# بوأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بوأ

باء إليه: رجع، ومنه قوله تعالى:  وباءوا بغضب من الله  قال الأخفش: أي رجعوا، أي صار عليهم أو انقطع، وفي بعض النسخ بالواو بدل أو بؤت إليه وأبأته وهذه عن ثعلب وبؤته عن الكسائي وهي قليلة. والباءة بالمد والباء بحذف الهاء، والباهة، بإبدال الهمزة هاء، والباه بالألف والهاء، فهذه أربع لغات بمعنى النكاح لغة في الباءة، وإنما سمي به لأن الرجل يتبوأ من أهله، أي يستمكن منها كما يتبوأ من داره، كذا في العباب وجامع القزاز والصحاح، وجعل ابن قتيبة اللغة الأخيرة تصحيفا، وفي الحديث:  من استطاع منكم الباءة فليتزوج، فإنه أغض للبصر وأحصن للفرج، ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء  . وقال يصف الحمار والأتن:
  يعرس أبكارا بها وعنسا
  أكرم عرس باءة إذ أعرسا وقال ابن الأنباري: يقال: فلان حريص على الباء والباءة والباه، بالهاء والقصر، أي النكاح، والباءة الواحدة، والباء الجمع، ويجمع الباء على الباءات. قال الشاعر:
  يا أيها الراكب ذو الثبات
  إن كنت تبغي صاحب الباءات
  فاعمد إلى هاتيكم الأبيات وبوأ الرجل تبويئا إذا نكح وهو مجاز. وباء الشيء: وافق، وباء بدمه وبحقه إذا أقر، وذا يكون أبدا بما عليه لا له. قال لبيد:
  أنكرت باطلها وبؤت بحقهـا                      عندي ولم يفخر علي كرامها
  وقال الأصمعي: باء بإثمه فهو يبوء بوءا إذا أقر به وقال غيره: باء بذنبه بوءا بفتح فسكون، كذا في أكثر الأصول، وفي بعضها: بوأة بزيادة الهاء وبواء كسحاب: احتمله وصار المذنب مأوى الذنب، وبه فسر أبو إسحاق الزجاج  فباءوا بغضب على غضب  أي احتملوا، أو اعترف به، وفي بعض النسخ بالواو، وفي الحديث:  أبوء بنعمتك علي وأبوء بذنبي  أي ألتزم وأرجع وأقر،وأصل البواء اللزوم، كما في النهاية، ثم استمل في كل مقام بما يناسبه، صرح به الزمخشري والراغب، وفي حديث آخر  فقد باء به أحدهما  أي التزمه ورجع به. وباء دمه بدمه بوءا وبواءا عدله، وفلان بفلان بواء إذا قتل به وصار دمه بدمه فقاومه، أي عادله، كذا عن أبي زيد. ويقال:  باءت عرار بكحل  وهما بقرتان قتلت إحداهما بالأخرى. ويقال: بؤ به، أي كن ممن يقتل به، وأنشد الأحمر لرجل قتل قاتل أخيه فقال:
  فقلت له بؤ بامرئ لست مثلـه                      وإن كنت قنعانا لمن يطلب الدما قال أبو عبيد: معناه وإن كنت في حسبك مقنعا لكل من طلبك بثأره، فلست مثل أخي. كأباءه وباوأه بالهمز فيهما، ويقال: أبأت القاتل بالقتيل واستبأته أيضا، إذا قتلته به، وفي اللسان: وإذا أقص السلطان رجلا برجل قيل: أباء فلانا بفلان. قال الطفيل الغنوي:
  أباء بقتلانا من القوم ضعفهم                      وما لا يعد من أسير مكلب ومثله قول أبي عبيد. وقال التغلبي:
  ألا ينتهي عنا الملوك وتتقي                      محارمنا لا يبأؤ الدم بالدم وقال عبد الله بن الزبير:
  قضى الله أن النفس بالنفس بينناولم نك نرضى أن نباوئكم قبل
  وتباوءا القتيلان تعادلا وفي الحديث: أنه كان بين حيين من العرب قتال، وكان لأحد الحيين طول على الآخر فقالوا: لا نرضى إلا أن نقتل بالعبد منا الحر منكم، وبالمرأة الرجل، فأمرهم النبي أن يتباوءوا، ووزنه يتقاولوا، على يتفاعلوا، وهذا هو الصحيح، وأهل الحديث يقولون: يتباءوا، على مثال يتراءوا، كذا نقل عنهم أبو عبيد. وبوأه منزلا نزل به إلى سند جبل، هكذا متعديا إلى اثنين في نسختنا وفي بعضها بإسقاط الضمير، فيكون متعديا إلى واحد، وعليه كتب شيخنا، ومثل للمتعدي إلى اثنين قولهم: تبوأت لزيد بيتا، وقال أبو زيد: هو متعد بنفسه لهما، واللام زائدة، وفعل وتفعل قد يكونان لمعنى واحد، وبوأ فيه وبوأه له بمعنى هيأه له أنزله ومكن له فيه كأباءه إياه، قال أبو زيد: أبأت القوم منزلا وبوأتهم منزلا إذا نزلت بهم إلى سند جبل أو قبل نهر والاسم البيئة، بالكسر. وبوأ الرمح نحوه: قابله به نحو هيأه، كما ورد ذلك في الحديث. وبوأ المكان: حله وأقام به كأباء به وتبوأ، عن الأخفش، قال الله عز وجل:  أن تبوءا لقومكما بمصر بيوتا  أي اتخذا، وقال أبو زيد: التبوؤ: أن يعلم الرجل الرجل على المكان إذا أعجبه لينزله، وقيل: تبوأه إذا أصلحه وهيأه، ويقال تبوأ فلان منزلا إذا نظر إلى أحسن ما يرى وأشده استواء وأمكنه لمباءته فاتخذه. وتبوأ: نزل وأقام، وقال الفراء في قوله تعالى:  لنبوئنهم من الجنة غرفا  يقال: بوأته منزلا وأثويته منزلا سواء، أي أنزلته، وفي الحديث  من كذب علي متعمدا فليتبوأ مقعده من النار  أي لينزل منزله من النار. ومن المجاز فلان طيب المباءة أي المنزل وقيل: منزل القوم في كل موضع، وقيل: حيث يتبوءون من قبل واد وسند جبل، ويقال: هو رحيب المباءة، أي سخي واسع المعروف. وقرأت في مشكل القرآن لابن قتيبة وأنشد:
  وبوأت بيتك في معـلـم                      رحيب المباءة والمسرح
  كفيت العفاة طلاب القرى                      ونبح الكلاب لمستنـبـح كالبيئة بالكسر والباءة قال طرفة:
  طيبوا الباءة سهل ولهـم                      سبل إن شئت وعث وعر والمباءة: بيت النحل في الجبل. وفي التهذيب: هو المراح الذي يبيت فيه. والمباءة متبوأ الولد من الرحم، قال الأعلم:
  ولعمر محبلك الهجين على                      رحب المباءة منتن الجرم ويسمى كناس الثور الوحشي مباءة وكذلك المعطن وفي اللسان: المباءة معطن القوم للإبل حيث تناخ في الموارد. ويستعمل للغنم أيضا كما في الحديث، وهو المتبوأ أيضا وأباء بالإبل، هكذا في النسخ، والذي في اللسان والعباب: وأباء الإبل ردها إليه أي إلى المباءة. وأبأت الإبل مباءة أنخت بعضها إلى بعض. قال الشاعر:
  حليفان بينهمـا مـيرة                      يبيئان في عطن ضيق وأباء منه: فر كأن الهمزة فيه لسلب معنى الرجوع والانقطاع. وأباء الأديم: جعله في الدباغ، وهو مذكور في هامش بعض نسخ الصحاح، والذي في العباب وأبأت المرأة أديمها: جعلته في الدباغ، والبواء بالمد: السواء والكفء يقال: القوم بواء في هذا الأمر، أي أكفاء نظراء، ويقال: دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له، قالت ليلى الأخيلية في مقتل توبة بن الحمير:
  فإن تكن القتلى بواء فـإنـكـم                      فتى ما قتلتم آل عوف بن عامر
  وفي الحديث:  الجراحات بواء  يعني أنها متساوية في القصاص، وأنه لا يقتص للمجروح إلا من جارحه الجاني ولا يؤخذ إلا مثل جراحته سواء، وفي حديث جعفر الصادق قيل له: ما بال العقرب مغتاظة على بني آدم فقال: تريد البواء. أي تؤذي كما تؤذى. وبواء أيضا واد بتهامة، كذا في العباب والتكملة. ويقال: كلمناهم فأجابوا عن بواء واحد أي بجواب واحد أي لم يختلف جوابهم، فعن هنا بمعنى الباء وفي العباب: أي أجابوا جوابا واحدا، والبيئة بالكسر: الحالة يقال: إنه لحسن البيئة. وقالوا: في أرض فلاة فلاة تبيء في فلاة أي لسعتها: تذهب. ويقال: حاجة مبيئة بالضم، أي شديدة لازمة. ومما يستدرك عليه: استباء المنزل: اتخذه مباءة. وأبأت على فلان ماله، إذا أرحت عليه إبله وغنمه. وأباء الله عليهم نعما لا يسعها المراح. وقال ابن السكيت في قول زهير بن أبي سلمى:
  فلم أر معشرا أسروا هديا                      ولم أر جار بيت يستبـاء الهدي: ذو الحرمة، ويستباء، أي يتبوأ أي تتخذ امرأته أهلا. وقال أبو عمرو الشيباني: يستباء، من البواء، وهو القود، وذلك أنه أتاهم يريد أن يستجير بهم فأخذوه فقتلوه برجل منهم. وللبئر مباءتان: إحداهما مرجع الماء إلى جمها، والأخرى موضع وقوف سائق السانية. الفراء: باء، بوزن باع إذا تكبر، كأنه مقلوب بأي، كما قالوا راء ورأى، وسيذكر في المعتل.

### Türkçe

**باء إليه**: döndü; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “ve Allah’tan bir gazapla döndüler” (âyeti). **الأخفش** dedi ki: yani döndüler; yani üzerlerine oldu yahut kesildi; bazı nüshalarda **أو** yerine **بالواو** ile (vardır). **بؤت إليه** ve **أبأته**; bu **ثعلب**’dandır. **وبؤته** ise **الكسائي**’dendir; o azdır. **والباءة** med ile, **والباء** hâ’nın hazfiyle, **والباهة** hemzenin hâ’ya ibdâliyle, **والباه** elif ve hâ ile; bunlar, **النكاح** mânâsında dört lugattır; lugat **في الباءة**’dedir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü erkek, ehlinden **يتبوأ** eder; yani ondan temekkün eder; tıpkı evinden **يتبوأ** ettiği gibi. **العباب** ve **جامع القزاز** ve **الصحاح**’ta böyledir. **ابن قتيبة** son lugatı tashîf kıldı. Hadiste: “Sizden kim **الباءة**’ye güç yetirirse evlensin; çünkü o, gözü daha çok indirir ve ferci daha çok korur; kim güç yetiremezse ona oruç gerekir; çünkü o, onun için **وجاء**’dır.” dedi. Eşeği ve dişi eşekleri vasfederken dedi ki:
  Bakirelerle ve onunla dul(larla) çiftleşir,
  Çiftleştiklerinde **باءة**’nin en keremli çiftleşmesi.

**ابن الأنباري** dedi ki: denir: falan **الباء**’a ve **الباءة**’ye ve **الباه**’a—hâ ile ve kasr ile—haristir; yani **النكاح**. **الباءة** tekildir, **الباء** çoğuldur; **الباء** **الباءات** üzerine cem‘ edilir. Şair dedi ki:
  Ey sebat sahibi binekli,
  Eğer **الباءات** sahibini arıyorsan,
  Şu beyitlere yönel.

Ve erkek **وبوأ** eder **تبويئا**: nikâhlanınca; bu mecazdır. **وباء الشيء**: muvafık oldu. **وباء بدمه وبحقه**: ikrar edince; ve bu, daima onun aleyhine olur, lehine değil. **لبيد** dedi ki:
  Onun bâtılını inkâr ettim ve hakkıyla **بؤت** ettim,
  Yanımda; onun kerimleri bana karşı övünmedi.

**الأصمعي** dedi ki: **باء بإثمه**; o, onunla **يبوء بوءا** eder: onu ikrar edince. Başkası dedi ki: **باء بذنبه بوءا**—fetha sonra sükûn ile—çoğu asıllarda böyledir; bazısında: **بوأة** hâ ziyadesiyle; ve **بواء** (سحاب vezninde): onu yüklendi; günahkâr, günahın barınağı oldu. Bununla **أبو إسحاق الزجاج** “gazap üstüne gazapla döndüler” (âyetini) tefsir etti: yani yüklendiler; yahut onu itiraf etti; bazı nüshalarda **بالواو** ile (vardır). Hadiste: “Senin üzerimdeki nimetine **أبوء** ederim ve günahıma **أبوء** ederim”: yani iltizam ederim, dönerim ve ikrar ederim. **البواء**’ın aslı **اللُّزوم**’dur; **النهاية**’de olduğu gibi. Sonra, kendisine uygun olan her makamda kullanıldı; bunu **الزمخشري** ve **الراغب** açıkça söyledi. Başka bir hadiste: “İkisinden biri onunla **باء به** etmiştir”: yani onu iltizam etti ve onunla döndü.

**وباء دمه بدمه** **بوءا** ve **بواءا**: onu denkleştirdi. Ve falan, falan ile **بواء**’dır: onunla öldürüldüğünde ve kanı onun kanıyla olduğunda; böylece ona mukavemet etti; yani onu denkleştirdi; **أبو زيد**’den böyle. Ve denir: **باءت عرار بكحل**; ikisi iki inektir; birisi ötekiyle öldürüldü. Ve denir: **بؤ به**; yani onunla öldürülenlerden ol. **الأحمر** bir adam için—kardeşinin katilini öldürmüştü—şu beyti rivayet etti:
  Ona dedim: **بؤ** ol, benzeri olmadığım bir adamla;
  Ve her ne kadar kanı isteyen kimse için kanaatkâr olsan da.

**أبو عبيد** dedi ki: mânâsı: her kim seni kan davasıyla isterse, senin hasebinde onu tatmin edici olsan da, ben kardeşim gibi değilsin. **كأباءه وباوأه**—ikisi de hemze ile. Ve denir: **أبأت القاتل بالقتيل** ve **استبأته** dahi: onu onunla öldürdüğünde. **اللسان**’da: Sultan bir adamı bir adamla kısas edince denir: falanı falanla **أباء** etti. **الطفيل الغنوي** dedi ki:
  Kavimden öldürülenlerimize karşı onların zayıflarını **أباء** etti,
  Ve zincirlenmiş esirden sayılmayanı.

Bunun benzeri **أبي عبيد**’in sözüdür. **التغلبي** dedi ki:
  Krallar bizden vazgeçmeyecek mi ve haramlarımızdan sakınmayacak mı?
  Kan, kanla **يبأؤ** edilmez.

**عبد الله بن الزبير** dedi ki:
  Allah hükmetti ki can, can iledir aramızda;
  Ve biz, sizden önce sizinle **نباوئكم** etmeye razı olmadık.

Ve iki maktul **تباوءا** eder: denkleştiler. Hadiste: Araplardan iki hay arasında savaş vardı; iki haydan birinin ötekine üstünlüğü vardı; dediler ki: biz razı olmayız; ancak bizden köleye karşı sizden hür olanı, kadına karşı erkeği öldürmemizle (razı oluruz). Peygamber onlara **أن يتباوءوا** emretti; vezni **يتقاولوا** gibidir; **يتفاعلوا** üzere. Doğru olan budur. Hadis ehli der ki: **يتباءوا**; **يتراءوا** misali üzere; bunu onlardan **أبو عبيد** nakletti.

Ve onu bir menzile **وبوأه**: onunla bir dağın yamacına indirdi; nüshamızda iki mef‘ûle müteaddî olarak böyledir; bazısında zamirin düşürülmesiyle (gelir); böylece bir mef‘ûle müteaddî olur; şeyhimiz bunun üzerine yazdı. İki mef‘ûle müteaddî olana misal: “Zeyd için bir ev **تبوأت**.” **أبو زيد** dedi ki: ikisine de bizzat kendisiyle müteaddîdir; **اللام** zâiddir. **فعل** ve **تفعل** bir mânâ için olabilir. Ve **وبوأ فيه** ve **وبوأه له**: ona hazırladı; onu ona indirdi ve onda ona imkân verdi mânâsındadır; **كأباءه إياه**. **أبو زيد** dedi ki: kavme bir menzil **أبأت** ettim ve onlara bir menzil **وبوأتهم** ettim: onları bir dağın yamacına yahut bir nehrin önüne indirdiğimde. İsim: **البيئة**—kesre ile.

Ve mızrağı ona doğru **وبوأ** etti: onu onunla karşıladı; “hazırladı” gibi; bu, hadiste vârid olmuştur. **وبوأ المكان**: onu mesken tuttu ve onda ikamet etti; **كأباء به وتبوأ**; **الأخفش**’ten. Yüce Allah dedi ki: “Kavminiz için Mısır’da evler **أن تبوءا**”: yani edinin. **أبو زيد** dedi ki: **التبوؤ**: adamın, hoşuna giden yeri ona indirsin diye adama göstermesidir. Ve denildi: onu **تبوأه** etti: onu ıslah etti ve hazırladı. Ve denir: falan bir menzili **تبوأ** etti: gördüğü şeylerin en güzelini ve en düzgününü ve **لمباءته** için en mümkün olanını gözettiğinde; onu edindi.

Ve **تبوأ**: indi ve ikamet etti. **الفراء**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Onları cennetten odalara elbette yerleştireceğiz”: denir: ona bir menzil **بوأته** ettim ve ona bir menzil **أثويته** ettim; ikisi eşittir; yani onu indirdim. Hadiste: “Kim bana kasten yalan isnat ederse, ateşten oturağını **فليتبوأ** etsin”: yani ateşten menzilini insin.

Mecazdan: falan **طيب المباءة**’dır: yani menzil. Ve denildi: kavmin her yerdeki menzili. Ve denildi: daha önce bir vadi ve bir dağ yamacından **يتبوءون** ettikleri yer. Ve denir: o, **رحيب المباءة**’dır: yani cömert, marufu geniş. **ابن قتيبة**’nin **مشكل القرآن**’unda okudum; ve şu beyti rivayet etti:
  Evini bir işarette **وبوأت** ettim,
  **رحيب المباءة** ve otlak.
  Köy isteyen yoksulları kifayet ettin,
  Ve havlayana havlayan için köpeklerin havlamasını.

**كالبيئة**—kesre ile—ve **الباءة**. **طرفة** dedi ki:
  **الباءة**’yi hoş kıldılar; kolaydır onların işi;
  İstersen yollar: çetin sarp ve sarp.

**المباءة**: dağdaki arı yuvası. **التهذيب**’de: o, içinde geceleyip kaldığı ağıldır. **المباءة**: çocuğun rahimden **متبوأ**’sudur. **الأعلم** dedi ki:
  Hayatına yemin olsun, melez gebe olanın üzerine,
  Geniş **المباءة** üzerinde, pis kokulu cirmli.

Ve yaban öküzünün inine **مباءة** denir; aynı şekilde **المعطن**. **اللسان**’da: **المباءة** kavmin develer için **معطن**’ıdır; su başlarında çöktürüldükleri yer. Koyun için de kullanılır; hadiste olduğu gibi. O, **المتبوأ** da olur. Ve develerle **أباء** etti—nüshalarda böyledir—**اللسان** ve **العباب**’da olan: **وأباء الإبل**: onları ona, yani **المباءة**’ye geri çevirdi. Ve develeri bir **مباءة**’ye **أبأت** ettim: bir kısmını bir kısmına çöktürdüm. Şair dedi ki:
  İki müttefik; aralarında azık,
  Dar bir **عطن** içinde **يبيئان** ederler.

Ve ondan **أباء** etti: kaçtı; sanki hemze, onda dönüş ve kesilme mânâsını soymak içindir. Ve deriyi **أباء** etti: onu tabaklamaya koydu; bu, **الصحاح**’ın bazı nüshalarının kenarında zikredilmiştir. **العباب**’da olan: kadın derisini **أبأت** etti: onu tabaklamaya koydu.

**والبواء** med ile: eşitlik ve denk. Denir: kavim bu işte **بواء**’dır: yani denkler, nazîrler. Ve denir: falanın kanı, falanın kanına **بواء**’dır: ona denk olduğunda. **ليلى الأخيلية**, **توبة بن الحمير**’in öldürülmesi hakkında dedi ki:
  Eğer öldürülenler **بواء** ise, muhakkak siz,
  Âl-i Avf b. Âmir’den bir yiğidi öldürdünüz.

Hadiste: “**الجراحات بواء**”: yani kısasta eşittir; yaralı için ancak onu yaralayan suçludan kısas yapılır; ancak yarası kadar alınır; eşit olarak. **جعفر الصادق** hadîsinde ona denildi: akrep niçin Âdemoğullarına öfkelidir? dedi ki: **البواء** ister; yani eziyet ettiği gibi eziyet görür.

Ve **بواء** ayrıca Tihâme’de bir vadidir; **العباب** ve **التكملة**’de böyledir. Ve denir: onlarla konuştuk da bir tek **بواء**’dan cevap verdiler: yani bir tek cevapla; yani cevapları ihtilaf etmedi. Burada **عن** mânâca **الباء**’dır. **العباب**’da: yani tek bir cevapla cevap verdiler.

**البيئة**—kesre ile—: hâl. Denir: o, elbette güzel **البيئة**’lidir. Ve dediler: ıssız bir yerde; ıssız yer, ıssız yerde **تبيء** eder: yani genişliğinden gider. Ve denir: **حاجة مبيئة**—damme ile—: yani şiddetli, lâzım.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **استباء المنزل**: onu **مباءة** edindi. Ve falanın üzerine malını **أبأت** ettim: develerini ve koyunlarını onun üzerine dinlendirdiğimde. Ve Allah onlara, ağıla sığmayacak nimetler **أباء** etti.

**ابن السكيت**, **زهير بن أبي سلمى**’nın sözü hakkında dedi ki:
  Hediye esir eden bir topluluk görmedim,
  Ve bir ev komşusu görmedim ki hediyeyi **يستبـاء** etsin.

**الهدي**: hürmet sahibi. Ve **يستباء**: yani **يتبوأ**; yani karısını ehil edinir. **أبو عمرو الشيباني** dedi ki: **يستباء**, **البواء**’dandır; o da **القود**’dur. Şu sebeple: onlara, kendisini himaye etmelerini isteyerek geldi; onu aldılar, sonra onlardan bir adam karşılığında onu öldürdüler.

Ve kuyunun iki **مباءتان**’ı vardır: birisi suyun, kuyunun dibine dönüş yeridir; öteki, su çeken hayvanı sürenin durma yeridir.

**الفراء**: **باء**—**باع** vezninde—: kibirlendiğinde (denir); sanki **بأي**’nin maklûbudur; “**راء**” ve “**رأى**” dedikleri gibi; **المعتل**’de zikredilecektir.
