# بوب (ب-و-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bab kapı demektir

- Harfler: ب - و - ب
- Kur'an'da: 27 geçiş · 24 ayet · 13 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَبْوَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | أَفْعَالَ | Kapılar | 5 | 5 | [6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/6:44.md) |
| [الْبَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | الْفَعَلَ | Kapı | 5 | 5 | [2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/2:58.md) |
| [بَابٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Kapı | 3 | 3 | [12:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:67.md) |
| [أَبْوَابًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Kapılar | 2 | 2 | [43:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/43:34.md) |
| [أَبْوَابٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8D.md) | أَفْعَالٍ | Kapılar | 2 | 2 | [12:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:67.md) |
| [أَبْوَابُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالُهَا | Onun kapıları | 2 | 2 | [39:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/39:71.md) |
| [بَابًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Kapı | 2 | 2 | [15:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/15:14.md) |
| [أَبْوَابُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F.md) | أَفْعَالُ | Kapılar | 1 | 1 | [7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/7:40.md) |
| [أَبْوَابِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالِهَا | Onun kapıları | 1 | 1 | [2:189](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/2:189.md) |
| [الْأَبْوَابَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E.md) | الْأَفْعَالَ | Kapılar | 1 | 1 | [12:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:23.md) |
| [الْأَبْوَابُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F.md) | الْأَفْعَالُ | Kapılar | 1 | 1 | [38:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/38:50.md) |
| [الْبَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | الْفَعَلِ | Kapı | 1 | 1 | [12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:25.md) |
| [بَابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Kapı | 1 | 1 | [57:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/57:13.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (158 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 9 ortak ayet · G² 65 · Feth, kapının açılması demektir
2. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 57 · Dahl: Kuytu yer demektir
3. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 28 · Saye develerin ahırı demektir
4. [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Hatit (Tı) cüce demektir
5. [زمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Zümer toplulukların içindeki gruplaşmalara, kümelere denir
6. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
7. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
8. [عدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
9. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hazen : Depo demektir
10. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Beyt ev demektir
11. [بلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Belas kıl keçesi demektir
12. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Sevk bacak demektir
13. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
14. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
15. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Yaşlı adamdır
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 12 ortak ayet · G² 9 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
17. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
18. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hayese sürülmüş tarla demektir
19. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
20. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
21. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kasaba
22. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Arka demektir
23. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Zade : Azık demektir
24. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
25. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
26. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
27. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Su yosunudur
28. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
29. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
30. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
31. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Şey
32. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
33. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
34. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
35. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
36. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
37. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بوب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md), [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md), [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki alanı birbirinden ayıran sınırdaki denetimli geçiş aralığı ve bu açıklığı örten fiziksel kanat |
| Çekirdek Özet 2 | İlahî rahmet, azap, imtihan veya kozmik alemler arasındaki meşru, aşamalı ve izinli geçiş noktaları |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme usulünce girilmesini, tasnifi, sınır güvenliğini ve erişim yetkisini düzenleyen kurumsal eşik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mimari bir tahta veya demir kapı levhasına indirgeyerek ontolojik geçit, meşru yöntem ve tasnif boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بو | Genişleme, boşluk açma, bir mekana yönelip yerleşme alanı oluşturma (Aynı çekirdeği taşıyan [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) kökünde bir yere yerleşme ve konak tutma, [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) kökünde işlenmemiş geniş açıklık anlamı belirgindir). | ب | Açıklık ve yerleşme imkanını iki taraflı bir sınırla çevreleyerek mekana giriş ve çıkışı denetleyen iki kanatlı somut bir geçit yapısına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunan, dış dünyadan tecrit edilmiş güvenli iç mekanı simgeler. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ayrı mekanı veya iç ile dışı birbirine bağlayan irtibat unsurunu simgeler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İkinci sınır veya girilmek istenen yeni barınma alanını simgeler. |
| بوب | İki korunaklı mekan veya iç ile dış arasında bağ kuran, geçişi bir ilintiyle kontrol altında tutan korumalı açıklık | Bir çadırın veya yapının iki cephesi arasında irtibatı sağlayan, bağı kesildiğinde tecrit, bağlandığında geçiş sunan denetimli eşik düzenidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çadır, ev, sur veya avlu gibi korunaklı bir alana girip çıkmayı sağlayan aralık ve bu aralığı kapatmaya yarayan kanat düzeneği. Kök aynı zamanda iki arazi veya dağ arasındaki sarp geçitleri adlandırmada kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | El-Mütellemmis bir beytinde dağ geçidi ve yol ayrımı anlamındaki kullanımı zikreder: لن تسلكي سبل البوباة منجدة / ما عشت عمرو وما عمرت قابوس |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mukbil'in şiirinde geçtiği üzere kelime tür, fasıl ve usul anlamında kullanılmıştır: بني عامر ما تأمرون بشاعر / تخير بابات الكتاب هجائيا. Ayrıca kabileler veya şehirler arasında kapıcı edinme eylemi تَبَوَّبَ biçiminde ifade edilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde بوب kökü çok eski ve köklü bir kentsel ve mimari katmanı temsil eder. Kökün en kuvvetli ve merkezi arkaik biçimi Doğu Sami kolunda, Akadcadaki bābu(m) (kapı, şehir kapısı, geçit, mahkeme eşiği) kelimesinde görülür; Bābili (Babil / Tanrı'nın Kapısı) adı da bu kökün en meşhur tarihi tecellisidir. Batı Sami dillerinde ve Kuzeybatı Sami grubunda Aramicede bābā (kapı, giriş, bölüm) biçiminde hem fiziksel mimari unsur hem de hukuki metin faslı olarak muhafaza edilmiştir. İbranicede ise bu morfem rabbinik döneme kadar genel giriş kapısı için çoğunlukla şa‘ar kelimesine bırakılmış, bābāh biçimi ise göz bebeği (ışığın içeri girdiği dar açıklık/kapı) gibi özelleşmiş alanlarda veya sonradan Aramice etkisiyle hukuki metin bölümlerinde korunmuştur. Arapçada kök, hem göçebe çadırının giriş açıklığını hem de yerleşik medeniyetin sur, saray ve ev kapılarını ifade edecek biçimde korunmuş, oradan da ilimlerin tasnifinde her bir disiplinin ana faslı (bâb) manasına genişlemiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Chicago Assyrian Dictionary (CAD, "B" cildi, bābu maddesi).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بو çekirdeğinden türeyen açıklık ve geçit | Boşluk ve açıklık kökünden hareketle iki sınır arasına konulan ve geçişi düzenleyen araç manasında somutlaşmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca bābu(m), Aramice bābā | Erken Sami katmanında şehir, mabet ve ev kapısını niteleyen ortak medeniyet sözcüğüdür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Sümerceden Akadcaya geçtiği iddia edilen bazı mimari terimlerle temas | Sümerce ká (kapı) ile bir irtibat kurulamamış olup kelimenin doğrudan Sami gövdesine ait olduğu kabul edilir; Sami dışı ailelerde doğrudan soydaşı bulunamamıştır. | Muhtemel |

Kaynak: Payne Smith Compendious Syriac Dictionary; HALOT; CAD.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بوب | Anlamlı | Kapı, geçit, eşik | İki alanı ayıran sınırdaki denetimli geçiş noktası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ببو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [وبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği bu dizilimde bağımsız kök türetilmemiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بوب | Merkez | Giriş-çıkış aralığı ve aygıtı | Mekanlar veya haller arasındaki denetimli, yetkili ve sabit geçiş noktası | Somut kapıdan kavramsal usule kadar giriş vasıtası |
| [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Bir mekanın içine nüfuz etme | بوب geçiş noktasını ve aracını ifade ederken [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) içeriye girme eyleminin kendisini anlatır | Eylem odaklıdır |
| [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) | Komşu | Dar veya sıkışık bir yerden süzülerek geçme | [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) zorlanarak, süzülerek veya iç içe geçerek girişi anlatır; بوب ise meşru ve sabit geçidi gösterir | Nüfuz tarzı odaklıdır |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Komşu | Kapalı olanı açma, genişletme | [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) kapının kilitli veya örtülü halden açık hale getirilmesi eylemidir; بوب ise yapının kendisidir | Hâl değişimi odaklıdır |
| [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) | Zıt | Geçişi tıkama, kilitleme, erişilmez kılma | بوب geçiş imkanını ve irtibatı temsil ederken [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) geçişi tamamen imkansızlaştırmayı anlatır | Tam karşıt işlev |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بوب | Kapı, geçit, yöntem, fasıl | Maddi ve manevi her türlü kontrollü geçiş noktası ve ilmi kategori | Kesin |
| Latince | porta, ianua, ostium | Kapı, şehir kapısı, giriş eşiği | Porta büyük ve kurumsal kapıyı, ianua ev kapısını karşılar; ilmi tasnif boyutunu tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | gate, door, portal, portal of entry | Kapı, geçit, anabaşlık | Gate geniş/kurumsal kapıyı, door oda kapısını karşılar; ilimdeki chapter anlamı farklı köktendir | Güçlü |
| Almanca | Tor, Tür, Pforte, Rubrik | Kapı, büyük kapı, kategori | Tor sur ve kent kapısını, Tür hane kapısını karşılar; mecazi usul anlamı kısmen Rubrik ile verilir | Güçlü |
| Fransızca | porte, portail, issue | Kapı, anıtsal kapı, çıkış | Portail heybetli kapıyı ifade eder; kökün usule ve kurala giriş anlamını tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْبَابَ / بَابٍ | Somut mekan kapısı | Ev, saray veya şehir girişindeki fiziki kapılar (Yûsuf [12:23](https://lisan.digital/tr/ayet/12:23.md), Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md), Yûsuf [12:67](https://lisan.digital/tr/ayet/12:67.md)). |
| الْبَابَ | İtaat ve tevazu eşiği | İlahi emre boyun eğerek bir beldeye hürmetle girilmesi gereken manevi imtihan kapısı (Bakara [2:58](https://lisan.digital/tr/ayet/2:58.md), Nisâ [4:154](https://lisan.digital/tr/ayet/4:154.md), A'râf [7:161](https://lisan.digital/tr/ayet/7:161.md)). |
| أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ | İstidrac ve imkanların bütünüyle açılması | İnkarcılara ceza öncesi dünyevi lezzet ve güç yollarının serbest bırakılması (En'âm [6:44](https://lisan.digital/tr/ayet/6:44.md)). |
| أَبْوَابُ السَّمَاءِ | Kozmik / Göksel kabul ve geçiş eşiği | Amellerin, duaların veya azabın indiği gök katmanlarının kapıları (A'râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md), Hicr [15:14](https://lisan.digital/tr/ayet/15:14.md), Nebe [78:19](https://lisan.digital/tr/ayet/78:19.md)). |
| أَبْوَابُ جَهَنَّمَ / الْجَنَّةِ | Uhrevi ceza ve mükafat bölümleri | Ahirette amellere göre ayrılmış, bekçileri olan ebedi yurt girişleri ve azap tabakaları (Hicr [15:44](https://lisan.digital/tr/ayet/15:44.md), Zümer [39:71](https://lisan.digital/tr/ayet/39:71.md), Zümer [39:73](https://lisan.digital/tr/ayet/39:73.md)). |
| مِنْ أَبْوَابِهَا | Meşru usul, kural ve doğru yöntem | İşleri tersinden veya hileyle değil, tabii ve meşru yöntemiyle yapma ilkesi (Bakara [2:189](https://lisan.digital/tr/ayet/2:189.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbe kapısı, semavatın kapıları, cennet-cehennem tabakaları | Tövbenin kabul edilme süresinin sınırlılığı (tövbe kapısının kapanması), amellerin semaya yükselişi ve meleklerin iniş kanalları. | Ontolojik imkan, ilahi kabul ve ceza hiyerarşisi. |
| Fıkıh | Hane masuniyeti, giriş izni (isti'zan), kitap ve bâb tasnifi | Bir mülke sahibinin izni olmadan girilemeyeceği, mahremiyet sınırının kapı eşiğinde başlaması ve fıkıh konularının bâblara ayrılması. | Hukuki sınır, mülkiyet dokunulmazlığı ve metodolojik ayrım. |
| Tefsir | Bakara [2:189](https://lisan.digital/tr/ayet/2:189.md) ve Yûsuf [12:67](https://lisan.digital/tr/ayet/12:67.md) tefsirleri | Evlere kapılarından girme emrinin Cahiliye hurafe adetlerini yıkması ve işlerin meşru sebeplerle yürütülmesi ilkesi; Yakub'un oğullarına ayrı kapılardan girme tavsiyesindeki tedbir-tevekkül dengesi. | İlahi hikmet, toplumsal ıslahat ve meşru nedensellik bağı. |
| Hadis | Cennetin sekiz kapısı, fitne kapısı | Reyyan gibi amele özel cennet kapıları rivayetleri ve Hz. Ömer'in şehadetiyle kırılacak olan fitne kapısı temsili. | Kurtuluş yollarının amele göre çeşitlenmesi ve koruyucu seddin yıkılışı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe, dua ve ibadet hiyerarşisi | Rahmet ve kabul eşiği | Kul ile Rab arasındaki irtibatın meşru kanalı | İbadet ve itaat, ilahi rızaya açılan kapılardır; kibir ise bu kapıların yüzüne kapanmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve tasnif (tebvib) | Bâb / Konu başlığı ve metodolojik giriş | Bilgiyi kategorize etme ve doğru usulle anlama | Bir ilme usulsüz giren hakikate ulaşamaz; meseleler ancak kendi bâbından kavranır. | Kesin |
| Siyasi | Sınır güvenliği ve diplomatik geçiş | Hudut kapısı ve protokol eşiği | Yetkisiz nüfuzu engelleme ve egemenliği koruma | Devletin iç güvenliği kapıların denetimine bağlıdır; kapısı korunamayan otorite çözülür. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari terminaller, gümrük ve piyasaya giriş | Pazar giriş eşiği ve gümrük kontrolü | Piyasaya giriş serbestisi veya denetimi | Ekonomik döngüde malların akışı meşru kanallardan (kapılardan) geçmeli, karaborsa engellenmelidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantık kapıları (Logic Gates) ve yarı-geçirgen membran eşiği | Fizik ve elektronikte akımın yalnızca belirli koşullar sağlandığında geçmesine izin veren mantıksal denetim mekanizması ile biyolojide hücre zarının seçici-geçirgenliği, بوب kökünün denetimli geçiş mimarisiyle tam örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal eşik (Gatekeeping) ve kabul protokolü | Sosyoloji ve iletişim biliminde bilginin, bireyin veya taleplerin bir sisteme dahil edilmesinde uygulanan denetim, filtreleme ve meşruiyet kriteri kökün sosyolojik izdüşümüdür. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca binaların girişindeki menteşeli ahşap veya madeni kanada indirgemek, kavramın temsil ettiği epistemolojik usul ve ontolojik hiyerarşiyi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | بوب, hem fiziksel bir mimari unsur hem meşruiyetin ve metodolojinin zorunlu usulü (evlere kapılarından girmek), hem de varlık tabakaları arasındaki denetimli irtibat kanallarıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara [2:189](https://lisan.digital/tr/ayet/2:189.md) gibi ayetlerdeki kapı vurgusunu sadece Cahiliye döneminin bir hacc adeti olarak görüp evrensel bir metodoloji (işleri sebebine, usulüne ve meşru zeminine uygun yapma) kuralı olduğunu fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nizam anlayışında hiçbir alana gelişigüzel, kontrolsüz ve kuralsız girilemeyeceğini gösterir. Varlık, bilgi, ahlak ve ahiret daima belirlenmiş meşru eşiklere (kapılara) bağlıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet ve cehennem tasvirlerinin yapıldığı eskatolojik ayetlerde (Zümer [39:71](https://lisan.digital/tr/ayet/39:71.md)-73, Nebe [78:19](https://lisan.digital/tr/ayet/78:19.md)), Hz. Yûsuf kıssasındaki saray ve şehir anlatılarında (Yûsuf suresi) ve ilahi emirlere teslimiyeti konu edinen şeriat ayetlerinde (Bakara [2:58](https://lisan.digital/tr/ayet/2:58.md), [2:189](https://lisan.digital/tr/ayet/2:189.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hedefe giden her yolun meşru sayılabileceği yanılgısını düzeltir. Amaca ancak meşru kapısından (doğru usul, ahlaki vasıta ve liyakatle) varılabileceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki mekanı birbirinden ayıran fiziksel sınırdaki denetimli geçiş açıklığı ve bu açıklığı kontrol eden kanat düzeneği.
- Soyut anlam: Bir sisteme, makama, bilgiye veya varlık düzeyine erişim sağlayan meşru kural, usul, filtre ve yetki eşiği.
- Sistematik karşılık: İzin, liyakat ve meşruiyet şartı karşılandığında açılan, aksi halde tecrit ve engelleme üreten seçici-geçirgen kurumsal kontrol mekanizması.
- LaTeX modeli: $$B(x, S) = \begin{cases} x \to S_{\text{iç}}, & \text{eğer } \mu(x) \ge \theta \\ \emptyset, & \text{eğer } \mu(x) < \theta \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ korunan bir sistemi veya mekanı, $x$ bu sisteme girmek isteyen unsuru (insan, amel, talep), $\mu(x)$ bu unsurun taşıdığı meşruiyet, izin veya liyakat değerini, $\theta$ ise sistemin kapısınca aranan asgari eşik şartını temsil eder. $B$ (kapı/geçit fonksiyonu), meşruiyet şartı sağlandığında geçişe izin vererek unsuru sistemin içine ($S_{\text{iç}}$) aktarır; şart sağlanmadığında geçişi sıfırlayarak ($\emptyset$) engeller.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/2:58.md) — الْبَابَ

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Bakara 2:189](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/2:189.md) — أَبْوَابِهَا

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Sana yeni doğan aylardan soruyorlar. De ki: Onlar insanların faydası ve hacc için birer vakit ölçüleridir. Evlere arka taraflarından girmeniz «bir» değildir. Ancak «bir»; müttaki olanınkidir. Evlere kapılarından gelin. Allah’dan korkun ki, felaha eresiniz.

### [Nisa 4:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/4:154.md) — الْبَابَ

وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

Meal (IK): Söz vermelerine karşılık Tur dağını üzerlerine kaldırdık. Ve onlara; Şehrin kapısından secde ederek girin, dedik. Cumartesileri aşırı gitmeyin, dedik. Onlardan ağır bir te’minat aldık.

### [Maide 5:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/5:23.md) — الْبَابَ

قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Korkanlar arasında bulunan, Allah’ın nimetine erdirdiği iki adam demişlerdi ki: Onların üstlerine kapıdan yürüyün, oraya girerseniz; muhakkak siz, galiblersiniz. Şayet mü’minlerseniz; Allah’a tevekkül edin.

### [En'am 6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/6:44.md) — أَبْوَابَ

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilen o şeyler yüzünden sevinince; onları, ansızın yakaladık ve bütün ümitlerinden mahrum kaldılar.

### [Araf 7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/7:40.md) — أَبْوَابُ

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/7:161.md) — الْبَابَ

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

### [Yusuf 12:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:23.md) — الْأَبْوَابَ

وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Evinde bulunduğu kadın onu kendine ram etmek istedi. Kapıları sımsıkı kapadı. Ve: Sana söylüyorum gelsene, dedi. O da: Allah’a sığınırım, doğrusu o, benim efendimdir, bana iyi bakmıştır. Muhakkak ki zalimler asla felah bulmaz, dedi.

### [Yusuf 12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:25.md) — الْبَابَ · الْبَابِ

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?

### [Yusuf 12:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/12:67.md) — بَابٍ · أَبْوَابٍ

وَقَالَ يَابَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ

Meal (IK): Ve dedi ki: Oğullarım, hepiniz bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber, Allah katında size bir faydam olmaz. Hüküm ancak Allah’ındır. Ben, O’na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O’na tevekkül etsinler.

### [Rad 13:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/13:23.md) — بَابٍ

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ

Meal (IK): Adn cennetleridir; oraya girerler. Babalarının, eşlerinin, çocuklarının iyi olanları da oraya girerler. Melekler her kapıdan yanlarına gelir.

### [Hicr 15:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/15:14.md) — بَابًا

وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ

Meal (IK): Onlara gökten bir kapı açsak da çıkmaya koyulsalardı;

### [Hicr 15:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/15:44.md) — أَبْوَابٍ · بَابٍ

لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ

Meal (IK): Onun yedi kapısı vardır. Ve her kapıdan onların girecekleri bir kısım vardır.

### [Nahl 16:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/16:29.md) — أَبْوَابَ

فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ

Meal (IK): Haydi cehennemin kapılarından girin. Orada temelli kalacaksınız. Büyüklenenlerin durağı ne kötüdür.

### [Müminun 23:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/23:77.md) — بَابًا

حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Sonunda onlara şiddetli bir azab kapısı açtığımızda şaşkına dönüp ümitsiz kalıverdiler

### [Sad 38:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/38:50.md) — الْأَبْوَابُ

جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ

Meal (IK): Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri.

### [Zümer 39:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/39:71.md) — أَبْوَابُهَا

وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Küfredenler bölük bölük cehenneme sürüldü. Oraya vardıklarında kapıları açıldı ve bekçileri onlara dediler ki: İçinizden, size Rabbınızın ayetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden elçiler gelmedi mi? Onlar da: Evet, dediler. Fakat azab sözü küfredenlerin üzerine hak oldu.

### [Zümer 39:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/39:72.md) — أَبْوَابَ

قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ

Meal (IK): Onlara denildi ki: İçinde temelli kalacağınız cehennemin kapılarından girin. Büyüklenenlerin durağı ne kötüdür.

### [Zümer 39:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/39:73.md) — أَبْوَابُهَا

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ

Meal (IK): Rabblarından sakınanlar ise fevc fevc cennete götürüldüler. Oraya varıp da kapıları açılınca, bekçileri onlara dediler ki: Selam olsun size. Hoş geldiniz. Temelli olarak girin buraya.

### [Mü'min 40:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/40:76.md) — أَبْوَابَ

ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ

Meal (IK): İçinde ebediyyen kalıcı olarak cehenneme kapılarından girin. Kibirlenenlerin dönüp gidecekleri yer ne kötüdür.

### [Zuhruf 43:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/43:34.md) — أَبْوَابًا

وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَسُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ

Meal (IK): Evlerinin kapılarını ve üzerlerine yaslanacakları kerevetleri de,

### [Kamer 54:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/54:11.md) — أَبْوَابَ

فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de gök kapılarını boşanan sularla açmıştık.

### [Hadid 57:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/57:13.md) — بَابٌ

يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ

Meal (IK): O gün; münafık erkeklerle münafık kadınlar, iman edenlere: Bekleyin bizi; ışığınızdan faydalanalım, diyeceklerdir. Onlara: Dönün, arkanıza da bir ışık arayın, denilir. Nihayet onların arasına kapısının içinde rahmet, dışında azab olan bir sur çekilir.

### [Nebe 78:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/ayet/78:19.md) — أَبْوَابًا

وَفُتِحَتِ السَّمَاءُ فَكَانَتْ أَبْوَابًا

Meal (IK): Gök açılmış, kapı kapı olmuştur.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bab kapı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب: **اللفيف**’in **الباء**’dan olanı

**ب و أ**، **ب و و**، **ب أ و**، **ب أ ب أ**، **ب ب ب**، **ب و ب**، **ب ي ي**، **أ و ب**، **و أ ب**، **و ب أ**، **أ ب ي**، **أ ب و**: kullanımlı olanlar

**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vadinin karşısında yahut bir dağın yamacında yerleştikleri vakitki menzili; ve denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her menzildir; denilir: “Bir menzile yerleştiler.”.. Ve Yüce Allah dedi ki: “Ve andolsun Biz İsrailoğullarını doğruluk menziline yerleştirdik.” Ve Tarafa dedi:
Bâe’si hoş, kolaydır; ve onlar için, istersen, sarp çetin yerde yollar vardır.
Ve dedi:
Kavminin özünde yerleştirildim; böylece kavminde onun yerleştirilişi tamam oldu.

Ve **المباءةُ**: develerin barınağıdır; su başlarında çöktükleri yer; denilir: “Develeri **إباءة** ile **أبأنا** ettik”, uzatılmıştır; yani: bir kısmını bir kısmına yaklaştırarak çöktürdük; dedi ki:
İki müttefik; aralarında bir düşmanlık vardır; dar bir barınakta birbirine sokulurlar.
Ve “**يبوءان**” diye rivayet olunur; yani: inerler. Ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.

Ve dedi: “Onlar için, ahalisi olan, **المباءة**’si geniş bir menzil vardır.” Ve denilir: “Şüphesiz falan, falana karşı **بَواءٌ**’dur”; yani: onunla öldürülse denk olur.. Ve “Onun katilini onunla **أبأت** ettim”, onu onunla öldürdüğün zaman. Ve “Onlara, kardeşimin katilini **استبأتهم** ettim”; yani: onlardan, onu kısas etmelerini istedim. Ve “Onu **استبأته** ettim” tıpkı: “Onunla kısas aldım” gibi. Dedi ki:
Eğer bizden Velîd’i öldürürseniz, şüphesiz biz onunla, boyunları zelil eden öldürülmüşler **أبأنا** ederiz.

Ve Züheyr dedi:
Ne bir topluluk gördüm ki bir hediyeyi esir alsınlar; ne de bir ev komşusu gördüm ki **يستبـاءُ** edilsin.

Ve **البَواءُ** kısasta olur; dersin: “Şunu, öldürülmüşünle öldür; çünkü o, onunla **بَواءٌ**’dur”; yani: kifayette ona denktir. Dedi ki:
Onlara dedim: “Amr b. Mâlik ile **بُوءُوا** olun; ve işte sana, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (olan)!”
Yani: bir at.

Ve **البَواء**: misildir; dersin: “İşte sana bu; onu al, **بواء** olarak.” Ve Ebû’d-Dukayş dedi: Araplar der ki: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ**’dan cevap verdiler”; yani: bize tek bir cevap verdiler.

Ve dersin: “Onlar bu işte **بواء** eşittir”; yani: denkler, nazîrlerdir.

Ve “Mızrağı süvariye doğru **بوّأت** ettim”; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun zaman.

Ve “Falan, falan ile **أُبِيَ** olundu”; yani: onunla öldürüldü. Şair dedi:
Bize karşı krallar son vermez mi ve sakınmaz mı; mahremiyetlerimizi; kan, kan ile **يُبْأءُ** olunmaz.
Ve “**لا يَبؤُؤُ**” diye rivayet olunur; yani: onları öldürenin kanlarıyla onların kanları **تبوء** etmesin diye sakınarak.

Ve denildi: “**تباوأتْ**”; yani: tartıldı ve eşitlendi. Ve “Günahımla **باء** oldum”; yani: ona sahip oldu. Ve denilir: “Falan, falanın kanıyla **باء** oldu”; onu kendi aleyhine ikrar edip, vücubunu bilerek gönüllüce yüklendiği zaman.

Ve “Falan, günahıyla **باء** oldu”; onu, kendinden defetmeye güç yetiremediği halde zorla yüklendiği zaman; artık onunla, Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** oldukları gibi **باء** olmuştur.. Ve “Falan, bu işinden, aleyhine olanla ve lehine olanla **باء** oldu.”

Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.

**بوو**:
**البوّ** (hemzesiz): samanla doldurulan bir deve yavrusu derisidir; dişi deve ona şefkatle yönelir.
Ve **الرّمادُ**: ocak taşlarının **بوّ**’udur.

**بأو**:
**البأوُ**: zühû, övünme ve kibirdendir.. Falan, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** eder. Dedi ki:
Savaş günü onları küçümsediğinde, kibirle **أَكْمَخُوا** ettiler; ve onları, yüksek (kimseler) uzattı.
**أكمخوا**: yani: kibirden başlarını kaldırdılar.

**بأبأ**:
**البأبأة**: kişinin arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla fidye ederim.” Ve bundan fiil türetilir; denilir: “Onunla **بَأْبَأَ** etti.”

Ve Araplardan kimi: “**وابأَبا أنت**” der; onu, bu kuruluş üzerine bina edilmiş bir kelime yaptılar.

Ve **البأبأة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında tekrardır. Rü’be dedi:
Onu bir kere ve bir kere daha **بَأْبَبا** ederek **بَخبَخَهُ** etti.

**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın erkeğin böğürmesidir; ve كذلك **البغبغة**. Ve dedi:
Onu, böğüren, kül rengi bir (erkek) sürer; **بِبَبْ** ile; yani: bu böğürmeyle.

**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır kimse bununla vasfedilir.

Ve denilir: “Onlar tek bir **ببّان**’dır”; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “**فَعلان**” takdiri üzeredir; ve denilir: “**فعّال**” takdiri üzeredir; ve bu takdirde **النّون** aslîdir. Ve ondan fiil tasrif edilmez; ve o, **البأجُ** ile tek bir manadadır.. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi: “İnsanlar tek bir **ببّانا** olmasın diye olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.”

**بوب**:
**البابُ**: bilinen (şeydir).. Ve ondan fiil: **التّبويب**.

Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayettir.

Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğazdır.

Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.

Ve **البواب**: hâcibdir. Eğer ondan “**فِعالة**” üzere bir fiil türetilseydi, “**بِوابة**” denilirdi; **الواو**’yu izhar ederek; ve **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o, sırf bir mastar değildir; ancak o bir isimdir.

Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakkiye: **بيّاباً** derler.

Ve **البأببة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında onun tekrarı vardır. Rü’be dedi:
Bir kere ve bir kere daha **بأببا** ile **بغبغة**.

Ve **بيبةُ**: bir isimdir. Dedi ki:
Mızraklarla, demirci Ebû Mendûse’yi çiğnedik; ve **بيبةَ** komşusundan, koyu bir kan aktı.

Ve Bahreyn’de **بابين** diye bilinen bir yer vardır; ve onda onların bir söyleyeni der ki: “Şüphesiz İbn Bûr, **بابين** ile Cemm arasındadır.” Ve **البَوْباة**: çöldür; o: **المَوْماةُ**’dır.

**بيي**:
Arapların darb ettiği bir meselde: “**هيّ بن بيّ**”; ve onlardan kimi: “**هيّان بن بيّان**” der; ve o, “**طامر بن طامر**” menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi:
İkiniz için, onunla gideceğiniz bir miras var mı? Şüphesiz miras, **لهّيان بن بيّان**’ındır.

Ve denilir: Şüphesiz **هيّ بن بيّ** Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne bir göz (iz) ne de bir eser hissedildi; kayboldu; böylece mesel oldu.

Ve “Allah onu selamladı ve **بيّاه** etti.”.. “**حيّاه**”: selamlamadandır; ve “**بيّاه**”: onu güldürdü ve müjdeledi. Dedi ki:
Yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil; ve nedimi sev; onu bir selamla **حيّه** et.

**أوب**:
Denilir: “Falan, kılıcına **آب** etti”; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve “Gâib, **يؤوب** olarak **أوباً** ile **آب** etti”; yani: döndü.

Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir; ve bunun fiili: **التّأويب**. Dedi ki:
Sanki onun iki kolunun **أَوْب**’u; terlemişken; ve kum tepelerinde, uzun bacaklılar bürünmüşken.

Ve **الأَوْبُ**, “Her **أوب**’dan geldiler” sözünde: yani: her yönden ve taraftan.

Ve **المؤاوبة**: bineklerin yürüyüşte yarışmasıdır. Dedi ki: “Ve eğer onu **تؤاوبْهُ** edersen, onu **مِئوَيا** bulursun.” Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir.. “Develeri **تأنيبا** ile **أَوَّبْتُ** ettim”; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir.. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye yürüyüşüdür.

Ve dersin: “Gâibin **أوبةُ**’si sana kutlu olsun”; yani: dönüşü ve açlığı.

Ve **المآب**: dönüş yeridir.

Ve **المتأَوِّب**: iyi **الأوب** sahibi; yani: dönüşü hızlı.

Ve “Güneş, **إيابا** ile **آبت** etti”; **مآب**’ında, yani: batışında kaybolduğu zaman. Tubba‘ dedi:
Güneşin batışını, **مآب**’ında gördü; **ذي خُلُبٍ** ve **ثَأْطٍ** kara bir gözde.
Yani: siyah.

Ve **مآبةُ البئر**: suyun, ortasında kendisine toplandığı yerdir; ve o, **المثابة**’dir de.

**وأب**:
“Toynak sahibi, **وَأْباً** ile **يَئِبُ** olarak **وَأَبَ** etti”; tırnakları birleştiği zaman.. Dersin: “Şüphesiz o, toynağın **لَوَأْبُ**’udur.”

Ve “**وَأْبٌ** bir toynak”; yani: şiddetli.

Ve dersin: “Falan, şöyle yapmaya **يتَّئِبْ** etmedi”; yani: çekinmedi... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **يتَّئِبُ** etmez. Dedi ki:
Onu çağırdığında, gelir; **لا تَتَّئِبْ** etmez.

**وبأ**:
**الوباء** (hemzeli): taun; ve o, ayrıca her genel hastalıktır. Dersin: “Köre halkına bu yıl şiddetli bir **وباء** isabet etti.”

Ve “**وَبِئة** bir yer”; hastalığı çok olduğu zaman. Ve “Onu **استوبأتها** ettim”; ve “**وَبُؤَت** olarak **تَوْبُؤُ** ve **وَباءةً** ile (oldu)”; hastalıkları çoğaldığı zaman.

**أبي**:
**الأَبَى** (maksur): keçiyi başlarında tutan bir hastalıktır; neredeyse selamet bulmaz... “Keçi, şiddetli bir **أَبىً** ile **أَبِيَت** olarak **تَأْبَى** eder.”.. Ve “**أبية** bir keçi”; ve “**أبٍ** bir teke.” Dedi ki:
Dedim: “Kinnâz’a yüklen; çünkü o, bir **أَبىً**’dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum.”

Ve “Falan, **إِباءً** ile **يأَبَى** olarak **أَبَى** etti”; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti. Aziz ve Celil Allah dedi: “Derken yalanladı ve **أبَى** etti.”.. Ve başka bir vecih: her kim bir işi terk eder ve geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.

Ve “**أبيّ** bir adam”: **إباء** sahibi. Ve “**أَبِيّونَ** kavim” ve “**أُباةٌ**”: hafif (vezin). Dedi ki:
Zulme **أبيّ** (olan), **أُباةٌ** bir kavimdendir.

**أبو**:
“Adamı, ona baba olduğun halde **آبوه** olarak **أَبَوْت** ettim.”

Ve denilir: “Falan, bu yetimi **إباوةً** ile **يأبُو** eder”; yani: onu besler; baba çocuğunu beslediği gibi.

Ve meselde denilir: “**لا أبا لك**”; sanki onu övüyor.

Ve “**الأب**”in küçültmesi: **أُبَيٌّ**. Ve “**الآباء**”ın küçültmesi iki vecih üzeredir: en iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “**أفعال**” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.

Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; senin: “Baba olarak **تأبّيت** ettin; oğul olarak **تبنيّت** ettin; anne olarak **تأمَّمْتَ** ettin” sözün gibi.

Ve falan, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ**’si açık olandır.

Ve şiirde caizdir ki: “Bunlar senin **أباك**’ındır” dersin; sen **أباك** ve anneni kastederken.

Ve Araplardan kimi: “Bizim **أبوّتنا** en kerim babalardır” der; **الأب**’i **فُعُولة** üzere cem ederler; “Bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” dedikleri gibi. Ve onlardan kimi **الأب**’i **أَبِين** diye cem eder. Râciz dedi:
Tırbâl’ın altından gelerek hücum eder; ve **الأَبِينَ** ve dayı ile fidye edilir.
Ve dersin: “Onlar **الأبون**’dur”; ve “Bunlar sizin **أبوكم**’dur”; yani: babalarınız.

Ve **الإبةُ**: rezilliktir. Zü’r-Rumme dedi:
Kişinin kızları büyüdüğünde; başına bir **إِبةً** ve bir ayıp bağladılar.

**الباء**’dan olan **اللفيف** Allah’a hamd ile ve O’ndan (yardım ile) tamam oldu; ve onun tamamlanmasıyla **باب الباء** tamam oldu; ve onun ne dörtlüsü vardır ne beşlisi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البابُ يُجْمَعُ أبواباً، وقد قالوا أَبْوِبَة، للازدواج. قال ابن مُقْبِلٍ الشاعر:
هَتَّاكِ أَخْبِـيَةٍ وَلاَّجِ أَبْـوِبَةٍيَخْلِطُ بالبِرِّ منه الجِدَّ واللِّينا
ولو أفْرَدَهُ لم يَجُزْ. وتَبَوَّبْتُ بَوَّاباً: اتخذته. وأبْوابٌ مُبَوَّبَةٌ، كما يقال أصنافٌ مُصَنَّفَةٌ. وهذا شيءٌ من بابَتِكَ، أي يَصْلُحُ لك.

##### Türkçe

**البابُ**: **أبواباً** diye çoğul yapılır; ve ikileme için **أَبْوِبَة** dediler. Şair İbn **مُقْبِلٍ** dedi:
هَتَّاكِ أَخْبِـيَةٍ وَلاَّجِ أَبْـوِبَةٍيَخْلِطُ بالبِرِّ منه الجِدَّ واللِّينا
Onu tekil yapsaydı caiz olmazdı. Ve **تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً**: onu edindim (kendime aldım). Ve **أبْوابٌ مُبَوَّبَةٌ**, nitekim **أصنافٌ مُصَنَّفَةٌ** denildiği gibi. Ve bu, senin **بابَتِكَ**’ndan bir şeydir; yani sana uygun olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي)
(بوأ) الباء والواو والهمزة أصلان: أحدُهما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشّيئين.
فالأوّل الباءَة والمباءَة، وهي مَنزلة القوم، حيثُ يتبوّؤُون في قُبُلِ وادٍ [أ]و سَنَدِ جبل. ويقال قد تبوَّؤوا، وبوّأهم اللهُ تعالى مَنْزِلَ صِدْق. قال طرفة:
طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال ابن هَرْمَة:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])والمَبَاءة أيضاً: منْزِل الإبل حيثُ تُناخُ في الموارد. يقال أبَأْنَا الإبِلَ نُبِيئُهَا إباءةً -ممدودة- إذا أنختَ بعضها إلى بعض. قال:
خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])وقال:
* لهم منْزلٌ رحبُ المباءةِ آهِل *
قال الأصمعيّ: يقال قد أباءَها الرَّاعِي إلى مَبَائِها فتبوَّأَتْه، وبوَّأَها إيَّاهُ تَبْوِيئاً. أبو عُبيد: يقال فلانٌ حسن البِيئَةِ على فِعْلة، من قولك تبوَّأْتُ منْزِلاً. وبات فلانٌ ببيئة سَوء ([4]). قال:
ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ  *** ببيئَةِ سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])ويقال هو ببيئة سَوْءٍ بمعناه([6]). *قال أبو مهديّ: يقال باءَتْ على القومِ بائِيَتُهم إذا راحَتْ عليهم إبِلُهم. ومن هذا الباب قولهم أَبِئْ عليه حَقَّه، مثل أرِحْ عليه حَقّه. وقد أباءَه عليه إذا ردَّه عليه. ومن هذا الباب قولُهم باءَ فلان بذَنْبِه، كأنّه عاد إلى مَبَاءته محتملاً لذنْبه. وقد بُؤْت بالذَّنْبِ، وباءَت اليهودُ بغَضَب الله تعالى.
والأصل الآخَر قولُ العرب: إنّ فلاناً لَبَوَاءٌ بفلانٍ، أي إنْ قُتِل به كان كُفْواً. ويقال أَبَأْتُ بفلانٍ قاتِلَه، أي قتَلْتُه. واستَبَأْتُهُمْ قاتِلَ أخِي، أي طلبْتُ إليهم أنْ يُقِيدُوه([7]). واستبَأْتُ به مثلُ استقَدْت. قال:
فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا  *** أبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])وقال زُهير:
فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])وتقول: باءَ فلانٌ بفُلانٍ، إذا قُتِل به. قال:
ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي  *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])أي مِنْ قَبْل أَنْ يَبُوءَ الدِّماء؛ إذا استوَتْ في القَتْل([11]) فقد باءتْ.
ومن هذا الباب قولُ العرب: كلَّمْناهُمْ فأجابُونا عن بَوَاءٍ واحدٍ: [أجابوا] كلُّهُمْ جواباً واحدا. وهم في هذا الأمْرِ بَوَاءٌ أي سواءٌ ونُظَراءُ. وفي الحديث: "أنّه أمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاءَوْا"، أي يتباءَوْن في القِصاص. ومنه قول مُهلهلٍ لبُجَير بن الحارث: "بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ". وأنشد:
فقلت لـه بُؤْ بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])
(بوب) الباء والواو والباء أصلٌ واحد، وهو قولك تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً، أي اتَّخَذْتَ بَوَّاباً والباب أصلُ ألفهِ واوٌ، فانقلبت ألفاً. فأمَّا البَوْبَاةُ فمكانٌ، وهو أوّلُ ما يَبدُو من قَرْنٍ إلى الطَّائف. قال المتلمّس:
لن تسلكي سْبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])(بوث) الباء والواو والثاء أصلٌ [ليس] بالقويّ، لكنّهم يقولون باث عن الأمر بَوْثاً، إذا بَحَثَ عنه.
(بوج) الباء والواو والجيم أصلٌ حسن، وهو من اللّمَعان. يقول العرب: تبَوَّج البَرْقُ تَبَوُّجاً، إذا لَمَع.
(بوح) الباء والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو سَعَة الشيء وبروزُه وظهورُهُ، فالبُوحُ جمع باحَةٍ، وهي عَرْصَة الدار. وفي الحديث: "نظِّفوا أفنِيَتَكمْ ولا تَدَعُوها كبَاحَةِ اليَهود". ويقولون في أمثالهم: "ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ" أي الذي ولَدْتَه([14]) في باحةِ دارِك.
ومن هذا الباب إباحةُ الشيء، وذلك أنّه ليس بمحظُورٍ عليه، فأمرُهُ واسعٌ غيرُ مُضَيَّق. و[من] القياسِ استباحُوه، أي انتَهَبُوه. وقال:
حَتّى استَباحُوا آلَ عوفٍ عَنْوَةً  *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])وزعم ابن الأعرابيِّ أنّ البَهْدليّ([16]) قال له: إنّ البَاحَة جماعةُ النّخل. وأنشد:
أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])واليدُ جماعةُ قومِهِ ونُصَّارِهِ.
(بوخ) الباء والواو والخاء كلمةٌ فصيحة، وهو السُّكون. يقال باخَت النار بَوْخاً سَكنَتْ، وكذلك الحَرُّ. ويقال باخَ، إذا أعيا؛ وذلك أنّ حركاتِهِ تَبُوخ وتَفْتُر.
(بور) الباء والواو والراء أصلان: أحدهما هَلاك الشّيء وما يشبِهُه من تعطُّلِهِ وخُلُوِّه. والآخَر ابتلاءُ الشّيء وامتحانُه.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: البَوَار الهلاك، تقول: بارُوا، وهم بُورٌ، أي ضالُّونَ هَلْكَى. وأبارَهُم فُلان، وقد يقال للواحد والجميع والنِّساء والذّكور بُورٌ. قال الله تعالى: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. قال الكسائيّ: ومنه الحديث: "أنّهُ كان يتعوَّذُ من بَوَار الأَيِّم"، وذلك أن تَكْسُدَ فلا تجِدَ زَوْجاً.
قال يعقوب: البُورُ: الرّجُل الفاسد الذي لا خَيْرَ فيه. قال عبد الله بن الزِّبَعْرِي:
يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني  *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])قال* [أبو] زيد: يقال إنّه لفي حُور وبُور، أي ضَيْعة. والبائر الكاسِد، وقد بارَتِ البِياعاتُ أي كَسَدَتْ. ومنه ]دَارَ البَوَارِ} [إبراهيم 28]، وأرضٌ بَوَارٌ ليس فيها زَرع.
قال أبو زياد: البَُور من الأرض الَمَوَْتان([19])، التي لا تصلح أن تُستَخْرَج. وهي أرَضُونَ أَبْوار. ومنه كتاب رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأُكَيْدِرَ: "إنّ لنا البَُورَ والمعامِيَ([20])".
قال اليزيديّ: البور الأرضُ التي تُجَمُّ سنةً لِتُزْرَع من قَابِل، وكذلك البَوَار. قال أبو عبيدٍ: عن الأحمر نزلَتْ بَوَارِ على النّاس، أي بلاءٌ. وأنشد:
قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21])
والأصل الثاني التّجربة والاختبار. تقول بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عندَه، أي جَرَّبتُهُ. وبُرْتُ الناقةَ فأنا أَبُورها، إذا أدنَيْتَها مِن الفَحْلِ لِتُنْظَرَ أحاملٌ هي أم حائل ([22]). وكذلك الفحل مِبْوَرٌ، إذا كان عارفاً بالحالين. قال:
بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه  *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])ويقال بَارَ النّاقَةَ بالفَحْلِ. فأمّا قولُه:
مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى  *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])يقول: يُشتَرَى المحصناتُ النَّجائب على صِفَتها، من قولك بُرْتُ الناقة.
(بوش) الباء والواو والشين أصلٌ واحد، وهو التجمُّع من أصنافٍ مختلِفين. يقال: بَوْشٌ بائشٌ، وليس هو عندنا من صميم كلام العرب.
(بوص) الباء والواو والصاد أصلان: أحدهما شيءٌ من الآراب، والآخر من السَّبْق.
فالأوَّل البَُوص، وهي عجيزة المرأة. قال:
عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ  *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])والبُوصُ اللَّوْن أيضاً.
فأمّا الأصل الآخر فالبَوْص الفَوْت والسَّبْق، يقال باصَني، ومنه قولهم: خِمْس بائِصٌ([26])، أي جادٌّ مستَعْجِلٌ.
(بوع) الباء والواو والعين أصل واحدٌ، وهو امتداد الشيء. فالبَوْعُ من قولك بُعْتُ الحبل بَوْعاً إذا مدَدْتَ باعَك به. قال الخليل: البَوْع والباع لغتان، ولكنّهُمْ يسمّون البَوْع في الخِلْقة. فأمّا بَسْط الباعِ في الكَرَم ونحوه فلا يقولون إلاّ كريم البَاع. قال:
* له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع *
والباع أيضاً مصدر بَاعَ يَبُوع، وهو بَسْط الباعِ. والإبلُ تَبُوع في سَيرها. قال النابغة:
* ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) *
والرَّجُل يَبُوع بماله، إذا بَسَطَ به باعَه. قال:
لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28])
وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ  *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])يصف فلاةً تسومُ فيها الإبلُ. رخيصةٌ: لا تَمْتَنِع. تُباع: تمُدّ الإبلُ بها أبواعها. وتُمسَح: تُقْطَع.
قال أبو عبيد: بُعتُ الحِبْلَ أبوعُه بَوْعاً، إذا مدَدْتَ إحدى يديك حتى يصيرَ باعاً. اللِّحيانيّ: إنه لَطَويلُ الباعِ والبَُوع. وقد باعَ في مِشْيته يَبُوع بَوْعاً وتَبوَّع تبوُّعاً، وانْباعَ، إذا طَوَّلَ خُطاه. قال:
يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])وتقول العرب في أمثالها: "مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ"، المخْرَنْبِق المطْرِق السّاكت. وقوله: لينباع، أي لِيَثِبَ. يُضرَب مَثَلاً للرجل يُطرِقُ لداهيةٍ يريدها.
قال أبو حاتم: بَوْع الظَّبيِ سَعْيه، دون النَّفْزِ، والنَّفزُ بلوغُه أشَدَّ الإحْضار.
اللِّحيانيّ: يقال والله لا يَبُوعُونَ بَوعَه أبداً، أي لا يبلُغُون ما بَلَغَ. قال أبو زيد: جَمَلٌ بُوَاعٌ([31])، أي جَسِيمٌ. ويقال انباع الزّيت إذا سال([32]). [قال] :
ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])ويقال فَرَسٌ بَيِّعٌ([34]) أي بعيدُ الخُطوة؛ وهو من البَوْع. قال العبّاس بن مِرداس:
على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ
(بوغ) الباء والواو والغين أصلٌ واحد، وهو ثَوَرَان الشّيء. يقال: تبوَّغ إذا ثار([35])، مثل تبيَّغ. والبَوْغاء: التراب يثور عنه غُبَارُه.
(بوق) الباء والواو والقاف ليس بأصل معوَّلٍ عليه، ولا فيه عندي كلمةٌ صحيحةٌ. وقد ذكروا أنّ البُوقَ الكذِب والباطِل. وذَكرُوا بيتاً لحسّان:
* إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) *
وهذا إنْ صَحَّ فكانَّه حكايةُ صوتٍ.
فأمّا قولهم: باقَتْهُمْ بائقةٌ وهي الدّاهِيَةَ تَنْزلُ، فليست أصلاً، وأُرَاها مبدلةً من جيم، والبائجة كالفَتْقِ والخَلَلِ([37]). وقد ذكر فيما مضى ([38]).
(بوك) الباء والواو والكاف ليس أصلاً، وهو كنايةٌ عن الفعل. يقال باكَ الحمارُ الأتانَ.
(بول) الباء والواو واللام أصلان: أحدهما ماءٌ يتحلَّب والثاني الرُّوع.
فالأوّل البَوْل، وهو معروف وفلانٌ حسن البِيلَة، وهي الفِعْلة من البَوْل. وأخَذَه بُوالٌ إذا كانَ يُكْثِر البَوْل. وربما عبَّروا عن النّسل بالبَوْل. قال الفرزدق:
أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])قال الأصمعيُّ: يقال لنُطَفِ البِغال أبوالُ البِغال، ومنه قيل للسَّراب "أبوالُ البغال" على التشبيه. وإنما شُبّه بأبْوالِ البِغال لأنّ بَوْلَ البِغال كاذبٌ لا يُلْقِح، والسّرابُ كذلك. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])قال ابن الأعرابيّ: شَحْمةٌ بَوّالَة، إذا أَسْرَع ذَوْبُها. [قال]:
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])الجَمُول: شَحمة تُطبَخ. والنَّثول: المرأة التي تُخْرجُها من القِدْر. ويقال زِقٌّ بَوَّالٌ إذا كان يتفجَّر بالشَّراب، وهو في شعر عَدِيّ.
وأما الأصل الثاني فالبَال: بالُ النفس. ويقال ما خَطَر بِبالي، أي ما أُلْقِيَ في رُوعي. فإنْ قال قائل: فإنَّ الخليلَ ذكَرَ أنّ بال النَّفْس هو الاكتراث، ومنه اشتقَّ ما باليتُ، ولم يخْطُِر ببالي. قيل له: هو المعنى الذي ذكرناه، ومعنى الاكتراث أن يَكْرُثَه ما وقعَ في نفسه، فهو راجعٌ إلى ما قلناه. والمصدر البَاَلةُ والمبالاةُ. ومنه قول ابن عباس وسُئِل عن الوُضوء باللَّبَن([42]): "ما أُباليهِ بالةً، اسمحْ يُسْمَح لك([43])". ويقولون: لم أُبَال ولم أُبَلْ، على القصر.
وممّا حُمِل على هذا: البال، وهو رَخَاء العَيْش؛ يقال إنه لَرَاخي البال([44])، وناعِمُ البال.
(بوم) الباء والواو والميم كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. فالبُوم ذكَرُ الهَامِ، وهو جمعُ بُومَة. قال:
قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])قالوا: وجمعُ البُوم أبوام. قال:
فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46])
(بون) الباء والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهو البُعْد. قال الخليل: يقال بينهما بَوْنٌ بعيد وبُونٌ -على وزن حَوْر وحُور- وبَيْنٌ بعيدٌ أيضاً، أي فَرْقٌ.
قال ابنُ الأعرابيّ: بانَني فلان يَبُونُني، إذا تَباعَدَ مِنك أو قَطَعَك. قال وبَانَني يَبينُني مثله.
فإن قيل: فكيف ينقاس البُِوَان على هذا؟ قيل له: لا يبعُد؛ وذلك أنّ البُِوَانَ العمودُ من أعمدة الخِباء، وهو يُسْمَك به البيت ويَسمُو به([47])، وتلك الفُرْجة هي البَوْن.
قال أبو مهديّ: البُِوَانَ عَمودٌ يُسمَك به في الطُّنُب المقدَّم في وَسَط الشُّقَّة المروَّقِ بها البيتُ. قال: فذلك هو المعروف بالبُِوان. قال: ثم تسمَّى سائِرُ العَُمَُد بُونا وبُواناتٍ. وأنشد:
* ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ *
وقال آخر:
* يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) *
ومن الباب: البانةُ، وهي شجرةٌ.* فأمّا ذو البَانِ فكان مِن بلاد بَني البَكَّاء. قال فيه الشاعر:
ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها  *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ
وبُوانَةُ: وادٍ لبَنِي جُشَمَ([49]).
(بوه) الباء والواو والهاء ليس بأصلٍ عندي، وهو كلامٌ كالتهكُّم والهُزْء. يقولون للرّجُل الذي لا خَيْر فيه ولا غَنَاءَ عِنده: بُوهَة. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])ومثله قولهم إنّ البُوهَ طائرٌ مثلُ البُومة. قال:
* كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) *
قال: يقول: كأني طائرٌ قد تَمَرَّطَ ريشُهُ من الكِبرَ، فرُشَّ عليه الماءُ ليكون أسرَع لنَبَات ريشِه. قال: هو يُفعل هذا بالصُّقُورةِ خَاصَّةً. قالوا: وإيّاه أرادَ امرؤُ القيس، فشبَّه به الرّجُلَ، وهذا يدلُّ على ما قُلْناه. وكذلك البُوهَة، وهو ما طارَتْ به الرِّيح من التُّراب. يقال: "أَهْوَنُ مِن صَوفَةٍ في بُوهَةٍ".
 --------------ــــ
([1]) ديوان طرفة 67 واللسان (1: 31).
([2]) البيت بدون نسبة في اللسان (1: 31).
([3]) البيت في اللسان (1: 31) برواية "حليفان" و"في عطن".
([4]) في الأصل: "وباءت فلان بيئة سوء" تحريف، صوابه من المجمل حيث قال: "وبات ببيئة سوء أي بحالة سوء".
([5]) البيت لطرفة في ديوانه 55 والأصمعيات 55. وفي الديوان: "بكينة سوء".
([6]) كذا وهو تكرار لما سبق. وفي المجمل: "كما يقال بحيبة سوء "وبكينة سوء".
([7]) في الأصل: "أن يقيدونه".
([8]) للعباس بن مرداس من قصيدة له في الأصمعيات 35 برواية: "فإن يقتلوا منا كريما".
([9]) ديوان زهير 79 واللسان (1: 30/20: 235).
([10]) البيت لجابر بن حني التغلبي في المفضليات (2: 11).
([11]) في الأصل: "إذا استوت الدماء في القتل".
([12]) هو لرجل قتل قاتل أخيه، كما في اللسان (1: 30). والبيت أيضاً أو نظيره في اللسان (10: 171).
([13]) في الأصل: "أن تسبقي سبل البوباة منجية"، صوابه من ديوان المتلمس ص5 مخطوطة الشنقيطي، ومعجم البلدان (البوباة).
([14]) في الأصل: "ولدتك" تحريف. وقد سبق المثل في ص305.
([15]) البيت لعنترة في ديوانه 178 واللسان (3: 239).
([16]) البهدلي، هذا، هو أبو صارم البهدلي، من بني بهدلة، كما في اللسان (3: 239). وفي الأصل: "الهذلي" تحريف، صوابه في اللسان وأمالي ثعلب 244.
([17]) البيتان في أمالي ثعلب واللسان (3: 239/ 20: 309).
([18]) البيت في اللسان (بور).
([19]) يقال بالفتح والتحريك.
([20]) البور، بالفتح: مصدر سمي به، وبالضم: جمع بوار بالفتح. وبهما روي الحديث: انظر اللسان (5: 154).
([21]) البيت لأبي مكعت الأسدي، واسمه منقذ بن خنيس، أو اسمه الحارث بن عمرو. انظر اللسان  (5: 153). وضمير "قتلت" لجارية اسمها أنيسة.
([22]) زاد فى اللسان: "لأنها إذا كانت لاقحا بالت في وجه الفحل إذا تشممها" وبه يفسر البيت التالي.
([23]) البيت لمالك بن زغبة الباهلي كما في اللسان (1: 116/ 5: 154/ 10: 343). وصواب رواية صدره: "بضرب" كما سيأتي في (فري). وانظر الحيوان (3: 256) والكامل 181 ليبسك، وديوان المعاني (2: 73).
([24]) أنشد نظيره في اللسان (سند، ثنى):
مذكرة الثنيا مساندة القرى *** جمالية تختب ثم تنيب
 ([25]) في (حضن): "عبلة المحتضن". وهو للأعشى في ديوانه 15 واللسان (8: 274) وقبله في الديوان:
من كل بيضاء ممكورة  *** لها بشر ناصع كاللبن
 ([26]) الخمس: أحد أظماء الإبل، ويقال فلاة خمس، إذا انتاط وردها حتى يكون ورد النعم اليوم الرابع سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. وفي الأصل: "خمص بائص"، تحريف. وأنشد للراعي:
حتى وردن لتم خمس بائص  *** جدا تعاوره الرياح وبيلا
 ([27]) ليس في ديوانه، ولم ينشد في (بوع) من اللسان.
([28]) البيت للطرماح في ديوانه 155 واللسان (9: 369).
([29]) البيت لذي الرمة في ملحقات ديوانه واللسان والتاج (سوم، بوع، مسح).
([30]) للسفاح بن بكير اليربوعي من قصيدة في المفضليات (2: 122).
([31]) كذا ضبط في الأصل بضم الباء وفتح الواو، وهو نظير طوال بالضم بمعنى الطويل. وضبط في اللسان بفتح الباء وتشديد الواو ضبط قلم. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([32]) في الصل: "سئل".
([33]) البيت لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، من قصيدة في المفضليات (1:97).
([34]) في الأصل: "بتيع".
([35]) في الأصل: "إذا كان". وفي المجمل: "وتبوغ الدم مثل تبيغ".
([36]) من أبيات له في ديوانه 411 يرثي بها عثمان بن عفان. وصدره كما في الديوان واللسان (بوق): * ما قتلوه على ذنب ألم به *
([37]) في اللسان: "وانباجت بائجة، أي انفتق فتق منكر".
([38]) لم يذكر في مادة (بوج) فهو سهو منه، أو سقط مما مضى.
([39]) رواية ديوانه 693: "ونحن بنو الفحل الذي سال بوله".
([40]) سرو حمير: من منازل حمير بأرض اليمن، تسديت، يخاطب الطيف. ويجوز أن يقرأ "تسديت" بكسر التاء مخاطبة للحبيبة. انظر اللسان (16: 218). والبين، بالكسر: واحد البيون، وهي التخوم والنواحي.
([41]) انظر اضطراب اللغويين ضد تفسير هذين البيتين في اللسان (13: 135/ 14: 169).
([42]) كذا. وفي اللسان (سمح): "وفي الحديث أن ابن عباس سئل عن رجل يشرب لبنا محضاً، أيتوضأ؟".
([43]) أبو عبيدة: "اسمح يسمح لك بالقطع والوصل جميعاً".
([44]) الراخي، وردت هنا بالألف، وهي صحيحة، وفي اللسان: "... فهو راخ ورخي، أي ناعم".
([45]) البيت لذي الرمة في ديوانه 574 واللسان (عسف، ظلل). وسيأتي في (ظل، عسف).
([46]) البيت لذي الرمة في ديوانه 101. وقبله:
وتيه خبطنا غولها فارتمى بها *** أبو البعد من أرجائها المتطاوح
 ([47]) في الأصل: "وهو يسمك بالشيء ويسمو به". وفي اللسان أن المسماك عمود من أعمدة الخباء يسمك به البيت.
([48]) في الأصل: "أبوانها".
([49]) في الأصل: "لبني حيثم"، صوابه من معجم البلدان، ونصه: "ماء بنجد لبني جشم".
([50]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 154 والمجمل واللسان (بوه، عقق، حسب).
([51]) البيت لرؤبة في ديوانه 79 واللسان (بوه). وقبله:
لما رأتني نزق التحفيش *** ذا رثيات دهش التدهيش

ـ

##### Türkçe

(**باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي**)

(**بوأ**) **الباء** ve **الواو** ve **الهمزة** iki asıldır: birisi şeye dönüştür; diğeri iki şeyin eşitliğidir.

Birincisi: **الباءة** ve **المباءَة**; o, kavmin menzilidir; bir vadinin önünde yahut bir dağın yamacında konaklayıp yerleştikleri yer. Ve “yerleştiler” denir. Ve Allah Teâlâ onları **مَنْزِلَ صِدْق**’a yerleştirdi. Tarafe dedi ki:

طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])

İbn Herme dedi ki:

وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])

Ve **المَبَاءة** ayrıca: develerin menzili; su başlarında çöktürüldükleri yer. “Develeri birbirine yaklaştırıp çöktürürsen” **أبَأْنَا الإبِلَ نُبِيئُهَا إباءةً** —uzatılmış— denir. Dedi ki:

خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])

Ve dedi ki:

* لهم منْزلٌ رحبُ المباءةِ آهِل *

Asmaî dedi ki: “Çoban onu menzillerine döndürdü” diye **قد أباءَها الرَّاعِي إلى مَبَائِها** denir; böylece o da oraya yerleşti; ve onu oraya yerleştirdi: **وبوَّأَها إيَّاهُ تَبْوِيئاً**. Ebû Ubeyd: “Falanca **حسن البِيئَةِ**’dir” denir; **فِعْلة** vezninde; “bir menzile yerleştim” sözünden. Ve falanca **ببيئة سَوء**’da geceledi ([4]). Dedi ki:

ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ  *** ببيئَةِ سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])

Ve “o, **ببيئة سَوْءٍ**’dadır” denir; aynı manada([6]). Ebû Mehdî dedi ki: “Kavmin üzerine onların **بائِيَتُهم**’i döndü” denir; develeri onların üzerine akşamleyin döndüğü zaman. Ve bu babdandır onların “**أَبِئْ عليه حَقَّه**” sözleri; “**أرِحْ عليه حَقّه**” gibi. Ve onu ona iade ettiğinde: **وقد أباءَه عليه إذا ردَّه عليه**. Ve bu babdandır onların “falanca günahıyla döndü” sözü: **باءَ فلان بذَنْبِه**; sanki günahını yüklenerek menziline dönmüş gibidir. Ve “günahla döndüm” denmiştir: **وقد بُؤْت بالذَّنْبِ**; ve Yahudiler Allah Teâlâ’nın gazabıyla döndüler: **وباءَت اليهودُ بغَضَب الله تعالى**.

Diğer asıl: Arapların sözü: “Falanca, falancaya **لَبَوَاءٌ**’dır”; yani onunla öldürülürse denk olur. Ve “falancanın katilini falancayla öldürdüm” denir: **أَبَأْتُ بفلانٍ قاتِلَه**; yani onu öldürdüm. Ve “onlardan kardeşimin katilini istedim” denir: **واستَبَأْتُهُمْ قاتِلَ أخِي**; yani onlardan onu kısasla öldürmelerini istedim([7]). Ve **استبَأْتُ به** “**استقَدْت**” gibidir. Dedi ki:

فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا  *** أبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])

Züheyr dedi ki:

فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])

Ve dersin: “Falanca falancayla döndü” **باءَ فلانٌ بفُلانٍ**; onunla öldürüldüğü zaman. Dedi ki:

ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي  *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])

Yani: kanlar kısasta eşitlenmeden önce; **مِنْ قَبْل أَنْ يَبُوءَ الدِّماء**; öldürmede eşitlendikleri zaman([11]) artık **باءتْ** olmuştur.

Ve bu babdandır Arapların sözü: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بَوَاء** üzere cevap verdiler”: hepsi tek bir cevapla cevap verdi. Ve onlar bu işte **بَوَاءٌ**’dur; yani eşit ve benzerlerdir. Ve hadiste: “O, onlara **أَنْ يَتَبَاءَوْا** emretti”; yani kısasta birbirine denk olsunlar. Ve ondan Mühelhil’in Büceyr b. el-Hâris’e sözü: “**بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ**”. Ve şu beyit okundu:

فقلت لـه بُؤْ بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])

(**بوب**) **الباء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da senin “**تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً**” sözündür; yani bir kapıcı edindin. Ve **الباب**’ın elifinin aslı **واو**’dur; sonra elif’e dönmüştür. **البَوْبَاةُ** ise bir mekândır; **قَرْن**’dan **الطَّائف**’e doğru ilk görünen yerdir. el-Mutalammis dedi ki:

لن تسلكي سْبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])

(**بوث**) **الباء** ve **الواو** ve **الثاء** zayıf bir asıldır; fakat “iş hakkında araştırdı” diye **باث عن الأمر بَوْثاً** derler; onu araştırdığı zaman.

(**بوج**) **الباء** ve **الواو** ve **الجيم** güzel bir asıldır; o, parıltıdandır. Araplar “şimşek parladı” der: **تبَوَّج البَرْقُ تَبَوُّجاً**; parladığı zaman.

(**بوح**) **الباء** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, şeyin genişliği ve belirginleşmesi ve ortaya çıkmasıdır. **البُوحُ**, **باحَة**’nin çoğuludur; o da evin avlusudur. Hadiste: “Avlularınızı temizleyin; onları Yahudilerin avlusu gibi bırakmayın.” Ve darbımesellerinde derler: “**ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ**”; yani evinin avlusunda doğurduğun([14]) kimse.

Ve bu babdandır bir şeyi mubah kılma: **إباحةُ الشيء**; çünkü o, ona yasak değildir; işi geniştir, daraltılmış değildir. Ve kıyastan: “Onu helâl sayıp yağmaladılar” **استباحُوه**; yani yağmaladılar. Dedi ki:

حَتّى استَباحُوا آلَ عوفٍ عَنْوَةً  *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])

İbnü’l-A‘râbî, **البَهْدليّ**’nin([16]) ona şöyle dediğini iddia etti: **البَاحَة** hurma ağaçlarının topluluğudur. Ve şu beyit okundu:

أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])

Ve **اليد** onun kavminin ve yardımcılarının topluluğudur.

(**بوخ**) **الباء** ve **الواو** ve **الخاء** fasih bir kelimedir; o, sükûndur. “Ateş söndü” diye **باخَت النار بَوْخاً** denir; sakinleşti. Sıcaklık da böyledir. Ve “yoruldu” diye **باخَ** denir; çünkü hareketleri **تَبُوخ** eder ve gevşer.

(**بور**) **الباء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin helâki ve ona benzeyen, onun bozulup işlemez oluşu ve boş kalışıdır. Diğeri şeyin denenmesi ve sınanmasıdır.

Birincisine gelince: Halîl dedi ki: **البَوَار** helâktir. “Helâk oldular” dersin: **بارُوا**; ve onlar **بُورٌ**’dur; yani sapmış helâk olmuşlardır. Ve falanca onları helâk etti: **وأبارَهُم فُلان**. Ve tekil, çoğul, kadınlar ve erkekler için **بُورٌ** denebilir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. Kisâî dedi ki: Ve ondan hadistir: “O, **بَوَار الأَيِّم**’den Allah’a sığınırdı”; yani durgun kalması, koca bulamaması.

Ya‘kūb dedi ki: **البُورُ**: içinde hayır olmayan bozuk adamdır. Abdullah b. ez-Zib‘arâ dedi ki:

يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني  *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])

Zeyd dedi ki: “O, **حُور** ve **بُور** içindedir” denir; yani ziyan. **البائر** durgun (kesat). Ve “satışlar durgunlaştı” diye **بارَتِ البِياعاتُ** denir; yani kesada uğradı. Ve ondan: **دَارَ البَوَارِ** [إبراهيم 28]; ve içinde ekin olmayan **أرضٌ بَوَارٌ**.

Ebû Ziyâd dedi ki: **البَُور** ölü topraklardır([19]); çıkarılmaya elverişli olmayan. Ve onlar **أَرَضُونَ أَبْوار**’dır. Ve ondan Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’in Ukaydir’e yazısı: “Bizim için **البَُورَ** ve **المعامِيَ**([20]) vardır.”

Yezîdî dedi ki: **البور** bir yıl nadasa bırakılıp gelecek yıl ekilmek üzere tutulan topraktır; **البَوَار** da böyledir. Ebû Ubeyd dedi ki: el-Ahmer’den: “İnsanların üzerine **بَوَارِ** indi”; yani bela. Ve şu beyit okundu:

قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21])

İkinci asıl: tecrübe ve sınamadır. “Falancayı denedim” dersin: **بُرْتُ فلاناً**; ve “onun yanındakini denedim”: **وبُرْتُ ما عندَه**; yani onu tecrübe ettim. Ve “deveyi yokladım” dersin: **وبُرْتُ الناقةَ فأنا أَبُورها**; onu erkeğe yaklaştırdığın zaman; gebe mi kısır mı diye bakılsın diye([22]). Ve erkek deve de **مِبْوَرٌ**’dur; iki hâli bilen olduğu zaman. Dedi ki:

بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه  *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])

Ve “deveyi erkekle yokladı” denir: **بَارَ النّاقَةَ بالفَحْلِ**. Şu sözüne gelince:

مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى  *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])

Der ki: **المحصناتُ النَّجائِب** vasfına göre satın alınır; “deveyi denedim” sözünden.

(**بوش**) **الباء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir asıldır; o, farklı sınıflardan toplanmadır. “Karışık bir karışım” diye **بَوْشٌ بائشٌ** denir; fakat bu, bizim yanımızda Arapların öz sözünden değildir.

(**بوص**) **الباء** ve **الواو** ve **الصاد** iki asıldır: birisi uzuvlardan bir şey; diğeri geçip öne düşmedendir.

Birincisi: **البَُوص**; o, kadının kalçasıdır. Dedi ki:

عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ  *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])

Ve **البُوصُ** renk de demektir.

Diğer asla gelince: **البَوْص** kaçırma ve öne geçmedir. “Beni geçti” diye **باصَني** denir. Ve ondan onların “**خِمْس بائِصٌ**”([26]) sözleri; yani ciddi, aceleci.

(**بوع**) **الباء** ve **الواو** ve **العين** tek bir asıldır; o, şeyin uzamasıdır. **البَوْعُ**, “ipi uzattım” sözündendir: **بُعْتُ الحبل بَوْعاً**; kol açıklığını onunla uzattığın zaman. Halîl dedi ki: **البَوْع** ve **الباع** iki lehçedir; fakat yaratılışta **البَوْع** derler. Kerem ve benzerinde kol açıklığını yaymaya gelince, “**كريم البَاع**”dan başkasını söylemezler. Dedi ki:

* له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع *

Ve **الباع** ayrıca **بَاعَ يَبُوع**’un masdarıdır; o, kol açıklığını yaymadır. Develer yürüyüşlerinde **تَبُوع** eder. Nâbiga dedi ki:

* ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) *

Ve adam malıyla **يَبُوع** eder; onunla kol açıklığını yaydığı zaman. Dedi ki:

لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28])

İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okuttu:

ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ  *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])

Develerin otladığı bir çölü tasvir eder. **رخيصةٌ**: engel olmaz. **تُباع**: develer onda kollarını uzatır. **وتُمسَح**: kesilip geçilir.

Ebû Ubeyd dedi ki: “İpi uzattım” diye **بُعتُ الحِبْلَ أبوعُه بَوْعاً** denir; bir elini uzatıp kol açıklığı oluncaya kadar. Lihyânî: “O, **لَطَويلُ الباعِ والبَُوع**’dur” denir. Ve yürüyüşünde adımını uzattığında: **وقد باعَ في مِشْيته يَبُوع بَوْعاً وتَبوَّع تبوُّعاً، وانْباعَ** denir. Dedi ki:

يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])

Ve Araplar darbımesellerinde derler: “**مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ**”; **المخْرَنْبِق** başını eğip susan kimsedir. “**لينباع**” sözü: sıçrasın diye; bir belayı isteyen adam için mesel olarak vurulur.

Ebû Hâtim dedi ki: **بَوْع الظَّبيِ** ceylanın koşuşudur; **النَّفْز**’den aşağıdır; **النَّفز** onun en şiddetli koşturmayı bulmasıdır.

Lihyânî: “Vallahi onlar onun **بَوعَه**’ine asla erişemezler” denir; yani ulaştığı şeye ulaşamazlar. Ebû Zeyd dedi ki: **جَمَلٌ بُوَاعٌ**([31]); yani iri. Ve “yağ aktı” denir: **انباع الزّيت**; aktığı zaman([32]). [Dedi ki]:

ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])

Ve “uzun adımlı at” denir: **فَرَسٌ بَيِّعٌ**([34]); yani adımı uzak; o, **البَوْع**’dandır. el-Abbâs b. Mirdâs dedi ki:

على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ

(**بوغ**) **الباء** ve **الواو** ve **الغين** tek bir asıldır; o, şeyin kabarmasıdır. “Kabardı” diye **تبوَّغ** denir([35]); **تبيَّغ** gibi. **البَوْغاء**: toprak; ondan tozu kabarır.

(**بوق**) **الباء** ve **الواو** ve **القاف** güvenilir bir asıl değildir; bende onda sahih bir kelime yoktur. Ve **البُوقَ**’un yalan ve batıl olduğunu zikrettiler. Ve Hassân’a ait bir beyit zikrettiler:

* إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) *

Bu sahih olursa, sanki bir ses taklididir.

“Onlara bir musibet indi” sözlerine gelince: **باقَتْهُمْ بائقةٌ**; o, inen felakettir; bu asıl değildir; onu **جيم**’den değiştirilmiş görüyorum; ve **البائجة** yırtık ve gedik gibidir([37]). Daha önce zikredildi([38]).

(**بوك**) **الباء** ve **الواو** ve **الكاف** asıl değildir; fiile kinayedir. “Eşek dişi eşeğe aştı” diye **باكَ الحمارُ الأتانَ** denir.

(**بول**) **الباء** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: birisi sızıp akan su; ikincisi korkudur.

Birincisi: **البَوْل**; o bilinir. Ve falanca **حسن البِيلَة**’dir; o, **البَوْل**’den **فِعْلة**’dir. Ve ona **بُوالٌ** geldi; çok bevlettiği zaman. Ve bazen nesli **البَوْل** ile ifade ettiler. Ferazdak dedi ki:

أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])

Asmaî dedi ki: Katırların nutfelerine **أبوالُ البِغال** denir; ve ondan seraba benzetme yoluyla “**أبوالُ البغال**” denmiştir. Seraba katırların bevline benzetildi; çünkü katırların bevli yalancıdır, dölleyip gebe bırakmaz; serap da böyledir. İbn Mukbil dedi ki:

بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Hızla eriyen iç yağ” için **شَحْمةٌ بَوّالَة** denir. [Dedi ki]:

إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])

**الجَمُول**: pişirilen iç yağ. **النَّثول**: onu tencereden çıkaran kadın. Ve “içkiyle fışkıran tulum” için **زِقٌّ بَوَّالٌ** denir; bu, Adî’nin şiirindedir.

İkinci asla gelince: **البَال**; nefsin hâli. “Aklıma gelmedi” denir: **ما خَطَر بِبالي**; yani korkuma atılmadı. Eğer bir söyleyen derse: Halîl, nefsin **بال**’ının “aldırış” olduğunu zikretti; ve ondan “aldırmadım” türedi: **ما باليتُ**; ve “aklıma gelmedi”: **ولم يخْطُِر ببالي**. Ona denir ki: Bu, bizim zikrettiğimiz manadır; ve “aldırış” manası, nefsinde vuku bulan şeyin onu kaygılandırmasıdır; o da dediğimize döner. Masdar: **البَاَلةُ** ve **المبالاةُ**. Ve ondan İbn Abbâs’ın sözü; sütten abdest hakkında sorulduğunda([42]): “Ona **بالةً** aldırmam; kolaylık göster, sana kolaylık gösterilsin([43]).” Ve “**لم أُبَال**” ve “**لم أُبَلْ**” derler; kısaltma üzere.

Ve buna hamledilenlerdendir: **البال**; o, geçimin bolluğudur. “O, **لَرَاخي البال**’dır” denir([44]); ve **ناعِمُ البال**.

(**بوم**) **الباء** ve **الواو** ve **الميم** kıyaslanmayan tek bir kelimedir. **البُوم** **الهَام**’ın erkeğidir; **بُومَة**’nin çoğuludur. Dedi ki:

قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])

Dediler ki: **البُوم**’un çoğulu **أبوام**’dır. Dedi ki:

فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46])

(**بون**) **الباء** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; o, uzaklıktır. Halîl dedi ki: “Aralarında uzak bir **بَوْنٌ** vardır” denir; ve **بُونٌ** —**حَوْر** ve **حُور** vezninde— ve **بَيْنٌ** de uzak demektir; yani fark.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Falanca benden uzaklaştı yahut beni kesti” diye **بانَني فلان يَبُونُني** denir. Ve **وبَانَني يَبينُني** de onun gibidir.

Eğer denirse: **البُِوَان** buna nasıl kıyaslanır? Ona denir ki: uzak değildir; çünkü **البُِوَان** çadır direklerinden bir direktektir; onunla ev kalınlaştırılır ve onunla yükseltilir([47]); o aralık da **البَوْن**’dur.

Ebû Mehdî dedi ki: **البُِوَان**; evin onunla süslendiği, şakkanın ortasında, öndeki ipte kalınlaştırılan bir direktektir. Dedi ki: İşte bilinen **البُِوان** budur. Dedi ki: Sonra diğer direklerin tümüne **بُونا** ve **بُواناتٍ** denir. Ve şu beyit okundu:

* ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ *

Ve bir başkası dedi ki:

* يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) *

Ve babdandır: **البانةُ**; o, bir ağaçtır. **ذو البَانِ**’a gelince: o, Benî el-Bekkâ’ ülkesindendi. Şair onun hakkında dedi ki:

ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها  *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ

Ve **بُوانَةُ**: Benî Cuşem’e ait bir vadidir([49]).

(**بوه**) **الباء** ve **الواو** ve **الهاء** bende asıl değildir; alay ve istihza gibi bir sözdür. Hayrı olmayan ve yanında fayda bulunmayan adama **بُوهَة** derler. Dedi ki:

يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])

Ve onların “**البُوهَ** baykuş gibi bir kuştur” sözleri de böyledir. Dedi ki:

* كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) *

Dedi ki: Der ki: sanki yaşlılıktan tüyleri dökülmüş bir kuş gibiyim; tüyünün daha çabuk bitmesi için üzerine su serpilmiştir. Dedi ki: Bu, özellikle doğanlara yapılır. Dediler ki: İmruü’l-Kays bununla onu kastetti; adamı ona benzetti; bu da dediğimize delalet eder. Ve **البُوهَة** da böyledir: rüzgârın topraktan uçurduğu şey. “**أَهْوَنُ مِن صَوفَةٍ في بُوهَةٍ**” denir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب و ب
يقـال‏:‏ هـذا ليس من بابتك أي مما يصلح لك‏.‏
وفلان من أهون باباته الكذب وهي أنواع خبثه‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ بنـي عامـر مـا تأمـرون بشاعـر تخيـر بابات الكتاب هجائياً أي اختار من وجوه الكتاب هجائي‏.‏
وتبوب فلان‏:‏ اتخذ بواباً‏.‏
وبوب المصف كتابه وكتاب مبوب وتراجم أبواب سيبويه عظيمة النفع‏.‏

##### Türkçe

ب و ب
Denilir: Bu, senin **بابتك**’nden değildir; yani sana uygun olan şeylerden değildir.
Ve falan kimse, onun en kolay **باباته**’nden (biri) yalandır; ve o, onun kötülük türleridir.
İbn Mukbil dedi:
Benî Âmir! Bir şair hakkında ne emrediyorsunuz?
Kitabın **بابات**’ını hiciv olarak seçti; yani kitabın yönlerinden hicvimi seçti.
Ve falan kimse **تبوب** etti: bir kapıcı edindi.
Ve musannif kitabını **بوب** etti; ve **كتاب مبوب** (vardır); ve Sîbeveyh’in **أبواب** tercemeleri büyük faydalıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

البَوْباةُ: الفَلاةُ، عن ابن جني، وهي الـمَوْماةُ. وقال أَبو حنيفة: البَوْباةُ عَقَبةٌ كَؤُودٌ على طريقِ مَنْ أَنْجَدَ من حاجِّ اليَمَن، والبابُ معروف، والفِعْلُ منه التَّبْوِيبُ، والجمعُ أَبْوابٌ وبِيبانٌ. فأَما قولُ القُلاخِ بن حُبابةَ، وقيل لابن مُقْبِل: هَتَّاكِ أَخْبِيةٍ، وَلاَّجِ أَبْوِبةٍ،  * يَخْلِطُ بالبِرِّ منه الجِدَّ واللِّينا(1) (1 قوله «هتاك إلخ» ضبط بالجر في نسخة من المحكم وبالرفع في التكملة وقال فيها والقافية مضمومة والرواية: ملء الثواية فيه الجدّ واللين) فإِنما قال أَبْوِبةٍ للازدواج لمكان أَخْبِيةٍ. قال: ولو أَفرده لم يجز. وزعم ابن الأَعرابي واللحياني أَنَّ أَبْوِبةً جمع باب من غير أَن يكون إِتباعاً، وهذا نادر، لأَن باباً فَعَلٌ، وفَعَلٌ لا يكسّر على أَفْعِلةٍ. وقد كان الوزيرُ ابن الـمَغْربِي يَسْأَلُ عن هذه اللفظة على سبيلِ الامْتِحان، فيقول: هل تعرف لَفظَةً تُجْمع على أَفْعِلةٍ على غير قياس جَمْعِها المشهور طَلَباً للازدواج. يعني هذه اللفظةَ، وهي أَبْوِبةٌ. قال: وهذا في صناعةِ الشعر ضَرْبٌ من البَدِيع يسمى التَّرْصِيعَ. قال: ومـما يُسْتَحْسَنُ منه قولُ أَبي صَخْرٍ الهُذلِي في صِفَة مَحْبُوبَتِه: عَذْبٌ مُقَبَّلُها، خَدْل مُخَلْخَلُها،  * كالدِّعْصِ أَسْفَلُها، مَخْصُورة القَدَمِ سُودٌ ذَوائبُها، بِيض تَرائبُها،  * مَحْض ضَرائبُها، صِيغَتْ على الكَرَمِ عَبْلٌ مُقَيَّدُها، حالٍ مُقَلَّدُها، *  بَضّ مُجَرَّدُها، لَفَّاءُ في عَمَمِ سَمْحٌ خَلائقُها، دُرْم مَرافِقُها، *  يَرْوَى مُعانِقُها من بارِدٍ شَبِمِ واسْتَعار سُوَيْد بن كراع الأَبْوابَ للقوافِي فقال:
أَبِيتُ بأَبْوابِ القَوافِي، كأَنَّما  * أَذُودُ بها سِرْباً، مِنَ الوَحْشِ، نُزَّعا والبَوَّابُ: الحاجِبُ، ولو اشْتُقَّ منه فِعْلٌ على فِعالةٍ لقيل بِوابةٌ باظهار الواو، ولا تُقْلَبُ ياءً، لأَنه ليس بمصدر مَحْضٍ، إِنما هو اسم. قال: وأَهلُ البصرة في أَسْواقِهم يُسَمُّون السَّاقِي الذي يَطُوف عليهم بالماءِ بَيَّاباً. ورجلٌ بَوّابٌ: لازم للْباب، وحِرْفَتُه البِوابةُ. وبابَ للسلطان يَبُوبُ: صار له بَوَّاباً.
وتَبَوَّبَ بَوَّاباً: اتخذه. وقال بِشْرُ بن أبي خازم:
فَمَنْ يَكُ سائلاً عن بَيْتِ بِشْرٍ، *  فإِنَّ له، بجَنْبِ الرَّدْهِ، بابا إِنما عنى بالبَيْتِ القَبْرَ، ولما جَعَله بيتاً، وكانت البُيوتُ ذواتِ أَبْوابٍ، اسْتَجازَ أَن يَجْعل له باباً.
وبَوَّبَ الرَّجلُ إِذا حَمَلَ على العدُوّ.
والبابُ والبابةُ، في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغايةُ، وحكى سيبويه: بيَّنْتُ له حِسابَه باباً باباً. وباباتُ الكِتابِ: سطورهُ، ولم يُسمع ما بواحدٍ، وقيل: هي وجوهُه وطُرُقُه. قال تَمِيم بن مُقْبِلٍ: بَنِي عامرٍ! ما تأْمُرون بشاعِرٍ، *  تَخَيَّرَ باباتِ الكتابِ هِجائيا وأَبوابٌ مُبَوَّبةٌ، كما يقال أَصْنافٌ مُصَنَّفَةٌ. ويقال هذا شيءٌ منْ بابَتِك أَي يَصْلُحُ لك. ابن الأَنباري في قولهم هذا مِن بابَتي. قال ابن السكيت وغيره: البابةُ عند العَرَب الوجْهُ، والباباتُ الوُجوه. وأَنشد بيت تميم بن مقبل:
تَخَيَّرَ باباتِ الكِتابِ هِجائِيا
قال معناه: تَخَيَّرَ هِجائي مِن وُجوه الكتاب؛ فإِذا قال: الناسُ مِن بابَتِي، فمعناه من الوجْهِ الذي أُريدُه ويَصْلُحُ لي.
أَبو العميثل: البابةُ: الخَصْلةُ. والبابِيَّةُ: الأُعْجوبةُ. قال النابغة الجعدي: فَذَرْ ذَا، ولكِنَّ بابِيَّةً *  وَعِيدُ قُشَيْرٍ، وأَقْوالُها وهذا البيت في التهذيب:
ولكِنَّ بابِيَّةً، فاعْجَبوا،  * وَعِيدُ قُشَيْرٍ، وأَقْوالُها بابِيَّةٌ: عَجِيبةٌ. وأَتانا فلان بِبابيَّةٍ أَي بأُعْجوبةٍ. وقال الليث: البابِيَّةُ هَدِيرُ الفَحْل في تَرْجِيعه (1) (1 قوله «الليث: البابية هدير الفحل إلخ» الذي في التكملة وتبعه المجد البأببة أي بثلاث باءات كما ترى هدير الفحل. قال رؤبة: إِذا المصاعيب ارتجسن قبقبا *  بخبخة مراً ومراً بأببا
ا هـ فقد أورده كل منهما في مادة ب ب ب لا ب و ب وسلم المجد من التصحيف. والرجز الذي أورده الصاغاني يقضي بان المصحف غير المجد فلا تغتر بمن سوّد الصحائف.) ، تَكْرار له. وقال رؤْبة: بَغْبَغَةَ مَرّاً ومرّاً بابِيا
وقال أيضاً:
يَسُوقُها أَعْيَسُ، هَدّارٌ، بَبِبْ، * إِذا دَعاها أَقْبَلَتْ، لا تَتَّئِبْ (2) (2 وقوله «يسوقها أعيس إلخ» أورده الصاغاني أيضاً في ب ب ب.) وهذا بابةُ هذا أَي شَرْطُه.
وبابٌ: موضع، عن ابن الأَعرابي. وأَنشد:
وإِنَّ ابنَ مُوسى بائعُ البَقْلِ بالنَّوَى،  * له، بَيْن بابٍ والجَرِيبِ، حَظِيرُ والبُوَيْبُ: موضع تِلْقاء مِصْرَ إِذا بَرَقَ البَرْقُ من قِبَله لم يَكَدْ يُخْلِفُ. أَنشد أَبو العَلاءِ: أَلا إِنّما كان البُوَيْبُ وأَهلُه  * ذُنُوباً جَرَتْ مِنِّي، وهذا عِقابُها والبابةُ: ثَغْرٌ من ثُغُورِ الرُّومِ. والأَبوابُ: ثَغْرٌ من ثُغُور الخَزَرِ. وبالبحرين موضع يُعرف ببابَيْنِ، وفيه يقول قائلهم: إِنَّ ابنَ بُورٍ بَيْنَ بابَيْنِ وجَمْ، *  والخَيْلُ تَنْحاهُ إِلى قُطْرِ الأَجَمْ وضَبَّةُ الدُّغْمانُ في رُوسِ الأَكَمْ،  * مُخْضَرَّةً أَعيُنُها مِثْلُ الرَّخَمْ

##### Türkçe

**البَوْباةُ**: ıssız çöl; İbn Cinnî’den; ve o, **الـمَوْماةُ**’dır. Ebû Hanîfe dedi: **البَوْباةُ** Yemen hacılarından Necd’e çıkanın yolu üzerinde sarp bir geçittir; **البابُ** bilinen (şey)dir; ondan fiil **التَّبْوِيبُ**’dir; çoğulu **أَبْوابٌ** ve **بِيبانٌ**’dır. Ama **القُلاخِ بن حُبابةَ**’nın sözü, ve İbn Mukbil’e denildiği de söylenir:
هَتَّاكِ أَخْبِيةٍ، وَلاَّجِ أَبْوِبةٍ،  * يَخْلِطُ بالبِرِّ منه الجِدَّ واللِّينا(1)
 (1 “هتاك إلخ” sözü: **المحكم**’in bir nüshasında cer ile, **التكملة**’de ref ile ضبط edilmiştir; onda: kafiye dammelidir; rivayet: **ملء الثواية فيه الجدّ واللين**.)

Şu halde o, **أَبْوِبةٍ**’yi, **أَخْبِيةٍ**’nin yeri sebebiyle ikileştirme için söyledi. Dedi: Onu tekil yapsaydı caiz olmazdı.

İbnü’l-A‘râbî ve el-Lihyânî, **أَبْوِبةً**’nin, tâbi kılma olmaksızın **باب**’ın çoğulu olduğunu ileri sürdüler; bu nadirdir; çünkü **باباً** **فَعَلٌ**’dır; **فَعَلٌ** **أَفْعِلةٍ** üzerine kırık çoğul yapılmaz. Vezir İbnü’l-Mağribî bu lafzı imtihan yoluyla sorardı; derdi ki: Meşhur çoğulunun kıyasının dışında, ikileştirme talebiyle **أَفْعِلةٍ** üzerine cem‘ edilen bir lafız tanır mısın? Yani bu lafzı; o da **أَبْوِبةٌ**’dir. Dedi: Bu, şiir sanatında **التَّرْصِيعَ** denilen bedî‘den bir türdür. Dedi: Ondan güzel görülen şeylerden, Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sevgilisinin vasfında sözü:
عَذْبٌ مُقَبَّلُها، خَدْل مُخَلْخَلُها،  * كالدِّعْصِ أَسْفَلُها، مَخْصُورة القَدَمِ
سُودٌ ذَوائبُها، بِيض تَرائبُها،  * مَحْض ضَرائبُها، صِيغَتْ على الكَرَمِ
عَبْلٌ مُقَيَّدُها، حالٍ مُقَلَّدُها، *  بَضّ مُجَرَّدُها، لَفَّاءُ في عَمَمِ
سَمْحٌ خَلائقُها، دُرْم مَرافِقُها، *  يَرْوَى مُعانِقُها من بارِدٍ شَبِمِ

Süveyd b. Kirâ‘, **الأَبْوابَ**’ı kafiyeler için ödünç aldı da dedi:
أَبِيتُ بأَبْوابِ القَوافِي، كأَنَّما  * أَذُودُ بها سِرْباً، مِنَ الوَحْشِ، نُزَّعا

**والبَوَّابُ**: kapıcı; eğer ondan **فِعالةٍ** üzere bir fiil türetilseydi, vavı açıkça göstererek **بِوابةٌ** denirdi; yâ’ya çevrilmez; çünkü o sırf masdar değildir; ancak o bir isimdir. Dedi: Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakîyi **بَيَّاباً** diye adlandırırlar. Ve **بَوّابٌ** adam: kapıya bağlı (kimse); mesleği **البِوابةُ**’dır. Ve sultana **بابَ** eder, **يَبُوبُ**: ona kapıcı oldu.

Ve **تَبَوَّبَ بَوَّاباً**: onu edindi. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
فَمَنْ يَكُ سائلاً عن بَيْتِ بِشْرٍ، *  فإِنَّ له، بجَنْبِ الرَّدْهِ، بابا

Ancak **البَيْتِ** ile kabri kastetti; onu bir ev kılınca, evler kapılı olduğundan, ona bir kapı yapmasını caiz gördü.

Ve adam **بَوَّبَ** eder: düşmana yüklendiği zaman.

**والبابُ** ve **البابةُ**, sınırlar, hesap ve benzerinde: nihayet. Sîbeveyh rivayet etti: Ona hesabını **باباً باباً** açıkladım.

**وباباتُ الكِتابِ**: onun satırlarıdır; onun tekiliyle (kullanım) işitilmedi; ve denildi ki: onun yüzleri ve yollarıdır. Temîm b. Mukbil dedi:
بَنِي عامرٍ! ما تأْمُرون بشاعِرٍ، *  تَخَيَّرَ باباتِ الكتابِ هِجائيا

Ve **أَبوابٌ مُبَوَّبةٌ**, “**أَصْنافٌ مُصَنَّفَةٌ**” denildiği gibi. Ve denilir: Bu, senin **بابَتِك**’ten bir şeydir; yani sana uygun olur. İbnü’l-Enbârî, “bu benim **بابَتي**’mdendir” sözleri hakkında (dedi). İbnü’s-Sikkît ve başkaları dedi: **البابةُ** Araplar katında yüzdür; **الباباتُ** yüzlerdir. Temîm b. Mukbil’in beytini okuttu:
تَخَيَّرَ باباتِ الكِتابِ هِجائِيا
Dedi: manası: kitabın yüzlerinden hicvimi seçti; şu halde “insanlar benim **بابَتِي**’mdendir” dediğinde, manası: istediğim ve bana uygun olan yüzden (olanlardır).

Ebû’l-‘Umeysil: **البابةُ**: haslet. **والبابِيَّةُ**: acayip şey. Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
فَذَرْ ذَا، ولكِنَّ بابِيَّةً *  وَعِيدُ قُشَيْرٍ، وأَقْوالُها
Ve bu beyit **التهذيب**’dedir:
ولكِنَّ بابِيَّةً، فاعْجَبوا،  * وَعِيدُ قُشَيْرٍ، وأَقْوالُها
**بابِيَّةٌ**: acayip. Ve falan bize **بِبابيَّةٍ** getirdi; yani bir acayip şeyle. Leys dedi: **البابِيَّةُ**, erkeğin (devenin) geri çevirmesinde böğürmesidir (1)
 (1 “**الليث: البابية هدير الفحل إلخ**” sözü: **التكملة**’de olan ve Mecd’in ona tâbi olduğu (şey): **البأببة** yani gördüğün gibi üç **باء** ile; erkeğin böğürmesidir. Ru’be dedi:
إِذا المصاعيب ارتجسن قبقبا *  بخبخة مراً ومراً بأببا
bitti. İkisi de onu **ب ب ب** maddesinde, **ب و ب**’da değil, zikrettiler; Mecd tashiften selâmette kaldı. Sâgânî’nin zikrettiği recez, musahhafın Mecd’den başkası olduğunu gerektirir; öyleyse sahifeleri karalayan kimseye aldanma.) , onun tekrarıdır. Ru’be dedi:
بَغْبَغَةَ مَرّاً ومرّاً بابِيا
Ve yine dedi:
يَسُوقُها أَعْيَسُ، هَدّارٌ، بَبِبْ، * إِذا دَعاها أَقْبَلَتْ، لا تَتَّئِبْ (2)
(2 “**يسوقها أعيس إلخ**” sözü: Sâgânî onu **ب ب ب**’de de zikretti.)

Ve bu, bunun **بابةُ**’sidir; yani onun şartıdır.

**وبابٌ**: yer; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve okuttu:
وإِنَّ ابنَ مُوسى بائعُ البَقْلِ بالنَّوَى،  * له، بَيْن بابٍ والجَرِيبِ، حَظِيرُ

**والبُوَيْبُ**: Mısır’ın karşısında bir yerdir; onun tarafından şimşek çaktığında, neredeyse (yağmuru) geri bırakmaz. Ebû’l-‘Alâ okuttu:
أَلا إِنّما كان البُوَيْبُ وأَهلُه  * ذُنُوباً جَرَتْ مِنِّي، وهذا عِقابُها

**والبابةُ**: Rum’un sınır kalelerinden bir sınır kalesidir. **والأَبوابُ**: Hazar’ın sınır kalelerinden bir sınır kalesidir. Bahreyn’de **بابَيْنِ** diye bilinen bir yer vardır; onların şairlerinden biri onun hakkında der ki:
إِنَّ ابنَ بُورٍ بَيْنَ بابَيْنِ وجَمْ، *  والخَيْلُ تَنْحاهُ إِلى قُطْرِ الأَجَمْ
وضَبَّةُ الدُّغْمانُ في رُوسِ الأَكَمْ،  * مُخْضَرَّةً أَعيُنُها مِثْلُ الرَّخَمْ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب و ب * * تَبَوَّبَ بَوَّابا * اتخذه وهذا من * بَابَتِكَ * أي يصلح لك

##### Türkçe

* ب و ب * * **تَبَوَّبَ بَوَّابا** * onu edindi; bu, **بَابَتِكَ**’dendir; yani: sana uygun olur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البوباة: الفلاة: عن ابن جني، وهي الموماة، أي قلبت الباء ميما، لأنها من الشفة، ومثل ذلك كثير، قاله شيخنا وقال أبو حنيفة: البوباة: عقبة كؤود بطريق من أنجد من حاج اليمن، وفي المراصد: هي صحراء بأرض تهامة، إذا خرجت من أعالي وادي النخلة اليمانية، وهي بلاد بني سعد بن بكر بن هوازن، وقيل: ثنية في طريق نجد على قرن، ينحدر منها صاحبها إلى العراق، وقيل غير ذلك، قاله شيخنا.
 والباب م أي بمعنى المدخل والطاق الذي يدخل منه وبمعنى ما يغلق به ذلك المدخل من الخشب وغيره، قاله شيخنا ج أبواب نقل شيخنا عن شيخه ابن المسناوي ما نصه: استدل به أئمة العربية على أن وزنه فعل، محركة، لأنه الذي يجمع على أفعال قياسا، تحركت الواو وانفتح ما قبلها فصار باب: وبيبان كتاج وتيجان، وهو عند الأكثر مقيس، وأبوبة في قول القلاخ بن حبابة، قاله ابن بري، وفي الصحاح لابن مقبل:
  هتاك أخبـية ولاج أبـوبة                      يخلط بالبر منه الجد واللينا
  قال أبوبة للازدواج، لمكان أخبية قال: ولو أفرده لم يجز، وزعم ابن الأعرابي أن أبوبة جمع باب من غير أن يكون إتباعا، وهذا نادر لأن بابا: فعل، وفعل لا يكسر على أفعلة، قال ابن منظور وتبعه شيخنا في شرحه: وقد كان الوزير ابن المغربي يسأل عن هذه اللفظة على سبيل الامتحان فيقول: هل تعرف لفظة جمعت على غير قياس جمعها المشهور طلبا للازدواج، يعني هذه اللفظة، وهي أبوبة، قال: وهذا في صناعة الشعر ضرب من البديع يسمى الترصيع.
 قلت: وأنشد هذا البيت أيضا الإمام البلوي في كتابه ألف باء واستشهد به في أن بابا يجمع على أبوبة، ولم يتعرض للإتباع وعدمه.
 وفي لسان العرب: واستعار سويد بن كراع الأبواب للقوافي فقال:
  أبيت بأبواب القوافي كأنماأذود بها سربا من الوحش نزعا والبواب لازمه وحافظه، وهو الحاجب، ولو اشتق منه فعل على فعالة لقيل: بوابة، بإظهار الواو، ولا تقلب ياء لأنه ليس بمصدر محض، إنما هو اسم، وحرفته البوابة، ككتابة، قال الصاغاني: لا تقلب ياء لأنه ليس بمصدر محض، إنما هو اسم، وأما قول بشر بن أبي خازم:
  فمن يك سائلا عن بيت بشر                      فإن له بجنب الرده بـابـا فعنى بالبيت القبر، كما سيأتي، ولما جعله بيتا، وكانت البيوت ذوات أبواب استجاز أن يجعل له بابا.
 والبواب: فرس زياد ابن أبيه من نسل الحرون، وهو أخو الذائد بن البطين بن البطان بن الحرون.
 وباب له أي للسلطان يبوب كقال يقول، قال شيخنا: وذكر المضارع مستدرك، فإن قاعدته أن لا يذكر المضارع من باب نصر صار بوابا له، وتبوب بوابا: اتخذه.
 وأبواب مبوبة، كما يقال: أصناف مصنفة.
 والباب والبابة، توقف فيه ابن دريد، ولذا لم يذكره الجوهري، في الحساب والحدود ونحوه: الغاية وحكى سيبويه بينت له حسابه بابا بابا، وبابات الكتاب: سطوره، لا واحد لها أي لم يسمع ويقال هذا بابته، أي يصلح له هذا شيء من بابتك أي يصلح لك، وقال ابن الأنباري في قولهم: هذا من بابتي: أي يصلح لي.
 والباب: د، في المراصد: بليدة في طريق وادي بطنان بحلب أي من أعمالها، بينها وبين بزاعا نحو ميلين وإلى حلب عشرة أميال.
 قلت: وهي باب بزاعا كما حققه ابن العديم في تاريخ حلب، قال: والنسبة إليها: البابي، منهم: حمدان ابن يوسف بن محمد البابي الضرير الشاعر المجيد، ومن المتأخرين من نسب إليها من المحدثين كثيرون، ترجمهم السخاوي في الضوء.
 وباب، بلا لام،: جبل، وفي بعض النسخ: بلد قرب هجر من أرض البحرين.
 وباب أيضا: قرية من قرى بخارى، واستدركه شيخنا.
 قلت: هي بابة، كما نقله الصاغاني وقد ذكرها المصنف قريبا.
 وباب أيضا، موضع عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  وإن ابن موسى بائع البقل بالنوى                      له بين باب والجريب حظـير كذا في لسان العرب.

  والبابة، ثغر بالروم من ثغور المسلمين، ذكره ياقوت، وبلا لام:   ببخاراء، كذا في المراصد منها إبراهيم بن محمد بن إسحاق المحدث البابي.
 والبابة عند العرب: الوجه قاله ابن السكيت، ج بابات فإذا قال: الناس من بابتي، فمعناه من الوجه الذي أريده ويصلح لي، وهو من المجاز عند أكثر المحققين وأنشد ابن السكيت لابن مقبل:
  بني عامر ما تأمرون بشاعر                      تخير بابات الكتاب هجـائيا قال: معناه: تخير هجائي من وجوه الكتاب.
 والبابة: الشرط، يقال: هذا بابته، أي شرطه، وليس بتكرار، كما زعمه شيخنا.
 والبويب، كزبير: ع قرب، وفي لسان العرب: تلقاء مصر إذا برق البرق من قبله لم يكد يخلف، أنشد أبو العلاء.

  ألا إنما كان البويب وأهـلـه                      ذنوبا جرت مني وهذا عقابها وفي المراصد: نقب بين جبلين، وقيل: مدخل أهل الحجاز إلى مصر.
 قلت: والعامة يقولون البويبات، ثم قال: ونهر أيضا كان بالعراق موضع الكوفة يأخذ من الفرات.
 وبويب جد عهيسى بن خلاد العجلي المحدث عن بقية، وعنه أبو إسماعيل الترمذي.
 والبوب بالضم: ة بمصر من حوفها، كذا في المشرق، وفي المراصد، ويقال لها: بلقينة أيضا، وهي بإقليم الغربية من أعمال بنا.
 وباب الأبواب، قال في المراصد: ويقال: الباب غير مضاف، والذي في لسان العرب: الأبواب: ثغر بالخزر وهو مدينة على بحر طبرستان، وهو بحر الخزر، وربما أصاب البحر حائطها، وفي وسطها مرسى السفن، قد بني على حافتي البحر سدين، وجعل المدخل ملتويا، وعلى هذا الفم سلسلة، فلا تخرج السفينة ولا تدخل إلا بأمر، وهي فرضة لذلك البحر، وإنما سميت باب الأبواب لأنها أفواه شعاب في جبل، فيها حصون كثيرة، وفي المعجم: لأنها بنيت على طرف في الجبل، وهو حائط بناه أنوشروان بالصخر والرصاص، وعلاه ثلاثمائة ذراع، وجعل عليه أبوابا من حديد، لأن الخزر كانت تغير في سلطان فارس حتى تبلغ همذان والموصل، فبناه ليمنعهم الخروج وجعل عليه حفظة، كذا نقله شيخنا من التواريخ، ورأيت في  الأربعين البلدانية  للحافظ أبي طاهر السلفي ما نصه: باب الأبواب المعروف بدربند، وإليها نسب أبو القاسم ميمون بن عمر بن محمد البابي، محدث.
 قلت: وهو شيخ السلفي، وأبو القاسم يوسف بن إبراهيم بن نصر البابي، حدث ببغداد.
 ومما بقي على المؤلف مما استدرك عليه شيخنا وغيره: باب الشام ذكره ابن الأثير، والنسبة إليه: البابشامي، وهي محلة ببغداد.
 وباب البريد، كأمير، بدمشق.
 وباب التبن، لمأكول الدواب: محلة كبيرة مجاورة لمشهد موسى بن جعفر، بها قبر عبد الله بن الإمام أحمد.
 وباب توما، بالضم، بدمشق.
 وباب الجنان: أحد أبواب الرقة وأحد أبواب حلب.
 وباب زويلة بمصر.
 وباب الحجرة: محلة الخلفاء ببغداد.
 وباب الشعير: محلة بها أيضا.
 وباب الطاق: محلة أخرى كبيرة بالجانب الشرقي ببغداد، نسب إليها جماعة من المحدثين والأشراف.
 وبنو حاجب الباب: بطن من بني الحسين، كان جدهم حاجبا لباب البوني.
 وباب العروس: أحد أبواب فاس.

  والباب: باب كسرى، وإليه نسب لسان الفرس.
 وأبواب شكى وأبواب الدودانية في مدينة إران من بناء أنوشروان.
 وباب فيروز، أي ابن قباذ: قصر في بلاد جرزان ممايلي الروم.
 وباب اللان.
 وباب سمجن من مدن أرمينية وقد ذكرض المصنف بعضا منها في محالها، كما سيأتي: وباب وبوبة وبويب أسماء تقدم منها جد عيسى بن خلاد، وباب بن عمير الحنفي من أهل اليمامة، تابعي.
 وبابا: مولى للعباس بن عبد المطلب الهاشمي.
 وبابا أيضا مولى لعائشة الصديقة رضي الله عنهما. وعبد الرحمن بن بابا أو بأباه بزيادة الهاء وعبد الله بن بابا أو بابى بإمالة الباء إلى الياء أو هو بابيه بالهاء تابعيون.
 وبابوية جد أبي الحسن علي ابن محمد بن الأسواري، بالفتح ويضم، إلى أسوارية: قرية من أصبهان، أحد الأغنياء ذو ورع ودين، روى عن ابن عمران موسى بن بيان، وعنه أحمد الكرجي قاله يحيى، كذا في المعجم لياقوت.
 وأبو عبد الله عبد الله بن يوسف بن أحمد بن بابويه الأردستاني نزيل نيسابور، محدث توفى سنة 409 والإمام أبو الحسن علي بن الحسين بن بابويه الرازي، محدث، وهو صاحب الأربعين، ذكره أبو حامد المحمودي.
 وبابوية أيضا جد والد أحمد بن الحسين بن علي الحنائي الدمشقي، وقد تقدم ذكره في ح ن أ. وإبراهيم بن بوبة، بالضم عن عبد الوهاب بن عطاء، وعبد الله بن أحمد بن بوبة العطار شيخ للعقيلي، وأبو علي الحسن بن محمد بن بوبة الأصبهاني، شيخ لأحمد بن مسلم الختلي، وولده محمد بن الحسن، روى عن محمد بن عيسى الأصبهاني المقرئ، وعنه ابنه الحسن محدثون.
 وباب الرجل: حفر كوة، نقله الصاغاني عن الفراء، وسيأتي أن محله بيب على الأفصح.
 والبابية بتشديد الياء: الأعجوبة قاله أبو مالك: وأنشد قول النابغة الجعدي:
  فذر ذا ولكن بـابـية                      حديث قشير وأقوالها يقال: أتى فلان ببابية أي بأعجوبة، كذا نقله الصاغاني، ورواه الأزهري عن أبي العميثل.
 وبابين مثنى: ع بالبحرين وحاله في الإعراب كحال البحرين، وفيه يقول قائلهم:
  إن ابن بور بين بابـين وجـم
  والخيل تنحاه إلى قطر الأجم
  وضبة الدغماء في فىء الأكم
  مخضرة أعينها مثل الرخـم وفي شعر آخر: من نحو بابين.
 وبابان محلة بمرو منها أبو سعيد عبدة بن عبد الرحيم المروزي من شيوخ النسائي، مشهور.

##### Türkçe

**البوباة**: ıssız çöl: İbn Cinnî’den; ve o **الموماة**’dır; yani **الباء**’yı **ميما**’ya çevirdi; çünkü o dudaktandır; bunun benzeri çoktur; bunu şeyhimiz söyledi. Ebû Hanîfe dedi: **البوباة**: Yemen hac yolundan Necd’e çıkan yolda sarp bir geçittir. **المراصد**’da: o, Tihâme toprağında bir çöldür; Yemenî Vâdî en-Nahle’nin yukarılarından çıktığında; ve o, Hevâzin’den Bekr b. Sa‘d oğullarının beldeleridir. Ve “Necd yolunda bir **ثنية**’dir, bir **قرن** üzerindedir; sahibi oradan Irak’a iner” denildi. Ve bundan başka da denildi; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve **الباب** m: yani “giriş” ve “içinden girilen kemer” manasınadır; ve “o girişi ağaçtan ve başkasından onunla kapatılan şey” manasınadır; bunu şeyhimiz söyledi. Çoğulu **أبواب**. Şeyhimiz, şeyhi İbn el-Mesnâvî’den lafzen şunu nakletti: Arapçanın imamları onunla, vezninin **فعل** olduğuna, harekeli olduğuna delil getirdiler; çünkü o, kıyas olarak **أفعال** üzerine cem‘ edilen şeydir; **الواو** harekelendi ve öncesi fetha oldu, böylece **باب** oldu; ve **بيبان** da **تاج** ve **تيجان** gibi; ve o, çoğunluğa göre kıyasîdir. Ve **أبوبة** da, el-Kallâh b. Hubâbe’nin sözünde; bunu İbn Berrî söyledi. Ve İbn Mukbil’in **الصحاح**’ında:
  Hetaak ahbiyatin wa laaj abûbatan                      yakhlitu bil-burri minhu al-jadda wal-lînā
  “**أبوبة**’yi, **الازدواج** için söyledi; **أخبـية**’nin bulunması sebebiyle” dedi. Dedi ki: “Onu tekil yapsaydı caiz olmazdı.” İbnü’l-A‘râbî, **أبوبة**’nin, **إتباع** olmaksızın **باب**’ın çoğulu olduğunu iddia etti; bu nadirdir; çünkü **بابا**: **فعل**’dir; **فعل** ise **أفعلة** üzerine kırılmaz. İbn Manzûr dedi ve şeyhimiz şerhinde ona tâbi oldu: Vezir İbnü’l-Mağribî, bu lafız hakkında imtihan yoluyla sorar ve derdi ki: “Meşhur cem‘inin dışında, **الازدواج** talebiyle kıyasa aykırı olarak cem‘ edilmiş bir lafız bilir misin?” yani bu lafzı kastediyor; ve o **أبوبة**’dir. Dedi ki: “Bu, şiir sanatında **الترصيع** denilen bedî‘den bir türdür.”

Dedim: Bu beyti, imam el-Belevî de kitabı **ألف باء**’da inşâd etti ve onunla, **بابا**’nın **أبوبة** üzerine cem‘ edildiğine istişhâd etti; ve **الإتباع** ve onun olmaması hakkında temas etmedi.

Ve **لسان العرب**’da: Süveyd b. Kurâ‘, **الأبواب**’ı kafiyeler için istiâre etti ve dedi ki:
  Abîtu bi-abwâbi’l-qawâfî ka-annamâ adhûdu bihâ sirban mina’l-wahshi naz‘ā
Ve **البواب**: onun lâzımı ve hâfızı; ve o, **الحاجب**’dir. Eğer ondan **فعالة** üzerine bir fiil türetilseydi, **بوابة** denirdi; **الواو**’yu izhar ederek; ve **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o sırf bir mastar değildir; ancak o bir isimdir. Ve onun mesleği **البوابة**’dır; **كتابة** gibi. es-Sağânî dedi: **ياء**’ya çevrilmez; çünkü o sırf bir mastar değildir; ancak o bir isimdir. Ve Bişr b. Ebî Hâzim’in sözüne gelince:
  Faman yakun sâ’ilan ‘an bayti Bishrin                      fa-inna lahu bijanbi’r-raddati bābā
Burada **البيت** ile kabri kastetti; az sonra geleceği üzere. Ve onu “ev” kıldığında, evler kapılı olduğundan, ona bir kapı kılmayı caiz gördü.

Ve **البواب**: Ziyâd b. Ebîh’in, **الحرون** neslinden bir attır; ve o, **الذائد** b. el-Butayn b. el-Butân b. el-Harûn’un kardeşidir.

Ve “ona, yani sultana, **باب**’ı vardır; **يبوب** ( **قال يقول** gibi )”: şeyhimiz dedi: Muzâriyi zikretmek istidrâktir; çünkü kaidesi, **نصر** bâbından muzâriyi zikretmemektir. “Ona **بواب** oldu.” Ve **تبوب**: **بوابا** edindi.

Ve **أبواب**: **مبوبة**; “**أصناف**: **مصنفة** denildiği gibi.”

Ve **الباب** ve **البابة**: İbn Düreyd bunda duraksadı; bu yüzden el-Cevherî onu zikretmedi. Hesapta, hudutlarda ve benzerinde: “gaye”dir. Sîbeveyh “Ona hesabını **بابا بابا** açıkladım”ı hikâye etti. Ve “kitabın **بابات**’ı: satırlarıdır; onun tekili yoktur” yani işitilmedi. Ve “bu, onun **بابته**’sidir” denir; yani bu, ona yaraşır. “Senin **بابتك**’ndan bir şey” yani sana yaraşır. İbnü’l-Enbârî, “bu, benim **بابتي**’mdendir” sözünde dedi ki: yani bana yaraşır.

Ve **الباب**: d. **المراصد**’da: Halep’te Vâdî Batnân yolu üzerinde bir kasabacıktır; yani onun amellerindendir; onunla Bezâ‘â arasında yaklaşık iki mil; Halep’e on mil.

Dedim: O, İbnü’l-‘Adîm’in **تاريخ حلب**’da tahkik ettiği üzere **باب بزاعا**’dır. Dedi ki: Ona nisbet: **البابي**. Onlardan: görme engelli, iyi şair Hamdân b. Yûsuf b. Muhammed el-Bâbî. Ve müteahhirlerden, muhaddislerden ona nisbet edilenler çoktur; es-Sehâvî onları **الضوء**’da terceme etti.

Ve **باب** (lâmsız): bir dağdır. Ve bazı nüshalarda: Bahreyn toprağından Hecer yakınında bir belde.

Ve **باب** ayrıca: Buhârâ köylerinden bir köy; şeyhimiz onu istidrâk etti.

Dedim: O, **بابة**’dir; es-Sağânî’nin naklettiği gibi; musannif onu az önce zikretmişti.

Ve **باب** ayrıca: İbnü’l-A‘râbî’den bir mevki; ve inşâd etti:
  Wa-inna bna Mûsā bā’i‘a’l-baqli bin-nawā                      lahu bayna Bāb wa’l-Jarîbi hazîr
**لسان العرب**’da böyledir.

Ve **البابة**: Rum’da, Müslümanların sınır kalelerinden bir sınır kapısıdır; Yâkût onu zikretti. Ve lâmsız: Buhârâ’da; **المراصد**’da böyledir. Ondan: muhaddis İbrâhîm b. Muhammed b. İshâk el-Bâbî.

Ve **البابة** Araplar katında: yüzdür; İbnü’s-Sikkît söyledi. Çoğulu **بابات**. “İnsanlar benim **بابتي**’mdendir” derse, manası: istediğim ve bana yaraşan yöndendir. Ve bu, muhakkiklerin çoğuna göre mecazdandır. İbnü’s-Sikkît, İbn Mukbil’den inşâd etti:
  Banî ‘Âmirin mâ ta’murûna bi-shâ‘irin                      takhayyaru bābâti’l-kitâbi hijâ’iyā
Dedi ki: manası: hicvimi, kitabın yüzlerinden seçer.

Ve **البابة**: şarttır. “Bu, onun **بابته**’sidir” denir; yani onun şartıdır. Ve bu, tekrar değildir; şeyhimizin zannettiği gibi.

Ve **البويب** ( **زبير** gibi ): yakın bir yer. Ve **لسان العرب**’da: Mısır’ın karşısında; onun tarafından şimşek çaktığında, neredeyse geri kalmaz. Ebû’l-Alâ inşâd etti:

  Alā innamā kāna’l-Buwaybu wa-ahluhu                      dhunûban jarat minnî wa-hādhā ‘iqābuhā
Ve **المراصد**’da: iki dağ arasında bir gediktir; ve “Hicaz ehlinin Mısır’a girişi” denildi.

Dedim: Avam **البويبات** der. Sonra dedi ki: Ve Irak’ta, Kûfe mevkiinde, Fırat’tan alan bir nehir de.

Ve **بويب**: Bakıyye’den rivayet eden muhaddis ‘Îsâ b. Hallâd el-‘Aclî’nin dedesidir; ondan Ebû İsmâ‘îl et-Tirmizî rivayet etti.

Ve **البوب** (damme ile): Mısır’da, Hûf’undan bir kasabadır; **المشرق**’te böyledir; ve **المراصد**’da. Ve ona **بلقينة** da denir; ve o, Benâ amellerinden Garbiyye iklimindedir.

Ve **باب الأبواب**: **المراصد**’da dedi ki: “**الباب** (muzaf olmaksızın) da denir.” Ve **لسان العرب**’da olan: **الأبواب**: Hazar’da bir sınır kapısıdır; ve o, Taberistan denizi üzerinde bir şehirdir; ve o, Hazar denizidir. Bazen deniz onun duvarına isabet eder. Ortasında gemilerin demirleme yeri vardır. Denizin iki kenarı üzerine iki set bina edilmiştir; ve giriş dolambaçlı kılınmıştır. Bu ağız üzerinde bir zincir vardır; böylece gemi ancak emirle çıkar ve girer. O, o denizin limanıdır. Ancak ona **باب الأبواب** denilmesi, bir dağda geçit ağızları olması sebebiyledir; içinde çok kale vardır. Ve **المعجم**’da: çünkü o, dağda bir uç üzerine bina edilmiştir; ve o, Enûşirvân’ın kaya ve kurşunla yaptığı bir duvardır; onu üç yüz zira yükseltti; ve üzerine demirden kapılar yaptı; çünkü Hazarlar, Fars sultanlığında baskın yapar, Hemedân ve Musul’a kadar ulaşırdı; böylece onların çıkışını engellemek için onu yaptı ve üzerine muhafızlar koydu; bunu şeyhimiz tarihlerden nakletti. Ve hâfız Ebû Tâhir es-Silefî’nin **الأربعين البلدانية**’sinde lafzen şunu gördüm: “Darbend diye bilinen **باب الأبواب**; ve ona nisbet edilen: muhaddis Ebû’l-Kâsım Meymûn b. ‘Umer b. Muhammed el-Bâbî.”

Dedim: O, Silefî’nin şeyhidir. Ve Ebû’l-Kâsım Yûsuf b. İbrâhîm b. Nasr el-Bâbî, Bağdat’ta hadis rivayet etti.

Müellifin üzerinde kalan ve şeyhimiz ve başkalarının ona istidrâk ettiği şeylerden: İbnü’l-Esîr’in zikrettiği **باب الشام**; ona nisbet: **البابشامي**; ve o, Bağdat’ta bir mahalledir.

Ve **باب البريد** ( **أمير** gibi ): Dımaşk’ta.

Ve **باب التبن**: hayvanların yemi için; Mûsâ b. Ca‘fer meşhedine komşu büyük bir mahalle; onda İmam Ahmed’in oğlu Abdullah’ın kabri vardır.

Ve **باب توما** (damme ile): Dımaşk’ta.

Ve **باب الجنان**: Rakka kapılarından biri ve Halep kapılarından biri.

Ve Mısır’da **باب زويلة**.

Ve **باب الحجرة**: Bağdat’ta halifelerin mahallesi.

Ve **باب الشعير**: orada da bir mahalle.

Ve **باب الطاق**: Bağdat’ta doğu yakasında başka büyük bir mahalle; muhaddislerden ve eşraftan bir cemaat ona nisbet edilmiştir.

Ve **بنو حاجب الباب**: Benî’l-Hüseyn’den bir batındır; dedeleri, **البوني**’nin kapısına hâcib idi.

Ve **باب العروس**: Fâs kapılarından biri.

Ve **الباب**: Kisrâ’nın kapısı; ve ona Fars lisanı nisbet edildi.

Ve İrân şehrinde Enûşirvân’ın binasından **أبواب شكى** ve **أبواب الدودانية**.

Ve **باب فيروز**: yani Kubâz’ın oğlu; Rum’a meyleden Cerzân beldelerinde bir kasır.

Ve **باب اللان**.

Ve Ermeniye şehirlerinden **باب سمجن**; musannif onların bir kısmını mahallerinde zikretti; az sonra geleceği üzere. Ve **باب** ve **بوبة** ve **بويب**: isimlerdir; onlardan, ‘Îsâ b. Hallâd’ın dedesi geçti. Ve Yemâme ehlinden, tâbiî **باب** b. ‘Umeyr el-Hanefî.

Ve **بابا**: Abbâs b. Abdülmuttalib el-Hâşimî’nin mevlâsı.

Ve **بابا** ayrıca: Sıddîka Âişe’nin (Allah onlardan razı olsun) mevlâsı. Ve **عبد الرحمن بن بابا** yahut **بأباه** ( **الهاء**’nın ziyadesiyle ); ve **عبد الله بن بابا** yahut **بابى** ( **الباء**’nın **الياء**’ya imâlesiyle ) yahut o **بابيه**’dir ( **الهاء** ile ): tâbiîlerdir.

Ve **بابوية**: Ebû’l-Hasen Alî b. Muhammed b. el-Esvârî’nin dedesi; fetha ile ve damme ile; **أسوارية**’ye nisbetle: İsfahan’dan bir köy; zenginlerden biri, vera‘ ve din sahibi. Mûsâ b. Beyân’dan, İbn ‘İmrân’dan rivayet etti; ondan Ahmed el-Kercî. Bunu Yahyâ söyledi; Yâkût’un **المعجم**’ında böyledir.

Ve Ebû Abdullah Abdullah b. Yûsuf b. Ahmed b. Bâbûye el-Urdistânî, Nîsâbûr’da mukim; muhaddis; 409 yılında vefat etti. Ve imam Ebû’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Bâbûye er-Râzî; muhaddis; ve o, **الأربعين** sahibidir; Ebû Hâmid el-Mahmûdî onu zikretti.

Ve **بابوية** ayrıca: Dımaşkî Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî el-Hannâî’nin babasının babasının dedesi; onun zikri **ح ن أ**’da geçti. Ve **إبراهيم بن بوبة** (damme ile), Abdülvehhâb b. Atâ’dan. Ve **عبد الله بن أحمد بن بوبة** el-Attâr, el-‘Ukaylî’nin şeyhi. Ve Ebû Alî el-Hasen b. Muhammed b. Bûbe el-İsfahânî, Ahmed b. Müslim el-Hutalî’nin şeyhi. Ve onun oğlu Muhammed b. el-Hasen, Muhammed b. Îsâ el-İsfahânî el-Mukri’den rivayet etti; ondan oğlu el-Hasen: muhaddislerdir.

Ve “adam **باب** etti”: bir delik oydu; es-Sağânî, el-Ferrâ’dan nakletti; ve az sonra, yerinin, daha fasih olan üzere **بيب** olduğu gelecektir.

Ve **البابية** ( **الياء**’yı şeddeli ): acayip şeydir; Ebû Mâlik söyledi. Ve en-Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözünü inşâd etti:
  Fadhar dhā walākin bābiyyatun                      hadîthu Qushayrin wa-aqwāluhā
“Falan **بابية** ile geldi” denir; yani bir acayip şeyle; bunu es-Sağânî nakletti. Ve el-Ezherî, Ebû’l-‘Umeysil’den onu rivayet etti.

Ve **بابين** (tesniye): Bahreyn’de bir yerdir; i‘râbda hâli, Bahreyn’in hâli gibidir. Ve onda, onların söyleyeni der ki:
  Inna bna Bûrin bayna Bābayni wa-Jum
  Wal-khaylu tanhāhu ilā Qatri’l-ujum
  Wa-Dabbatu’d-dughmā’i fî fay’i’l-ukum
  Mukhḍarratun a‘yُنuhā mithla’r-rukhm
Ve başka bir şiirde: “**بابين** civarından.”

Ve **بابان**: Merv’de bir mahalle; ondan, Nesâî’nin şeyhlerinden, meşhur Ebû Sa‘îd ‘Abde b. Abdirrahîm el-Mervezî.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَابَ لَهُ
1 بَابَ لَهُ باب له باب لة , aor. يَبُوبُ, (M, K,) quasi-inf. n., if there be such a verb, بِوَابَةٌ, with the و not changed into ى because it is not an inf. n. properly speaking, but a subst., (Lth, T,) He was, or became, a door-keeper, or gate-keeper, to him; (M, K;) namely, a Sultلn (M) [or other person].

بوّب
2 بوّب بوب ويب [app., (assumed tropical:) He practised what are termed أَبْوَابُ الحَرْبِ, meaning the expedients, tricks, or stratagems, of war, battle, or fight. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) He charged upon, attacked, or assaulted, the enemy. (AA, T.) -A2- بَوَّبْتُ الأَشْيَآءَ (assumed tropical:) I made the things to be divided into distinct أَبْوَاب [meaning kinds, or sorts; or I disposed, arranged, distributed, or classified, the things under distinct heads]. (Msb.) And بوّب الأَبْوَابَ (assumed tropical:) [He disposed, arranged, distributed, classified, or set in order, the kinds, sorts, classes, chapters, heads, or the like]. (TA voce أَصَّلَ, q. v.) And بوّب المُؤَلِّفُ كِتَابَهُ (assumed tropical:) [The author disposed, or divided, his book in, or into, distinct chapters]. (A.) [See بَابٌ.]

تبوّب
5 تبوّب بوب تبوب , (A,) or تبوّب بَوَّابًا, (S, M, K,) He took for himself a door-keeper, or gate-keeper. (S, M, A, K.)

بَابٌ
بَابٌ أب اـب بأب باـب باب بآب آب , originally بَوَبٌ, (M, Msb,) A door; a gate; a place of entrance: and the thing with which a place of entrance, such as a door or gate, is closed; of wood &c.: (MF, TA:) pl. أَبْوَابٌ (S, M, Msb, K) and بِيبَانٌ (M, K) and أَبْوِبَةٌ, (S, M, K,) [a pl. of pauc., said to be] only used for conformity with another word mentioned therewith, as in the saying (of Ibn-Mukbil, so in a copy of the S),
هَتَّاكُ أَخْبِيَةٍ وَ لَّاجُ أَبْوِبَةٍ
[A frequent render of tents, a frequent enterer of doors], (S, M,) not being allowable when occurring alone; (S;) but IAar and Lh assert that it is a pl. of باب without its being used for conformity with another word; (M;) and this is extr.; (M, K;) for باب is of the measure فَعَلٌ, and a word of this measure has not a pl. of the measure أَفْعِلَةٌ [by rule]. (M.) You say, بَابٌ الدَّارِ [The door of the house]; and بَابُ البَيْتِ [the door of the house, and of the chamber, and of the tent]; (Msb;) and بَابُ البَلَدِ [the gate of the town or city]. (The Lexicons &c. passim.) And Bishr Ibn-Abee-Hلzim assigns a باب to a grave; calling the latter a بَيْت. (M.) It is also applied to an opening, or a channel, made for water, to irrigate seed-produce: pl. أَبْوَابٌ. (Mgh.) [And in Egypt, it is applied also to A sepulchral chamber, grotto, or cave, hewn in a mountain; from the Coptic βηβ: pl. بِيبَانٌ only.] ― -b2- Hence, i. e. in a secondary application, the primary signification being “ a place of entrance, ” it is used as meaning (tropical:) A means of access, or of attainment, to a thing: (B, Kull, TK:) as in the saying, هٰذَا العِلْمُ بَابٌ اـِلَى عِلْمِ كَذَا (tropical:) This science is a means of attainment to such a science. (B, TK.) ― -b3- [And hence, (assumed tropical:) An expedient, a trick, a stratagem, or a process, by which something is to be effected pl. أَبْوَابٌ: as in أَبْوَابُ الحَرْبِ the expedients. &c. of war, battle, or fight; and بَابٌ مِنَ النُّجُومِ a process of the science of the stars, meaning astrology or astronomy; and بَابٌ مِنَ السِّحْرِ a process of enchantment; see an ex. voce سِحْرٌ. Compare Matt. xvi. 18, πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αύτης, probably meaning “ the stratagems of Hell shall not prevail against it. ”] ― -b4- [Also (assumed tropical:) A mode, kind, sort, class, or category.] Suweyd Ibn-Kurلa uses metaphorically the pl. أَبْوَاب in relation to rhymes; saying,
أَتَيْتُ بِأَبْوَابِ القَوَافِى كَأَنَّمَا
أَذُودُ بِهَا سِرْبًا مِنَ الوَحْشِ نُزَّعَا
(tropical:) [I gave utterance to the various kinds of rhymes as though I were driving with them a herd of wild animals desirous of the males, or of their wonted places of pasture]. (M, L.) [You say also, هُوَ مِنْ هٰذَا البَابِ (assumed tropical:) It is of this mode, kind, sort, class, or category: a phrase of frequent occurrence in lexicons &c. See also بَابَةٌ.] ― -b5- [Also (assumed tropical:) A chapter; and sometimes a section, or subdivision, of a chapter; of a book or writing;] conventionally, (assumed tropical:) a piece consisting of words relating to matters of one kind; and sometimes, to matters of one species: (Kull:) pl. أَبْوَابٌ. (A.) See also بَابَةٌ. ― -b6- [Also (assumed tropical:) A head, or class of items or articles, in an account, or a reckoning; as in the saying,] بَيَّنْتُ لَهُ حِسَابَهُ بَابًا بَابًا (assumed tropical:) [I explained, or made clear, to him his account, or reckoning, head by head, or each class of items or articles by itself]; a phrase mentioned by Sb: (M:) [or, sometimes,] بَابٌ (M, K) and ↓ بَابَةٌ (T, M, K) are used in relation to حُدُود [which here means the punishments so termed], and to an account, or a reckoning, (T, M, K,) and the like, (T, M,) as signifying the extreme term or limit; syn. غَايَةٌ; (M, K;) but IDrd hesitated respecting this, and therefore it is not mentioned in the S. (TA.)

بَابَةٌ
بَابَةٌ أبه بأبه باب بابه بابة بآبه آب آبه (assumed tropical:) A mode, or manner; syn. وَجْهٌ: (ISk, K:) pl. بَابَاتٌ. (K.) [See also بَابٌ, which has a similar, and perhaps the same, signification.] Hence, هٰذَا مِنْ بَابَتِى means (assumed tropical:) This is of the mode, or manner, that I desire; (TA;) this is suitable to me: (IAmb, TA:) and هٰذَا شَىْءٌ مِنْ بَابَتِكَ, (S,) or هٰذَا بَابَتُكَ, (A,) (assumed tropical:) this is a thing suitable to thee: (S, A:) and هٰذَا بَابَتُهُ (assumed tropical:) this is suitable to him. (K.) Accord. to most of the critics, it is tropical. (TA.) You say also, فُلَانٌ أَهْوَنُ بَابَاتِهِ الكَذِبُ (assumed tropical:) Such a one, the lightest of the kinds (أَنْوَاع) of his wickedness is lying. (A.) ― -b2- (assumed tropical:) A habit: a property; a quality; nature; natural disposition: or a practice; or an action: syn. خَصْلَةٌ. (Abu-l-'Omeythil, TA.) [Hence, perhaps, the last of the exs. cited above from the A.] ― -b3- (assumed tropical:) A condition; syn. شَرْطٌ: as in the saying, هذَا بَابَةُ هٰذَا (assumed tropical:) [This is the condition of this]. (M, K. *) ― -b4- بَابَاتُ الكِتَابِ (assumed tropical:) The lines of the book or writing: (M, A, K:) or it may mean its ↓ أَبْوَاب [i. e. chapters, or sections of chapters]: (M:) this has no sing.: (A, K:) [ISd says,] I have not heard any sing. of it. (M.) ― -b5- See also بَابٌ; last signification.

بَوْبَاةٌ
بَوْبَاةٌ بوب بوباه بوباة A desert; or a desert in which is no water; syn. فَلَاةٌ: (T, IJ, M, K:) as also مَوْمَاةٌ; (T, MF;) the ب being changed into م, as is often the case. (MF.) [It is mentioned in the S, and again in the K, in art. بو, as syn. with مَفَازَةٌ.]

بِوَابَةٌ
بِوَابَةٌ بواب بوابه بوابة The office, or occupation, of a door-keeper, or gate-keeper. (M, K.) [See 1.]

بَوَّابٌ
بَوَّابٌ بواب A door-keeper, or gate-keeper. (S, * M, Msb, K, TA.)

أَبْوَابٌ مُبَوَّبَةٌ
أَبْوَابٌ مُبَوَّبَةٌ ذ (assumed tropical:) [Kinds, sorts, classes, chapters, heads, or the like, disposed, arranged, distributed, classified, or set in order,] is a phrase similar to أَصْنَافٌ مُصَنَّفَةٌ. (S.) You say also كِتَابٌ مُبَوَّبٌ (assumed tropical:) [A book disposed in, or divided into, distinct chapters]. (A.)

##### Türkçe

**بَابَ لَهُ**
1 **بَابَ لَهُ** باب له باب لة, muzâri‘i **يَبُوبُ**, (M, K,) mastar-ı şibhî, eğer böyle bir fiil varsa, **بِوَابَةٌ**, و’nun ى’ye çevrilmemesiyle; çünkü o, hakikatte mastar değildir, fakat bir isimdir, (Lth, T,) Ona kapıcı, yahut kapı bekçisi oldu; (M, K;) yani bir sultana (M) [yahut başka bir kimseye].

**بوّب**
2 **بوّب** بوب ويب [görünüşe göre, (mecazî farzıyla:) **أَبْوَابُ الحَرْبِ** denilen şeyi uyguladı; bununla savaşın, muharebenin yahut dövüşün çareleri, hileleri yahut stratejileri kastedilir. ― -b2- Ve buradan,] (mecazî farzıyla:) Düşmana hücum etti, saldırdı yahut taarruz etti. (AA, T.) -A2- **بَوَّبْتُ الأَشْيَآءَ** (mecazî farzıyla:) Şeyleri ayrı ayrı **أَبْوَاب**’lara [yani türlere yahut çeşitlere; yahut şeyleri ayrı başlıklar altında tertip ettim, düzenledim, dağıttım yahut tasnif ettim] kıldım. (Msb.) Ve **بوّب الأَبْوَابَ** (mecazî farzıyla:) [Türleri, çeşitleri, sınıfları, bölümleri, başlıkları yahut benzerlerini tertip etti, düzenledi, dağıttı, tasnif etti yahut sıraya koydu]. (TA, **أَصَّلَ** maddesinde, bk.) Ve **بوّب المُؤَلِّفُ كِتَابَهُ** (mecazî farzıyla:) [Müellif kitabını ayrı bölümler halinde tertip etti yahut böldü]. (A.) [**بَابٌ**’a bak.]

**تبوّب**
5 **تبوّب** بوب تبوب, (A,) yahut **تبوّب بَوَّابًا**, (S, M, K,) Kendisi için bir kapıcı yahut kapı bekçisi edindi. (S, M, A, K.)

**بَابٌ**
**بَابٌ** أب اـب بأب باـب باب بآب آب, aslında **بَوَبٌ**, (M, Msb,) Bir kapı; bir kapı (şehir kapısı); bir giriş yeri: ve kapı yahut kapı (şehir kapısı) gibi bir giriş yerinin kapatıldığı şey; ağaçtan vb.: (MF, TA:) çoğulu **أَبْوَابٌ** (S, M, Msb, K) ve **بِيبَانٌ** (M, K) ve **أَبْوِبَةٌ**, (S, M, K,) [azlık çoğulu olup] yalnız orada beraber zikredilen başka bir kelimeye uygunluk için kullanıldığı söylenir; (İbn-Mukbil’in sözü olarak; S’nin bir nüshasında böyle):
هَتَّاكُ أَخْبِيَةٍ وَ لَّاجُ أَبْوِبَةٍ
[Çadırları çok yırtan, kapılara çok giren], (S, M,) tek başına vâki olduğunda câiz olmamak üzere; (S;) fakat IAar ve Lh, bunun, başka bir kelimeye uygunluk için kullanılmaksızın **باب**’ın çoğulu olduğunu söylerler; (M;) ve bu, nadirdir; (M, K;) çünkü **باب** vezni **فَعَلٌ** üzeredir ve bu vezindeki bir kelimenin **أَفْعِلَةٌ** vezninde çoğulu [kaidece] yoktur. (M.) Dersin ki, **بَابٌ الدَّارِ** [evin kapısı]; ve **بَابُ البَيْتِ** [evin kapısı, odanın kapısı ve çadırın kapısı]; (Msb;) ve **بَابُ البَلَدِ** [kasabanın yahut şehrin kapısı]. (Sözlükler vb. muhtelif yerlerde.) Ve Bişr İbn-Abee-Hâzim, bir kabre **باب** nisbet eder; ikincisini **بَيْت** diye adlandırarak. (M.) Tohum mahsulünü sulamak için suya yapılmış bir açıklığa yahut kanala da uygulanır: çoğulu **أَبْوَابٌ**. (Mgh.) [Ve Mısır’da, dağda oyulmuş bir mezar odasına, mağaraya yahut kovuğa da uygulanır; Kıptîce βηβ’den: çoğulu yalnız **بِيبَانٌ**.] ― -b2- Bundan dolayı, yani ikincil bir kullanışta, asıl anlam “giriş yeri” olmak üzere, şu manada kullanılır (mecaz:) Bir şeye ulaşma yahut elde etme vasıtası: (B, Kull, TK:) şu sözde olduğu gibi, **هٰذَا العِلْمُ بَابٌ اـِلَى عِلْمِ كَذَا** (mecaz:) Bu ilim, şöyle bir ilme ulaşma vasıtasıdır. (B, TK.) ― -b3- [Ve buradan, (mecazî farzıyla:) Bir şeyin gerçekleştirilmesi için başvurulan çare, hile, strateji yahut usul; çoğulu **أَبْوَابٌ**: **أَبْوَابُ الحَرْبِ**’de olduğu gibi, savaşın, muharebenin yahut dövüşün çareleri vb.; ve **بَابٌ مِنَ النُّجُومِ** yıldızlar ilminin bir usulü, yani astroloji yahut astronomi; ve **بَابٌ مِنَ السِّحْرِ** büyünün bir usulü; **سِحْرٌ** maddesinde bir örneğe bak. Matt. xvi. 18 ile karşılaştır: πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αύτης; muhtemelen “Cehennemin stratejileri ona galip gelmeyecektir” manasındadır.] ― -b4- [Ayrıca (mecazî farzıyla:) Bir tarz, tür, çeşit, sınıf yahut kategori.] Suweyd İbn-Kurâa, kafiyeler hakkında çoğul **أَبْوَاب**’ı mecazen kullanır; şöyle diyerek:
أَتَيْتُ بِأَبْوَابِ القَوَافِى كَأَنَّمَا
أَذُودُ بِهَا سِرْبًا مِنَ الوَحْشِ نُزَّعَا
(mecaz:) [Kafiyelerin çeşitli türlerini ortaya koydum; sanki onlarla, erkeklere yahut alışılmış otlak yerlerine iştiyaklı yaban hayvanlarından bir sürüyü sürüyordum]. (M, L.) [Şunu da dersin: **هُوَ مِنْ هٰذَا البَابِ** (mecazî farzıyla:) O, bu tarzdan, bu türden, bu çeşitten, bu sınıftan yahut bu kategoridendir: sözlüklerde vb. çok geçen bir ibare. **بَابَةٌ**’ya da bak.] ― -b5- [Ayrıca (mecazî farzıyla:) Bir bölüm; ve bazen bir bölümün bir faslı yahut alt kısmı; bir kitap yahut yazıda;] örfî olarak, (mecazî farzıyla:) bir tür meselelerle ilgili sözlerden oluşan bir parça; ve bazen bir cins meselelerle: (Kull:) çoğulu **أَبْوَابٌ**. (A.) **بَابَةٌ**’ya da bak. ― -b6- [Ayrıca (mecazî farzıyla:) Bir hesapta yahut sayımda kalem başı yahut madde sınıfı; şu sözde olduğu gibi,] **بَيَّنْتُ لَهُ حِسَابَهُ بَابًا بَابًا** (mecazî farzıyla:) [Ona hesabını kalem kalem, yahut her madde sınıfını ayrı ayrı açıklayıp belirgin kıldım]; Sb’nin zikrettiği bir ibare: (M:) [yahut bazen,] **بَابٌ** (M, K) ve ↓ **بَابَةٌ** (T, M, K) **حُدُود** (burada bu adla anılan cezalar) hakkında ve bir hesap yahut sayım hakkında, (T, M, K,) ve benzeri hakkında, (T, M,) en uç terim yahut sınır manasında kullanılır; eş anlamlısı **غَايَةٌ**; (M, K;) fakat IDrd bu hususta tereddüt etti; bu yüzden S’de zikredilmemiştir. (TA.)

**بَابَةٌ**
**بَابَةٌ** أبه بأبه باب بابه بابة بآبه آب آبه (mecazî farzıyla:) Bir tarz yahut bir üslup; eş anlamlısı **وَجْهٌ**: (ISk, K:) çoğulu **بَابَاتٌ**. (K.) [Benzer, belki de aynı manaya sahip olan **بَابٌ**’a da bak.] Bundan dolayı, **هٰذَا مِنْ بَابَتِى** demek (mecazî farzıyla:) Bu, benim istediğim tarz yahut üsluptandır; (TA;) bu bana uygundur: (IAmb, TA:) ve **هٰذَا شَىْءٌ مِنْ بَابَتِكَ**, (S,) yahut **هٰذَا بَابَتُكَ**, (A,) (mecazî farzıyla:) bu, sana uygun bir şeydir: (S, A:) ve **هٰذَا بَابَتُهُ** (mecazî farzıyla:) bu, ona uygundur. (K.) Eleştirmenlerin çoğuna göre bu mecazdır. (TA.) Şunu da dersin: **فُلَانٌ أَهْوَنُ بَابَاتِهِ الكَذِبُ** (mecazî farzıyla:) Filânın kötülüğünün türlerinden (**أَنْوَاع**) en hafifi yalandır. (A.) ― -b2- (mecazî farzıyla:) Bir alışkanlık: bir özellik; bir nitelik; tabiat; tabiî mizaç: yahut bir uygulama; yahut bir fiil: eş anlamlısı **خَصْلَةٌ**. (Abu-l-'Omeythil, TA.) [Belki, A’dan yukarıda zikredilen örneklerin sonuncusu buradandır.] ― -b3- (mecazî farzıyla:) Bir şart; eş anlamlısı **شَرْطٌ**: şu sözde olduğu gibi, **هذَا بَابَةُ هٰذَا** (mecazî farzıyla:) [Bu, bunun şartıdır]. (M, K. *) ― -b4- **بَابَاتُ الكِتَابِ** (mecazî farzıyla:) Kitabın yahut yazının satırları: (M, A, K:) yahut onun ↓ **أَبْوَاب**’ları [yani bölümleri yahut bölüm alt kısımları] manasına gelebilir: (M:) bunun tekili yoktur: (A, K:) [ISd der ki,] bunun hiçbir tekilini işitmedim. (M.) ― -b5- **بَابٌ**’a da bak; son anlam.

**بَوْبَاةٌ**
**بَوْبَاةٌ** بوب بوباه بوباة Bir çöl; yahut içinde su bulunmayan bir çöl; eş anlamlısı **فَلَاةٌ**: (T, IJ, M, K:) ve ayrıca **مَوْمَاةٌ**; (T, MF;) ب’nin م’ye çevrilmesiyle; bu, çoğu kez olur. (MF.) [S’de zikredilmiştir; sonra K’de, بو maddesinde, **مَفَازَةٌ** ile eş anlamlı olarak tekrar zikredilmiştir.]

**بِوَابَةٌ**
**بِوَابَةٌ** بواب بوابه بوابة Kapıcılık yahut kapı bekçiliği görevi yahut mesleği. (M, K.) [1’e bak.]

**بَوَّابٌ**
**بَوَّابٌ** بواب Bir kapıcı yahut kapı bekçisi. (S, * M, Msb, K, TA.)

**أَبْوَابٌ مُبَوَّبَةٌ**
**أَبْوَابٌ مُبَوَّبَةٌ** ذ (mecazî farzıyla:) [Tertip edilmiş, düzenlenmiş, dağıtılmış, tasnif edilmiş yahut sıraya konmuş türler, çeşitler, sınıflar, bölümler, başlıklar yahut benzerleri,] **أَصْنَافٌ مُصَنَّفَةٌ**’ye benzer bir ibaredir. (S.) Şunu da dersin: **كِتَابٌ مُبَوَّبٌ** (mecazî farzıyla:) [Ayrı bölümler halinde tertip edilmiş yahut bölünmüş bir kitap]. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَاب
بَاب ( w )  U ( n. ac. بَوْب 1 ),
a.  [ La ], Was doorkeeper to.

بَوَّبَ
بَوَّبَ II ,
a.  Classified; divided into chapters.

b.  Directed.

تَبَوَّبَ
تَبَوَّبَ V ,
a.  Took, engaged a door-keeper.

بَوَّاْب
بَوَّاْب 28 ,
a.  Door-keeper, gate-keeper, hall-porter.

بَوَّاْبَة
بَوَّاْبَة 28t ,
a.  Gate.

بَاب
بَاب [ 1A ] , ( pl. أَبْوَاب [ 38 ] ),
a.  Door, gate, entrance; port.

b.  Chapter; category; article.

بَابَة
بَابَة [ 1tA ],
a.  Point, extremity.

b.  Manner, mode; conduct; kind; species.

بُؤَبُو
بُؤَبُو
a.  Source, origin; pupil ( of the eye ).

b.  Baby.

بُوْتَقَة
بُوْتَقَة P. ,
a.  Crucible, melting-pot.

##### Türkçe

**بَاب**
**بَاب** ( w )  U ( is. ac. **بَوْب** 1 ),
a.  [ La ], Kapıcılık yaptı.

**بَوَّبَ**
**بَوَّبَ** II ,
a.  Tasnif etti; bölümlere ayırdı.

b.  Yöneltti.

**تَبَوَّبَ**
**تَبَوَّبَ** V ,
a.  Bir kapıcı tuttu, kapıcı istihdam etti.

**بَوَّاْب**
**بَوَّاْب** 28 ,
a.  Kapıcı, kapı bekçisi, salon kapıcısı.

**بَوَّاْبَة**
**بَوَّاْبَة** 28t ,
a.  Kapı.

**بَاب**
**بَاب** [ 1A ] , ( çoğ. **أَبْوَاب** [ 38 ] ),
a.  Kapı, geçit, giriş; liman.

b.  Bölüm; kategori; madde.

**بَابَة**
**بَابَة** [ 1tA ],
a.  Nokta, uç.

b.  Tarz, üslup; davranış; tür; cins.

**بُؤَبُو**
**بُؤَبُو**
a.  Kaynak, köken; gözbebeği ( gözün ).

b.  Bebek.

**بُوْتَقَة**
**بُوْتَقَة** P. ,
a.  Pota, eritme kabı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بوب
بَابَ - يَبُوبُ - بَاب - أَبْواب

بَابَ - يَبوْبُ + الشيء: يصير له باب: يصير له بوابة: يصير له مدخل قابل للفتح والإغلاق
بَاب: على وزن "فـَعـْل": اسم فعل " بَابَ - يَبوْبُ": اسم آلة منه: المدخل على شكل فتحة قابلة للفتح والإغلاق، والتي يمكن من خلالها الدخول والخروج من مكان مغلق بسور أو بعائق.
أَبْواب: جمع " بَاب"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أشكال الأشياء من حيث شكل الفراغ الداخلي المجسم للشيء "، وهي:
بَابَ - يَبوْبُ، قَنْطَرَ - يُقَنْطِرُ، قَنا - يَقْنُوْ، كَهَفَ - يَكْهُفُ، كَابَ - يَكُوبُ، جَيِدَ - يَجْيَدُ

أبواب البيوت
أبواب البيوت  	﴿ولبيوتهم أبوابا وسررا عليها يتكئون(34)﴾ الزخرف ﴿يسألونك عن الأهلة قل هي مواقيت للناس والحج وليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها ولكن البر من اتقى وأتوا البيوت من أبوابها واتقوا الله لعلكم تفلحون(189)﴾ البقرة
أبواب الغرف  	{ وراودته التي هو في بيتها عن نفسه وغلقت الأبواب وقالت هيت لك قال معاذ الله إنه ربي أحسن مثواي إنه لا يفلح الظالمون(23) ؤ يوسف ﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف
مفاتيح البيوت والغرف	﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم أو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ لنور
أبواب المدن والقرى
أبواب القرى  ﴿وإذ قلنا ادخلوا هذه القرية فكلوا منها حيث شئتم رغدا وادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد المحسنين(58)﴾ البقرة ﴿وإذ قيل لهم اسكنوا هذه القرية وكلوا منها حيث شئتم وقولوا حطة وادخلوا الباب سجدا نغفر لكم خطيئاتكم سنزيد المحسنين(161)﴾ الأعراف
 	﴿ورفعنا فوقهم الطور بميثاقهم وقلنا لهم ادخلوا الباب سجدا وقلنا لهم لا تعدوا في السبت وأخذنا منهم ميثاقا غليظا(154)﴾ النساء ﴿قال رجلان من الذين يخافون أنعم الله عليهما ادخلوا عليهم الباب فإذا دخلتموه فإنكم غالبون وعلى الله فتوكلوا إن كنتم مؤمنين(23)﴾ المائدة
 	﴿وقال يابني لا تدخلوا من باب واحد وادخلوا من أبواب متفرقة وما أغني عنكم من الله من شيء إن الحكم إلا لله عليه توكلت وعليه فليتوكل المتوكلون(67)﴾ يوسف
أبواب كل شيء
﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الآنعام ﴿حتى إذا فتحنا عليهم بابا ذا عذاب شديد إذا هم فيه مبلسون(77)﴾ المؤمنون
أبواب السماء
﴿إن الذين كذبوا بآياتنا واستكبروا عنها لا تفتح لهم أبواب السماء ولا يدخلون الجنة حتى يلج الجمل في سم الخياطوكذلك نجزي المجرمين(40)﴾ الأعراف { وفتحت السماء فكانت أبوابا(19)  النبأ ﴿ولو فتحنا عليهم بابا من السماء فظلوا فيه يعرجون(14)﴾ الحجر ﴿ففتحنا أبواب السماء بماء منهمر(11)﴾ القلم
أبواب الجنة
﴿وسيق الذين اتقوا ربهم إلى الجنة زمرا حتى إذا جاءوها وفتحت أبوابها وقال لهم خزنتها سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين(73)﴾ الزمر ﴿جنات عدن مفتحة لهم الأبواب(50)﴾ ص ﴿جنات عدن يدخلونها ومن صلح من آبائهم وأزواجهم وذرياتهم والملائكة يدخلون عليهم من كل باب(23)﴾ الرعد
السور والباب بين الجنة والنار
{ يوم يقول المنافقون والمنافقات للذين آمنوا انظرونا نقتبس من نوركم قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا فضرب بينهم بسور له باب باطنه فيه الرحمة وظاهره من قبله العذاب(13)  الحديد
أبواب جهنم
﴿وإن جهنم لموعدهم أجمعين(43) لها سبعة أبواب لكل باب منهم جزء مقسوم(44)﴾ الحجر { وسيق الذين كفروا إلى جهنم زمرا حتى إذا جاءوها فتحت أبوابها وقال لهم خزنتها ألم يأتكم رسل منكم يتلون عليكم آيات ربكم وينذرونكم لقاء يومكم هذا قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين(71)  الزمر
	﴿قيل ادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها فبئس مثوى المتكبرين(72)﴾ الزمر ﴿ادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها فبئس مثوى المتكبرين(76)﴾ غافر ﴿فادخلوا أبواب جهنم خالدين فيها فلبئس مثوى المتكبرين(29)﴾ النحل
	﴿وسيق الذين اتقوا ربهم إلى الجنة زمرا حتى إذا جاءوها وفتحت أبوابها وقال لهم خزنتها سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين(73)﴾ الزمر { وسيق الذين كفروا إلى جهنم زمرا حتى إذا جاءوها فتحت أبوابها وقال لهم خزنتها ألم يأتكم رسل منكم يتلون عليكم آيات ربكم وينذرونكم لقاء يومكم هذا قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين(71)  الزمر
مختارالصحاح
● [بوب] ب و ب: تَبَوَّبَ بَوَّابا اتخذه وهذا من بَابَتِكَ أي يصلح لك
الراغب
باب
- الباب يقال لمدخل الشيء، وأصل ذلك: مداخل الأمكنة، كباب المدينة والدار والبيت، وجمعه: أبواب. قال تعالى: }واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب﴿[يوسف/25]، وقال تعالى:﴾لا تدخلوا من باب واحد وادخلوا من أبواب متفرقة{ [يوسف/67]، ومنه يقال في العلم: باب كذا، وهذا العلم باب إلى علم كذا، أي: به يتوصل إليه.
وقال صلى الله عليه وسلم: (أنا مدينة العلم وعلي بابها) (الحديث رواه الحاكم في المستدرك والطبراني في الكبير وأبو الشيخ في السنة وغيرهم، وكلهم عن ابن عباس مرفوعا مع زيادة: (فمن أتى العلم فليأت الباب) ورواه الترمذي وأبو نعيم وغيرهما عن علي بلفظ أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (أنا دار الحكمة وعلي بالها).
وهذا حديث مضطرب غير ثابت كما قاله الدارقطني في العلل 3/247، وقال الترمذي: منكر، وقال البخاري: ليس له وجه صحيح، ونقل الخطيب البغدادي عن ابن معين أنه قال: كذب لا أصل له. وذكره ابن الجوزي في الموضوعات ووافقه الذهبي وغيره، المستدرك 3/126 وقال الحاكم فيه: صحيح الإسناد وتعقبه الذهبي فقال: بل موضوع، لكن قال في الدرر نقلا عن أبي سعيد العلائي: الصواب أنه حسن باعتبار تعدد طرقه، لا صحيح ولا ضعيف، فضلا أن يكون موضوعا، وكذا قال الحافظ بن حجر في فتوى له. وقال في اللآلئ بعد كلام طويل: والحاصل أن الحديث ينتهي بمجموع طريقي أبي معاوية وشريك إلى درجة الحسن المحتج به. راجع كشف الخفاء 1/203، واللآلئ المصنوعة 1/329؛ وعارضة الأحوذي 13/171؛ والحلية 1/64).
أي: به يتوصل، قال الشاعر:
- 71 - أتيت المروءة من بابها (البيت تقدم برقم 5)
وقال تعالى: }فتحنا عليهم أبواب كل شيء﴿[الأنعام/44]، وقال عز وجل:﴾باب باطنه فيه الرحمة﴿[الحديد/13] وقد يقال: أبواب الجنة وأبواب جهنم للأشياء التي بها يتوصل إليهما. قال تعالى:﴾ادخلوا أبواب جهنم﴿[النحل/29]، وقال تعالى:﴾حتى إذا جاؤوها وفتحت أبوابها وقال لهم خزنتها سلام عليكم{ [الزمر/73]، وربما قيل: هذا من بابة كذا، أي: مما يصلح لهن وجمعه: بابات، وقال الخليل: بابة (وعبارته في العين 8/415: والبابة في الحدود والحساب) في الحدود، وبوبت بابا، أي: عملت، وأبواب مبوبة، والبواب حافظ البيت، وتبوبت بوابا: اتخذته، وأصل باب: بوب.
ملخص اللسان
1.     بابَ للسلطان يَبُوبُ: صار له بَوَّاباً.  وتَبَوَّبَ بَوَّاباً: اتخذه.
2.      البَوْباةُ: الفَلاةُ،
3.     البَوْباةُ عَقَبةٌ كَؤُودٌ على طريقِ مَنْ أَنْجَدَ من حاجِّ اليَمَن،
4.     والبابُ معروف،
5.     والبَوَّابُ: الحاجِبُ،
6.     بَيَّاباً : السَّاقِي الذي يَطُوف عليهم بالماءِ.
7.     ورجلٌ بَوّابٌ: لازم للْباب، وحِرْفَتُه  البِوابةُ.
8.     وبَوَّبَ الرَّجلُ إِذا حَمَلَ على العدُوّ.
9.      والبابُ والبابةُ، في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغايةُ،
10.                        وباباتُ الكِتابِ: سطورهُ،
11.                        وأَبوابٌ مُبَوَّبةٌ، أَصْنافٌ مُصَنَّفَةٌ.
12.                        ويقال هذا شيءٌ  منْ بابَتِك أَي يَصْلُحُ لك.
13.                        البابةُ عند العَرَب الوجْهُ،
14.                        الناسُ مِن  بابَتِي، من الوجْهِ الذي أُريدُه ويَصْلُحُ لي.
15.                        البابةُ: الخَصْلةُ.
16.                         والبابِيَّةُ: الأُعْجوبةُ.
17.                         البابِيَّةُ هَدِيرُ الفَحْل في تَرْجِيعه.
18.                        وهذا بابةُ هذا أَي شَرْطُه.
19.                        والبُوَيْبُ: موضع تِلْقاء مِصْرَ إِذا بَرَقَ البَرْقُ من قِبَله لم يَكَدْ يُخْلِفُ.
20.                        والبابةُ: ثَغْرٌ من ثُغُورِ الرُّومِ.
21.                        والأَبوابُ: ثَغْرٌ من ثُغُور  الخَزَرِ.
22.        ببابَيْنِ:البحرين موضع يُعرف ،
لسان العرب
● - بوب: البَوْباةُ: الفَلاةُ، عن ابن جني، وهي الـمَوْماةُ. وقال أَبو  حنيفة: البَوْباةُ عَقَبةٌ كَؤُودٌ على طريقِ مَنْ أَنْجَدَ من حاجِّ اليَمَن، والبابُ معروف، والفِعْلُ منه التَّبْوِيبُ، والجمعُ أَبْوابٌ وبِيبانٌ. فأَما قولُ القُلاخِ بن حُبابةَ، وقيل لابن مُقْبِل:  هَتَّاكِ أَخْبِيةٍ، وَلاَّجِ أَبْوِبةٍ،  * يَخْلِطُ بالبِرِّ منه الجِدَّ واللِّينا(1)  (1 قوله «هتاك إلخ» ضبط بالجر في نسخة من المحكم وبالرفع في التكملة وقال فيها والقافية مضمومة والرواية: ملء الثواية فيه الجدّ واللين)  فإِنما قال أَبْوِبةٍ للازدواج لمكان أَخْبِيةٍ. قال: ولو أَفرده لم يجز.  وزعم ابن الأَعرابي واللحياني أَنَّ أَبْوِبةً جمع باب من غير أَن يكون إِتباعاً، وهذا نادر، لأَن باباً فَعَلٌ، وفَعَلٌ لا يكسّر على  أَفْعِلةٍ. وقد كان الوزيرُ ابن الـمَغْربِي يَسْأَلُ عن هذه اللفظة على سبيلِ الامْتِحان، فيقول: هل تعرف لَفظَةً تُجْمع على أَفْعِلةٍ على غير قياس جَمْعِها المشهور طَلَباً للازدواج. يعني هذه اللفظةَ، وهي أَبْوِبةٌ. قال: وهذا في صناعةِ الشعر ضَرْبٌ من البَدِيع يسمى التَّرْصِيعَ. قال: ومـما يُسْتَحْسَنُ منه قولُ أَبي صَخْرٍ الهُذلِي في صِفَة مَحْبُوبَتِه:  عَذْبٌ مُقَبَّلُها، خَدْل مُخَلْخَلُها،  * كالدِّعْصِ أَسْفَلُها، مَخْصُورة القَدَمِ  سُودٌ ذَوائبُها، بِيض تَرائبُها،  * مَحْض ضَرائبُها، صِيغَتْ على الكَرَمِ  عَبْلٌ مُقَيَّدُها، حالٍ مُقَلَّدُها، *  بَضّ مُجَرَّدُها، لَفَّاءُ في عَمَمِ  سَمْحٌ خَلائقُها، دُرْم مَرافِقُها، *  يَرْوَى مُعانِقُها من بارِدٍ شَبِمِ  واسْتَعار سُوَيْد بن كراع الأَبْوابَ للقوافِي فقال:  أَبِيتُ بأَبْوابِ القَوافِي، كأَنَّما  * أَذُودُ بها سِرْباً، مِنَ الوَحْشِ، نُزَّعا  والبَوَّابُ: الحاجِبُ، ولو اشْتُقَّ منه فِعْلٌ على فِعالةٍ لقيل بِوابةٌ باظهار الواو، ولا تُقْلَبُ ياءً، لأَنه ليس بمصدر مَحْضٍ، إِنما هو  اسم. قال: وأَهلُ البصرة في أَسْواقِهم يُسَمُّون السَّاقِي الذي يَطُوف عليهم بالماءِ بَيَّاباً. ورجلٌ بَوّابٌ: لازم للْباب، وحِرْفَتُه  البِوابةُ. وبابَ للسلطان يَبُوبُ: صار له بَوَّاباً.  وتَبَوَّبَ بَوَّاباً: اتخذه. وقال بِشْرُ بن أبي خازم:  فَمَنْ يَكُ سائلاً عن بَيْتِ بِشْرٍ، *  فإِنَّ له، بجَنْبِ الرَّدْهِ، بابا  \<ص:224>  إِنما عنى بالبَيْتِ القَبْرَ، ولما جَعَله بيتاً، وكانت البُيوتُ ذواتِ  أَبْوابٍ، اسْتَجازَ أَن يَجْعل له باباً.  وبَوَّبَ الرَّجلُ إِذا حَمَلَ على العدُوّ.  والبابُ والبابةُ، في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغايةُ، وحكى سيبويه: بيَّنْتُ له حِسابَه باباً باباً.  وباباتُ الكِتابِ: سطورهُ، ولم يُسمع ما بواحدٍ، وقيل: هي وجوهُه وطُرُقُه. قال تَمِيم بن مُقْبِلٍ:  بَنِي عامرٍ! ما تأْمُرون بشاعِرٍ، *  تَخَيَّرَ باباتِ الكتابِ هِجائيا  وأَبوابٌ مُبَوَّبةٌ، كما يقال أَصْنافٌ مُصَنَّفَةٌ. ويقال هذا شيءٌ  منْ بابَتِك أَي يَصْلُحُ لك. ابن الأَنباري في قولهم هذا مِن بابَتي. قال ابن السكيت وغيره: البابةُ عند العَرَب الوجْهُ، والباباتُ الوُجوه.  وأَنشد بيت تميم بن مقبل:  تَخَيَّرَ باباتِ الكِتابِ هِجائِيا  قال معناه: تَخَيَّرَ هِجائي مِن وُجوه الكتاب؛ فإِذا قال: الناسُ مِن  بابَتِي، فمعناه من الوجْهِ الذي أُريدُه ويَصْلُحُ لي.  أَبو العميثل: البابةُ: الخَصْلةُ. والبابِيَّةُ: الأُعْجوبةُ. قال النابغة الجعدي:  فَذَرْ ذَا، ولكِنَّ بابِيَّةً *  وَعِيدُ قُشَيْرٍ، وأَقْوالُها  وهذا البيت في التهذيب:  ولكِنَّ بابِيَّةً، فاعْجَبوا،  * وَعِيدُ قُشَيْرٍ، وأَقْوالُها  بابِيَّةٌ: عَجِيبةٌ. وأَتانا فلان بِبابيَّةٍ أَي بأُعْجوبةٍ. وقال الليث: البابِيَّةُ هَدِيرُ الفَحْل في تَرْجِيعه (1)  (1 قوله «الليث: البابية هدير الفحل إلخ» الذي في التكملة وتبعه المجد البأببة أي بثلاث باءات كما ترى هدير الفحل. قال رؤبة:  إِذا المصاعيب ارتجسن قبقبا *  بخبخة مراً ومراً بأببا  ا هـ فقد أورده كل منهما في مادة ب ب ب لا ب و ب وسلم المجد من التصحيف. والرجز الذي أورده الصاغاني يقضي بان المصحف غير المجد فلا تغتر بمن سوّد الصحائف.) ، تَكْرار له. وقال رؤْبة:  بَغْبَغَةَ مَرّاً ومرّاً بابِيا  وقال أيضاً:  يَسُوقُها أَعْيَسُ، هَدّارٌ، بَبِبْ، * إِذا دَعاها أَقْبَلَتْ، لا تَتَّئِبْ (2)  (2 وقوله «يسوقها أعيس إلخ» أورده الصاغاني أيضاً في ب ب ب.)  وهذا بابةُ هذا أَي شَرْطُه.  وبابٌ: موضع، عن ابن الأَعرابي. وأَنشد:  وإِنَّ ابنَ مُوسى بائعُ البَقْلِ بالنَّوَى،  * له، بَيْن بابٍ والجَرِيبِ، حَظِيرُ  والبُوَيْبُ: موضع تِلْقاء مِصْرَ إِذا بَرَقَ البَرْقُ من قِبَله لم يَكَدْ يُخْلِفُ. أَنشد أَبو العَلاءِ:  أَلا إِنّما كان البُوَيْبُ وأَهلُه  * ذُنُوباً جَرَتْ مِنِّي، وهذا عِقابُها  والبابةُ: ثَغْرٌ من ثُغُورِ الرُّومِ. والأَبوابُ: ثَغْرٌ من ثُغُور  الخَزَرِ. وبالبحرين موضع يُعرف ببابَيْنِ، وفيه يقول قائلهم:  إِنَّ ابنَ بُورٍ بَيْنَ بابَيْنِ وجَمْ، *  والخَيْلُ تَنْحاهُ إِلى قُطْرِ الأَجَمْ  \<ص:225>  وضَبَّةُ الدُّغْمانُ في رُوسِ الأَكَمْ،  * مُخْضَرَّةً أَعيُنُها مِثْلُ الرَّخَمْ
مقاييس اللغة:
بوب الباء والواو والباء أصلٌ واحد، وهو قولك تَبوَّبْتُ بَوَّاباً، أي اتَّخَذْتُ بَواباً؛ والباب أصلُ أَلِفِهِ واوٌ، فانقلبت ألفاً. فأمَّا البَوْبَاةُ فمكانٌ، وهو أوّلُ ما يَبدُو من قَرْنٍ إلى الطَّائف؛ قال المتلمّس:
لن تسلكي سُبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً
ما عِشْتَ عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ
القاموس المحيط:
البَوْباةُ الفَلاةُ، وعَقَبَةٌ كَؤُود بطريق اليَمَنِ. والبابُ م، ج أبْوابٌ وبيبانٌ، وأَبْوِبَةٌ نادِرٌ.
والبَوَّابُ: لازمُه، وحرْفَتُه: البِوابَةُ، وفَرَسُ زياد ابن أبيه. وبابَ له يَبُوبُ: صارَ بَوَّاباً له.
وتَبَوَّبَ بَوَّاباً: اتَّخَذّهُ. والبابُ والبابةُ في الحسابِ والحُدود: الغايةُ. وباباتُ الكتاب: سُطُورُهُ، لا واحدَ لها. وهذا بابَتُه، أي: يصْلُحُ له. والبابُ: د بِحَلبَ، وجَبَلٌ قُرْبَ هَجَرَ. والبابةُ: ثَغْرٌ بالرُّومِ و ة ببُخاراءَ، منها: إبراهيمُ بنُ محمد بنِ إسحاقَ، والوَجْهُ، ج: باباتٌ، وهذا بابَتهُ، أي شَرْطُه. والبُوَيْبُ كَزُبَيْرٍ، ع قُرْبَ مصْرَ، وجَدُّ عيسى بنِ خَلاَّدٍ المُحَدِّثِ. والبُوبُ، بالضم: ة بمِصْر. وبابُ الأبْواب: ثَغْرٌ بالخَزَر. وبَابٌ وبُوبةُ وبُوَيْبٌ: أسماءٌ. وبابا: مَوْلىً للعبَّاسِ، ومولىً لعائشةَ، وعبدُ الرحمنِ بنُ بابا أو بابَاه، وعبدُ اللَّهِ بنُ بابا أو بابي أو بابَيْه: تابعيُّون. وبابويَةُ: جَدُّ عليّ بنِ محمد بن الأسْوارِيِّ، وجَدُّ وَالد أحمدَ بنِ الحُسَيْنِ بنِ عليّ الحِنَّائِيِّ، وإبراهيمُ بنُ بُوبَة، بالضم، وعبدُ اللَّهِ بنُ أحمدَ بن بُوبةَ، والحَسَنُ بنُ محمدِ بنِ بُوبةَ: محدّثون.
وبابَ: حَفَر كُوَّةً، والبابيَّةُ: الْأُعجُوبةُ، وبابيْنِ، مُثَّنى: ع بالبَحْرَيْن. وبابانُ: مَحَلَّةٌ بمَرْوَ.
تاج العروس:
ب و ب
البَوْبَاةُ : الفَلاَةُ : عن ابْنِ جِنّي وهي المَوْمَاة أيْ قُلِبَتِ البَاءُ مِيماً لأَنَّهَا من الشَّفَةِ ومثلُ ذلكَ كَثِير قالَه شَيْخُنَا وقالَ أَبُو حَنِيفَةَ : البَوْبَاةُ : عَقَبَةٌ كَؤُود بِطَرِيقِ مَنْ أَنْجَدَمِنْ حَاجِّ اليَمَنِ وفي المَرَاصِدِ : هيَ صَحْرَاءُ بأَرْضِ تِهَامَة إذَا خَرجْتَ منْ أَعالِي وَادِي النَّخْلَةِ اليَمَانِيَةِ وهي بِلاَدُ بنِي سَعْدِ بنِ بَكْرِ بنِ هَوَازِنَ وقِيلَ : ثَنِيَّةٌ في طَرِيقِ نَجْد عَلَى قَرْنٍ يَنْحَدِرُ منها صاحِبُهَا إلى العِراقِ وقِيلَ غيرُ ذلك قَالَهُ شيخُنَا
والبَابُ م أي بمَعْنَى المَدْخَلِ والطَّاقِ الذِي يُدْخَلُ منه وبِمَعْنى مَا يُغْلَقُ به ذلك المَدْخَلُ من الخَشَبِ وغيرِهِ قاله شيخُنَا ج أَبْوَابٌ نَقَلَ شيخنَا عن شيخه ابنِ المسنَاوِيِّ مَا نَصُّه : اسْتَدَلَّ به أَئِمَةُ العَرَبِيَّةِ على أَنَّ وَزْنَه فَعَلٌ مُحَرَّكَة لأَنَّه الذي يُجْمَعُ على أَفْعَالٍ قِيَاساً تَحَرَّكَتِ الواوُ وانْفَتَح ما قَبْلَهَا فَصَار بَاب : وبِيبَانٌ كتَاج وتِيجَانٍ وهو عند الأَكْثَرِ مَقِيسٌ وأَبْوِبَةٌ في قَوْلِ القُلاَخ بنِ حُبَابَةَ قالَه ابنُ بَرِّيّ وفي الصَّحَاح لابنِ مُقْبِل :
هَتَّاكُِ أَخْبِيَةٍ وَلاَّج أَبْوِبَةٍ ... يَخْلِطُ بِالبِرِّ منه الجِدَّ واللِّينَا
قَالَ أَبْوِبَةٍ لِلازْدِوَاج لِمَكَانِ أَخْبِيَة قَالَ : ولَوْ أَفْرَدَهُ لَمْ يَجُزْ وزَعَمَ ابنُ الأَعْرَابيّ أَنَّ أَبْوِبَة جمعُ بَابٍ من غيرِ أَنْ يكونَ إتْبَاعاً وهذَا نَادِرٌ لأَنَّ بَاباً : فَعَلٌ وفَعَلٌ لا يُكَسَّرُ عَلَى أَفْعِلَةٍ قال ابنُ مَنْظُورٍ وتَبِعَهُ شَيْخُنَا في شَرْحهِ : وقَدْ كَانَ الوَزِيرُ ابنُ المَغْرِبِيّ يَسْأَلُ عن هَذه اللَّفْظَةِ علَى سَبِيلِ الامْتِحَانِ فَيَقُولُ : هَلْ تَعْرِفُ لَفْظَةً جُمِعَتْ عَلَى غَيْرِ قِيَاسِ جَمْعِهَا المَشْهُورِ طَلَباً للازْدِوَاجِ يَعْنِي هذِه اللَّفْظَةَ وهِي أَبْوِبَة قَالَ : وهذَا فِي صناعَةِ الشِّعْرِ ضَرْبٌ مِنَ البَدِيعِ يُسَمى التَّرْصِيعَ
قُلْتُ : وأَنْشَدَ هَذَا البَيْتَ أَيْضاً الإِمَامُ البَلَوِيُّ في كِتَابِه أَلف باء واسْتَشْهَدَ به في أَنَّ بَاباً يُجْمَعُ عَلَى أَبْوِبَةٍ ولم يَتَعَرَّضْ لِلإِتْبَاع وَعَدَمِه
وفي لسان العرب : واسْتَعَارَ سُوَيْدُ بنُ كُرَاع الأَبوَابَ لِلْقَوَافِي فَقَالَ :
" أَبِيتُ بِأَبْوَابِ القَوَافِي كَأَنَّمَاأَذُودُ بِهَا سِرْباً مِنَ الوَحْشِ نُزَّعَا والبَوَّابُ لاَزِمُهُ وحَافِظُهُ وهو الحَاجِبُ ولو اشْتُقَّ منه فِعْلٌ عَلَى فِعَالَة لقيل : بِوَابَةٌ بإِظْهَارِ الوَاوِ وَلاَ تُقْلَبُ يَاءً لأَنَّه ليْسَ بمَصْدَر مَحْضٍ إنما هو اسم وحِرْفَتُهُ البِوَابَةُ كَكِتَابَة قال الصاغانيّ : لاَ تُقْلَبُ يَاءً لأَنَّه ليس بمَصْدَرٍ مَحْض إنَّمَا هو اسْمٌ وأمَّا قوْلُ بِشْرِ بنِ أَبي خَازِم :
فَمَنْ يَكُ سَائِلاً عَنْ بَيْتِ بِشْرٍ ... فَإنَّ لَهُ بِجَنْبِ الرَّدْهِ بَابَا فَعَنَى بالبَيْتِ القَبْرَ كما سيأْتي ولمَّا جَعَلَه بَيْتاً وكَانَتِ البُيُوتُ ذَوَاتِ أَبْوَابٍ اسْتَجَازَ أَنْ يَجْعَلَ لَهُ بَاباً
والبَوَّابُ : فَرَسُ زِيَادِ ابْنِ أَبِيهِ مِنْ نَسْلِ الحَرُونِ وهُوَ أَخُو الذَّائِدِ بنِ البطِينِ بنِ البِطَانِ بنِ الحَرُونِ
وبَابَ لهُ أَيْ لِلْسُّلْطَانِ يَبُوبُ كقَالَ يَقُولُ قَالَ شَيْخُنَا : وذِكْرُ المُضَارِع مُسْتَدْرَكٌ فَإنَّ قَاعِدَتَه أَنْ لاَ يَذْكُرَ المُضَارِعَ مِنْ بَابِ نَصَرَ صَارَ بوَّاباً لَهُ وتَبَوَّبَ بَوَّاباً : اتَّخَذَهُ
وأَبْوَابٌ مُبَوَّبَةٌ كَمَا يُقَالُ : أَصْنَافٌ مُصَنَّفَةٌ
والبَابُ والبابَةُ تَوَقَّفَ فيه ابنُ دُرَيْدٍ ولذَا لَمْ يَذْكُرْه الجوهريُّ في الحِسَابِ والحُدُودِ ونَحْوِهِ : الغَايَةُ وحَكَى سِيبَوَيْهِ بَيَّنْتُ لَهُ حِسَابَهُ بَاباً باباً وبَاباتُ الكِتَابِ : سُطُورُهُ لاَ وَاحِدَ لَهَا أَيْ لَمْ يُسْمَعْ ويُقَالُ هذَا بَابَتُهُ أي يصلح له هذا شيء من بابتك أَيْ يَصْلُحُ لَكَ وقَالَ ابنُ الأَنْبَارِيِّ فِي قَوْلِهِمْ : هذَا مِنْ بابَتِي : أَيْ يَصْلُحُ لِي
والبَابُ : د في المَرَاصِدِ : بُلَيْدَةٌ في طَرِيقِ وَادِي بُطْنَانَ بِحَلَبَ أَيْ مِنْ أَعْمَالِهَا بَيْنَهَا وبَيْنَ بُزَاعَا نحوُ مِيلَيْنِ وإلى حَلَب عَشَرَةُ أَمْيال
قُلْت : وهي بَابُ بُزَاعَا كَمَا حَقَّقَهُ ابنُ العَدِيمِ في تاريخ حَلَبَ قَالَ : والنِّسْبَةُ إلَيْهَا : البَابِيُّ منهم : حَمْدَانُ ابنُ يُوسُفَ بنِ مُحَمَّدٍ البَابِيُّ الضَّرِيرُ الشَّاعِرُ المُجِيدُ ومنَ المُتَأَخِّرِينَ مَنْ نُسِبَ إليها مِنَ المُحَدِّثِينَ كَثِيرُونَ تَرْجَمَهُمُ السَّخَاوِيُّ في الضَّوْء
وبَابٌ بِلاَ لاَم : جَبَلٌ وفي بَعْضِ النُّسَخ : بَلَدٌ قُرْبَ هَجَرَ مِنْ أَرْضِ البَحْرَيْنِ
وبَابٌ أَيْضاً : قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى بُخَارى واسْتَدْرَكَه شيخُنَا
قُلْتُ : هِيَ بَابَةُ كَمَا نَقَلَه الصَّاغَانيّ وقد ذَكَرَها المُصَنِّفُ قَرِيباً
وبَابٌ أَيْضاً مَوْضِعٌ عن ابن الأَعْرَابيّ وأَنشد :
وإنَّ ابنَ مُوسَى بَائعَ البَقْلِ بِالنَّوَى ... لَهُ بَيْنَ بَابٍ والجَرِيبِ حَظِيرُ كَذَا في لسان العرب
والبَابَةُ ثَغْرٌ بالرُّومِ مِنْ ثُغُورِ المُسْلِمِينَ ذَكَره يَاقُوت وبِلاَ لامٍ : ' بِبُخَارَاءَ كَذَا في المَرَاصِدِ مِنْهَا إبْرَاهِيمُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ إسْحَاقَ المُحَدِّثُ البَابِيُّ
والبَابَةُ عِنْدَ العَرَبِ : الوَجْهُ قَالَهُ ابنُ السِّكّيت ج بَابَاتٌ فإذَا قالَ : الناسُ مِنْ بَابَتِي فَمَعْنَاهُ مِنَ الوَجْهِ الذِي أُرِيدُه ويَصْلُحُ لِي وهو مِنَ المَجَازِ عِنْدَ أَكْثَرِ المُحَقِّقِينَ وأَنشد ابنُ السكِّيتِ لابن مُقْبِلٍ :
بَنِي عَامِرٍ مَا تَأْمُرُونَ بِشَاعِرٍ ... تَخَيَّرَ بَابَاتِ الكِتَابِ هِجَائِيَا قَالَ : مَعْنَاهُ : تَخَيَّرَ هِجَائِيَ مِنْ وُجُوهِ الكِتَابِ
والبَابَةُ : الشَّرْطُ يقالُ : هذَا بَابَتُهُ أَيْ شَرْطُهُ وليس بتكرار كما زعمه شيخنا
والبُوَيْبُ كَزُبيْر : ع قُرْبَ وفي لسان العرب : تلْقَاءَ مِصْرَ إذَا بَرَقَ البَرْقُ مِنْ قِبَلِهِ لمْ يَكَدْ يُخْلِفُ أَنْشَد أَبُو العَلاَءِ
أَلا إنَّما كَانَ البُوَيْبُ وأَهْلُه ... ذُنُوباً جَرَتْ مِنِّي وهذَا عِقَابُهَا وفي المراصِد : نَقْبٌ بَيْنَ جَبَلَينِ وقيلَ : مدْخَلُ أَهْلِ الحِجَازِ إلَى مِصْرَ
قُلْت : والعَامّةُ يَقُولُونَ البُويْبَاتُ ثمَّ قَالَ : ونَهْرٌ أَيْضاً كانَ بالعرَاق مَوضِعَ الكُوفة يَأْخُذُ منَ الفُراتِ
وبُوَيْبٌ جَدُّ عهيسى بنِ خَلاَّدٍ العِجْليِّ المُحَدِّثِ عَنْ بَقِيَّةَ وعَنْهُ أَبُو إسْمَاعِيلَ التِّرْمِذِيُّ
والبُوبُ بالضَّمّ : ة بِمِصْرَ مِنْ حَوْفهَا كَذَا في المُشْرِقِ وفي المَراصِدِ ويقال لهَا : بُلْقينَةُ أَيْضاً وهي بإقْلِيمِ الغَرْبِيَّةِ مِن أَعْمَال بنَا
وبَابُ الأَبْوابِ قال في المراصد : ويقال : البَابُ غَيْرَ مُضَاف والذي في لسان العرب : الأَبْوَابُ : ثَغْرٌ بِالخَزَرِ وهو مدِينَةٌ على بَحْر طَبَرِسْتَانَ وهو بَحْرُ الخَزَرِ ورُبَّما أَصَاب البَحْرُ حَائطَهَا وفي وَسَطِهَا مَرْسَى السُّفُنِ قَد بنِيَ على حَافَتَيِ البَحْرِ سَدَّيْنِ وجُعِلَ المَدْخَلُ مُلْتَوِياً وعلى هذا الفَم سِلْسِلَةٌ فلا تَخْرُجُ السَّفِينَةُ ولا تَدْخُلُ إلاّ بِأَمْرٍ وهي فُرْضَةٌ لِذلك البَحْرِ وإنَّمَا سُمِّيَتْ بابَ الأَبْوَابِ لأَنَّهَا أَفْوَاهُ شِعَابٍ في جَبَلٍ فيها حُصُونٌ كَثِيرَةٌ وفي المُعْجَم : لأَنَّهَا بُنِيَتْ على طَرَفٍ في الجَبَلِ وهو حَائِطٌ بَنَاهُ أَنُوشِرْوانَ بِالصَّخْرِ والرَّصَاصِ وعَلاَّه ثلاثمائة ذِرَاعٍ وجَعلَ علَيْهِ أَبْوَاباً منْ حَدِيدٍ لأَنَّ الخَزَرَ كَانَتْ تُغيرُ في سُلْطَانِ فَارِسَ حتَّى تَبْلُغَ هَمَذَانَ والمَوْصِلَ فبَنَاهُ لِيَمْنَعَهُمُ الخُرُوجَ وجَعَلَ عليه حَفَظَة كذا نقلَه شيخُنا من التواريخ ورأَيت في " الأَرْبَعِينَ البُلْدَانِيَّة " للحافظِ أبِي طَاهِرٍ السِّلفيّ ما نصُّه : بَابُ الأَبواب المعروفُ بدَرْبَنْدَ وإليها نُسِبَ أَبُو القَاسِمِ مَيْمُونُ بنُ عُمَرَ بنِ مُحَمَّد البَابِيُّ مُحَدِّثُ
قُلْتُ : وهُوَ شَيْخُ السِّلَفِيّ وأَبُو القَاسِمِ يُوسُفُ بنُ إبْراهِيمَ بنِ نَصْرٍ البَابِيُّ حَدَّثَ ببغْدَادَ
وممَّا بَقِيَ علَى المُؤَلِّفِ مِمَّا اسْتَدْرَكَ عليهِ شيخُنَا وغيرُه : بَابُ الشَّامِ ذَكَره ابنُ الأَثيرِ والنِّسْبَةُ إليه : البَابشَامِيُّ وهِيَ مَحَلَّةٌ ببَغْدَادَ
وبَابُ البَرِيدِ كَأَمِيرٍ بدِمَشْق
وبَابُ التِّبْنِ لِمَأْكُولِ الدَّوَابِّ : مَحَلَّةٌ كَبِيرَةٌ مُجاوِرَة لمَشْهدِ مُوسَى بنِ جَعْفَر بها قَبْرُ عبْد الله بنِ الإِمام أَحْمَد
وبَابُ تُوما بالضَّمِّ بدِمَشق
وبَابُ الجِنَانِ : أَحَدُ أَبْوَابِ الرَّقَّة وأَحدُ أَبْوَابِ حلَبَ
وبَابُ زُوَيلَةَ بِمِصْرَ
وبابُ الحُجْرَةِ : مَحَلَّةُ الخُلَفَاءِ ببغدادَ
وبابُ الشَّعير : مَحَلَّة بها أيضاً
وبابُ الطَّاقِ : مَحَلَّةٌ أُخرى كبيرة بالجانب الشرقيّ ببغداد نُسب إليها جَمَاعَةٌ من المحَدِّثينَ والأَشْرافِ
وَبَنُو حَاجِبِ البَابِ : بَطْنٌ من بَنِي الحُسَيْنِ كَانَ جَدُّهُم حاجباً لِبَابِ البوني
وبَابُ العَرُوسِ : أَحَدُ أَبْوَابِ فَاس

والبابُ : باب كِسْرَى وإليه نُسِب لِسانُ الفُرْس
وأَبوَاب شكى وأَبواب الدودانية في مدينة إرَان من بِنَاءِ أَنُوشِرْوَانَ
وَبَابُ فَيْرُوزَ أَي ابنِ قُبَاذَ : قَصْرٌ في بلاد جرزانَ ممايَلِي الرُّومَ
وبَابُ اللاّن
وبابُ سمجن مِنْ مُدُنِ أَرْمِينِيةَ وقد ذكَرض المُصَنِّفُ بَعْضاً منها في مَحَالِّهَا كما سيأْتي : وبَابٌ وبُوبَةُ وبُوَيْبٌ أَسْمَاءٌ تقدَّمَ منها جَدُّ عِيسى بنِ خَلاَّدٍ وبابُ بنُ عُمَيرٍ الحَنَفِيُّ مِنْ أَهْلِ اليَمَامَةِ تَابِعيٌّ
وبَابَا : مَوْلًى لِلْعبَّاسِ بن عبْدِ المُطَّلبِ الهاشِمِيِّ
وبابا أَيْضاً موْلًى لعائِشَةَ الصِّدِّيقَةِ رَضِيَ اللهُ عنْهُمَا . وعبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بَابَا أَو بأْبَاهُ بزِيادةِ الهَاءِ وعبْدُ اللهِ بْنُ بَابَا أَو بابَى بإِمالَةِ الباءِ إلى الياءِ أَو هو بَابَيْه بالهاءِ تَابِعِيُّون
وبابُويةُ جَدُّ أَبِي الحسَن عليِّ ابْنِ مُحَمَّدِ بْن الأَسْوَارِيِّ بالفَتْحِ ويُضَمُّ إلى أَسْوارِيَّةَ : قَرْيةٍ من أَصْبهَانَ أَحدُ الأَغْنِيَاءِ ذُو وَرعٍ ودينٍ روَى عنِ ابنِ عِمْرانَ مُوسَى بن بَيان وعنه أَحْمَدُ الكَرَجِيُّ قَالَهُ يَحْيَى كَذَا فِي المُعْجَم لياقوت
وأَبُو عَبْدِ الله عَبْدُ الله بنُ يُوسُفَ بن أَحْمَدَ بنِ بابَوَيْه الأَرْدِسْتَانِيّ نَزِيل نَيْسَابُورَ مُحدّث توفى سنة 409 والإِمامُ أَبو الحسن عليّ بن الحسين بن بابَوَيْه الرازيّ مُحدِّث وهو صاحب الأَربعين ذكره أَبو حامدٍ المحْموديّ
وبَابويَةُ أَيضاً جَدُّ والِدِ أَحْمد بْنِ الحُسَيْنِ بنِ علِيٍّ الحِنَّائِيِّ الدِّمَشْقِيّ وقد تقدم ذكره في ح ن أَ . وإبْراهِيمُ بْنُ بُوبَةَ بالضَّمِّ عن عبد الوهاب بن عطاءٍ وعَبْدُ اللهِ بْنُ أَْحمَد بْنِ بُوبَةَ العَطَّار شيخٌ للعُقَيْلِيّ وأَبُو علِيٍّ الحَسنُ بْنُ مُحمَّدِ بْن بُوبةَ الأَصْبَهَانِيُّ شيخٌ لأَحمد بن مسلم الخُتَّلِيّ وولده محمد بن الحَسن روى عن محمد بنِ عيسى الأَصْبَهانيّ المُقْرِئ وعنه ابنُه الحسنُ مُحَدِّثُونَ
وبَابَ الرَّجلُ : حفر كُوَّةً نقله الصاغانيُّ عن الفَرَّاءِ وسيأْتي أَنَّ مَحلَّه بيب عَلَى الأفصح
والبَابِيَّةُ بتَشْديدِ الياءِ : الأُعْجُوبَةُ قالَهُ أَبُو مَالِك : وأَنْشَدَ قَوْلَ النَّابِغَةِ الجَعْدِيِّ :
فَذَرْ ذَا وَلكِنَّ بَابِيَّةً ... حَدِيثُ قُشَيْرٍ وأَقْوَالُها يُقَالَ : أَتَى فُلاَنٌ بِبابِيَّة أَيْ بأُعْجُوبَة كَذَا نَقَلَه الصَّاغانيّ وَروَاهُ الأَزْهرِيّ عن أَبِي العميْثَلِ
وبَابَينِ مُثنًّى : ع بالبحْرَينِ وحَالُهُ في الإِعْرَابِ كحَالِ البَحْرَينِ وفيه يقُولُ قائلُهُم :
" إنَّ ابْنَ بُورٍ بَيْنَ بَابَيْنِ وجَمّْ
" والخَيْلُ تَنْحَاهُ إلى قُطْرِ الأَجَمْ
" وضَبَّةُ الدَّغْمَاءُ في فَىْءِ الأَكَمْ
" مُخْضَرَّةٌ أَعْيُنُهَا مِثْلُ الرَّخَمْ وفي شِعْرٍ آخرَ : مِنْ نَحْوِ بَابَيْنِ
وبَابَانُ مَحَلَّةٌ بِمرْوَ منها أَبُو سَعِيدٍ عَبَدة بنُ عَبْدِ الرَّحِيم المَرْوَزِيُّ مِن شُيُوخِ النَّسَائِيِّ مشْهُورٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
