرَ بهم فأَخَذُوه، فقتلوه  برجل منهم. وقول التَّغْلَبي:  أَلا تَنْتَهِي عَنَّا مُلوكٌ، وتتَّقي *  مَحارِمَنا لا يُبْأَءُ الدَّمُ بالدَّمِ  أَرادَ: حِذارَ أَن يُباء الدَّم بالدَّم؛ ويروى: لا يَبْؤُءُ الدَّمُ  بالدَّمِ أَي حِذارَ أَنْ تَبُوءَ دِماؤُهم بدِماءِ مَنْ قتَلوه. وبَوَّأَ  الرُّمحَ نحوه: قابَله به، وسَدَّدَه نحْوَه. وفي الحديث: أَنَّ رجلاً  بَوَّأَ رَجلاً برُمحِه، أَي سَدَّده قِبَلَه وهَيَّأَه. وبَوَّأَهُم  مَنْزِلاً: نَزَلَ بهم إِلى سَنَدِ جَبَل. وأَبَأْتُ بالمَكان: أَقَمْتُ  به.وبَوَّأْتُكَ بَيتاً: اتَّخَذْتُ لك بيتاً. وقوله عز وجل: أَنْ تَبَوَّآ  لقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيوتاً، أَي اتَّخِذا. أَبو زيد: أَبَأْتُ القومَ  مَنْزلاً وبَوَّأْتُهم مَنْزِلاً تَبْوِيئاً، وذلك إِذا نزلْتَ بهم إِلى  سَنَدِ جبل، أَو قِبَلِ نَهر.  والتبوُّؤُ: أَن يُعْلِمَ الرجلُ الرجلَ على المَكان إِذا أَعجبه لينزله.  وقيل: تَبَوَّأَه: أَصْلَحه وهَيَّأَه. وقيل: تَبوَّأَ فلان مَنْزِلاً: إِذا نظَر إِلى أَسْهَلِ ما يُرى وأَشَدِّه اسْتِواءً وأَمْكَنِه لِمَبيتِهِ، فاتَّخذَه؛ وتَبوَّأَ: نزل وأَقام، والمَعْنَيانِ قَريبان. والمباءة: مَعْطِنُ القَوْمِ للابِل، حيث تُناخُ في المَوارِد. وفي الحديث: قال له رجل: أُصَلِّي في مَباءة الغَنَم؟ قال: نَعَمْ، أَي مَنْزِلها الذي تَأْوِي إليه، وهو المُتَبَوّأُ أَيضاً. وفي الحديث أَنه قال: في المدينة ههُنا المُتَبَوَّأُ. وأَباءَه مَنْزِلاً وبَوَّأَه إِيَّاهُ وبَوَّأَه له وبَوَّأَهُ فيه، بمعنى هَيَّأَه له وأَنْزَلَه ومَكَّنَ له فيه. قال:  \<ص:39>  وبُوِّئَتْ في صَمِيمِ مَعْشَرِها، *  وتَمَّ، في قَوْمِها، مُبَوَّؤُها  أَي نَزَلَت من الكَرم في صَمِيمِ النَّسب. والاسم البِيئةُ.  واسْتَباءه أَي اتَّخَذَهُ مَباءة.  وتَبَوَّأْتُ منزلاً أَي نَزَلْتُه. وقوله تعالى: والذِين تَبَوَّأُوا  الدارَ والإِيمانَ، جَعلَ الإِيمانَ مَحَلاًّ لهم على المَثَل؛ وقد يكون  أَرادَ: وتَبَوَّأُوا مكانَ الإِيمانِ وبَلَدَ الإِيمانِ، فحَذَف.  وتَبَوَّأَ المكانَ: حَلَّه. وإِنه لَحَسَنُ البِيئةِ أَي هيئة التَّبَوُّءِ.والبيئةُ والباءة والمباءة: المنزل، وقيل مَنْزِل القوم حيث يَتَبَوَّأُونَ من قِبَلِ وادٍ، أَو سَنَدِ جَبَلٍ. وفي الصحاح: المَباءة: مَنْزِلُ القوم في كل موضع، ويقال: كلُّ مَنْزِل يَنْزِله القومُ. قال طَرَفة: طَيِّبو الباءة ، سَهْلٌ، ولَهُمْ *  سُبُلٌ، إِن شئتَ في وَحْش وَعِر(1)  (1 قوله «طيبو الباءة» كذا في النسخ وشرح القاموس بصيغة جمع المذكر السالم والذي في مجموعة أَشعار يظن بها الصحة طيب بالأفراد وقبله:  ولي الأصل الذي في مثله *  يصلح الآبر زرع المؤتبر)  وتَبَوَّأَ فلان مَنْزِلاً، أَي اتخذه، وبَوَّأْتُهُ مَنْزِلاً  وأَبَأْتُ القَومَ منزلاً. وقال الفرَّاء في قوله عز وجل: والذين آمَنُوا  وعَمِلُوا الصّالحاتِ لَنُبَوِّئنَّهُمْ مِن الجَنَّة غُرَفاً، يقال: بَوَّأْتُه منزلاً، وأَثْوَيْتُه مَنْزِلاً ثُواءً: أَنْزَلْتُه، وبَوَّأْتُه منزلاً أَي جعلته ذا منزل.  وفي الحديث: مَن كَذَبَ عَليَّ مُتَعَمِّداً، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَه من النار. وتكرّرت هذه اللفظة في الحديث ومعناها: لِيَنْزِلْ مَنْزِله  مِن النار. يقال: بَوَّأَه اللّهُ منزلاً أَي أَسكَنه إِياه. ويسمى كِناسُ  الثَّوْرِ الوَحْشِيِّ مَبَاءة؛ ومَباءة الإِبل: مَعْطِنها.  وأَبَأْتُ الإِبل مَباءة: أَنَخْتُ بعضَها إِلى بعض. قال الشاعر:  حَلِيفان، بَيْنَهما مِيرةٌ *  يُبِيئانِ في عَطَنٍ ضَيِّقِ  وأَبَأْتُ الإِبلَ، رَدَدْتُها إِلى الـمَباءة، والـمَباءة: بيتها في  الجبل؛ وفي التهذيب: وهو الـمُراحُ الذي تَبِيتُ فيه. والـمَباءة مِن  الرَّحِمِ: حيث تَبَوَّأَ الولَدُ. قال الأَعلم:  ولَعَمْرُ مَحْبَلِكِ الهَجِينِ على *  رَحبِ الـمَباءة، مُنْتِنِ الجِرْمِ  وباءَتْ بِبيئةِ سُوءٍ، على مِثالِ بِيعةٍ: أَي بحالِ سُوءٍ؛ وانه  لحَسَنُ البِيئةِ؛ وعَمَّ بعضُهم به جميعَ الحال. وأَباءَ عليه مالَه:  أَراحَه. تقول: أَبَأْتُ على فلان ماله: إِذا ارَحْتَ عليه إِبلَه وغَنَمَه،  وأَباءَ منه.  وتقول العرب: كَلَّمناهم، فأَجابونا عن بَواءٍ واحدٍ: أَي جوابٍ واحد.  وفي أَرض كذا فَلاةٌ تُبيء في فلاةٍ: أَي تَذْهبُ.  الفرَّاء: باءَ، بوزن باعَ: إِذا تكبَّر، كأَنه مقلوب مَن بَأَى، كما  قالوا أَرى ورأَى(2)  (2 مقتضاه أَنّ أرى مقلوب من رأى كما ان باء مقلوب من بأى،  ولا تنظير بين الجانبين كما لا يخفى فضلاًعن ان أرى ليس من المقلوب وان اوهم لفظُه ذلك والصواب «كما قالوا راءَ من رأى».(ابراهيم اليازجي))  وسنذكره في بابه. وفي حاشية بعض نسخ الصحاح: وأَبَأْتُ أَدِيمَها: جَعَلْتُه في الدباغ .
مقاييس اللغة:
بوأ الباء والواو والهمزة أصلان: أحدهُما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشَّيئَين.
فالأوَّل الباءَة وَالمَبَاءَة، وهي مَنزِلة القوم حيثُ يتبوَّؤُونَ، في قُبُلِ وادٍ (أ) وْ سَنَدِ جبل. ويقال قد تَبَوَّؤُوا، وَبوّأهم ااُ تعالىٹ مَنْزِلَ صِدْق؛ قال طرفة:
طيّبُو البَاءَةِ سهلٌ ولَهُمْ
سُبُلٌ إِنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ
وقال ابن هَرْمَة:
وبُوّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها
فتَمَّ في قَومِها قُبَوَّؤها
وَالمَبَاءَة أيضاً منْزِل الإبل حيثُ تُناخُ في الموارد ـــ يقال أَبَأْنَا الإِبِل نُبِيئُها إباءةً ـــ ممدودة ـــ إذا أنْخَتَ بعضها إلى بعض، قال:
خليطان بينهما مِئْرَةٌ
يُبِيئَانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ
وقال:
لَهم منزلٌ رحبُ المباءةِ آهِلُ
قال الأصمعيّ: يقال قد أباءَها الرَّاعِي إلى مَبَائِها فتَبَوَّأَتْه، وَبوَّأَها إيَّاهُ تَبْوِيئاً. أبو عُبيد: يقال فلانٌ حسن البِيئَةِ على فِعْلة، من قولك تبوَّأتُ منزلاً، وبات فلانٌ ببِيئة سَوء؛ قال:
ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فُويْقَ مُثَقَّبٍ
ببيئَةِ سَوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ
ويقال هو ببيئة سَوْءٍ بمعناه. قال أبو مهديّ: يقال باءَتْ على القومِ باِئيَتَهُم إذا راحَتْ عليهم إبِلُهم. ومن هذا الباب قولهم أَبِىءْعليه حَقَّه، مثل أَرِحْ عليه حَقّه، وقد أباءَه عليه إذا ردَّه عليه. ومن هذا الباب قولُهم بَاءَ فلان بذَنْبِهِ، كأنّه عاد إلى مَبَاءَته محتملاً لذنْبه، وقد بُؤْت بالذَّنْب، وَباءَتِ اليَهُودُ بغَضَبِ الله تعالىٹ.
والأصل الآخَر قولُ العرب: إنّ فلاناً لَبَواءٌ بفلانٍ، أي إنْ قُتِل به كان كُفْواً. ويقال أَبَأْتُ بفلانٍ قاتِلَه، أي قتَلْتُه، وَاستَبَأْتَهُمْ قاتِلَ أخِي أي طلبْتُ إليهم أنْ يُقِيدُوه، وَاستبَأْتُ به مثلُ استقَدْت؛ قال:
فإِنْ تقتُلوا مِنّا الوِليدَ فإنَّنا
أَبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسَا
وقال زُهير:
فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً
ولم أَرَ جارَ بيتٍ يُسْتَبَاءُ
وتقول باءَ فلانٌ بفُلانٍ إذا قُتِلَ به، قال:
أَلاَ تَنْتَهِي عَنَّا مُلُوكٌ وتَتَّقِي
مَحارِمَنا لا يَبْوُؤِ الدَّمُ بالدَّمِ
أي مِنْ قَبْل أَنْ يَبُوءَ الدِّماء، إذا استوَتْ في القَتْل فقد باءتْ.
ومن هذا الباب قولُ العرب: كلَّمناهُمْ فأجابُونا عن بَوَاءِ واحدٍ: (أجابوا) كلُّهُمْ جواباً واحداً، وهم في هذا الأمْرِ بَواءُ أي سواءٌ ونُظَراءُ؛ وفي الحديث: «أنه أمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاءَوْا»، أي يتباءَوْن في القِصاص. ومنه قول مُهلهلٍ لبُجيرِ بن الحارث: «بُؤْبشِسْعِ كُلَيْبٍ»، وأنشد:
فقلت له بُؤْ بامرِىءٍ لَسْتَ مِثلَه
وإنْ كُنت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا
القاموس المحيط:
بَاءَ إليه رَجَعَ، أو انْقَطَعَ، وبُؤْتُ به إليه، وأَبأْتُهُ وبُؤْتُهُ. والباءَةُ والبَاءُ النِّكاحُ. وبَوَّأَ تَبْوِيئاً نَكَح. وبَاءَ وافَقَ، وبِدَمِهِ أقَرَّ، وبِذَنْبِهِ بَوْءاً وبَوَاءً احْتَمَلَهُ، أو اعْتَرَفَ به، ودَمَهُ بِدَمِهِ عَدَلَهُ، بِفُلانٍ قُتِل به فَقاوَمَهُ، كأَباءَهُ وباوَأُه. وتَباوآ تَعَادَلا. وبَوَّأَهُ مَنْزِلاً، وفيه أنْزَلَهُ، كأَباءَهُ،
والاسْمُ: البِيئَةُ، بالكسْرِ، والرُّمْحَ نَحْوَهُ: قابَلَهُ به، والمكانَ: حَلَّهُ وأقامَ، كأَباءَ به وتَبَوَّأ. والمَبَاءَةُ: المَنْزِلُ، كالبِيْئَةِ والباءَةِ، وبَيْتُ النَّحْلِ في الجَبَلِ، ومُتَبَوَّأُ الوَلَدِ مِنَ الرَّحِمِ، وكِناسُ الثَّوْرِ، والمَعْطِنُ. وأباءَ بالإِبِلِ: رَدَّها إليه، ومِنْهُ: فَرَّ، والأدِيمَ: جَعَلَهُ في الدِّباغِ. والبَوَاءُ: السَّوَاءُ، والكُفْءُ، وواد بِتِهامَةَ. وأجابوا عن بَوَاءٍ واحِدٍ، أي: بِجَواب واحِدٍ. والبِيئَةُ، بالكَسْرِ: الحالَةُ. وفَلاَةٌ تَبِيءُ في فلاةٍ: تَذْهَبُ. وحاجَةٌ مُبيئَةٌ: شَدِيدَةٌ.
تاج العروس:
ب و أ
بَاءَ إليه : رَجَعَ ومنه قوله تعالى : " وبَاءُوا بغَضَبٍ من اللهِ " قال الأَخفش : أَي رَجعوا أَي صار عليهم أو انقَطَع وفي بعض النسخ بالواو بدل أَو بُؤْتُ إليه وأَبَأْتُهُ وهذه عن ثعلبٍ وبُؤْتُهُ عن الكِسائيّ وهي قليلةٌ . والبَاءَةُ بالمدِّ والبَاءُ بحذف الهاء والباهَة بإبدال الهمزة هاءً والباهُ بالألف والهاء فهذه أَربعُ لغاتٍ بمعنى النِّكاح لغةٌ في البَاءَةِ وإنَّما سُمِّيَ به لأنَّ الرجلَ يَتَبَوَّأُ من أَهله أَي يستمكِنُ منها كما يتبوَّأُ من دارِهِ كذا في العُباب وجامع القزَّاز والصِّحاح وجعل ابنُ قتيبةَ اللغة الأَخيرَةَ تَصحيفاً وفي الحديث : " من اسْتَطاعَ منكُمُ البَاءةَ فليَتَزَوَّج فإنَّه أغَضُّ للبَصَرِ وأَحصَنُ للفَرْجِ ومن لم يستَطِعْ فعليه بالصَّوْمِ فإنَّه لهُ وِجاءٌ " . وقال يصف الحِمار والأُتُنَ :
" يُعَرِّسُ أَبْكاراً بِها وعُنَّسَا
" أَكْرَمُ عِرْسٍ باءةً إذْ أَعْرَسَا وقال ابن الأَنباريّ : يقال : فلانٌ حَريصٌ على البَاءِ والبَاءةِ والبَاهِ بالهاء والقَصْرِ أَي النِّكاح والبَاءةُ الواحدةُ والبَاءُ الجَمْعُ ويُجمع الباءُ على البَاءات . قال الشاعر :
" يا أَيُّها الرَّاكِبُ ذو الثَّباتِ
" إنْ كنتَ تَبْغي صَاحِبَ البَاءاتِ
" فاعْمِدْ إلى هاتِيكُمُ الأَبْياتِ وبَوَّأَ الرجلُ تَبْويئاً إذا نَكَحَ وهو مجاز . وبَاءَ الشيءُ : وافَقَ وبَاءَ بدَمِهِ وبحَقِّه إذا أَقرَّ وذا يكونُ أَبداً بما عليه لا لهُ . قال لبيد :
أَنْكَرْتُ باطِلَها وبُؤْتُ بحَقِّها ... عِندي ولم يفْخَرْ عليَّ كِرامُها
وقال الأَصمَعِيّ : بَاءَ بإثْمه فهو يَبوءُ بَوْءاً إذا أقرَّ به وقال غيره : بَاءَ بذَنْبِهِ بَوْءاً بفتحٍ فسكونٍ كذا في أَكثر الأصول وفي بعضها : بَوْأَةً بزيادة الهاء وبَوَاءً كسَحابٍ : احتَمَله وصارَ المُذنِب مَأْوى الذنبِ وبه فسَّرَ أَبو إسحاق الزَّجاجُ " فبَاءُوا بغَضَبٍ على غَضَبٍ " أَي احتملوا أَو اعتَرَفَ به وفي بعض النسخ بالواو وفي الحديث : " أَبُوءُ بنِعْمَتِكَ عليَّ وأَبوءُ بذَنْبي " أَي ألتزِمْ وأَرجِعُ وأُقِرُّ وأَصل البَواءِ اللُّزومُ كما في النهاية ثمَّ استمِل في كلِّ مقامٍ بما يُناسِبه صرَّح به الزمخشريُّ والرَّاغب وفي حديثٍ آخرَ " فقد بَاءَ به أحدهما " أَي التزمَهُ ورجع به . وبَاءَ دمُهُ بدَمِهِ بَوْءاً وبَواءاً عَدَلَه وفلانٌ بفلانٍ بَواءً إذا قُتِل به وصارَ دمُهُ بدمه فقاوَمَهُ أَي عادلَهُ كذا عن أَبِي زيدٍ . ويقال : " بَاءتْ عَرارِ بكَحْل " وهُما بقَرَتانِ قُتِلتْ إحداهُما بالأخرى . ويقال : بُؤْ به أَي كنْ ممَّن يُقتل به وأنشد الأحمرُ لرجل قتلَ قاتِل أَخيه فقال :
فقلتُ له بُؤْ بامرِئٍ لستَ مثلَهُ ... وإنْ كنتَ قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَما قال أَبو عُبَيدٍ : معناه وإنْ كنتَ في حَسَبك مَقْنَعاً لكلِّ من طلبكَ بثأرِه فلستَ مثل أَخي . كأبَاءهُ وباوَأَهُ بالهمز فيهما ويقال : أبَأْتُ القاتِلَ بالقتيل واسْتَبأْته أيضاً إذا قتلته به وفي اللسان : وإذا أَقَصَّ السُّلطانُ رجلاً برجلٍ قيل : أبَاءَ فلاناً بفلانٍ . قال الطُفَيْلُ الغَنَوِيُّ :
أَبَاءَ بقَتْلانا من القَوْمِ ضِعْفَهُمْ ... وما لا يُعَدُّ من أسيرٍ مُكَلَّبِ ومثلهُ قول أَبِي عُبَيدٍ . وقال التغلبيُّ :
أَلا يَنْتَهي عنَّا المُلوكُ وتَتَّقي ... محارِمنَا لا يُبْأَؤُ الدَّمُ بالدَّمِ وقال عبد الله بن الزبير :
" قَضى اللهُ أَنَّ النَّفْسَ بالنَّفْسِ بَيْنَناولمْ نَكُ نَرضى أَنْ نُباوِئَكُمْ قَبْلُ
وتَباوَءا القتيلان تَعادَلا وفي الحديث : أَنَّه كانَ بين حَيَّيْنِ من العرب قِتالٌ وكانَ لأَحدِ الحَيَّيْنِ طَوْلٌ على الآخر فقالوا : لا نَرضى إِلاَّ أنْ نَقْتُلَ بالعبدِ مِنَّا الحُرَّ منكم وبالمرأةِ الرَّجُلَ فأَمرهم النبيُّ أن يتباوَءُوا ووزنه يتَقَاوَلوا على يتَفَاعَلوا وهذا هو الصحيح وأَهل الحديث يقولون : يَتَباءَوْا على مثال يَتَرَاءَوْا كذا نَقل عنهُمْ أَبو عُبَيد . وبَوَّأَهُ منزِلاً نزلَ به إلى سَنَدِ جَبَلٍ هكذا متعدّياً إلى اثنين في نسختنا وفي بعضها بإسقاط الضمير فيكون متعدِّياً إلى واحدٍ وعليه كتب شيخُنا ومثَّلَ للمتعدِّي إلى اثنين قولهم : تبَوَّأْتُ لزيدٍ بيتاً وقال أَبو زيد : هو متعدٍّ بنفسه لهما واللام زائدة وفَعَّل وتَفعَّل قد يكونان لمعنًى واحد وبَوَّأَ فيه وبَوَّأَهُ له بمعنى هيَّأَهُ له أَنْزَلَه ومكَّن له فيه كأَباءهُ إيَّاه قال أَبو زيد : أَبَأْتُ القومَ منزلاً وبَوَّأْتُهُمْ منزلاً إذا نَزلْتُ بهم إلى سَنَدِ جبلٍ أَو قِبَلِ نَهْرٍ والاسمَ البِيئةُ بالكسر . وبَوَّأَ الرُّمحَ نحوَهُ : قابَلُه به نحو هَيَّأَه كما ورد ذلك في الحديث . وبَوَّأَ المكانَ : حلَّه وأَقام به كأَباءَ به وتبَوَّأَ عن الأَخفش قال الله عزَّ وجلّ : " أَنْ تَبَوَّءا لقوْمِكُما بمِصْرَ بُيوتاً " أَي اتَّخِذا وقال أَبو زيد : التَّبَوُّؤُ : أن يُعلمَ الرجلُ الرجلَ على المكان إذا أَعجبه ليَنْزله وقيل : تبَوَّأَهُ إذا أصلَحه وهيَّأَه ويقال تَبَوَّأَ فلانٌ منزلاً إذا نظر إلى أحسن ما يُرى وأَشدِّه استِواءً وأَمكَنِهِ لمَباءَتِهِ فاتَّخذه . وتَبَوَّأَ : نزَلَ وأَقامَ وقال الفراء في قوله تعالى : " لنُبَوِّئَنَّهُمْ من الجَنَّةِ غُرَفاً " يقال : بَوَّأْتُه منزِلاً وأَثْوَيْتُه منزِلاً سواءٌ أَي أنزلته وفي الحديث " من كَذَبَ عليَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَه من النَّارِ " أَي لينْزِلْ منزِلَه من النار . ومن المجاز فلانٌ طَيِّب المَبَاءة أَي المنزِل وقيل : منزِل القوم في كلِّ موضعٍ وقيل : حيث يَتَبَوَّءُونَ من قِبَلِ وادٍ وسَنَدِ جبلٍ ويقال : هو رَحيب المَباءةِ أَي سَخِيٌّ واسعُ المعروفِ . وقرأْت في مُشكِل القُرآن لابن قُتَيْبَة وأَنشد :
وبَوَّأْتَ بَيْتَكَ في مَعْلَمٍ ... رَحيبِ المَبَاءةِ والمَسْرَحِ
كَفَيْتَ العُفاةَ طِلابَ القِرَى ... ونَبْحَ الكِلابِ لمُسْتَنْبِحِ كالبِيئَةِ بالكسر والبَاءةِ قال طرفة :
طَيِّبُوا البَاءةِ سَهْلٌ ولَهُمْ ... سُبُلٌ إنْ شِئْتَ وَعْثٍ وَعِرْ والمَباءة : بيتُ النَّحلِ في الجَبَلِ . وفي التهذيب : هو المُراحُ الذي يَبيتُ فيه . والمبَاءة مُتَبَوَّأُ الولدِ من الرَّحِمِ قال الأَعلم :
ولَعَمْرُ مَحْبِلِكِ الهَجينِ على ... رَحْبِ المَبَاءةِ مُنْتِنِ الجِرْمِ ويُسَمَّى كِناسُ الثَّوْرِ الوحشيّ مَبَاءةً وكذلك المَعْطِنُ وفي اللسان : المَبَاءةُ مَعْطِنُ القومِ للإبلِ حيث تُناخ في المَوارد . ويستعمل للغنم أيضاً كما في الحديث وهو المُتَبَوَّأُ أيضاً وأَبَاءَ بالإبِلِ هكذا في النُّسخ والذي في اللسان والعُباب : وأَبَاءَ الإبلَ رَدَّها إليه أَي إلى المَبَاءةِ . وأَبَأْتُ الإبلَ مبَاءةً أَنخْتُ بعضَها إلى بعضٍ . قال الشاعر :
حَليفانِ بينَهُما مِيرَةٌ ... يَبيئَانِ في عَطَنٍ ضَيِّقِ وأَبَاءَ منه : فرَّ كأنَّ الهمزة فيه لسَلْبِ معنى الرُّجوع والانقطاع . وأَبَاءَ الأَديمَ : جعله في الدِّباغِ وهو مذكورٌ في هامش بعض نُسَخ الصّحاح والذي في العُباب وأَبْأَتِ المرأَةُ أَديمَها : جعلته في الدِّباغ والبَواءُ بالمدّ : السَّواءُ والكُفْءُ يقال : القومُ بَواءٌ في هذا الأَمرِ أَي أَكْفاءٌ نُظراءُ ويقال : دَمُ فلانٍ بَواءٌ لدَمِ فلانٍ إذا كانَ كُفُؤاً له قالت ليلى الأَخيلِيَّة في مقتل تَوْبَةَ بنِ الحُمَيِّر :
فإنْ تَكُنِ القَتْلى بَواءُ فإنَّكُمْ ... فَتًى ما قَتَلْتُمْ آلَ عَوْفِ بنِ عامِرِ
وفي الحديث : " الجِراحاتُ بَواءٌ " يعني أنَّها متساوِيةٌ في القِصاص وأنَّه لا يُقْتَص للمجروح إِلاَّ من جارِحِهِ الجاني ولا يُؤخذُ إِلاَّ مثْلُ جِراحَته سَواء وفي حديث جعفرٍ الصادِقِ قيل له : ما بالُ العَقْرَبِ مُغْتاظَةٌ على بَني آدَمَ فقال : تُريد البَوَاءَ . أَي تُؤْذي كما تُؤْذى . وبَواءٌ أيضاً وادٍ بتِهامَةَ كذا في العُباب والتكملة . ويقال : كلَّمناهُمْ فأَجابُوا عن بَواءٍ واحدٍ أَي بجوابٍ واحدٍ أَي لم يختلِف جوابُهم فعَنْ هنا بمعنى الباءِ وفي العُباب : أَي أَجابوا جَواباً واحداً والبيئَةُ بالكسر : الحالَةُ يقال : إنَّه لحَسَنُ البِيئةِ . وقالوا : في أَرضِ فَلاة فَلاةٌ تَبيءُ في فلاةٍ أَي لسعتها : تذهب . ويقال : حاجَةٌ مُبيئَةٌ بالضمّ أَي شديدةٌ لازمة . وممَّا يستدرك عليه : استَباءَ المنزِلَ : اتَّخذه مَباءةً . وأَبَأْتُ على فلانٍ مالَهُ إذا أَرحتُ عليه إبلَه وغنَمَه . وأَبَاءَ الله عليهم نَعَماً لا يَسعُها المُراحُ . وقال ابن السِّكّيت في قول زهيرِ بن أَبِي سُلْمى :
فلمْ أرَ مَعْشَراً أَسَروا هَدِيًّا ... ولمْ أَرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ الهَدِيُّ : ذو الحَرْمَةِ ويُستباءُ أَي يتَبَوَّأُ أَي تُتَّخَذُ امرأَتُه أَهْلاً . وقال أَبو عمرٍو الشيبانيّ : يُسْتَباءُ من البَواءِ وهو القَوَدُ وذلك أنَّه أَتاهُمْ يُريد أنْ يَستجيرَ بهم فأَخذوه فقتلوه برجُلٍ منهم . وللبئر مَباءَتان : إحداهما مَرْجِع الماءِ إلى جَمِّها والأُخرى موضعُ وُقوفِ سائِق السَّانِيَةِ . الفرَّاء : بَاءَ بوزن باعَ إذا تكبَّر كأنَّه مقلوب بأَي كما قالوا راءَ ورَأَى وسيُذكر في المعتلِّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
