# بوأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بوأ

باءَ إِلى الشيء يَبُوءُ بَوْءاً: رَجَعَ. وبُؤْت إِليه وأَبَأْتُه، عن ثعلب، وبُؤْته، عن الكسائي، كأَبَأْتُه، وهي قليلة.
والباءة، مثل الباعةِ، والباء: النِّكاح. وسُمي النكاحُ باءةً وباءً من المَباءة لأَن الرجل يَتَبَوَّأُ من أَهله أَي يَسْتَمْكِنُ من أَهله، كما يَتَبَوَّأُ من دارِه. قال الراجز يصف الحِمار والأُتُنَ: يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،  أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا وفي حديث النبي صلى اللّه عليه وسلم: مَن استطاع منكم الباءة، فَليْتزوَّجْ، ومَن لم يَسْتَطِعْ، فعليهِ بالصَّومِ، فإِنَّه له؛ وجاء: أَراد بالباءة النكاحَ والتَّزْويج. ويقال: فلان حَريصٌ على الباءة أَي على النكاح. ويقال: الجِماعُ نَفْسُه باءةٌ، والأصلُ في الباءةِ المَنْزِل ثم قيل لِعَقْدِ التزويج باءةٌ لأَنَّ مَن تزوَّج امرأَةً بَوَّأَها منزلاً. والهاء في الباءة زائدة، والناسُ يقولون: الباه.
قال ابن الأَعرابي: الباءُ والباءةُ والباهُ كُلها مقولات. ابن الأَنباري: الباءُ النِّكاح، يقال: فُلانٌ حريصٌ على الباء والباءة والباهِ، بالهاء والقصر، أَي على النكاح؛ والباءةُ الواحِدةُ والباء الجمع، وتُجمع الباءة على الباءَاتِ. قال الشاعر: يا أَيُّـــها الرّاكِبُ، ذُو الثّباتِ،
إِنْ كُنتَ تَبْغِي صاحِبَ الباءَاتِ،
فــــاعْمِدْ إِلى هاتِيكُمُ الأَبْياتِ
وفي الحديث: عليكم بالباءة، يعني النّكاحَ والتَّزْويج؛ ومنه الحديث الآخر: إِن امرأَة مات عنها زوجُها فمرّ بها رجل وقد تَزَيَّنَت للباءة.وبَوَّأَ الرجلُ: نَكَحَ. قال جرير: تُبَوّئُها بِمَحْنِيةٍ، وحِيناً *  تُبادِرُ حَدَّ دِرَّتِها السِّقابا وللبئرِ مَباءَتان: إِحداهما مَرْجِع الماء إِلى جَمِّها، والأُخْرى مَوْضِعُ وقُوفِ سائِق السّانِية. وقول صخر الغي يمدَح سيفاً له: وصارِمٍ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ، * أَبْيضَ مَهْوٍ، في مَتْنِه رُبَدُ فَلَوْتُ عنه سُيوفَ أَرْيحَ، *  حَتَّى باءَ كَفّي، ولم أَكَدْ أَجِدُ الخَشِيبةُ: الطَّبْعُ الأَوَّلُ قبل أَن يُصْقَلَ ويُهَيَّأً، وفَلَوْتُ: انْتَقَيْتُ. أَرْيَحُ: مِن اليَمَنِ. باءَ كَفِّي: أَي صارَ كَفِّي له مَباءة أَي مَرْجِعاً. وباءَ بذَنْبِه وبإِثْمِه يَبُوءُ بَوْءاً وبَواءً: احتمَله وصار المُذْنِبُ مأْوَى الذَّنب، وقيل اعْتَرفَ به. وقوله تعالى: إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بإِثْمِي وإِثْمِك، قال ثعلب: معناه إِن عَزَمْتَ على قَتْلِي كان الإِثْمُ بك لا بي. قال الأَخفش: وباؤُوا بغَضَبٍ من اللّه: رَجَعُوا به أَي صارَ عليهم. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى فباؤُوا بغَضَبٍ على غَضَب، قال: باؤُوا في اللغة: احتملوا، يقال: قد بُؤْتُ بهذا الذَّنْب أَي احْتَمَلْتُه. وقيل: باؤُوا بغَضَب أَي بإِثْم اسْتَحَقُّوا به النارَ على إِثْمٍ اسْتَحَقُّوا به النارَ أَيضاً. قال الأَصمعي: باءَ بإِثْمِه، فهو يَبُوءُ به بَوْءاً: إِذا أَقَرّ به. وفي الحديث: أَبُوءُ بِنعْمَتِك عليَّ، وأَبُوءُ بذنبي أَي أَلتزِمُ وأَرْجِع وأُقِرُّ. وأَصل البَواءِ اللزومُ. وفي الحديث: فقد باءَ به أَحدُهما أَي التزَمَه ورجَع به. وفي حديث وائلِ بن حُجْر: انْ عَفَوتَ عنه يَبُوء بإِثْمِه وإِثْم صاحِبِه أَي كانَ عليه عُقُوبةُ ذَنْبِه وعُقوبةُ قَتْلِ صاحِبِه، فأَضافَ الإِثْمَ إِلى صاحبه لأَن قَتلَه سَبَب لإِثْمه؛ وفي رواية: إِنْ قَتَلَه كان مِثْلَه أَي في حُكم البَواءِ وصارا مُتَساوِيَيْن لا فَضْلَ للمُقْتَصِّ إِذا اسْتوْفَى حَقَّه على المُقْتَصِّ منه. وفي حديث آخر: بُؤْ للأَمِيرِ بذَنْبِك، أَي اعْتَرِفْ به. وباءَ بدَمِ فلان وبحَقِّه: أَقَرَّ، وذا يكون أَبداً بما عليهِ لا لَه. قال لبيد: أَنْكَرْت باطِلَها، وبُؤْت بحَقِّها *  عِنْدِي، ولم تَفْخَرْ عَلَيَّ كِرامُها وأَبَأْتُه: قَرَّرْتُه وباءَ دَمُه بِدَمِه بَوْءاً وبَواءً: عَدَلَه. وباءَ فُلانٌ بِفُلانٍ بَواءً، ممدود، وأَباءَه وباوَأَه: إِذا قُتِل به وصار دَمُه بِدَمِه. قال عبدُاللّه بنُ الزُّبير: قَضَى اللّهُ أَنَّ النَّفْسَ بالنَّفْسِ بَيْنَنا، *  ولــمَ نـكُ نَرْضَى أَنْ نُباوِئَكـُمْ قَبـْلُ والبَواء: السَّواء. وفُلانٌ بَواءُ فُلانٍ: أَي كُفْؤُهُ ان قُتِلَ به، وكذلك الاثنانِ والجَمِيعُ. وباءه: قَتَلَه به(1)
(1 قوله «وباءه قتله به» كذا في النسخ التي بأيدينا ولعله وأباءه بفلان قتله به.) أَبو بكر، البواء: التَّكافُؤ، يقال: ما فُلانٌ ببَواءٍ لفُلانٍ: أَي ما هو بكُفْءٍ له. وقال أَبو عبيدة يقال: القوم بُواءٌ: أَي سَواءٌ. ويقال: القومُ على بَواءٍ. وقُسِمَ المال بينهم على بَواءٍ: أَي على سواءٍ. وأَبَأْتُ فُلاناً بفُلانٍ: قَتَلْتُه به. ويقال: هم بَواءٌ في هذا الأَمر: أَي أَكْفاءٌ نُظَراء، ويقال: دمُ فلان بَواءٌ لدَم فُلان: إِذا كان كُفْأً له. قالت لَيْلى الأَخْيلية في مَقْتَلِ تَوْبةَ بن الحُمَيِّر: فانْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً، فإِنَّكُمْ *  فَتىً مَّا قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامِرِ وأَبَأْتُ القاتِلَ بالقَتِيل واسْتَبَأْتُه أَيضاً: إِذا قَتَلْته به. واسْتَبَأْتُ الحَكَمَ واسْتَبَأْتُ به كلاهما: اسْتَقَدْته. وتَباوَأَ القَتِيلانِ: تَعادَلا. وفي الحديث: أَنه كان بَيْنَ حَيَّيْنِ من العَربِ قتالٌ، وكان لأَحَدِ الحَيَّينِ طَوْلٌ على الآخَر، فقالوا لا نَرْضَى حتى يُقْتَل بالعَبْدِ مِنَّا الحُرُّ منهم وبالمرأَةِ الرجلُ، فأَمَرهم النبيُّ صلى اللّه عليه وسلم أَن يَتَباءَوْا. قال أَبو عبيدة: هكذا روي لنا بوزن يَتَباعَوْا، قال: والصواب عندنا أَن يَتَباوَأُوا بوزن يَتباوَعُوا على مثال يَتَقاوَلوا، من البَواءِ وهي المُساواةُ، يقال: باوَأْتُ بين القَتْلى: أَي ساوَيْتُ؛ قال ابن بَرِّي: يجوز أَن يكون يتَباءَوْا على القلب، كما قالوا جاءَاني، والقياس جايَأَني في المُفاعَلة من جاءَني وجِئْتُه؛ قال ابن الاثير وقيل: يَتَباءَوْا صحيحٌ. يقال: باءَ به إِذا كان كُفْأً له، وهم بَواءٌ أَي أَكْفاءٌ، معناه ذَوُوبَواء. وفي الحديث أَنه قال: الجِراحاتُ بَواءٌ يعني أَنها مُتَساويةٌ في القِصاص، وأَنه لا يُقْتَصُّ للمَجْرُوحِ الاَّ مِنْ جارِحِه الجاني، ولا يُؤْخَذُ إِلا مِثْلُ جِراحَتِه سَواء وما يُساوِيها في الجُرْحِ، وذلك البَواءُ. وفي حديث الصَّادِقِ: قيل له: ما بالُ العَقْرَبِ مُغْتاظةً على بني آدمَ؟ فقال: تُريدُ البَواءَ أَي تُؤْذِي كما تُؤْذَى. وفي حديث علي رضِي اللّه عنه: فيكون الثّوابُ جزاءً والعِقابُ بَواءً. وباءَ فلان بفلان: إِذا كان كُفْأً له يُقْتَلُ به؛ ومنه قول الـمُهَلْهِلِ لابن الحرث بن عَبَّادٍ حين قَتَله: بُؤْ بِشِسْعِ نَعْلَيْ كُلَيْبٍ، معناه: كُنْ كُفْأً لِشسْعِ نَعْلَيْه. وباء الرجلُ بصاحبه: إِذا قُتِلَ به. يقالُ: باءتْ عَرارِ بكَحْلٍ، وهما بَقَرَتانِ قُتِلَتْ إِحداهما بالأُخرى؛ ويقال: بُؤْ به أَي كُنْ مـمن يُقْتَل به. وأَنشد الأَحمر لرجل قَتَلَ قاتِلَ أَخِيه، فقال: فقلتُ له بُؤْ بامرِئٍ لَسْتَ مثْلَه، *  وإِن كُنتَ قُنْعاناً لِمَنْ يَطْلُبُ الدَّما يقول: أَنتَ، وإِن كنتَ في حَسَبِكَ مَقْنَعاً لكل مَنْ طَلَبَكَ بثَأْر، فلَسْتَ مِثلَ أَخي.
وإِذا أَقَصَّ السلطانُ رجلاً برجل قِيل: أَباءَ فلاناً بفلان. قال طُفَيْل الغَنَوِيُّ:
أَباءَ بقَتْلانا مِن القومِ ضِعْفَهم، *  وما لا يُعَدُّ مِن أَسِيرٍ مُكَلَّبِ قال أَبو عبيد: فان قتله السلطانُ بقَود قيل: قد أَقادَ السلطانُ فلاناً وأَقَصَّه وأَباءَه وأَصْبَرَه. وقد أَبأْتُه أُبيئُه إِباءة. قال ابن السكِّيت في قول زُهَيْر بن أَبي سُلْمَى:
فَلَم أَرَ مَعْشَراً أَسَرُوا هَديًّا، *  ولم أَرَ جارَ بَيْتٍ يُسْتَباءُ قال: الهَديُّ ذو الحُرْمَة؛ وقوله يُسْتَباءُ أَي يُتَبَوّأُ، تُتَّخَذ امرأَتُهُ أَهلاً؛ وقال أَبو عمرو الشيباني: يُسْتبَاء، من البَواء، وهو القَوَد. وذلك أَنه أَتاهم يريد أَن يَسْتَجِيرَ بهم فأَخَذُوه، فقتلوه برجل منهم. وقول التَّغْلَبي:
أَلا تَنْتَهِي عَنَّا مُلوكٌ، وتتَّقي *  مَحارِمَنا لا يُبْأَءُ الدَّمُ بالدَّمِ أَرادَ: حِذارَ أَن يُباء الدَّم بالدَّم؛ ويروى: لا يَبْؤُءُ الدَّمُ بالدَّمِ أَي حِذارَ أَنْ تَبُوءَ دِماؤُهم بدِماءِ مَنْ قتَلوه. وبَوَّأَ الرُّمحَ نحوه: قابَله به، وسَدَّدَه نحْوَه. وفي الحديث: أَنَّ رجلاً بَوَّأَ رَجلاً برُمحِه، أَي سَدَّده قِبَلَه وهَيَّأَه. وبَوَّأَهُم مَنْزِلاً: نَزَلَ بهم إِلى سَنَدِ جَبَل. وأَبَأْتُ بالمَكان: أَقَمْتُ به.وبَوَّأْتُكَ بَيتاً: اتَّخَذْتُ لك بيتاً. وقوله عز وجل: أَنْ تَبَوَّآ لقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيوتاً، أَي اتَّخِذا. أَبو زيد: أَبَأْتُ القومَ مَنْزلاً وبَوَّأْتُهم مَنْزِلاً تَبْوِيئاً، وذلك إِذا نزلْتَ بهم إِلى سَنَدِ جبل، أَو قِبَلِ نَهر.
والتبوُّؤُ: أَن يُعْلِمَ الرجلُ الرجلَ على المَكان إِذا أَعجبه لينزله. وقيل: تَبَوَّأَه: أَصْلَحه وهَيَّأَه. وقيل: تَبوَّأَ فلان مَنْزِلاً: إِذا نظَر إِلى أَسْهَلِ ما يُرى وأَشَدِّه اسْتِواءً وأَمْكَنِه لِمَبيتِهِ، فاتَّخذَه؛ وتَبوَّأَ: نزل وأَقام، والمَعْنَيانِ قَريبان. والمباءة: مَعْطِنُ القَوْمِ للابِل، حيث تُناخُ في المَوارِد. وفي الحديث: قال له رجل: أُصَلِّي في مَباءة الغَنَم؟ قال: نَعَمْ، أَي مَنْزِلها الذي تَأْوِي إليه، وهو المُتَبَوّأُ أَيضاً. وفي الحديث أَنه قال: في المدينة ههُنا المُتَبَوَّأُ. وأَباءَه مَنْزِلاً وبَوَّأَه إِيَّاهُ وبَوَّأَه له وبَوَّأَهُ فيه، بمعنى هَيَّأَه له وأَنْزَلَه ومَكَّنَ له فيه. قال: وبُوِّئَتْ في صَمِيمِ مَعْشَرِها، *  وتَمَّ، في قَوْمِها، مُبَوَّؤُها أَي نَزَلَت من الكَرم في صَمِيمِ النَّسب. والاسم البِيئةُ. واسْتَباءه أَي اتَّخَذَهُ مَباءة.
وتَبَوَّأْتُ منزلاً أَي نَزَلْتُه. وقوله تعالى: والذِين تَبَوَّأُوا الدارَ والإِيمانَ، جَعلَ الإِيمانَ مَحَلاًّ لهم على المَثَل؛ وقد يكون أَرادَ: وتَبَوَّأُوا مكانَ الإِيمانِ وبَلَدَ الإِيمانِ، فحَذَف. وتَبَوَّأَ المكانَ: حَلَّه. وإِنه لَحَسَنُ البِيئةِ أَي هيئة التَّبَوُّءِ.والبيئةُ والباءة والمباءة: المنزل، وقيل مَنْزِل القوم حيث يَتَبَوَّأُونَ من قِبَلِ وادٍ، أَو سَنَدِ جَبَلٍ. وفي الصحاح: المَباءة: مَنْزِلُ القوم في كل موضع، ويقال: كلُّ مَنْزِل يَنْزِله القومُ. قال طَرَفة: طَيِّبو الباءة ، سَهْلٌ، ولَهُمْ *  سُبُلٌ، إِن شئتَ في وَحْش وَعِر(1) (1 قوله «طيبو الباءة» كذا في النسخ وشرح القاموس بصيغة جمع المذكر السالم والذي في مجموعة أَشعار يظن بها الصحة طيب بالأفراد وقبله: ولي الأصل الذي في مثله *  يصلح الآبر زرع المؤتبر)
وتَبَوَّأَ فلان مَنْزِلاً، أَي اتخذه، وبَوَّأْتُهُ مَنْزِلاً وأَبَأْتُ القَومَ منزلاً. وقال الفرَّاء في قوله عز وجل: والذين آمَنُوا وعَمِلُوا الصّالحاتِ لَنُبَوِّئنَّهُمْ مِن الجَنَّة غُرَفاً، يقال: بَوَّأْتُه منزلاً، وأَثْوَيْتُه مَنْزِلاً ثُواءً: أَنْزَلْتُه، وبَوَّأْتُه منزلاً أَي جعلته ذا منزل. وفي الحديث: مَن كَذَبَ عَليَّ مُتَعَمِّداً، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَه من النار. وتكرّرت هذه اللفظة في الحديث ومعناها: لِيَنْزِلْ مَنْزِله مِن النار. يقال: بَوَّأَه اللّهُ منزلاً أَي أَسكَنه إِياه. ويسمى كِناسُ الثَّوْرِ الوَحْشِيِّ مَبَاءة؛ ومَباءة الإِبل: مَعْطِنها. وأَبَأْتُ الإِبل مَباءة: أَنَخْتُ بعضَها إِلى بعض. قال الشاعر: حَلِيفان، بَيْنَهما مِيرةٌ *  يُبِيئانِ في عَطَنٍ ضَيِّقِ وأَبَأْتُ الإِبلَ، رَدَدْتُها إِلى الـمَباءة، والـمَباءة: بيتها في الجبل؛ وفي التهذيب: وهو الـمُراحُ الذي تَبِيتُ فيه. والـمَباءة مِن الرَّحِمِ: حيث تَبَوَّأَ الولَدُ. قال الأَعلم:
ولَعَمْرُ مَحْبَلِكِ الهَجِينِ على *  رَحبِ الـمَباءة، مُنْتِنِ الجِرْمِ وباءَتْ بِبيئةِ سُوءٍ، على مِثالِ بِيعةٍ: أَي بحالِ سُوءٍ؛ وانه لحَسَنُ البِيئةِ؛ وعَمَّ بعضُهم به جميعَ الحال. وأَباءَ عليه مالَه: أَراحَه. تقول: أَبَأْتُ على فلان ماله: إِذا ارَحْتَ عليه إِبلَه وغَنَمَه، وأَباءَ منه.
وتقول العرب: كَلَّمناهم، فأَجابونا عن بَواءٍ واحدٍ: أَي جوابٍ واحد. وفي أَرض كذا فَلاةٌ تُبيء في فلاةٍ: أَي تَذْهبُ.
الفرَّاء: باءَ، بوزن باعَ: إِذا تكبَّر، كأَنه مقلوب مَن بَأَى، كما قالوا أَرى ورأَى(2)
(2 مقتضاه أَنّ أرى مقلوب من رأى كما ان باء مقلوب من بأى، ولا تنظير بين الجانبين كما لا يخفى فضلاًعن ان أرى ليس من المقلوب وان اوهم لفظُه ذلك والصواب «كما قالوا راءَ من رأى».(ابراهيم اليازجي)) وسنذكره في بابه. وفي حاشية بعض نسخ الصحاح: وأَبَأْتُ أَدِيمَها: جَعَلْتُه في الدباغ .

### Türkçe

**باءَ** إلى الشيء **يَبُوءُ** **بَوْءاً**: Döndü. Ve **بُؤْتُ** ona ve **أَبَأْتُه**,
Sa‘leb’den; ve **بُؤْتُه**، Kisâî’den, **أَبَأْتُه** gibi; ve o azdır.

Ve **الباءة**، **الباعة** gibi; ve **الباء**: nikâh. Nikâh **باءة** ve **باء** diye adlandırıldı
**المَباءة**’den dolayı; çünkü erkek, ehli tarafından **يَتَبَوَّأُ** olur; yani
ehli üzerinde imkân bulur; tıpkı evinden **يَتَبَوَّأُ** olduğu gibi. Râciz dedi, eşeği ve dişi eşekleri vasfederken:
يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،  أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا
Ve Nebî’nin (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: “Sizden kim **الباءة**’ye güç yetirirse,
evlensin; kim güç yetiremezse, ona oruç gerekir; çünkü o onun içindir”; ve geldi: **الباءة** ile nikâhı ve evlendirmeyi kastetti. Ve denir: falan **الباءة** üzerine hırslıdır; yani nikâh üzerine. Ve denir: cinsel birleşmenin kendisi **باءة**’dir; ve **الباءة**’de aslolan menzildir; sonra evlilik akdi için **باءة** denildi; çünkü kim bir kadınla evlenirse ona bir menzil **بَوَّأَ** eder.
Ve **الباءة**’deki **الهاء** ziyadedir; insanlar “**الباه**” derler.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الباء** ve **الباءة** ve **الباه** hepsi söylenmiş sözlerdir. İbn
el-Enbârî: **الباء** nikâhtır; denir: falan **الباء** ve **الباءة** ve **الباه** üzerine hırslıdır; **الهاء** ile ve kısaltma ile; yani nikâh üzerine; **الباءة** tekildir, **الباء** çoğuldur; ve **الباءة** **الباءَات** üzerine çoğul yapılır. Şair dedi:
يا أَيُّـــها الرّاكِبُ، ذُو الثّباتِ،
إِنْ كُنتَ تَبْغِي صاحِبَ الباءَاتِ،
فــــاعْمِدْ إِلى هاتِيكُمُ الأَبْياتِ
Ve hadiste: “Size **الباءة** gerekir”; yani nikâh ve evlendirme; ve ondan diğer hadis: “Kocası ölen bir kadın; bir adam ona uğradı, hâlbuki **الباءة** için süslenmişti.” Ve **بَوَّأَ** adam: nikâhladı. Cerîr dedi:
تُبَوّئُها بِمَحْنِيةٍ، وحِيناً *  تُبادِرُ حَدَّ دِرَّتِها السِّقابا
Ve kuyu için iki **مَباءَة** vardır: birisi suyun onun birikintisine dönüş yeridir; diğeri
sâniye sürücüsünün duruş yeridir. Ve Sahr el-Gayy’ın, kendisine ait bir kılıcı övdüğü sözü:
وصارِمٍ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ، * أَبْيضَ مَهْوٍ، في مَتْنِه رُبَدُ
فَلَوْتُ عنه سُيوفَ أَرْيحَ، *  حَتَّى باءَ كَفّي، ولم أَكَدْ أَجِدُ
**الخَشِيبة**: parlatılıp hazırlanmasından önceki ilk tabiat; ve **فَلَوْتُ**: seçip ayıkladım.
**أَرْيَحُ**: Yemen’dendir. **باءَ كَفِّي**: yani elim onun için bir **مَباءة** oldu; yani
bir dönüş yeri. Ve **باءَ** günahıyla ve suçuyla, **يَبُوءُ** **بَوْءاً** ve **بَواءً**: onu yüklendi
ve günahkâr günahın sığınağı oldu; ve denildi: onu itiraf etti. Yüce Allah’ın sözü: “Ben
isterim ki **تَبُوءَ** benim günahımla ve senin günahınla”; Sa‘leb dedi: manası: eğer beni öldürmeye azmedersen
günah senin üzerinedir, benim değil. Ahfeş dedi: “Allah’tan bir gazapla **باؤُوا**”:
onunla döndüler; yani onların üzerine oldu. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın “bir gazap üzerine gazapla **فباؤُوا**” sözü hakkında dedi: **باؤُوا** lugatta: yüklendiler; denir: “Bu günahla **بُؤْتُ**”; yani onu yüklendim. Ve denildi: “Bir gazapla **باؤُوا**” yani onunla ateşi hak ettikleri bir günahla, yine ateşi hak ettikleri bir günah üzerine.
Asma‘î dedi: **باءَ** günahıyla; o da onunla **يَبُوءُ** **بَوْءاً**: onu ikrar ettiği zaman.
Ve hadiste: “Senin üzerimdeki nimetine **أَبُوءُ**; ve günahıma **أَبُوءُ**”; yani bağlanırım
ve dönerim ve ikrar ederim. Ve **البَواء**’ın aslı bağlanmadır. Ve hadiste: “İkisinden biri onunla **باءَ** etti”; yani onu yüklendi ve onunla döndü. Vâil b. Hucr hadîsinde: “Eğer onu affedersen, günahıyla ve arkadaşının günahıyla **يَبُوءُ** eder”; yani onun üzerinde kendi günahının cezası ve arkadaşını öldürmenin cezası olur; günahı arkadaşına izafe etti; çünkü onu öldürmesi onun günahına sebeptir; ve bir rivayette: “Eğer onu öldürürse onun misli olur”; yani **البَواء** hükmünde; ve ikisi eşit olurlar; kısas alanın, hakkını kısas alınandan tam aldığı zaman, fazileti olmaz. Ve başka bir hadiste: “Emîre günahınla **بُؤْ** et”; yani onu itiraf et. Ve falanın kanıyla ve hakkıyla **باءَ** etti: ikrar etti; ve bu daima onun aleyhine olanla olur, lehine olanla değil. Lebîd dedi:
أَنْكَرْت باطِلَها، وبُؤْت بحَقِّها *  عِنْدِي، ولم تَفْخَرْ عَلَيَّ كِرامُها
Ve **أَبَأْتُه**: onu sabit kıldım; ve onun kanı onun kanına **باءَ** etti, **بَوْءاً** ve **بَواءً**: onu denkleştirdi. Ve falan falanla **باءَ** etti, **بَواءً** (uzatılmış): ve onu falanla **أَباءَ** etti ve onunla **باوَأَه**: onunla öldürüldüğü ve kanının onun kanına olduğu zaman. Abdullah b. Zübeyr dedi:
قَضَى اللّهُ أَنَّ النَّفْسَ بالنَّفْسِ بَيْنَنا، *  ولــمَ نـكُ نَرْضَى أَنْ نُباوِئَكـُمْ قَبـْلُ
Ve **البَواء**: eşitliktir. Ve falan, falanın **بَواء**’udur: yani onun dengi; onunla öldürülürse;
ve iki kişi ve hepsi de böyledir. Ve **باءَه**: onu onunla öldürdü(1)

(1 “**وباءه قتله به**” sözü: elimizdeki nüshalarda böyle; belki “**وأباءه بفلان قتله به**”dir.)

Ebû Bekr: **البواء**: denkliğe karşılık gelmedir; denir: falan, falana **ببَواءٍ** değildir: yani
ona denk değildir. Ebû Ubeyde dedi: denir: kavim **بُواءٌ**: yani eşittir. Ve denir: kavim **على بَواءٍ**. Ve mal aralarında **على بَواءٍ** taksim edildi: yani eşit üzere. Ve falanı falanla **أَبَأْتُ**: onu onunla öldürdüm.
Ve denir: onlar bu işte **بَواءٌ**dur: yani denkler, benzerler; ve denir: falanın kanı
falanın kanına **بَواءٌ**dur: ona denk olduğu zaman. Leylâ el-Ahîliyye, Tevbe b. Humeyyir’in öldürülmesi hakkında dedi:
فانْ تَكُنِ القَتْلى بَواءً، فإِنَّكُمْ *  فَتىً مَّا قَتَلْتُم، آلَ عَوْفِ بنِ عامِرِ
Ve katili maktulle **أَبَأْتُ** ve onu **اسْتَبَأْتُ** da: onu onunla öldürdüğüm zaman. Ve hükmü **اسْتَبَأْتُ** ve onunla **اسْتَبَأْتُ** ikisi de: kısas istedim.
Ve iki maktul **تَباوَأَ** etti: denkleşti. Ve hadiste: Araplardan iki kabile arasında savaş vardı; iki kabileden birinin diğerine üstünlüğü vardı; dediler ki:
“Biz razı olmayız; ta ki bizden köleye karşı onların hürleri öldürülsün ve kadına karşı
erkek”; bunun üzerine Nebî (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onlara **أَن يَتَباءَوْا** etmelerini emretti. Ebû
Ubeyde dedi: bize “**يَتَباعَوْا**” vezninde böyle rivayet edildi; dedi: bize göre doğrusu “**يَتَباوَأُوا**” vezninde, “**يَتباوَعُوا**” vezninde; “**يَتَقاوَلوا**” misali üzere; **البَواء**’dan, o da eşitliktir; denir: “Ölüler arasında **باوَأْتُ**”: yani eşitledim; İbn Berrî dedi: “**يتَباءَوْا**”nın kalb üzere olması caizdir; tıpkı “**جاءَاني**” dedikleri gibi; kıyas ise “**جايَأَني**”dir; “**جاءَني**” ve “**جِئْتُه**”den müfâ‘ale babında; İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi: “**يَتَباءَوْا**” sahihtir. Denir: onunla **باءَ** etti; ona denk olduğu zaman; ve onlar **بَواءٌ**dur: yani denkler;
manası: **ذَوُو بَواء**. Ve hadiste: “Yaralar **بَواءٌ**dur”; yani kısasta eşittir; ve yaralı için kısas alınmaz, ancak onu yaralayan suçludan; ve ancak yarasının misli alınır; eşit olan ve yarada ona eşit olan; işte o **البَواء**dur. Sâdık hadîsinde: ona denildi: “Akrep niçin Âdemoğullarına öfkelidir?” dedi: “**البَواء** ister”; yani incittiği gibi incitilmek ister. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Sevap bir karşılık olur, ceza da **بَواءً** olur.”
Ve falan falanla **باءَ** etti: ona denk olduğu zaman, onunla öldürülür; ve ondan
Mühelhil’in, Hâris b. Abbâd’ın oğluna, onu öldürdüğünde söylediği söz:
**بُؤْ بِشِسْعِ نَعْلَيْ كُلَيْبٍ**
manası: Kuleyb’in iki nalının kayışına denk ol. Ve adam, arkadaşıyla **باءَ** etti: onunla öldürüldüğü zaman.
Denir: **باءتْ عَرارِ بكَحْلٍ**; ikisi iki sığırdır; birisi diğeriyle öldürüldü; ve denir: “Onunla **بُؤْ** et”; yani onunla öldürülenlerden ol. Ahmer, kardeşinin katilini öldüren bir adam için inşad etti; dedi ki:
فقلتُ له بُؤْ بامرِئٍ لَسْتَ مثْلَه، *  وإِن كُنتَ قُنْعاناً لِمَنْ يَطْلُبُ الدَّما
der ki: Sen, soyunda seni kanla arayan herkes için yeterli olsan da,
kardeşim gibi değilsin.
Ve sultan bir adamı bir adama karşı kısas ettirdiğinde denir: falanı falanla **أَباءَ** etti. Tufeyl el-Ganevî dedi:
أَباءَ بقَتْلانا مِن القومِ ضِعْفَهم، *  وما لا يُعَدُّ مِن أَسِيرٍ مُكَلَّبِ
Ebû Ubeyd dedi: Eğer sultan onu kısasla öldürürse denir: sultan falanı kısas ettirdi
ve onu **أَقادَ** etti ve onu **أَقَصَّه** etti ve onu **أَباءَه** etti ve onu **أَصْبَرَه** etti. Ve onu **أَبأْتُ** ederim; **أُبيئُه**; **إِباءة**. İbn
es-Sikkît, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın sözü hakkında dedi:
فَلَم أَرَ مَعْشَراً أَسَرُوا هَديًّا، *  ولم أَرَ جارَ بَيْتٍ يُسْتَباءُ
dedi: **الهَديُّ** hürmet sahibi olandır; ve “**يُسْتَباءُ**” sözü: yani **يُتَبَوّأُ**; karısı ehil edinilir; ve Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: “**يُسْتبَاء**”, **البَواء**’dan; o da kısastır. Bu da şundandır: onlara, kendileriyle sığınmak isteyerek geldi; onu aldılar ve onu
onlardan bir adam karşılığında öldürdüler. Tağlibî’nin sözü:
أَلا تَنْتَهِي عَنَّا مُلوكٌ، وتتَّقي *  مَحارِمَنا لا يُبْأَءُ الدَّمُ بالدَّمِ
istedi ki: “Kan kanla **يُباء** edilmesin” diye sakınma; ve “**لا يَبْؤُءُ الدَّمُ
بالدَّمِ**” diye de rivayet edilir: yani onların kanlarının, öldürdüklerinin kanlarıyla **تَبُوءَ** etmesinden sakınma. Ve mızrağı ona doğru **بَوَّأَ** etti: onunla karşılaştırdı ve ona doğru doğrulttu. Ve hadiste: bir adam bir adamı mızrağıyla **بَوَّأَ** etti; yani onu ona doğru doğrulttu ve hazırladı. Ve onları bir menzile **بَوَّأَ** etti: onları bir dağın eteğine indirdi. Ve mekânda **أَبَأْتُ**: orada ikamet ettim. Ve sana bir ev **بَوَّأْتُ**: senin için bir ev edindim. Yüce Allah’ın sözü: “Kavminiz için Mısır’da evler **أَنْ تَبَوَّآ**”; yani ikiniz edinin. Ebû Zeyd: kavmi bir menzile **أَبَأْتُ** ve onları bir menzile **بَوَّأْتُ** **تَبْوِيئاً**; bu, onları bir dağın eteğine yahut bir nehrin yakınına indirdiğin zamandır.
Ve **التبوُّؤُ**: bir adamın, beğendiği yer üzerine diğer adama işaret etmesi; oraya insin diye.
Ve denildi: onu **تَبَوَّأَه**: onu düzeltti ve hazırladı. Ve denildi: falan bir menzili **تَبوَّأَ** etti: görülenin en kolayına, en düz olanına ve gecelemek için en elverişlisine baktığı zaman; onu edindi; ve **تَبوَّأَ**: indi ve ikamet etti; iki mana yakındır. Ve **المباءة**: kavmin develer için konak yeridir; su başlarında çöktürüldükleri yer. Ve hadiste: bir adam ona dedi: “Koyunun **مَباءة**’sinde namaz kılar mıyım?” dedi: “Evet”; yani sığındığı menzili; ve o, **المُتَبَوّأُ** da olur. Ve hadiste: “Medine’de burada **المُتَبَوَّأُ** vardır” dedi. Ve ona bir menzil **أَباءَه** ve onu ona **بَوَّأَه** ve onun için **بَوَّأَه** ve onda **بَوَّأَه**: ona hazırladı, onu oraya indirdi ve onda ona imkân verdi manasındadır. Dedi:
وبُوِّئَتْ في صَمِيمِ مَعْشَرِها، *  وتَمَّ، في قَوْمِها، مُبَوَّؤُها
yani keremde, nesebin özünde indi. İsim **البِيئة**’dir.
Ve onu **اسْتَباءه**: yani onu bir **مَباءة** edindi.
Ve bir menzili **تَبَوَّأْتُ**: yani ona indim. Yüce Allah’ın sözü: “Ve o kimseler ki
yurdu ve imanı **تَبَوَّأُوا**”; imanı, onlar için bir mahal kıldı, temsil üzere; ve olabilir ki
şunu kastetti: iman mekânını ve iman beldesini **تَبَوَّأُوا**; sonra hazf etti.
Ve mekânı **تَبَوَّأَ**: onu mesken tuttu. Ve o, **البِيئة**’si güzel olandır: yani **التَّبَوُّءِ** heyeti. Ve **البيئة** ve **الباءة** ve **المباءة**: menzildir; ve denildi: kavmin menzili; bir vadinin yakını yahut bir dağın eteği tarafından **يَتَبَوَّأُونَ** oldukları yer. Ve Sıhâh’ta: **المَباءة**: kavmin her yerdeki menzili; ve denir: kavmin indiği her menzil. Tarafe dedi:
طَيِّبو الباءة ، سَهْلٌ، ولَهُمْ *  سُبُلٌ، إِن شئتَ في وَحْش وَعِر(1)

(1 “**طيبو الباءة**” sözü: nüshalarda böyle; Kâmûs şerhinde müzekker sâlim cem‘ sigasıyla; ve “Mecmû‘atü Eş‘âr”da sahih olduğu zannedilen yerde tekil sigasıyla “**طيب**”; ve ondan önce:
ولي الأصل الذي في مثله *  يصلح الآبر زرع المؤتبر)

Ve falan bir menzili **تَبَوَّأَ** etti: yani onu edindi; ve ona bir menzil **بَوَّأْتُه**
ve kavmi bir menzile **أَبَأْتُ**. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: “İman edenler
ve salih ameller işleyenler; onları cennetten odalara mutlaka **لَنُبَوِّئنَّهُمْ**”; denir: ona bir menzil **بَوَّأْتُ**; ve ona bir menzil **أَثْوَيْتُه** **ثُواءً**: onu indirdim; ve ona bir menzil **بَوَّأْتُه**: yani onu menzil sahibi kıldım.
Ve hadiste: “Kim bana kasten yalan söylerse, ateşten yerini **فَلْيَتَبَوَّأْ** etsin.” Bu lafız hadiste tekrarlandı; manası: ateşten menziline insin.
Denir: Allah ona bir menzil **بَوَّأَه**: yani onu oraya yerleştirdi. Ve yaban öküzünün inine **مَبَاءة** denir; ve develerin **مَباءة**’si: konak yerleridir.
Ve develere bir **مَباءة** **أَبَأْتُ**: bir kısmını bir kısmına çöktürdüm. Şair dedi:
حَلِيفان، بَيْنَهما مِيرةٌ *  يُبِيئانِ في عَطَنٍ ضَيِّقِ
Ve develeri **أَبَأْتُ**: onları **المَباءة**’ye geri döndürdüm; ve **المَباءة**: dağdaki evidir; ve Tehzîb’de: o, içinde gecelediği **المُراح**tır. Ve rahimdeki **المَباءة**: çocuğun **تَبَوَّأَ** olduğu yer. A‘lem dedi:
ولَعَمْرُ مَحْبَلِكِ الهَجِينِ على *  رَحبِ الـمَباءة، مُنْتِنِ الجِرْمِ
Ve “kötü bir **بيئة** ile **باءَتْ** etti”, **بِيعة** misali üzere: yani kötü bir hâl ile; ve o
**البِيئة**’si güzel olandır; ve bazısı bununla bütün hâli genelledi. Ve malını onun üzerine **أَباءَ** etti:
onu dinlendirdi. Dersin ki: falanın üzerine malını **أَبَأْتُ**: onun üzerine develerini ve koyunlarını dinlendirdiğin zaman;
ve ondan **أَباءَ** etti.
Ve Araplar der: “Onlarla konuştuk; bize tek bir **بَواءٍ** ile cevap verdiler”: yani tek bir cevapla.
Ve filan arazide bir çöl vardır; bir çölde **تُبيء** eder: yani gider.
Ferrâ: **باءَ**, **باعَ** vezninde: kibirlendiği zaman; sanki **بَأَى**’dan kalb edilmiştir; tıpkı
“**أَرى**” ve “**رأَى**” dedikleri gibi(2)

(2 Bunun gereği: “**أرى**”nın “**رأى**”dan kalb edilmiş olmasıdır; tıpkı “**باء**”ın “**بأى**”dan kalb edilmiş olması gibi; iki taraf arasında benzetme yoktur, gizli değildir; ayrıca “**أرى**” kalbden değildir, lafzı onu vehmettirse de; doğrusu: “**راءَ**” “**رأى**”dandır. (İbrâhîm el-Yâzicî))

Onu kendi babında zikredeceğiz. Sıhâh’ın bazı nüshalarının hâşiyesinde: ve onun derisini **أَبَأْتُ**: onu tabaklamada yaptım.
