# بور (ب-و-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bair işlenmemiş toprak, kır demektir

- Harfler: ب - و - ر
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Verimsizler | 2 | 2 | [25:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/25:18.md) |
| [الْبَوَارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعَالِ | Verimsiz olmak | 1 | 1 | [14:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/14:28.md) |
| [تَبُورَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8E.md) | تَفْعُلَ | Verimsiz olur | 1 | 1 | [35:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/35:29.md) |
| [يَبُورُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Verimsiz olur | 1 | 1 | [35:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/35:10.md) |

## Mücavir kökler — 47 mücavir (65 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Hayvanların ön ayaklarına denir
2. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
3. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
4. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bayır, yokuş yer demektir
5. [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
6. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sinek kapan bitki demektir
7. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Recv kuyunun çevresi demektir
8. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Badiye çöl demektir
9. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
10. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çadırın kurulduğu yer demektir
11. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bedr dolunay demektir
12. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
13. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
14. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
15. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
16. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
17. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
18. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tilvi toklu demektir
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Kevn, tepe demektir
20. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
21. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kelime
22. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
23. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
24. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buğa boğa demektir
25. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
26. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
27. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
28. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
29. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
30. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
31. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
32. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
33. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
34. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
35. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
36. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
37. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
38. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
39. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
40. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
41. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
42. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
43. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
44. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
45. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
46. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
47. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بور |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md), [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [كسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AF.md), [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Toprağın sürülmeyip atıl kalması, metanın pazarda alıcısız kalarak sürümden düşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahye veya fıtrata dayanmayan eylem, plan ve ticaretin semeresiz kalıp yok oluşa sürüklenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Üretim ve dolaşım potansiyelinin işlevsizleşmesiyle ortaya çıkan ontolojik ve işlevsel çürüme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca doğrudan fiziksel ölüm veya yok olma ile sınırlayıp potansiyelin atıl kalarak çürümesi boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بو | Boşluk, açıklık, bir yere yerleşme veya sığınma arayışı; [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) (bir yere yerleşmek, dönmek) ve [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) (kapı, geçit) köklerinde görüldüğü gibi bir mekanın veya durumun açılması ve sabitlenmesi | ر | Ra harfinin sağladığı akış, tekrarlanma ve nihai sınıra ulaşma etkisiyle boşluğun atıl kalması, mekanın ve imkânın işlenmeyerek çürümeye ve verimsizliğe terk edilmesi anlamı özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı bir hacim, barınak, potansiyelin toplandığı ve muhafaza edildiği içsel alan |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, sabit kılma ve durumu devam ettirme |
| ر | İnsan başı | Üst nokta, yönelim, bilinç ve nihai sonuç |
| بور | Ev, çadır; çengel, çadır kazığı; insan başı | İçsel barınma ve üretim alanının dışa bağlanamaması, başa ve hedefe giden akışın kesintiye uğrayıp potansiyelin kendi içine kapanarak atıl kalması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sürülmeyen, tohum atılmayan, işlenmeyip boş bırakılan çorak ve atıl toprak; pazarda müşterisi çıkmayıp bekleyen ve bu sebeple bozulan meta |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Abdullah b. ez-Ziba‘râ, Müslüman olmadan önceki şirk halindeki manevi çöküntüsünü ve atıl kalışını tasvir ederken kökü kullanmıştır: يا رسولَ الإلهِ إنَّ لساني / رَاتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında gebe olup olmadığını anlamak için devenin erkeğe yaklaştırılması sınamasına بور kökünden türetilen kelimelerle atıf yapılmış; ayrıca evlenemeyip evde kalarak kısmeti kapanan kadın için de بَوَارُ الأَيِّمِ ifadesi yerleşmiştir |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Kök Sami dilleri ailesinde temelde boş kalma, çukurlaşma, işlenmemiş alan ve kuyu kavramlarıyla bir semantik matris oluşturur. İbranicede בור (bōr) veya באר (be’ēr) sarnıç, çukur, zindan veya boş kuyu anlamına gelir; kök aynı zamanda işlenmemiş, ekilmemiş veya kaba, eğitilmemiş insanı ifade etmek üzere İbrani rabbinik literatüründe de (bōr) benzer bir atıllık nüansına sahiptir. Süryanicede bwr / bawrâ biçimi ekilmemiş, çorak, boş ve ıssız toprak anlamını muhafaza eder. Akadca burtu (kuyu, kaynak çukuru) kelimesi de aynı fiziksel çukur ve boşluk tabanından türemiştir. Arapçada kök, yalnızca bir boşluk veya çukur olmayı aşarak, bu boşluğun ve atıllığın doğurduğu iktisadi durgunluk, eylemsizlik, işlev kaybı ve bunun kaçınılmaz sonucu olan helak ve yok oluş aşamasına semantik bir sıçrama yapmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sürülmemiş toprak ve kesada uğrayan metadan manevi helake geçiş | Fiziksel atıllık ve işe yaramama durumu, süreç içinde ahlaki, iktisadi ve varoluşsal çöküşü ifade eden soyut bir kavrama dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice bōr (sarnıç, atıl arazi), Süryanice bawrâ (ekilmemiş toprak) | Çekirdek anlam toprağın veya çukurun boş, işlenmemiş ve terk edilmiş kalması ekseninde ortaklaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan bir köken bağı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بور | Anlamlı | Atıl kalmak, helak olmak | Toprağın işlenmemesi, metanın satılmaması, helak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [برو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Yontmak, şekil vermek | Ağacı veya oku yontarak fazlalıklarını gidermek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü olarak ham nesneyi işleme eylemidir |
| [وبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Tüy, kıl | Deve ve benzeri hayvanların üzerindeki yumuşak örtü | Kur'an'da geçer; örtme ve koruma işlevi taşır |
| [ورب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Eğrilik, gizli sakatlık | Bir şeyin düzgün olmaması, hile ve fesat barındırması | Kur'an'da geçmez; atıllığın doğurduğu bozulmayla semantik temas kurar |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Anlamlı | Artmak, çoğalmak | Bir şeyin şişmesi, fazlalaşması, yüksek tepe | Kur'an'da geçer; hedef kökün zıddı olarak verim ve hacim artışıdır |
| [روب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%A8.md) | Anlamlı | Yoğurdun mayalanması, uyuşukluk | Sütün kıvam bağlaması veya insanın ağırlık ve rehavetle donuklaşması | Kur'an'da geçmez; eylemsizlik ve donukluk bakımından yakınlık taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بور | Merkez | Atıllık ve işlevsizlik sonucu helak | Potansiyelin hiç işletilmeyip çürütülmesiyle gelen yıkım | İmkân varken onu terk ederek semeresiz kalmak |
| [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Komşu | Bozulma ve ifsad | Bir düzen ve salah halinden sonra yapının çürümesi | Düzenin bozulması; بور ise baştan atıl bırakılmayı da içerir |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Yok oluş ve tükeniş | Varlığın sona ermesi ve fiziksel veya hükmi ölüm | [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) doğrudan yok oluşu anlatırken بور buna yol açan verimsiz süreci vurgular |
| [كسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AF.md) | Komşu | Pazar durgunluğu | Malın rağbet görmemesi ve ticaretin durması | [كسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AF.md) ticaretle sınırlı bir durağanlıktır; بور ise kesadın helake dönüşmüş nihai halidir |
| [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Amellerin boşa gitmesi | Yapılan eylemin beklenmedik bir sebeple semeresiz kalması | [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) semerenin silinmesidir; بور zeminin verimsizliğidir |
| [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) | Zıt | İmar ve mamurluk | Bir yeri mamur kılmak, yaşanır ve üretken hale getirmek | Potansiyeli hayata geçirerek varlığı ayakta tutma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بور | Atıl kalma, verimsizlik, helak | İşlenmemiş toprak, kesada uğramış mal ve işlevsizliğin doğurduğu yıkım | Kesin |
| Latince | Sterilis, interitus | Kısırlık, atıl kalma; yok oluş | Sterilis toprağın ve canlının verimsizliğini verirken interitus helak boyutunu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Fallow, stagnation, ruin | Nadasa/atıl bırakılmış, durgunluk, çöküş | Fallow toprağın atıllığını, stagnation pazar kesadını, ruin ise helaki karşılar; üçü tek kelimede birleşmez | Güçlü |
| Almanca | Brachland, Verderben | İşlenmemiş toprak, mahvoluş | Brachland nadas veya atıl alanı imler, Verderben ise ahlaki ve fiziksel helaki anlatır | Güçlü |
| Fransızca | En friche, ruine | İşlenmemiş, atıl kalmış; yıkım | En friche zihnin veya arazinin işletilmemesini, ruine ise nihai çöküşü verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بُورًا | Verimsiz, hayırsız ve helake müstahak topluluk | Fıtratı ve peygamberi rehberliği unutup nefislerine dalarak kendilerini çürümeye terk eden topluluklar (Furkân [25:18](https://lisan.digital/tr/ayet/25:18.md), Feth [48:12](https://lisan.digital/tr/ayet/48:12.md)) |
| دَارَ الْبَوَارِ | Helak yurdu, nihai yıkım mekanı | Allah'ın nimetini nankörlükle değiştirip halkını felakete ve cehenneme sürükleyen inkârcı önderlerin akıbeti (İbrâhîm [14:28](https://lisan.digital/tr/ayet/14:28.md)) |
| لَنْ تَبُورَ | Kesada uğramayan, batmayan, tükenmeyen kazanç | Allah'ın kitabını okuyan, namazı kılan ve infak edenlerin yaptığı ebedi ve garantili ticaret (Fâtır [35:29](https://lisan.digital/tr/ayet/35:29.md)) |
| يَبُورُ | Boşa çıkmak, akamete uğramak, batmak | Kötülük tasarlayanların, tuzak kuranların hile ve planlarının semeresiz kalıp yok olması (Fâtır [35:10](https://lisan.digital/tr/ayet/35:10.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsran, cehennem ve küfrün ontolojik karşılığı | Kâfirin amellerinin ahirette hiçbir fayda üretmemesi ve varoluşsal bir iflasla son bulması | Varlığın amaçsızlaşarak nihai helake yuvarlanması |
| Fıkıh | Atıl arazi (ardın bevâr) ve ziraat hukuku | İşlenmeyen arazinin ihyası, nadas süresi ve toprağı atıl bırakanın elinden mülkiyetin veya kullanım hakkının düşmesi | Ekonomik potansiyelin atıl tutulmasının gayrimeşruluğu |
| Tefsir | İbrâhîm [14:28](https://lisan.digital/tr/ayet/14:28.md) ve Fâtır [35:10](https://lisan.digital/tr/ayet/35:10.md), 29 tefsirleri | Dünyevi tuzakların ve fani emellerin batması ile ilahi ticaretin sürekliliğinin mukayesesi | Kesat ile helak arasındaki illiyet bağı |
| Hadis | İstiâze ve ahlak duaları | Evlenemeyip kısmeti tıkanan, toplumda atıl kalan kadın (bevârü'l-eyyim) ve malın değer kaybetmesi | Sosyal ve ekonomik işlevsizlikten Allah'a sığınma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Fıtratı işletmeme | İnsanın ilahi emaneti atıl bırakıp manevi olarak çürümesi | Vahiyden kopan kalp, sürülmemiş ve ekilmemiş çorak toprağa döner | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve tefekkür | İşlevsiz malumat | Üretime ve amele dönüşmeyen, zihinde çürüyen bilgi | Amelsiz ilim, zihinsel potansiyelin atıl kalarak bıkkınlık ve helake yol açmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Liyakatsizlik ve nankörlük | İktidar nimetini adaletsizlikle çürütüp toplumu felakete sürükleme | Toplumsal potansiyeli harekete geçiremeyen rejimler halkı çöküşe (dâru'l-bevâr) götürür | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve ziraat | Kesad ve tefessüh | Sermayenin, malın ve toprağın dolaşımdan çekilerek çürümesi | Pazarın durması, malın elde kalarak bozulması ve arazinin ekilmemesi iflas getirir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi ve atıl enerji (anergy) | Sisteme giren enerjinin iş yapamaz hale gelmesi, yararlı enerjinin tükenip sistemin çöküşe (termik ölüm) gitmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal atalet ve iktisadi durgunluk (stagflasyon) | Sosyal kurumların işlevini yitirip bürokratik hantallık içinde çürümesi, sermaye ve emeğin verimsizleşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca doğrudan doğruya fiziksel ölüm veya anlık bir ceza/yıkım olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl alanı, bir varlığın elindeki imkânı, toprağı, sermayeyi ve iradeyi işletmeyerek zaman içinde çürümesi, semeresiz kalması ve kendi eylemsizliğiyle helaki hazırlamasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının yalnızca bir sonuca indirgenmesi; o sonuca götüren verimsizlik, eylemsizlik, pazar durgunluğu ve ahlaki atıllık süreçlerinin göz ardı edilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, amel ve ahlak anlayışının üretkenlik ve işlevsellik üzerine kurulu olduğunu gösterir. Varlık potansiyelini hayata geçirmeyen insan veya toplum, fıtraten çürümeye ve yok olmaya mahkûmdur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı toplumların iç çürümesini anlatan ayetlerde (Furkân [25:18](https://lisan.digital/tr/ayet/25:18.md), Feth [48:12](https://lisan.digital/tr/ayet/48:12.md)), zalim önderlerin sonunu bildiren uyarılarda (İbrâhîm [14:28](https://lisan.digital/tr/ayet/14:28.md)) ve ilahi ticaret ile fani tuzakları karşılaştıran pasajlarda (Fâtır [35:10](https://lisan.digital/tr/ayet/35:10.md), 29). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Helakin gökten aniden inen sebepsiz bir felaket olduğu zannını düzeltir; helakin, potansiyelin kullanılmaması, toprağın ekilmemesi ve ahlaki sermayenin kesada uğratılmasıyla başlayan biyolojik ve sosyolojik bir iflas süreci olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ekilmeyen ve sürülmeyen toprağın atıl kalarak çoraklaşması, pazara çıkan malın alıcı bulamayarak depoda çürümesi.
- Soyut anlam: İnsanın vahiy ve fıtrat kaynaklı varoluşsal sermayesini işletmeyerek hem dünyevi planlarını akamete uğratması hem de uhrevi varlığını nihai helake mahkûm etmesi.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve ahlaki üretimden çekilen her türlü potansiyelin zamanla içe doğru çökerek entropik bir yok oluş üretmesi.
- LaTeX modeli: $$B = \lim_{t \to \infty} \left( P \cdot e^{-k t} \right) = 0 \implies H$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P$ verili başlangıç potansiyelini (toprak, sermaye, fıtrat, akıl), $k$ atıllık, eylemsizlik veya nankörlük katsayısını, $t$ geçen süreyi temsil eder. Zaman ilerledikçe ($t \to \infty$) işletilmeyen potansiyel üstel olarak sönümlenir ve sıfıra ($B = 0$, mutlak verimsizlik/kesad) yaklaşır; bu sınır durum kaçınılmaz olarak varoluşsal çöküş ve helak durumunu ($H$) netice verir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/14:28.md) — الْبَوَارِ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ

Meal (IK): Allah’ın verdiği nimeti küfre çevirip değiştirenleri ve milletlerini helak olacakları yere götürenleri görmüyor musun?

### [Furkan 25:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/25:18.md) — بُورًا

قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا

Meal (IK): Onlar da derler ki: Tenzih ederiz, Seni bırakır da başka dostlar edinmek bize yaraşmaz. Ama Sen, onlara ve babalarına nimetler verdin de, Seni anmayı unuttular ve helaki hak eden bir kavim oldular.

### [Fatır 35:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/35:10.md) — يَبُورُ

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَكْرُ أُولَئِكَ هُوَ يَبُورُ

Meal (IK): Kim, izzet istiyorsa; izzet bütünüyle Allah’ındır. Güzel sözler O’na yükselir. Onu da salih amel yükseltir. Kötülükleri tuzak yapanlar için şiddetli bir azab vardır. Onların hilesi, boşa çıkar.

### [Fatır 35:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/35:29.md) — تَبُورَ

إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ

Meal (IK): Şüphesiz ki Allah’ın kitabını okuyanlar, namaz kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli, açık infak etmekte bulunanlar; bitmez tükenmez bir ticaret umabilirler.

### [Fetih 48:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/ayet/48:12.md) — بُورًا

بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا

Meal (IK): Hayır, siz; peygamberin ve mü’minlerin, ailelerine bir daha dönemeyeceklerini sanmıştınız. Bu, sizin kalblerinize güzel göründü de kötü zanda bulundunuz. Ve helake mahkum bir kavim oldunuz.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bair işlenmemiş toprak, kır demektir.
Ekilmemiş ham topraktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والباء و ا ي ء معهما
ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات
ربو:
ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد.
وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو.
والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض.
والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ ذاتِ قَرارٍ ومَعينٍ" هي أرضُ فِلَسْطين، وبها مَقابرُ الأنبياء، ويُقالُ: بل هي دِمَشق، وبعض يقول: بيت المقدس، واللهُ أعلم.
وتقول: رَبَّيْته وتَرَبَّيْتُه، أي: غذته.
ورَبا المالُ يَرْبو في الرِّبا، أي: يزداد: مُرْبٍ. والرِّبا في كتاب الله عَزَّ وجَلَّ: حرام.
والرُّبْيةُ هي الرِّبا خاصة، وفي حديث يُرْفَع عنهم الرُّبْية يعني: ما كان عليهم في الجاهليّة من رِبا ودِماء.
روب:
الرّائب: اللَّبَنُ كَثُفَتْ دُوايَتُهُ، وتكَبَّدَ لَبَنُهُ وأَتَى مَحضُهُ. وقال أهلُ البصرة وبعضُ أهل الكوفة: هذا هو المُرَوَّب، فأما الرّائب فالذّي أُخِذَ زُبْدُهُ.
والمِرْوَبُ: وعاءٌ أو إناءٌ يَرَوَّبُ فيه اللَّبَن.. والرَّوْبةُ: بقيّةٌ من لَبَنٍ رائب تُتْرك في المِرْوَب كي يكون إذا صُبّ عليه اللَّبنُ أَسرَعَ لرَوْبِهِ..
والرُّوبةُ: الطّائفةُ من اللّيل، وسُمِّي رؤية بن العجّاج، لأنّه وُلِدَ في نِصْف اللَّيل.
والرَّوب أيضا: أن يؤوب الإنسان من كَثْرة النَّوْم حتّى يُرَى ذلك في وَجْهه وثِقَله، ورجل ربان، وجَمْعُهُ: رَوْبَي، ويقال: الواحد: رائب، قال بِشْر:
فأمّا تَميمٌ. تَميمُ بنُ مُـرٍّ		فألفاهُمُ القَوْمُ رَوْبَى نِياما
برو:
تقول: هذه بُرَة مَبرُوّة، أي: معمولة، وهي: الحَلْقَة.. يقال: ناقةٌ مُبْراة: في أنفها بُرةٌ. والبُرَةُ كذلك: الحَلقَةُ من الذَّهَب والفِضّةِ ونحوهما إذا كانت دقيقةً مَعطوفةَ الطَّرَفين، ويُجْمَع على: البُرَى والبُرينَ.
ورب:
الوِربُ: العُضْوُ، يُقال: عضو مُوَرّبٌ، أي: مُوَفّر، قال الكُمَيْت: وكان لعبد القَيْس عضو مُوَرَّبُ أي: صار لهم نصيبٌ وافر.
والمُواربةُ: مُداهاةُ الرَّجُل ومُخاتَلَته، وفي الحديث: مُوارَبةُ الأَرِيبِ جَهْلٌ وعَناء، لأنّ الأَريب لا يُخْدع عن عَقله.
بور:
البَوارُ: الهَلاك.. يقال: هو بُورٌ وهي بُورٌ، وهما بُورٌ وهم بور، وهنّ بور، هذا في لُغة، وأمّا في اللّغة الفُضلَى فهو بائر، وهما بائران، وهم بُورٌ، أي: ضالّون هَلْكَى، ومنه قول الله عزّ وجلّ: "وكُنتُمْ قوماً بُورا".. وسُوقٌ بائرة، أي: كاسدة، وبارتِ البِياعاتُ، أي: كَسَدتْ.
والبَوْرُ: التَّجْرِبة.. بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عنده: جرّبته، ويقال: بُرْتُ النّاقة أبورها، أي من الفَحْل، لأنْظُرَ أحامل هي أم لا، وذلك الفَحْل: مِبْوَرٌ إذا كان عارفاً بالحالين، قال:
بضَرْبٍ كآذان الفِراء فضولـه		وطَعنٍ كإِيزاغ المَخاضِ تَبورُها
والبُوريّة: الباريّة.
وبر:
الوَبَرُ: صُوفُ الإبل والأرنب وما أَشْبَهَهُما.
والوَبرُ، والأُنْثَى وَبرة: دُوَيْبّة غَبْراء على قَدَر السِّنَّوْر، حَسَنةُ العَيْنين، شَديدةُ الحياء، تكونُ بالغَوْر.
ووَبارِ: أرضٌ كانت محلّةَ عادٍ، وهي بينَ اليَمنَ ورِمال يَبرين، لمّا أهلك الله عاداً ورّث الله محلّهم الجنَّ فلا يَتَقارّ بها أَحَدٌ من الإنْسِ، وهي التي ذكر اللهُ في قَوْلِهِ: "أَمَدَّكُمْ بأَنْعامٍ وبَنيِنَ"، وقال: مثلما كان بَدْءُ أهلِ وبَارِ ونباتُ أَوْبر: شِبْهُ الكمأة، صغارٌ، في نَفْضٍ واحدٍ شيءٌ كثيرٌ، الواحدُ: بنت أَوْبَر، وابن أوبر.
بري:
بَرَيتُ العُودَ أَبْرِيه بَرْياً، وكذلك القلم.. وناسٌ يَقُولُون: بَرَوْتُ، وهم الذّينَ يَقُولونَ: قلوتُ البُرَّ أَقلُوهُ، والياءُ أَصْوَبُ.
والمباراة: أن يباري الرّجلُ الرَّجلَ، فيَصنَعُ كما يَصنعُ، يُغالب أحدهما الآخر، وهما يتباريان.
وبَرَى فلانٌ لفُلانٍ إذا عَرَض له، وهو يَبْري له بَرْيا، ويَنبري له انبراء.. قال ذو الرّمّة:
تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ		فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
والبَرِيُّ: السَّهْمُ الذي قد أُتِمَّ بَرْيه، ولم يُرَش ولم يُنصَلْ.
والقِدْحُ أوّل ما يُقطَع، ويُقْتَضَب يُسَمَّى: قِطْعاً، والجميع: قُطُوع، ثُمَّ يُبْرَى فيُسَمَّى: بَرِيّاً، وذلك قبل أنْ يُقَوَّمَ، فإِذا قُوِّم، وأَنَى له أن يُراشَ ويُنْصَلَ فهو: القِدْح، فإِذا رِيشَ ورُكِّبَ نَصْلُه صار سَهماً.
ريب:
الرَّيْبُ: الشَّكُّ.. والرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهر وعَرَضُه وحَدَثُهَ.. والرَّيب: ما رابك من أَمْرٍ تخوّفتَ عاقبتَهُ، قال أبو ذؤيب:
فشَرِبْنَ ثمَّ سَمِعنَ حـسّـاً دونـه		شَرَفُ الحِجاب وريبَ قَرْعٍ يُقْرَع
أي: سَمِعْنَ قَرْعَ سَهمٍ بقَوْسٍ.
ورابني هذا الأَمْر يَرِيبُني، أي: أدخل عليّ شكاً وخوفاً، وفي لغة رديئة: أرابني.
وأراب الأَمرُ، أي: صار ذا رَيْبٍ.. وأَرابَ الرَّجُلُ: صار مُرِيباً ذا رِيبة.
وارتبت به، أي: ظَنَنْت به.
رأب:
رأب الشّعّابُ الصَّدْعُ يَرْأَبُهُ إذا شَعَبَهُ. والرُّؤبةُ: الخشبةُ أو الشّيءُ يُوصَلُ به الشّيءُ المكسورُ فيُرْأَبُ به.
والمِرْأَبُ: المِشْعَب.
ربأ القوم على الشَّيء يربؤون إذا أشرفوا عليه.
والرَّبيئة: عينُ القَوْم الذي يَرْبَأُ لهم على مَرْبأ من الأرض، ويَرْتَبِئُ، أي: يقوم هناك.
ومَرْبأة البازي: منارةٌ يربأ عليها، قال: بات على مَرْباتِهِ مُقيّدا ويقال: أَرْض لا رِباءَ فيها ولا وِطاءَ، ممدودان.
ورابأتُ فلاناً: حارَستُه وحارَسَني، قال ابن هَرْمة:
باتت سُلَيْمَى وبتُّ أَرْمُقُـهـا		كصاحب الحَرْب باتَ يَرْبَؤُها
برأ:
البَرْءُ، مهموز: الخلْق.. برأ اللهُ الخلق يَبرَؤُهُمْ بَرْءاً، فهو بارِىءٌ.
والبُرْءُ: السَّلامةُ من السّقم، تقول: بَرَأَ يَبْرَأ ويَبْرُؤ بَرءاً وبُرُوءاً.. وبَرِىء يَبْرَأُ بمعناه.
والبراءة من العَيب والمكروه، ولا يُقال إلاّ: بَرِىء يَبْرَأ، وفاعله: بَرِيءٌ كما ترى، وبَراءٌ، وامرأة بَراءٌ، ونسوة بَراء، في كلّ ذلك سواءٌ.. وبُرَآء على قياس فُعَلاء: جمعُ البَرِيء، ومن ترك الهمز قال: بُراء.
ويُقال: بارأت الرَّجُل، أي: بَرِىء إليّ وبَرِئتُ إليه، مثل بارأت المرأة، أي: صالحتها على المفارقة.
وتقول: أبْرَأْتُ الرَّجلَ من الدَّينِ والضّمان، وبرّأْتُهُ.
والاسْتِبراء: أن يَشْترِيَ الرَّجُلُ الجاريةَ فلا يَطَؤُها حتّى تحيض.
والاستبراءُ: إنْقاءُ الذَّكَر بَعْدَ البَوْل.
أرب:
قطعت اللَّحْمَ آراباً، والواحدُ: إرْبٌ، أَيْ: قِطَعاً، ويُقال في الدُّعاء: أَرِبَتْ يَدُه، أي: قُطِعَتْ يَدُه. وأَرِبْتَ من يديك، أي: سَقَطَتْ آرابُك.
والإرْبُ: الحاجة المُهمّة، يُقالُ: ما إِرْبُك إلى هذا الأمر، أي: ما حاجَتُك إليه. والإرْبَةُ والأَرَبُ والمأربة أيضاً.
والأَرْبُ: مَصدر الأَريب العاقل.. وأَرُبَ الرَّجلُ يَأْرُبُ إِرَباً.
والمؤاربة: مداهاةُ الرَّجلِ ومُخاتَلَتُه، وفي الحديث: مُؤاربةُ الأريب جَهلٌ وعَناء، لأنّ الأريب لا يُخْدَع عن عقله، قال: على ذي الإرْبة اللَّبِقِ الرَّفيقِ والتَّأريب: التَّحريش.. وتَأَرَّب فلانٌ علينا، أي: تعسّر وخالف والْتَوَى.
والمُستأرِبُ من الأَوْتار: الجيّد الشَّديد، قال: ... من نزع أَحصَدَ مستأرب
بأر:
بَأَرْتُ الشَّيء وابْتَأَرْتُه وائتبرته، لغات، أي: خَبَأْته. وفي الحديث: إنّ عبداً لَقيَ الله ولم يَبْتَئِرْ خيراً.
وبَأَرْتُ بُؤْرَةً، أي: حفيرةً فأنا أَبْأَرُها بأراً، وهي حفيرةٌ صغيرةٌ للنّار تُوقَدُ فيها.. والبَئّار أيضاً: حافر البئر.
أبر:
الأَبْرُ: ضَرْبُ العَقْربِ بإِبرتها، وهي تأبُرُ..
والأَبرُ: تَلْقيحُ النَّخل، ومثله: التَّأْبير، يأبُرُها ويُؤَبِّرُها.
والأَبرُ: عِلاجُ الزَّرْع بما يُصْلِحُه من السَّقي والتَّعاهُد، قال طَرَفة:
ولي الأصلُ الّذي في مِثْلِهِ		يُصْلِحُ الآبرُ زَرْعَ المُؤْتَبِرْ
أي: صاحبه.
والأبّار: صانعُ الأَبْر، وصنعتُه: الإبارةُ.
وأبر فلانٌ عليه، أي: غَلَبَهُ.
والإبرةُ: عُظَيْمٌ مُسْتَوٍ مع طَرَفِ الزَّنْد مما يلي الذِّراع إلى طَرَفِ الإصْبَع، قال: حيث تلاقي الإبرةُ القَبيحا القبيح: طرفُ الزَّنْدِ نَفْسه.
وفي الحديث: خير المال مُهْرةٌ مأمورة، وسِكَّةٌ مأبورة. يُريدُ، بمأبورة: طريقة مُسْتَقيمة.
والأَبّار: صانع الإبرة، وصنعته: الإبارة. والأبّار: حافر البئر كالبَئّار.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الباء** ve **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ر ب و**، **ر و ب**، **ب ر و**، **و ر ب**، **ب و ر**، **و ب ر**، **ب ر ي**، **ر ي ب**، **ر أ ب**، **ر ب أ**، **ب ر أ**، **أ ر ب**، **ب أ ر**، **أ ب ر** kullanımdadır.

**ربو**:
**ربا** yara ve yer ve mal ve her şey **يَرْبو** **ربواً**; arttığı zaman.
Ve falan **ربا**, yani: karnının içinde ona bir nefes isabet etti. Ve bir binek hayvanı; onda **رَبْو** vardır.
Ve **الرّابِية**: yerden yükselen şey.
Ve **الرَّبْوة**: lugatlar: yüksek bir yer; ve hepsi: **الرُّبَى**. Ve denilir ki, Yüce Allah’ın sözü olan: “إلى **رَبوةٍ** ذاتِ قَرارٍ ومَعينٍ”deki **الرَّبوة** Filistin toprağıdır; ve onda peygamberlerin kabirleri vardır; ve denilir: bilakis o Dımaşk’tır; ve bazısı der: Beytü’l-Makdis; Allah daha iyi bilir.
Ve dersin: **رَبَّيْته** ve **تَرَبَّيْتُه**, yani: onu besledi.
Ve mal **رَبا** **يَرْبو** **في الرِّبا**, yani: artar: **مُرْبٍ**. Ve Allah’ın kitabında **الرِّبا** عزّ وجلّ: haramdır.
Ve **الرُّبْية** özellikle **الرِّبا**dır; ve bir hadiste “onlardan **الرُّبْية** kaldırılır” yani: cahiliyyede üzerlerinde olan ribâ ve kanlar.

**روب**:
**الرّائب**: mayası koyulaşmış süt; ve sütü pıhtılaşmış ve safı gelmiş. Basra ehli ve Kûfe ehlinden bazısı dedi: bu **المُرَوَّب**dur; أما **الرّائب** ise, kaymağı alınmış olandır.
Ve **المِرْوَب**: içinde sütün mayalandırıldığı bir kap veya bir kap.. ve **الرَّوْبة**: mayalanmış sütten bir kalıntı; **المِرْوَب** içinde bırakılır ki üzerine süt döküldüğünde mayalanması daha çabuk olsun..
Ve **الرُّوبة**: geceden bir taife (bir bölüm); ve Ru’ye b. el-‘Accâc adlandırıldı; çünkü o gecenin yarısında doğdu.
Ve **الرَّوب** da: insanın çok uykudan dönmesi; ta ki bunun yüzünde ve ağırlığında görülmesi; ve **رجل ربان**; ve onun çoğulu: **رَوْبَي**; ve denilir: tekil: **رائب**. Bişr dedi:
فأمّا تَميمٌ. تَميمُ بنُ مُـرٍّ		فألفاهُمُ القَوْمُ رَوْبَى نِياما

**برو**:
Dersin: bu, işlenmiş bir **بُرَة** **مَبرُوّة**dir; yani: yapılmış; o: halka.. denilir: burnunda **بُرة** olan deve: **مُبْراة**. Ve **البُرَة** كذلك: altın ve gümüş ve benzerinden halka; ince, iki ucu kıvrılmış olduğu zaman; ve **البُرَى** ve **البُرينَ** üzere cem‘ olunur.

**ورب**:
**الوِرب**: uzuv; denilir: **عضو مُوَرّبٌ**, yani: bol (çok) kılınmış; el-Kumeyt dedi: “ve Abdü’l-Kays için **عضو مُوَرَّبُ** vardı” yani: onlar için bol bir pay oldu.
Ve **المُواربة**: adamı idare etmek ve onunla hileleşmek; ve hadiste: “**مُوارَبةُ الأَرِيبِ** cehalet ve zahmettir”; çünkü **الأَريب** aklından aldatılmaz.

**بور**:
**البَوار**: helâk.. denilir: o **بُور**dur ve o (kadın) **بُور**dur; ve ikisi **بُور**dur ve onlar **بور**dur; ve onlar (kadınlar) **بور**dur; bu bir lugatta böyledir. أما daha üstün lugatta ise o **بائر**dir; ve ikisi **بائران**; ve onlar **بُور**; yani: sapmış helâk olmuşlar. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “وكُنتُمْ قوماً **بُورا**”.. ve **سُوقٌ بائرة**: yani: durgun; ve satışlar **بارت**: yani: durgunlaştı.
Ve **البَوْر**: tecrübe.. falanı **بُرْتُ** ve onda olanı **بُرْتُ**: onu denedim. Ve denilir: deveyi **بُرْتُ** onu **أبورها**, yani aygırdan; hamile mi değil mi bakmak için; ve o aygır: iki hâli bilen olduğu zaman **مِبْوَرٌ**dur. Dedi:
بضَرْبٍ كآذان الفِراء فضولـه		وطَعنٍ كإِيزاغ المَخاضِ تَبورُها
Ve **البُوريّة**: **الباريّة**.

**وبر**:
**الوَبَر**: develerin ve tavşanın ve ikisine benzeyenlerin yünü.
Ve **الوَبر**; ve dişisi **وَبرة**: kedi ölçüsünde, gözleri güzel, hayası şiddetli, çukur arazide bulunan kül rengi bir küçük hayvancık.
Ve **وَبارِ**: Âd’ın yerleşimi olan bir toprak; Yemen ile Yebrîn kumları arasındadır. Allah Âd’ı helâk edince, Allah onların yerini cinlere miras kıldı; insanlardan hiç kimse orada barınamaz. Ve o, Allah’ın şu sözünde zikrettiğidir: “أَمَدَّكُمْ بأَنْعامٍ وبَنيِنَ”. Ve dedi: **وَبَارِ** ehlinin başlangıcı ve **أَوْبر** bitkisi gibi: trüf mantarına benzer; küçük; bir silkmede çok şey; tekili: **بنت أَوْبَر** ve **ابن أوبر**.

**بري**:
Çubuğu **بَرَيتُ** onu **أَبْرِيه** **بَرْياً**; ve كذلك kalemi.. ve bir topluluk der: **بَرَوْتُ**; onlar, “buğdayı kavurdum” derler: **قلوتُ البُرَّ أَقلُوهُ**; ve **الياء** daha isabetlidir.
Ve **المباراة**: adamın adamla **يباري** etmesi; onun yaptığı gibi yapması; biri diğerine galip gelmeye çalışır; ve ikisi **يتباريان**.
Ve falan, falan için **بَرَى**; ona karşı çıktığı zaman; ve o, onun için **يَبْري** **بَرْيا**; ve ona **يَنبري** **انبراء**.. Zü’r-Rumme dedi:
تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ		فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
Ve **البَرِيُّ**: **بَرْي**si tamamlanmış ok; fakat tüylenmemiş ve temrenlenmemiş.
Ve **القِدْح** ilk kesildiği ve koparıldığı zaman **قِطْعاً** diye adlandırılır; ve hepsi: **قُطُوع**. Sonra yontulur da **بَرِيّاً** diye adlandırılır; bu, düzeltilmeden öncedir. Artık düzeltilince ve tüylenip temrenlenmesi vakti gelince o: **القِدْح**tır. Tüylenince ve temreni takılınca ok olur.

**ريب**:
**الرَّيْب**: şüphe.. ve **الرَّيْب**: zamanın çevirmesi ve arızası ve olayı.. ve **الرَّيب**: bir işten seni kuşkulandıran; akıbetinden korktuğun şey. Ebû Züeyb dedi:
فشَرِبْنَ ثمَّ سَمِعنَ حـسّـاً دونـه		شَرَفُ الحِجاب وريبَ قَرْعٍ يُقْرَع
yani: bir yayın okla vuruluş sesini işittiler.
Ve bu iş beni **رابني** **يَرِيبُني**, yani: bana şüphe ve korku soktu; kötü bir lugatta: **أرابني**.
Ve iş **أراب**, yani: **رَيْب** sahibi oldu.. ve adam **أَرابَ**: **مُرِيباً** oldu; **رِيبة** sahibi.
Ve onun hakkında **ارتبت به**, yani: onun hakkında zannettim.

**رأب**:
**رأب**: çatlağı **الشّعّابُ** **يَرْأَبُهُ**; onu birleştirdiği zaman. Ve **الرُّؤبة**: kırık şeyin birleştirildiği tahta veya şey; onunla **يُرْأَبُ** edilir.
Ve **المِرْأَبُ**: **المِشْعَب**.
Kavim bir şeye **ربأ** etti; **يربؤون**: ona yukarıdan baktıkları zaman.
Ve **الرَّبيئة**: kavmin gözcüsü; onlar için yerden bir **مَرْبأ** üzerinde **يَرْبَأُ** eder ve **يَرْتَبِئُ**, yani: orada durur.
Ve doğanın **مَرْبأة**si: üzerinde **يربأ** ettiği bir minare; dedi: “**بات على مَرْباتِهِ مُقيّدا**”. Ve denilir: içinde ne **رِباءَ** ne de **وِطاءَ** bulunan yer; ikisi de uzatılmıştır.
Ve falanla **رابأتُ**: onu gözetledim ve o beni gözetledi. İbn Herme dedi:
باتت سُلَيْمَى وبتُّ أَرْمُقُـهـا		كصاحب الحَرْب باتَ يَرْبَؤُها

**برأ**:
**البَرْءُ** (hemzeli): yaratma.. Allah yaratılmışı **برأ** etti; onları **يَبرَؤُهُمْ** **بَرْءاً**; o da **بارِىءٌ**dur.
Ve **البُرْءُ**: hastalıktan selâmet; dersin: **بَرَأَ** **يَبْرَأ** ve **يَبْرُؤ** **بَرءاً** ve **بُرُوءاً**.. ve **بَرِىء** **يَبْرَأُ** aynı manada.
Ve ayıptan ve hoş olmayan şeyden beri olma; yalnızca: **بَرِىء يَبْرَأ** denilir; ve faili: gördüğün gibi **بَرِيءٌ**; ve **بَراءٌ**; ve kadın **بَراءٌ**; ve kadınlar **بَراء**; bunların hepsinde eşittir.. ve **بُرَآء** ölçü olarak **فُعَلاء** üzere: **البَرِيء**in çoğuludur. Hemzeyi terk eden dedi: **بُراء**.
Ve denilir: adamla **بارأت** ettim; yani: bana karşı **بَرِىء** oldu ve ben ona karşı **بَرِئتُ** oldum; tıpkı “kadınla **بارأت** ettim” gibi; yani: ayrılık üzerine onunla anlaştım.
Ve dersin: adamı borçtan ve kefaletten **أبْرَأْتُ**; ve onu **برّأْتُ**.
Ve **الاسْتِبراء**: adamın cariyeyi satın alması; ona yaklaşmaz; ta ki hayız görsün.
Ve **الاستبراءُ**: bevlden sonra zekeri temizlemek.

**أرب**:
Eti **آراباً** kestim; tekili: **إرْبٌ**; yani: parçalar. Ve duada denilir: **أَرِبَتْ يَدُه**; yani: eli kesildi. Ve “ellerinden **أَرِبْتَ**” denilir; yani: uzuvların **آرابُك** düştü.
Ve **الإرْبُ**: önemli ihtiyaç; denilir: bu işe karşı senin **إِرْبُك** nedir; yani: ona ihtiyacın nedir. Ve **الإرْبَةُ** ve **الأَرَبُ** ve **المأربة** de.
Ve **الأَرْبُ**: akıllı **الأَريب**in masdarı.. ve adam **أَرُبَ** **يَأْرُبُ** **إِرَباً**.
Ve **المؤاربة**: adamı idare etmek ve onunla hileleşmek; ve hadiste: “**مُؤاربةُ الأريب** cehalet ve zahmettir”; çünkü **الأريب** aklından aldatılmaz. Dedi: “**على ذي الإرْبة اللَّبِقِ الرَّفيقِ**”. Ve **التَّأريب**: kışkırtma.. ve falan bize karşı **تَأَرَّب** etti; yani: güçleştirdi, muhalefet etti ve dolandı.
Ve yay kirişlerinden **المُستأرِبُ**: iyi, sağlam olan; dedi: ... **من نزع أَحصَدَ مستأرب**

**بأر**:
Şeyi **بَأَرْتُ** ve **ابْتَأَرْتُه** ve **ائتبرته**; lugatlardır; yani: onu gizledim. Ve hadiste: “bir kul Allah’a kavuştu ve bir hayır **يَبْتَئِرْ** etmedi.”
Ve bir çukur **بَأَرْتُ** **بُؤْرَةً**; yani: bir oyuk; ben onu **أَبْأَرُها** **بأراً**; ve o, içinde ateş yakılan küçük bir oyuktur.. ve **البَئّار** da: kuyu kazan.

**أبر**:
**الأَبْرُ**: akrebin iğnesiyle vurması; ve o **تأبُرُ**..
Ve **الأَبرُ**: hurmayı aşılamak; ve onun benzeri: **التَّأْبير**; onu **يأبُرُها** ve onu **يُؤَبِّرُها**.
Ve **الأَبرُ**: ekini sulama ve gözetme gibi onu ıslah eden şeyle tedavi etmek. Tarafe dedi:
ولي الأصلُ الّذي في مِثْلِهِ		يُصْلِحُ الآبرُ زَرْعَ المُؤْتَبِرْ
yani: onun sahibi.
Ve **الأبّار**: **الأَبْر** ustası; ve sanatı: **الإبارة**.
Ve falan ona karşı **أبر** etti; yani: onu yendi.
Ve **الإبرةُ**: dirseğe yakın taraftan parmak ucuna kadar, zindin ucuyla aynı hizada olan düz bir kemikçik. Dedi: “**حيث تلاقي الإبرةُ القَبيحا**”; **القبيح**: zindin ucunun kendisidir.
Ve hadiste: “malın hayırlısı, emredilmiş bir kısrak ve **سِكَّةٌ مأبورة**dur.” **مأبورة** ile murad eder: dosdoğru bir yol.
Ve **الأَبّار**: **الإبرة** ustası; ve sanatı: **الإبارة**. Ve **الأبّار**: **البَئّار** gibi kuyu kazan.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البورُ: الرجلُ الفاسدُ الهالكُ الذي لا خير فيه. وامرأةٌ بورٌ، أيضاً حكاه أبو عبيدة. وقومٌ بورٌ: هَلكى. قال الله تعالى: "وكنتم قَوْماً بوراً"، وهو جمع بائِرٍ. وقد بارَ فلانٌ أي هلك. وأبارَهُ الله: أهلكه. ورجلٌ حائرٌ بائِرٌ، إذا لم يتَّجه لشيء. وهو إتْباعٌ لحائرٍ. وبارَهُ يَبورُهُ، أي جرَّبه واختبره، والابْتيارُ مثله. قال الكميت:
قَبيحٌ بمثليَ نَعْتُ الفَـتـا		ةِ إِمَّا ابْتِهاراً وإمَّا ابتِيارا
يقول: إمَّا بُهتاناً وإما اختباراً بالصدق لاستخراج ما عندها. وبَرْتُ الناقةَ أَبورُهَا بَوراً بالفتح، وهو أن تَعرِضَها على الفحل تنظر أَلاقِحٌ هي أمْ لا، لأنَّها إذا كانت لاقِحاً بالتْ في وجه الفحل إذا تشمَّمَها. ويقال أيضاً: بارَ الفحلُ الناقةَ وابْتارَها، إذا تشمَّمها ليعرف لِقاحها من حِيالِها. ومنه قولهم: بُرْ لي ما عند فلانٍ، أي اعْلَمْهُ وامْتَحِنْ لي ما في نفسه. والبَوارُ: الهلاكُ. وحكى الأحمر: نزلَتْ بَوارِ على الكُفّار مثل قَطامِ. وأنشد:
إن التَظالُمَ في الصَديقِ بَوارِ
وبارِ المتاعُ: كَسَدَ. وبارَ عملُه: بَطلَ. ومنه قوله تعالى: "ومَكْرُ أُولَئِكَ هو يَبورُ". والبارياءُ والبورياءُ: التي من القصب. وقال الأصمعي: البورياءُ بالفارسية، وهو بالعربية بارِيٌّ وبوريٌّ.

##### Türkçe

**البورُ**: içinde hayır bulunmayan, bozuk, helâk olmuş adam. Ve **امرأةٌ بورٌ**: yine; bunu Ebû Ubeyde nakletti. Ve **قومٌ بورٌ**: helâk olmuşlar. Allah Teâlâ dedi ki: "وكنتم قَوْماً بوراً"; ve o, **بائِرٍ**’in cem‘idir. Ve muhakkak **بارَ** falan, yani helâk oldu. Ve **أبارَهُ الله**: onu helâk etti. Ve **رجلٌ حائرٌ بائِرٌ**: bir şeye yönelmediği zaman. Ve o, **حائرٍ**’e tâbidir (peşinden getirilmiştir). Ve **بارَهُ يَبورُهُ**: yani onu denedi ve imtihan etti; **الابْتيارُ** da onun gibidir. Kümeyt dedi ki:
قَبيحٌ بمثليَ نَعْتُ الفَـتـا		ةِ إِمَّا ابْتِهاراً وإمَّا ابتِيارا
Der ki: ya iftira olarak ya da onda olanı çıkarmak için doğrulukla deneme olarak. Ve **بَرْتُ الناقةَ أَبورُهَا بَوراً** (fetih ile): o, onu aygıra arz etmen, onun gebe mi değil mi diye bakmandır; çünkü o gebe olduğu zaman, onu kokladığında aygırın yüzüne işer. Ve yine denir: **بارَ الفحلُ الناقةَ** ve **ابْتارَها**: onun gebeliğini, onun hâlinden bilmek için onu kokladığı zaman. Ve ondan onların sözü: **بُرْ لي ما عند فلانٍ**: yani onu bil ve onun nefsinde olanı benim için imtihan et. Ve **البَوارُ**: helâk. Ve el-Ahmer nakletti: **نزلَتْ بَوارِ** kâfirlerin üzerine, **قَطامِ** gibi. Ve inşad etti:
إن التَظالُمَ في الصَديقِ بَوارِ
Ve **بارِ المتاعُ**: kesâd oldu. Ve **بارَ عملُه**: bâtıl oldu. Ve ondan O’nun sözü Teâlâ: "ومَكْرُ أُولَئِكَ هو يَبورُ". Ve **البارياءُ** ve **البورياءُ**: kamıştan olan (şey). Ve Asmaî dedi: **البورياءُ** Farsçadır; ve o, Arapçada **بارِيٌّ** ve **بوريٌّ**dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي)
(بوأ) الباء والواو والهمزة أصلان: أحدُهما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشّيئين.
فالأوّل الباءَة والمباءَة، وهي مَنزلة القوم، حيثُ يتبوّؤُون في قُبُلِ وادٍ [أ]و سَنَدِ جبل. ويقال قد تبوَّؤوا، وبوّأهم اللهُ تعالى مَنْزِلَ صِدْق. قال طرفة:
طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال ابن هَرْمَة:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])والمَبَاءة أيضاً: منْزِل الإبل حيثُ تُناخُ في الموارد. يقال أبَأْنَا الإبِلَ نُبِيئُهَا إباءةً -ممدودة- إذا أنختَ بعضها إلى بعض. قال:
خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])وقال:
* لهم منْزلٌ رحبُ المباءةِ آهِل *
قال الأصمعيّ: يقال قد أباءَها الرَّاعِي إلى مَبَائِها فتبوَّأَتْه، وبوَّأَها إيَّاهُ تَبْوِيئاً. أبو عُبيد: يقال فلانٌ حسن البِيئَةِ على فِعْلة، من قولك تبوَّأْتُ منْزِلاً. وبات فلانٌ ببيئة سَوء ([4]). قال:
ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ  *** ببيئَةِ سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])ويقال هو ببيئة سَوْءٍ بمعناه([6]). *قال أبو مهديّ: يقال باءَتْ على القومِ بائِيَتُهم إذا راحَتْ عليهم إبِلُهم. ومن هذا الباب قولهم أَبِئْ عليه حَقَّه، مثل أرِحْ عليه حَقّه. وقد أباءَه عليه إذا ردَّه عليه. ومن هذا الباب قولُهم باءَ فلان بذَنْبِه، كأنّه عاد إلى مَبَاءته محتملاً لذنْبه. وقد بُؤْت بالذَّنْبِ، وباءَت اليهودُ بغَضَب الله تعالى.
والأصل الآخَر قولُ العرب: إنّ فلاناً لَبَوَاءٌ بفلانٍ، أي إنْ قُتِل به كان كُفْواً. ويقال أَبَأْتُ بفلانٍ قاتِلَه، أي قتَلْتُه. واستَبَأْتُهُمْ قاتِلَ أخِي، أي طلبْتُ إليهم أنْ يُقِيدُوه([7]). واستبَأْتُ به مثلُ استقَدْت. قال:
فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا  *** أبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])وقال زُهير:
فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])وتقول: باءَ فلانٌ بفُلانٍ، إذا قُتِل به. قال:
ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي  *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])أي مِنْ قَبْل أَنْ يَبُوءَ الدِّماء؛ إذا استوَتْ في القَتْل([11]) فقد باءتْ.
ومن هذا الباب قولُ العرب: كلَّمْناهُمْ فأجابُونا عن بَوَاءٍ واحدٍ: [أجابوا] كلُّهُمْ جواباً واحدا. وهم في هذا الأمْرِ بَوَاءٌ أي سواءٌ ونُظَراءُ. وفي الحديث: "أنّه أمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاءَوْا"، أي يتباءَوْن في القِصاص. ومنه قول مُهلهلٍ لبُجَير بن الحارث: "بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ". وأنشد:
فقلت لـه بُؤْ بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])(بوب) الباء والواو والباء أصلٌ واحد، وهو قولك تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً، أي اتَّخَذْتَ بَوَّاباً والباب أصلُ ألفهِ واوٌ، فانقلبت ألفاً. فأمَّا البَوْبَاةُ فمكانٌ، وهو أوّلُ ما يَبدُو من قَرْنٍ إلى الطَّائف. قال المتلمّس:
لن تسلكي سْبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])(بوث) الباء والواو والثاء أصلٌ [ليس] بالقويّ، لكنّهم يقولون باث عن الأمر بَوْثاً، إذا بَحَثَ عنه.
(بوج) الباء والواو والجيم أصلٌ حسن، وهو من اللّمَعان. يقول العرب: تبَوَّج البَرْقُ تَبَوُّجاً، إذا لَمَع.
(بوح) الباء والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو سَعَة الشيء وبروزُه وظهورُهُ، فالبُوحُ جمع باحَةٍ، وهي عَرْصَة الدار. وفي الحديث: "نظِّفوا أفنِيَتَكمْ ولا تَدَعُوها كبَاحَةِ اليَهود". ويقولون في أمثالهم: "ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ" أي الذي ولَدْتَه([14]) في باحةِ دارِك.
ومن هذا الباب إباحةُ الشيء، وذلك أنّه ليس بمحظُورٍ عليه، فأمرُهُ واسعٌ غيرُ مُضَيَّق. و[من] القياسِ استباحُوه، أي انتَهَبُوه. وقال:
حَتّى استَباحُوا آلَ عوفٍ عَنْوَةً  *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])وزعم ابن الأعرابيِّ أنّ البَهْدليّ([16]) قال له: إنّ البَاحَة جماعةُ النّخل. وأنشد:
أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])واليدُ جماعةُ قومِهِ ونُصَّارِهِ.
(بوخ) الباء والواو والخاء كلمةٌ فصيحة، وهو السُّكون. يقال باخَت النار بَوْخاً سَكنَتْ، وكذلك الحَرُّ. ويقال باخَ، إذا أعيا؛ وذلك أنّ حركاتِهِ تَبُوخ وتَفْتُر.
(بور) الباء والواو والراء أصلان: أحدهما هَلاك الشّيء وما يشبِهُه من تعطُّلِهِ وخُلُوِّه. والآخَر ابتلاءُ الشّيء وامتحانُه.
فأمّا الأوّل فقال الخليل: البَوَار الهلاك، تقول: بارُوا، وهم بُورٌ، أي ضالُّونَ هَلْكَى. وأبارَهُم فُلان، وقد يقال للواحد والجميع والنِّساء والذّكور بُورٌ. قال الله تعالى: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. قال الكسائيّ: ومنه الحديث: "أنّهُ كان يتعوَّذُ من بَوَار الأَيِّم"، وذلك أن تَكْسُدَ فلا تجِدَ زَوْجاً.
قال يعقوب: البُورُ: الرّجُل الفاسد الذي لا خَيْرَ فيه. قال عبد الله بن الزِّبَعْرِي:
يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني  *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])قال* [أبو] زيد: يقال إنّه لفي حُور وبُور، أي ضَيْعة. والبائر الكاسِد، وقد بارَتِ البِياعاتُ أي كَسَدَتْ. ومنه دَارَ البَوَارِ} [إبراهيم 28]، وأرضٌ بَوَارٌ ليس فيها زَرع.
قال أبو زياد: البَُور من الأرض الَمَوَْتان([19])، التي لا تصلح أن تُستَخْرَج. وهي أرَضُونَ أَبْوار. ومنه كتاب رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأُكَيْدِرَ: "إنّ لنا البَُورَ والمعامِيَ([20])".
قال اليزيديّ: البور الأرضُ التي تُجَمُّ سنةً لِتُزْرَع من قَابِل، وكذلك البَوَار. قال أبو عبيدٍ: عن الأحمر نزلَتْ بَوَارِ على النّاس، أي بلاءٌ. وأنشد:
قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21])
والأصل الثاني التّجربة والاختبار. تقول بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عندَه، أي جَرَّبتُهُ. وبُرْتُ الناقةَ فأنا أَبُورها، إذا أدنَيْتَها مِن الفَحْلِ لِتُنْظَرَ أحاملٌ هي أم حائل ([22]). وكذلك الفحل مِبْوَرٌ، إذا كان عارفاً بالحالين. قال:
بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه  *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])ويقال بَارَ النّاقَةَ بالفَحْلِ. فأمّا قولُه:
مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى  *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])يقول: يُشتَرَى المحصناتُ النَّجائب على صِفَتها، من قولك بُرْتُ الناقة.
(بوش) الباء والواو والشين أصلٌ واحد، وهو التجمُّع من أصنافٍ مختلِفين. يقال: بَوْشٌ بائشٌ، وليس هو عندنا من صميم كلام العرب.
(بوص) الباء والواو والصاد أصلان: أحدهما شيءٌ من الآراب، والآخر من السَّبْق.
فالأوَّل البَُوص، وهي عجيزة المرأة. قال:
عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ  *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])والبُوصُ اللَّوْن أيضاً.
فأمّا الأصل الآخر فالبَوْص الفَوْت والسَّبْق، يقال باصَني، ومنه قولهم: خِمْس بائِصٌ([26])، أي جادٌّ مستَعْجِلٌ.
(بوع) الباء والواو والعين أصل واحدٌ، وهو امتداد الشيء. فالبَوْعُ من قولك بُعْتُ الحبل بَوْعاً إذا مدَدْتَ باعَك به. قال الخليل: البَوْع والباع لغتان، ولكنّهُمْ يسمّون البَوْع في الخِلْقة. فأمّا بَسْط الباعِ في الكَرَم ونحوه فلا يقولون إلاّ كريم البَاع. قال:
* له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع *
والباع أيضاً مصدر بَاعَ يَبُوع، وهو بَسْط الباعِ. والإبلُ تَبُوع في سَيرها. قال النابغة:
* ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) *
والرَّجُل يَبُوع بماله، إذا بَسَطَ به باعَه. قال:
لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28])
وأنشد ابنُ الأعرابيّ:
ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ  *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])يصف فلاةً تسومُ فيها الإبلُ. رخيصةٌ: لا تَمْتَنِع. تُباع: تمُدّ الإبلُ بها أبواعها. وتُمسَح: تُقْطَع.
قال أبو عبيد: بُعتُ الحِبْلَ أبوعُه بَوْعاً، إذا مدَدْتَ إحدى يديك حتى يصيرَ باعاً. اللِّحيانيّ: إنه لَطَويلُ الباعِ والبَُوع. وقد باعَ في مِشْيته يَبُوع بَوْعاً وتَبوَّع تبوُّعاً، وانْباعَ، إذا طَوَّلَ خُطاه. قال:
يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])وتقول العرب في أمثالها: "مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ"، المخْرَنْبِق المطْرِق السّاكت. وقوله: لينباع، أي لِيَثِبَ. يُضرَب مَثَلاً للرجل يُطرِقُ لداهيةٍ يريدها.
قال أبو حاتم: بَوْع الظَّبيِ سَعْيه، دون النَّفْزِ، والنَّفزُ بلوغُه أشَدَّ الإحْضار.
اللِّحيانيّ: يقال والله لا يَبُوعُونَ بَوعَه أبداً، أي لا يبلُغُون ما بَلَغَ. قال أبو زيد: جَمَلٌ بُوَاعٌ([31])، أي جَسِيمٌ. ويقال انباع الزّيت إذا سال([32]). [قال] :
ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])ويقال فَرَسٌ بَيِّعٌ([34]) أي بعيدُ الخُطوة؛ وهو من البَوْع. قال العبّاس بن مِرداس:
على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ
(بوغ) الباء والواو والغين أصلٌ واحد، وهو ثَوَرَان الشّيء. يقال: تبوَّغ إذا ثار([35])، مثل تبيَّغ. والبَوْغاء: التراب يثور عنه غُبَارُه.
(بوق) الباء والواو والقاف ليس بأصل معوَّلٍ عليه، ولا فيه عندي كلمةٌ صحيحةٌ. وقد ذكروا أنّ البُوقَ الكذِب والباطِل. وذَكرُوا بيتاً لحسّان:
* إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) *
وهذا إنْ صَحَّ فكانَّه حكايةُ صوتٍ.
فأمّا قولهم: باقَتْهُمْ بائقةٌ وهي الدّاهِيَةَ تَنْزلُ، فليست أصلاً، وأُرَاها مبدلةً من جيم، والبائجة كالفَتْقِ والخَلَلِ([37]). وقد ذكر فيما مضى ([38]).
(بوك) الباء والواو والكاف ليس أصلاً، وهو كنايةٌ عن الفعل. يقال باكَ الحمارُ الأتانَ.
(بول) الباء والواو واللام أصلان: أحدهما ماءٌ يتحلَّب والثاني الرُّوع.
فالأوّل البَوْل، وهو معروف وفلانٌ حسن البِيلَة، وهي الفِعْلة من البَوْل. وأخَذَه بُوالٌ إذا كانَ يُكْثِر البَوْل. وربما عبَّروا عن النّسل بالبَوْل. قال الفرزدق:
أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])قال الأصمعيُّ: يقال لنُطَفِ البِغال أبوالُ البِغال، ومنه قيل للسَّراب "أبوالُ البغال" على التشبيه. وإنما شُبّه بأبْوالِ البِغال لأنّ بَوْلَ البِغال كاذبٌ لا يُلْقِح، والسّرابُ كذلك. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])قال ابن الأعرابيّ: شَحْمةٌ بَوّالَة، إذا أَسْرَع ذَوْبُها. [قال]:
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])الجَمُول: شَحمة تُطبَخ. والنَّثول: المرأة التي تُخْرجُها من القِدْر. ويقال زِقٌّ بَوَّالٌ إذا كان يتفجَّر بالشَّراب، وهو في شعر عَدِيّ.
وأما الأصل الثاني فالبَال: بالُ النفس. ويقال ما خَطَر بِبالي، أي ما أُلْقِيَ في رُوعي. فإنْ قال قائل: فإنَّ الخليلَ ذكَرَ أنّ بال النَّفْس هو الاكتراث، ومنه اشتقَّ ما باليتُ، ولم يخْطُِر ببالي. قيل له: هو المعنى الذي ذكرناه، ومعنى الاكتراث أن يَكْرُثَه ما وقعَ في نفسه، فهو راجعٌ إلى ما قلناه. والمصدر البَاَلةُ والمبالاةُ. ومنه قول ابن عباس وسُئِل عن الوُضوء باللَّبَن([42]): "ما أُباليهِ بالةً، اسمحْ يُسْمَح لك([43])". ويقولون: لم أُبَال ولم أُبَلْ، على القصر.
وممّا حُمِل على هذا: البال، وهو رَخَاء العَيْش؛ يقال إنه لَرَاخي البال([44])، وناعِمُ البال.
(بوم) الباء والواو والميم كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. فالبُوم ذكَرُ الهَامِ، وهو جمعُ بُومَة. قال:
قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])قالوا: وجمعُ البُوم أبوام. قال:
فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46])
(بون) الباء والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهو البُعْد. قال الخليل: يقال بينهما بَوْنٌ بعيد وبُونٌ -على وزن حَوْر وحُور- وبَيْنٌ بعيدٌ أيضاً، أي فَرْقٌ.
قال ابنُ الأعرابيّ: بانَني فلان يَبُونُني، إذا تَباعَدَ مِنك أو قَطَعَك. قال وبَانَني يَبينُني مثله.
فإن قيل: فكيف ينقاس البُِوَان على هذا؟ قيل له: لا يبعُد؛ وذلك أنّ البُِوَانَ العمودُ من أعمدة الخِباء، وهو يُسْمَك به البيت ويَسمُو به([47])، وتلك الفُرْجة هي البَوْن.
قال أبو مهديّ: البُِوَانَ عَمودٌ يُسمَك به في الطُّنُب المقدَّم في وَسَط الشُّقَّة المروَّقِ بها البيتُ. قال: فذلك هو المعروف بالبُِوان. قال: ثم تسمَّى سائِرُ العَُمَُد بُونا وبُواناتٍ. وأنشد:
* ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ *
وقال آخر:
* يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) *
ومن الباب: البانةُ، وهي شجرةٌ.* فأمّا ذو البَانِ فكان مِن بلاد بَني البَكَّاء. قال فيه الشاعر:
ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها  *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ
وبُوانَةُ: وادٍ لبَنِي جُشَمَ([49]).
(بوه) الباء والواو والهاء ليس بأصلٍ عندي، وهو كلامٌ كالتهكُّم والهُزْء. يقولون للرّجُل الذي لا خَيْر فيه ولا غَنَاءَ عِنده: بُوهَة. قال:
يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])ومثله قولهم إنّ البُوهَ طائرٌ مثلُ البُومة. قال:
* كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) *
قال: يقول: كأني طائرٌ قد تَمَرَّطَ ريشُهُ من الكِبرَ، فرُشَّ عليه الماءُ ليكون أسرَع لنَبَات ريشِه. قال: هو يُفعل هذا بالصُّقُورةِ خَاصَّةً. قالوا: وإيّاه أرادَ امرؤُ القيس، فشبَّه به الرّجُلَ، وهذا يدلُّ على ما قُلْناه. وكذلك البُوهَة، وهو ما طارَتْ به الرِّيح من التُّراب. يقال: "أَهْوَنُ مِن صَوفَةٍ في بُوهَةٍ".
 --------------ــــ
([1]) ديوان طرفة 67 واللسان (1: 31).
([2]) البيت بدون نسبة في اللسان (1: 31).
([3]) البيت في اللسان (1: 31) برواية "حليفان" و"في عطن".
([4]) في الأصل: "وباءت فلان بيئة سوء" تحريف، صوابه من المجمل حيث قال: "وبات ببيئة سوء أي بحالة سوء".
([5]) البيت لطرفة في ديوانه 55 والأصمعيات 55. وفي الديوان: "بكينة سوء".
([6]) كذا وهو تكرار لما سبق. وفي المجمل: "كما يقال بحيبة سوء "وبكينة سوء".
([7]) في الأصل: "أن يقيدونه".
([8]) للعباس بن مرداس من قصيدة له في الأصمعيات 35 برواية: "فإن يقتلوا منا كريما".
([9]) ديوان زهير 79 واللسان (1: 30/20: 235).
([10]) البيت لجابر بن حني التغلبي في المفضليات (2: 11).
([11]) في الأصل: "إذا استوت الدماء في القتل".
([12]) هو لرجل قتل قاتل أخيه، كما في اللسان (1: 30). والبيت أيضاً أو نظيره في اللسان (10: 171).
([13]) في الأصل: "أن تسبقي سبل البوباة منجية"، صوابه من ديوان المتلمس ص5 مخطوطة الشنقيطي، ومعجم البلدان (البوباة).
([14]) في الأصل: "ولدتك" تحريف. وقد سبق المثل في ص305.
([15]) البيت لعنترة في ديوانه 178 واللسان (3: 239).
([16]) البهدلي، هذا، هو أبو صارم البهدلي، من بني بهدلة، كما في اللسان (3: 239). وفي الأصل: "الهذلي" تحريف، صوابه في اللسان وأمالي ثعلب 244.
([17]) البيتان في أمالي ثعلب واللسان (3: 239/ 20: 309).
([18]) البيت في اللسان (بور).
([19]) يقال بالفتح والتحريك.
([20]) البور، بالفتح: مصدر سمي به، وبالضم: جمع بوار بالفتح. وبهما روي الحديث: انظر اللسان (5: 154).
([21]) البيت لأبي مكعت الأسدي، واسمه منقذ بن خنيس، أو اسمه الحارث بن عمرو. انظر اللسان  (5: 153). وضمير "قتلت" لجارية اسمها أنيسة.
([22]) زاد فى اللسان: "لأنها إذا كانت لاقحا بالت في وجه الفحل إذا تشممها" وبه يفسر البيت التالي.
([23]) البيت لمالك بن زغبة الباهلي كما في اللسان (1: 116/ 5: 154/ 10: 343). وصواب رواية صدره: "بضرب" كما سيأتي في (فري). وانظر الحيوان (3: 256) والكامل 181 ليبسك، وديوان المعاني (2: 73).
([24]) أنشد نظيره في اللسان (سند، ثنى):
مذكرة الثنيا مساندة القرى *** جمالية تختب ثم تنيب
 ([25]) في (حضن): "عبلة المحتضن". وهو للأعشى في ديوانه 15 واللسان (8: 274) وقبله في الديوان:
من كل بيضاء ممكورة  *** لها بشر ناصع كاللبن
 ([26]) الخمس: أحد أظماء الإبل، ويقال فلاة خمس، إذا انتاط وردها حتى يكون ورد النعم اليوم الرابع سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. وفي الأصل: "خمص بائص"، تحريف. وأنشد للراعي:
حتى وردن لتم خمس بائص  *** جدا تعاوره الرياح وبيلا
 ([27]) ليس في ديوانه، ولم ينشد في (بوع) من اللسان.
([28]) البيت للطرماح في ديوانه 155 واللسان (9: 369).
([29]) البيت لذي الرمة في ملحقات ديوانه واللسان والتاج (سوم، بوع، مسح).
([30]) للسفاح بن بكير اليربوعي من قصيدة في المفضليات (2: 122).
([31]) كذا ضبط في الأصل بضم الباء وفتح الواو، وهو نظير طوال بالضم بمعنى الطويل. وضبط في اللسان بفتح الباء وتشديد الواو ضبط قلم. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([32]) في الصل: "سئل".
([33]) البيت لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، من قصيدة في المفضليات (1:97).
([34]) في الأصل: "بتيع".
([35]) في الأصل: "إذا كان". وفي المجمل: "وتبوغ الدم مثل تبيغ".
([36]) من أبيات له في ديوانه 411 يرثي بها عثمان بن عفان. وصدره كما في الديوان واللسان (بوق): * ما قتلوه على ذنب ألم به *
([37]) في اللسان: "وانباجت بائجة، أي انفتق فتق منكر".
([38]) لم يذكر في مادة (بوج) فهو سهو منه، أو سقط مما مضى.
([39]) رواية ديوانه 693: "ونحن بنو الفحل الذي سال بوله".
([40]) سرو حمير: من منازل حمير بأرض اليمن، تسديت، يخاطب الطيف. ويجوز أن يقرأ "تسديت" بكسر التاء مخاطبة للحبيبة. انظر اللسان (16: 218). والبين، بالكسر: واحد البيون، وهي التخوم والنواحي.
([41]) انظر اضطراب اللغويين ضد تفسير هذين البيتين في اللسان (13: 135/ 14: 169).
([42]) كذا. وفي اللسان (سمح): "وفي الحديث أن ابن عباس سئل عن رجل يشرب لبنا محضاً، أيتوضأ؟".
([43]) أبو عبيدة: "اسمح يسمح لك بالقطع والوصل جميعاً".
([44]) الراخي، وردت هنا بالألف، وهي صحيحة، وفي اللسان: "... فهو راخ ورخي، أي ناعم".
([45]) البيت لذي الرمة في ديوانه 574 واللسان (عسف، ظلل). وسيأتي في (ظل، عسف).
([46]) البيت لذي الرمة في ديوانه 101. وقبله:
وتيه خبطنا غولها فارتمى بها *** أبو البعد من أرجائها المتطاوح
 ([47]) في الأصل: "وهو يسمك بالشيء ويسمو به". وفي اللسان أن المسماك عمود من أعمدة الخباء يسمك به البيت.
([48]) في الأصل: "أبوانها".
([49]) في الأصل: "لبني حيثم"، صوابه من معجم البلدان، ونصه: "ماء بنجد لبني جشم".
([50]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 154 والمجمل واللسان (بوه، عقق، حسب).
([51]) البيت لرؤبة في ديوانه 79 واللسان (بوه). وقبله:
لما رأتني نزق التحفيش *** ذا رثيات دهش التدهيش

ـ

##### Türkçe

(**باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي**)
(**بوأ**) **الباء** ve **الواو** ve **الهمزة** iki asıldır: birisi şeye dönüştür; diğeri iki şeyin eşitliği.
Birincisi **الباءة** ve **المباءَة**’dir; o, kavmin menzilidir; bir vadinin önü yahut bir dağın yamacı karşısında yerleştikleri yer. Ve “yerleştiler” denir; ve Allah Teâlâ onları **مَنْزِلَ صِدْق**’a yerleştirdi. Tarafe dedi ki:
طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])
İbn Herme dedi ki:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])
Ve **المَبَاءة** ayrıca: develerin, su başlarında çöktürüldükleri menzilidir. “Develeri **أبَأْنَا** ederiz, onları **نُبِيئُهَا** **إباءةً** (uzatılmış) [yaparız]” denir; eğer bir kısmını bir kısmına doğru çöktürürsen. Dedi ki:
خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])
Ve dedi ki:
* لهم منْزلٌ رحبُ المباءةِ آهِل *
Asmaî dedi: “Çoban onu **مَبَائِها**’sına **أباءَ** etti de o da ona yerleşti; ve onu ona **تَبْوِيئاً** ile yerleştirdi” denir. Ebû Ubeyd: “Falanca **البِيئَةِ**’si güzel (فِعْلة vezninde) denir; ‘bir menzile yerleştim’ sözünden. Ve falanca **ببيئة سَوء** ile geceledi” ([4]). Dedi ki:
ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ  *** ببيئَةِ سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])
Ve “o, **ببيئة سَوْءٍ**’dedir” denir; manasıyla([6]). *Ebû Mehdî dedi: “Kavmin üzerine onların **بائِيَتُهم**’i **باءَتْ** denir; develeri onların üzerine akşamleyin döndüğü zaman.” Ve bu babdandır onların “Onun hakkını ona **أَبِئْ** et” sözleri; “Onun hakkını ona **أرِحْ** et” gibi. Ve onu ona **أباءَه** etti; onu ona geri çevirdiği zaman. Ve bu babdandır onların “Falanca günahıyla **باءَ** etti” sözleri; sanki günahını yüklenmiş olarak **مَبَاءته**’sine dönmüş gibidir. Ve “günahla **بُؤْت** ettim” [denir]; ve Yahudiler Allah Teâlâ’nın gazabıyla **باءَت** ettiler.
Diğer asıl, Arapların sözü: “Şüphesiz falanca, falancaya **لَبَوَاءٌ**’dır”; yani onunla öldürülürse denk olur. Ve “Falancanın katilini falancayla **أَبَأْتُ** ettim” denir; yani onu öldürdüm. Ve “Kardeşimin katilini onlardan **استَبَأْتُهُمْ**” [denir]; yani onu kısas etmelerini onlardan istedim([7]). Ve “Onunla **استبَأْتُ**” **استقَدْت** gibidir. Dedi ki:
فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا  *** أبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])
Züheyr dedi ki:
فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])
Ve dersin: “Falanca falancayla **باءَ** etti”; onunla öldürüldüğü zaman. Dedi ki:
ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي  *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])
Yani: kanlar **يَبُوءَ** etmeden önce; öldürmede eşit oldukları zaman([11]) artık **باءتْ** etmiştir.
Ve bu babdandır Arapların sözü: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بَوَاءٍ** üzere cevap verdiler”: hepsi tek bir cevapla [cevap verdiler]. Ve onlar bu işte **بَوَاءٌ**’dır; yani eşit ve benzerlerdir. Hadiste: “Şüphesiz o, onlara **أَنْ يَتَبَاءَوْا**’yı emretti”; yani kısasta birbirine denk olurlar. Ve ondan, Mühelhil’in Büceyr b. el-Hâris’e sözü: “**بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ**.” Ve inşad etti:
فقلت لـه بُؤْ بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])

(**بوب**) **الباء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da senin “**تَبَوَّبْتُ** **بَوَّاباً**” sözündür; yani bir kapıcı edindin. Ve **الباب**’ın aslındaki elif **واو**’dur; sonra elif’e dönmüştür. Ama **البَوْبَاةُ** bir mekândır; **قَرْن**’dan **الطَّائف**’e doğru görünen ilk yerdir. Mütelemmis dedi ki:
لن تسلكي سْبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])

(**بوث**) **الباء** ve **الواو** ve **الثاء** aslı [pek] güçlü değildir; fakat “iş hakkında **باث** etti **بَوْثاً**” derler; onu araştırdığı zaman.

(**بوج**) **الباء** ve **الواو** ve **الجيم** güzel bir asıldır; o, parıltıdandır. Araplar der: şimşek **تبوَّج** etti **تَبَوُّجاً**; parladığı zaman.

(**بوح**) **الباء** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, şeyin genişliği, belirginleşmesi ve görünmesidir. **البُوحُ**, **باحَةٍ**’nin çoğuludur; o da evin avlusudur. Hadiste: “Avlularınızı temizleyin ve onları Yahudilerin **كباحَةِ**’si gibi bırakmayın.” Ve darbımesellerinde derler: “**ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ**”; yani evinin avlusunda doğurduğun([14]) kimse.
Ve bu babdandır şeyin **إباحةُ**’si; çünkü o, ona yasaklanmış değildir; işi geniştir, daraltılmış değildir. Ve kıyastan: onu **استباحُوه**; yani onu yağmaladılar. Ve dedi ki:
حَتّى استَباحُوا آلَ عوفٍ عَنْوَةً  *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])
İbnü’l-A‘râbî, **البَهْدليّ**’nin([16]) ona dediğini iddia etti: “Şüphesiz **البَاحَة** hurma topluluğudur.” Ve inşad etti:
أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])
Ve **اليدُ**, kavminin ve yardımcılarının topluluğudur.

(**بوخ**) **الباء** ve **الواو** ve **الخاء** fasih bir kelimedir; o, sükûndur. “Ateş **باخَت** etti **بَوْخاً**” denir; sakinleşti. Sıcak da böyledir. Ve “**باخَ**” denir; yorulduğu zaman; çünkü hareketleri **تَبُوخ** eder ve gevşer.

(**بور**) **الباء** ve **الواو** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin helâki ve ona benzeyen, onun bozulup işlemez oluşu ve boş kalışı; diğeri şeyin denenmesi ve sınanmasıdır.
Birincisine gelince: Halîl dedi: **البَوَار** helâktir; “**بارُوا** ettiler, onlar **بُورٌ**’dur” dersin; yani sapmış helâk olmuşlardır. Ve falanca onları **أبارَهُم** etti. Ve tekil, çoğul, kadınlar ve erkekler için **بُورٌ** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. Kisâî dedi: Ve ondan hadistir: “Şüphesiz o, **بَوَار الأَيِّم**’den Allah’a sığınırdı”; bu, durgunlaşmasıdır; böylece eş bulamaz.
Ya‘kūb dedi: **البُورُ**: içinde hayır olmayan bozuk adam. Abdullah b. ez-Zib‘arâ dedi ki:
يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني  *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])
[Ebû] Zeyd dedi: “Şüphesiz o, **حُور** ve **بُور** içindedir” denir; yani ziyan. Ve **البائر** durgun (kesat). Ve “satışlar **بارَتِ** etti” denir; yani kesatlaştı. Ve ondan ﴿دَارَ البَوَارِ﴾ [إبراهيم 28]; ve içinde ekin olmayan **أرضٌ بَوَارٌ**.
Ebû Ziyâd dedi: **البَُور** yerin **الَمَوَْتان**’ıdır([19]); çıkarılmaya elverişli olmayan. Ve onlar **أَرَضُونَ أَبْوار**’dır. Ve ondan, Resûlullah’ın (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) Ükeydir’e yazısı: “Şüphesiz bize **البَُورَ** ve **المعامِيَ**([20]) [aittir].”
Yezîdî dedi: **البور** gelecek yıl ekilmek üzere bir yıl nadasa bırakılan topraktır; **البَوَار** da böyledir. Ebû Ubeyd dedi: Ahmer’den: “İnsanların üzerine **بَوَارِ** indi” yani belâ. Ve inşad etti:
قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21])
İkinci asıl, tecrübe ve sınamadır. “Falancayı **بُرْتُ** ettim ve ondakini **بُرْتُ** ettim” dersin; yani onu denedim. Ve “dişi deveyi **بُرْتُ** ettim; ben onu **أَبُورها** ederim” [denir]; onu erkeğe yaklaştırdığın zaman; gebe mi yoksa kısır mı diye bakılsın diye([22]). Ve erkek deve de **مِبْوَرٌ**’dur; iki hâli bilen olduğu zaman. Dedi ki:
بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه  *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])
Ve “dişi deveyi erkekle **بَارَ** etti” denir. Ama onun sözü:
مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى  *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])
der ki: **المحصناتُ النَّجائِب** onun vasfına göre satın alınır; “dişi deveyi **بُرْتُ** ettim” sözünden.

(**بوش**) **الباء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir asıldır; o, farklı sınıflardan toplanmadır. “**بَوْشٌ بائشٌ**” denir; fakat bu, bize göre Arap sözünün özünden değildir.

(**بوص**) **الباء** ve **الواو** ve **الصاد** iki asıldır: birisi uzuvlardan bir şey; diğeri öne geçmedendir.
Birincisi **البَُوص**’tur; o, kadının kalçasıdır. Dedi ki:
عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ  *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])
Ve **البُوصُ** renk de [demektir].
Diğer asla gelince: **البَوْص** kaçırma ve öne geçmedir. “Beni **باصَني** etti” denir. Ve ondan onların “**خِمْس بائِصٌ**”([26]) sözleri; yani ciddi, aceleci.

(**بوع**) **الباء** ve **الواو** ve **العين** tek bir asıldır; o, şeyin uzamasıdır. **البَوْعُ**, senin “ipi **بُعْتُ** ettim **بَوْعاً**” sözündendir; kol açıklığını onunla uzattığın zaman. Halîl dedi: **البَوْع** ve **الباع** iki lehçedir; fakat onlar yaratılışta **البَوْع** adını verirler. Ama cömertlik ve benzerinde kol açıklığını yayma için ancak “**كريم البَاع**” derler. Dedi ki:
* له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع *
Ve **الباع** ayrıca **بَاعَ يَبُوع**’un masdarıdır; o, kol açıklığını yaymadır. Develer yürüyüşlerinde **تَبُوع** eder. Nâbiga dedi ki:
* ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) *
Ve adam malıyla **يَبُوع** eder; onunla kol açıklığını yaydığı zaman. Dedi ki:
لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28])
İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ  *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])
Develerin otladığı bir çölü tasvir eder. **رخيصةٌ**: engel olmaz. **تُباع**: develer onda **أبواع**larını uzatır. **وتُمسَح**: kesilip geçilir.
Ebû Ubeyd dedi: “İpi **بُعتُ** ederim, onu **أبوعُه** ederim **بَوْعاً**; iki elimden birini uzatıp kol açıklığı oluncaya kadar.” Lihyânî: “Şüphesiz o, **لَطَويلُ الباعِ** ve **البَُوع**’dur” denir. Ve “yürüyüşünde **باعَ** eder, **يَبُوع** eder **بَوْعاً**; ve **تبوَّع** eder **تبوُّعاً**; ve **انْباعَ** eder” [denir]; adımlarını uzattığı zaman. Dedi ki:
يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])
Ve Araplar darbımesellerinde derler: “**مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ**”; **المخْرَنْبِق** suskun, başı eğik olandır. Ve onun sözü **لينباع**: yani sıçrasın diye. Bir belâ istediği için susup duran adam hakkında mesel olarak söylenir.
Ebû Hâtim dedi: **بَوْع الظَّبيِ** ceylanın koşuşudur; sıçrayışın altında. **النَّفْزُ** ise onun en şiddetli koşturmayı bulmasıdır.
Lihyânî: “Vallahi onlar onun **بَوعَه**’ine asla **يَبُوعُونَ** etmezler” denir; yani ulaştığı şeye ulaşmazlar. Ebû Zeyd dedi: “**جَمَلٌ بُوَاعٌ**”([31]) denir; yani iri. Ve “zeytinyağı **انباع** etti” denir; aktığı zaman([32]). [Dedi ki]:
ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])
Ve “**فَرَسٌ بَيِّعٌ**”([34]) denir; yani adımı uzak; o, **البَوْع**’dandır. Abbâs b. Mirdâs dedi:
على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ

(**بوغ**) **الباء** ve **الواو** ve **الغين** tek bir asıldır; o, şeyin kabarması/taşmasıdır. “**تبوَّغ** etti” denir; kabardığı zaman([35]); **تبيَّغ** gibi. Ve **البَوْغاء**: topraktır; ondan toz kalkar.

(**بوق**) **الباء** ve **الواو** ve **القاف** güvenilecek bir asıl değildir; bende onda sahih bir kelime yoktur. Ve **البُوقَ**’un yalan ve bâtıl olduğunu zikrettiler. Ve Hassân’a ait bir beyit zikrettiler:
* إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) *
Bu sahih olursa, sanki bir ses taklididir.
Ama onların “onlara bir **بائقةٌ** **باقَتْهُمْ**” sözleri; o, inen musibettir; asıl değildir; onu bir **جيم**’den değiştirilmiş görüyorum; ve **البائجة** yırtık ve gedik gibidir([37]). Daha önce zikredildi([38]).
(**بوك**) **الباء** ve **الواو** ve **الكاف** asıl değildir; fiile kinayedir. “Eşek dişi eşeği **باكَ** etti” denir.

(**بول**) **الباء** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: birisi sızıp akan su; diğeri korku.
Birincisi **البَوْل**dür; o bilinir. Ve falanca **حسن البِيلَة**’dir; o, **البَوْل**den **الفِعْلة**’dir. Ve onu **بُوالٌ** aldı; çok bevlettiği zaman. Ve bazen nesli **البَوْل** ile ifade ederler. Ferazdak dedi ki:
أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])
Asmaî dedi: Katırların nutfelerine **أبوالُ البِغال** denir; ve ondan seraba benzetme yoluyla “**أبوالُ البِغال**” denildi. Ancak “**أبوالُ البِغال**”a benzetildi; çünkü katırların bevli yalancıdır, dölleyemez; serap da böyledir. İbn Mukbil dedi ki:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])
İbnü’l-A‘râbî dedi: “**شَحْمةٌ بَوّالَة**”; erimesi hızlandığı zaman. [Dedi ki]:
إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])
**الجَمُول**: pişirilen içyağı parçası. **النَّثول**: onu tencereden çıkaran kadın. Ve “**زِقٌّ بَوَّالٌ**” denir; içkiyle fışkırdığı zaman; ve bu, Adî’nin şiirindedir.
İkinci asla gelince: **البَال**; nefsin **بال**’ıdır. Ve “**ما خَطَر بِبالي**” denir; yani korkuma atılmadı. Eğer bir söyleyen derse: “Halîl, nefsin **بال**’ının önemseme olduğunu zikretti; ondan ‘**ما باليتُ**’ türedi; ve ‘**ولم يخْطُِر ببالي**’.” Ona denir ki: Bu, bizim zikrettiğimiz manadır; ve önemsemenin manası, nefsinde vuku bulan şeyin onu kaygılandırmasıdır; o da dediğimize döner. Masdar **البَاَلةُ** ve **المبالاةُ**’dır. Ve ondan, İbn Abbâs’ın sözü; sütten abdest hakkında soruldu([42]): “Onu **بالةً** umursamam; **اسمحْ** sana **يُسْمَح** edilsin([43]).” Ve “**لم أُبَال** ve **لم أُبَلْ**” derler; kısaltma üzere.
Ve buna hamledilenlerdendir: **البال**; o, geçimin bolluğudur. “Şüphesiz o, **لَرَاخي البال**’dir” denir([44]); ve **ناعِمُ البال**.

(**بوم**) **الباء** ve **الواو** ve **الميم** kıyaslanmayan tek bir kelimedir. **البُوم**, baykuşun erkeğidir; **بُومَة**’nin çoğuludur. Dedi ki:
قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])
Dediler ki: **البُوم**’un çoğulu **أبوام**’dır. Dedi ki:
فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46])

(**بون**) **الباء** ve **الواو** ve **النون** tek bir asıldır; o, uzaklıktır. Halîl dedi: “Aralarında uzak bir **بَوْنٌ** ve **بُونٌ** (حَوْر ve حُور vezninde) ve uzak bir **بَيْنٌ** da [vardır]” denir; yani ayrılık.
İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falanca beni **يَبُونُني** etti”; senden uzaklaştığı yahut seni kestiği zaman. Dedi: Ve “beni **يَبينُني** etti” de böyledir.
Eğer denirse: “Peki **البُِوَان** buna nasıl kıyaslanır?” Ona denir ki: uzak değildir; çünkü **البُِوَان**, çadır direklerinden bir direktektir; onunla ev kalınlaştırılır ve onunla yükseltilir([47]); ve o aralık, **البَوْن**’dur.
Ebû Mehdî dedi: **البُِوَان**; evin onunla süslendiği bölmenin ortasında, öndeki ipte (**الطُّنُب**) onunla kalınlaştırılan bir direktektir. Dedi: İşte bu, **البُِوان** diye bilinen şeydir. Dedi: Sonra diğer direklerin tamamına **بُونا** ve **بُواناتٍ** denir. Ve inşad etti:
* ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ *
Bir başkası dedi ki:
* يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) *
Ve babdandır: **البانةُ**; o, bir ağaçtır.* Ama **ذو البَانِ**, Benî el-Bekkâ’ ülkesindendi. Şair onda dedi ki:
ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها  *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ
Ve **بُوانَةُ**: Benî Cuşem’e ait bir vadidir([49]).

(**بوه**) **الباء** ve **الواو** ve **الهاء** bende asıl değildir; alay ve istihza gibi bir sözdür. Hayrı olmayan ve yanında fayda bulunmayan adama “**بُوهَة**” derler. Dedi ki:
يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])
Ve bunun benzeri onların “**البُوهَ** baykuş gibi bir kuştur” sözleridir. Dedi ki:
* كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) *
Dedi: der ki: sanki ben, yaşlılıktan tüyleri dökülmüş bir kuşum; tüyünün daha çabuk bitmesi için üzerine su serpilmiştir. Dedi: bu, özellikle doğanlara yapılır. Dediler ki: İmruü’l-Kays onu kastetti; onunla adamı benzetti; bu da dediğimize delâlet eder. Ve yine **البُوهَة**: rüzgârın topraktan uçurduğu şeydir. “Bir **بُوهَةٍ** içinde bir yün parçasından daha hafif” denir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- البوار: فرط الكساد، ولما كان فرط الكساد يؤدي إلى الفساد - كما قيل: كسد حتى فسد - عبر بالبوار عن الهلاك، يقال: بار الشيء يبور بوارا وبورا، قال عز وجل: ﴿تجارة لن تبور﴾ [فاطر/29]، ﴿ومكر أولئك هو يبور﴾ [فاطر/10]، وروي: (نعوذ بالله من بوار الأيم) (بوار الأيم أي: كسادها. الحديث في النهاية 1/161؛ والفائق مادة (بور)، واللسان (بور). وأخرجه الطبراني عن ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يقول: (اللهم إني أعوذ بك من غلبة الدين، وغلبة العدو، ومن بوار الأيم، ومن فتنة الدجال). أخرجه الطبراني في الصغير والأوسط والكبير. قال الهيثمي: وفيه عباد بن زكريا الصريمي، ولم أعرفه، وبقية رجاله رجال الصحيح. انظر: مجمع الزوائد 10/146؛ والمعجم الصغير ص 372؛ والأوسط 3/83)، وقال عز وجل: ﴿وأحلوا قومهم دار البوار﴾ [إبراهيم/28]، ويقال: رجل حائر بائر (البائر: الهالك)، وقوم حور بور.
وقال عز وجل: ﴿حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا﴾ [الفرقان/18]، أي: هلكى، جمع:بائر. وقيل: بل هو مصدر يوصف به الواحد والجمع، فيقال: رجل بور وقوم بور، وقال الشاعر:
*يا رسول المليك إن لساني**راتق ما فتقت إذ أنا بور*
(البيت لعبد الله بن الزبعرى، وهو في ديوانه ص 36؛ والمشوف المعلم 1/119؛ واللسان (بور) ؛ والجمهرة 1/277)
وبار الفحل الناقة: إذا تشممها ألاقح هي أم لا (انظر: اللسان (بور) 4/87) ؟، ثم يستعار ذلك للاختبار، فيقال: برت كذا، أي: اختبرته.

##### Türkçe

- **البوار**: aşırı durgunluk; aşırı durgunluk bozulmaya götürdüğünden dolayı – denildiği gibi: “durgunlaştı, nihayet bozuldu” – **البوار** ile helâk kastedilmiştir. Denir ki: **بار الشيء يبور بوارا وبورا**. Aziz ve celil olan şöyle dedi: ﴿تجارة لن تبور﴾ [فاطر/29]، ﴿ومكر أولئك هو يبور﴾ [فاطر/10]. Ve rivayet olundu: (نعوذ بالله من بوار الأيم) (**بوار الأيم** yani: onun durgunluğu. Hadis en-Nihâye’de 1/161; el-Fâik’te madde (**بور**); Lisân’da (**بور**). Ve Taberânî onu İbn Abbâs’tan çıkardı: Peygamber صلى الله عليه وسلم şöyle derdi: (اللهم إني أعوذ بك من غلبة الدين، وغلبة العدو، ومن بوار الأيم، ومن فتنة الدجال). Taberânî onu es-Sağîr, el-Evsat ve el-Kebîr’de çıkardı. Heysemî dedi ki: “İçinde Abbâd b. Zekeriyyâ es-Suraymî vardır; onu tanımadım; geri kalan râvileri Sahîh’in râvileridir.” Bak: Mecmaʿu’z-Zevâid 10/146; el-Muʿcemu’s-Sağîr s. 372; el-Evsat 3/83). Aziz ve celil olan şöyle dedi: ﴿وأحلوا قومهم دار البوار﴾ [إبراهيم/28]. Ve denir ki: **رجل حائر بائر** (**البائر**: helâk olan), ve **قوم حور بور**.

وقال عز وجل: ﴿حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا﴾ [الفرقان/18]، yani: helâk olmuşlar; çoğulu: **بائر**. Ve denildi: bilakis o, tekil ve çoğulun onunla vasıflandırıldığı bir mastardır; denir ki: **رجل بور** ve **قوم بور**. Şair dedi ki:
*يا رسول المليك إن لساني**راتق ما فتقت إذ أنا بور*
(Beyit Abdullah b. ez-Zebʿarâ’ya aittir; Dîvân’ında s. 36; el-Meşûf el-Muʿallim 1/119; Lisân’da (**بور**); el-Cemhere 1/277)

Ve **بار الفحل الناقة**: onu koklayıp onun gebe kalır mı kalmaz mı olduğunu (bak: Lisân (**بور**) 4/87) anlamasıdır; sonra bu, sınama için ödünç alınır; denir ki: **برت كذا**, yani: onu sınadım.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب و ر
فلان لـه نـوره وعليـك بـوره أي هلاكـه‏.‏
وقـوم بور‏.‏
وأحلوا دار البوار ونزلت بوار على الكفار‏.‏
قال أبو مكعت الأسدي‏:‏ قتلـت فكان تظالما وتباغياً إن التظالـم فـي الصديـق بـوار لو كان أول ما أتيت تهارشت أولاد عرج عليك عنـد وجـار جعلها علماً للضباع فاجتمع التعريف والتأنيث‏.‏
وبنو فلان بادوا وباروا وأبادهم الله وأبارهم‏.‏
وهو حائر بائر‏.‏
وإنه لفي حور وبور‏.‏
وبرت الناقة فأنا أبورها إذا أدنيتها من الفحل تنظر أحائل هي أم حامل‏.‏
ويقال لذلك الفحل المبور‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بارت البياعات‏:‏ كسدت وسوق بائرة‏.‏
وبارت الأيم إذا لم يرغـب فيهـا‏.‏
وكـان رسـول اللـه صلـى الله عليه وسلم يتعوذ من بوار الأيم‏.‏
وبارت الأرض إذا لم تزرع وأرض بوار وأرضون بور‏.‏
وبر لي ما عند فلان واخبر‏.‏

##### Türkçe

ب و ر
Falanca için “onun **نوره** vardır” ve “senin üzerine **بوره** (yani helâki) vardır” (denir).
Ve bir kavim **بور** (dur).
Ve **دار البوار**’a yerleştiler; ve kâfirlerin üzerine **بوار** indi.
Ebû Muk‘at el-Esedî dedi ki:
Öldürdüm; böylece zulümleşme ve azgınlaşma oldu; şüphesiz zulümleşme, dostta **بوار**dır.
Eğer ilk yaptığım şey, (köpeklerin) birbirine saldırması olsaydı, ‘Arac’ın yavruları sana karşı hırlardı; komşunun yanında; onu sırtlanlar için bir alamet kıldı; böylece belirleme ve dişillik bir araya geldi.
Ve falancanın oğulları **بادوا** ve **باروا**; Allah onları **أبادهم** ve **أبارهم**.
Ve o, şaşkın, helâk olmuş (kimsedir): **حائر بائر**.
Ve şüphesiz o, **حور** ve **بور** içindedir.
Ve dişi deve **برت**; ben onu **أبورها**: onu erkeğe yaklaştırdığımda, bakarım; gebe değil mi yoksa gebe mi?
Ve o erkeğe **المبور** denir.
Ve mecazdan: **بارت البياعات**: durgunlaştı; ve **سوق بائرة** (durgun bir pazar).
Ve **بارت الأيم**: ona rağbet edilmediği zaman.
Ve Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم, **بوار الأيم**’den Allah’a sığınırdı.
Ve yer **بارت**: ekilmediği zaman; ve **أرض بوار** ve **أرضون بور**.
Ve “Falancanın yanındaki şeyi benim için **بر** et ve haber ver” (denir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الْبَوارُ: الهلاك، بارَ بَوْراً وبَواراً وأَبارهم الله، ورجل بُورٌ؛ قال عبدالله بن الزَّبَعْري السَّهْمي:
يا رسولَ الإِلهِ، إِنَّ لِساني
رَائِقٌ ما فَتَقْتُ، إِذْ أَنا بُورُ
وكذلك الاثنان والجمعُ والمؤنث. وفي التنزيل: وكنتم قَوْماً بُوراً؛ وقد يكون بُورٌ هنا جمع بائرٍ مثل حُولٍ وحائلٍ؛ وحكى الأَخفش عن بعضهم أَنه لغة وليس بجمعٍ لِبائرٍ كما يقال أَنت بَشَرٌ وأَنتم بَشَرٌ؛ وقيل: رجل بائرٌ وقوم بَوْرٌ، بفتح الباء، فهو على هذا اسم للجمع كنائم ونَوْمٍ وصائم وصَوْمٍ. وقال الفرّاء في قوله: وكنتم قوماً بُوراً، قال: البُورُ مصدَرٌ يكون واحداً وجمعاً. يقال: أَصبحت منازلهم بُوراً أَي لا شيء فيها، وكذلك أَعمال الكفار تبطُلُ. أَبو عبيدة: رجل بُورٌ ورجلان بُورٌ وقوم بُورٌ، وكذلك الأُنثى، ومعناه هالك. قال أَبو الهيثم: البائِرُ الهالك، والبائر المجرِّب، والبائر الكاسد، وسُوقٌ بائرة أَي كاسدة. الجوهري: البُورُ الرجل الفاسد الهالك الذي لا خير فيه. وقد بارَ فلانٌ أَي هلك. وأَباره الله: أَهلكه. وفي الحديث: فأُولئك قومٌ بُورٌ؛ أَي هَلْكَى، جمع بائر؛ ومنه حديث عليٍّ: لَوْ عَرَفْناه أَبَرْنا عِتْرَتَه، وقد ذكرناه في فصل الهمزة في أَبر. وفي حديث أَسماء في ثقيف: كَذَّابٌ ومُبِيرٌ؛ أَي مُهْلِكٌ يُسْرِفُ في إِهلاك الناس؛ يقال: بارَ الرَّجُلُ يَبُور بَوْراً، وأَبارَ غَيْرَهُ، فهو مُبِير. ودارُ البَوارِ: دارُ الهَلاك. ونزلتْ بَوارِ على الناس، بكسر الراء، مثل قطام اسم الهَلَكَةِ؛ قال أَبو مُكْعِتٍ الأَسدي، واسمه مُنْقِذ بن خُنَيْسٍ، وقد ذكر أَن ابن الصاغاني قال أَبو معكت اسمه الحرث ابن عمرو، قال: وقيل هو لمنقذ بن خنيس:
قُتِلَتْ فكان تَباغِياً وتَظالُماً؛
إِنَّ التَّظالُمَ في الصَّدِيقِ بَوارُ
والضمير في قتلت ضمير جارية اسمها أَنيسة قتلها بنو سلامة، وكانت الجارية لضرار بن فضالة، واحترب بنو الحرث وبنو سلامة من أَجلها، واسم كان مضمر فيها تقديره: فكان قتلها تباغياً، فأَضمر القتل لتقدّم قتلت على حدّ قولهم: من كذب كان شرّاً له أَي كان الكذب شرّاً له. الأَصمعي: بارَ يَبُورُ بَوراً إِذا جَرَّبَ.
والبَوارُ: الكَسَادُ. وبارَتِ السُّوقُ وبارَتِ البِياعاتُ إِذا كَسَدَتْ تَبُورُ؛ ومن هذا قيل: نعوذ بالله من بَوارِ الأَيِّمِ أَي كَسَادِها، وهو أَن تبقى المرأَة في بيتها لا يخطبها خاطب، من بارت السوق إِذا كسدت، والأَيِّم التي لا زوج لها وهي مع ذلك لا يرغب فيها أَحد. والبُورُ: الأَرض التي لم تزرع والمَعَامي المجهولة والأَغفال ونحوها. وفي كتاب النبي، صلى الله عليه وسلم، لأُكَيْدِرِ دُومَةَ: ولكُمُ البَوْر والمعامي وأَغفال الأَرض؛ وهو بالفتح مصدر وصف به، ويروى بالضم، وهو جمع البَوارِ، وهي الأَرض الخراب التي لم تزرع. وبارَ المتاعُ: كَسَدَ. وبارَ عَمَلُه: بَطَلَ. ومنه قوله تعالى: ومَكْرُ أُولئك هُو يَبُورُ. وبُورُ الأَرض، بالضم: ما بار منها ولم يُعْمَرْ بالزرع وقال الزجاج: البائر في اللغة الفاسد الذي لا خير فيه؛ قال: وكذلك أَرض بائرة متروكة من أَن يزرع فيها. وقال أَبو حنيفة: البَوْرُ، بفتح الباء وسكون الواو، الأَرض كلها قبل أَن تستخرج حتى تصلح للزرع أَو الغرس. والبُورُ: الأَرض التي لم تزرع؛ عن أَبي عبيد وهو في الحديث.
ورجل حائر بائر: يكون من الكسل ويكون من الهلاك. وفي التهذيب: رجل حائر بائر، لا يَتَّجِهُ لِشَيءٍ ضَالٌّ تائِهٌ، وهو إِتباع، والابتيار مثله. وفي حديث عمر: الرجال ثلاثة، فرجل حائر بائر إِذا لم يتجه لشيء. ويقال للرجل إِذا قذف امرأَة بنفسه: إِنه فجر بها، فإِن كان كاذباً فقد ابْتَهَرَها، وإِن كان صادقاً فهو الابْتِيَارُ، بغير همز، افتعال من بُرْتُ الشيءَ أَبُورُه إِذا خَبَرْتَه؛ وقال الكميت:
قَبِيحٌ بِمِثْليَ نَعْتُ الفَتَا
ةِ، إِمَّا ابْتِهَاراً وإِمَّا ابْتِيارا
يقول: إِما بهتاناً وإِما اختباراً بالصدق لاستخراج ما عندها، وقد ذكرناه في بهر. وبارَهُ بَوْراً وابْتَارَهُ، كلاهما: اختبره؛ قال مالك بن زُغْبَةَ:
بِضَربٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه،
وطَعْنٍ كَإِيزاغِ المَخاضِ تَبُورُها
قال أَبو عبيد: كإِيزاغ المخاض يعني قذفها بأَبوالها، وذلك إِذا كانت حوامل، شبه خروج الدم برمي المخاض أَبوالها. وقوله: تبورها تختبرها أَنت حتى تعرضها على الفحل، أَلاقح هي أَم لا؟
وبار الفحل الناقة يَبُورها بَوْراً ويَبْتَارُها وابْتَارَها: جعل يتشممها لينظر أَلاقح هي أَم حائل، وأَنشد بيت مالك بن زغبة أَيضاً. الجوهري: بُرْتُ الناقةَ أَبورُها بَوْراً عَرَضتَها على الفحل تنظر أَلاقح هي أَم لا، لأَنها إِذا كانت لاقحاً بالت في وجه الفحل إِذا تشممها؛ ومنه قولهم: بُرْ لي ما عند فلان أَي اعلمه وامتحن لي ما في نفسه. وفي الحديث أَن داود سأَل سليمان، عليهما السلام، وهو يَبْتَارُ عِلْمَهُ أَي يختبره ويمتحنه؛ ومنه الحديث: كُنَّا نَبُورُ أَوْلادَنا بحب عَليٍّ، عليه السلام. وفي حديث علقمة الثقفيّ: حتى والله ما نحسب إلاّ أَن ذلك شيء يُبْتارُ به إِسلامنا. وفَحْلٌ مِبْوَرٌ: عالم بالحالين من الناقة. قال ابن سيده: وابنُ بُورٍ حكاه ابن جني في الإِمالة، والذي ثبت في كتاب سيبويه ابن نُور، بالنون، وهو مذكور في موضعه.
والبُورِيُّ والبُورِيَّةُ والبُورِيَاءُ والباريُّ والبارِياءُ والبارِيَّةُ: فارسي معرب، قيل: هو الطريق، وقيل: الحصير المنسوج، وفي الصحاح: التي من القصب. قال الأَصمعي: البورياء بالفارسية وهو بالعربية بارِيٌّ وبورِيٌّ؛ وأَنشد للعجاج يصف كناس الثور:
كالخُصّ إِذْ جَلَّلَهُ البَارِيُّ
قال: وكذلك البَارِيَّةُ. وفي الحديث: كان لا يرى بأْساً بالصلاة على البُورِيّ؛ هي الحصير المعمول من القصب، ويقال فيها بارِيَّةٌ وبُورِياء.

##### Türkçe

**الْبَوارُ**: helâk; **بارَ** **بَوْراً** ve **بَواراً** (helâk oldu); Allah onları helâk etti: **أَبارهم الله**; ve (denir ki) bir adam **بُورٌ**dur. Abdullah b. ez-Zeb‘arî es-Sehmî dedi ki:

يا رسولَ الإِلهِ، إِنَّ لِساني
رَائِقٌ ما فَتَقْتُ، إِذْ أَنا بُورُ

Ve aynı şekilde ikisi, çoğul ve müennes (için de böyledir). Tenzîlde: **وكنتم قَوْماً بُوراً**; ve burada **بُورٌ**, **حُولٍ** ve **حائلٍ** gibi, **بائرٍ**’in çoğulu olabilir. el-Ahfeş, bazılarından bunun bir dil (kullanımı) olduğunu ve **بائرٍ**’in çoğulu olmadığını nakletti; tıpkı “sen **بَشَرٌ**sın” ve “siz **بَشَرٌ**sınız” denildiği gibi. Ve denildi ki: bir adam **بائرٌ**, bir kavim **بَوْرٌ** (bâ’nın fethiyle); bu durumda o, **نائم** ve **نَوْمٍ**, **صائم** ve **صَوْمٍ** gibi, cem‘ için bir isimdir. Ferrâ, “**وكنتم قوماً بُوراً**” sözü hakkında dedi ki: **البُورُ** bir mastardır; tekil ve çoğul olur. Denilir: “evleri **بُوراً** oldu” yani içinde hiçbir şey yoktur; aynı şekilde kâfirlerin amelleri bâtıl olur. Ebû Ubeyde: bir adam **بُورٌ**, iki adam **بُورٌ**, bir kavim **بُورٌ**; müennes de böyledir; manası: helâk olmuş. Ebû’l-Heysem dedi ki: **البائِرُ** helâk olandır; **البائر** tecrübe eden (mücerreb)dir; **البائر** kesâd (kâsid) olandır; ve **سُوقٌ بائرة** yani kesâdlı. el-Cevherî: **البُورُ** içinde hayır olmayan bozuk, helâk olmuş adamdır. Ve “falanca **بارَ**” yani helâk oldu. “Allah onu helâk etti”: **أَباره الله**. Hadiste: “işte onlar **قومٌ بُورٌ**dur”; yani helâk olmuşlar; **بائر**’in çoğulu. Ondan, Ali’nin hadisi: “onu tanısaydık, onun soyunu helâk ederdik”: **لَوْ عَرَفْناه أَبَرْنا عِتْرَتَه**; onu **أَبر** maddesinde, hemzenin faslında zikrettik. Esmâ’nın Sakîf hakkında hadisinde: “yalancı ve **مُبِيرٌ**”; yani helâk edici, insanları helâk etmede israf eden; denilir: adam **بارَ** **يَبُور** **بَوْراً**; ve başkasını helâk etti: **أَبارَ غَيْرَهُ**; o da **مُبِير**dir. **دارُ البَوارِ**: helâk yurdu. Ve insanlara **بَوارِ** indi (râ’nın kesriyle), **قطام** gibi, helâkenin adıdır. Ebû Muk‘it el-Esedî—adı Munkız b. Huneys’tir—dedi; ve İbn es-Sâğânî’nin “Ebû Muk‘it’in adı el-Hâris b. Amr’dır” dediği zikredildi; denildi ki o, Munkız b. Huneys’indir:

قُتِلَتْ فكان تَباغِياً وتَظالُماً؛
إِنَّ التَّظالُمَ في الصَّدِيقِ بَوارُ

Ve “**قُتِلَتْ**”teki zamir, Enîse adlı bir câriyenin zamiridir; Benû Selâme onu öldürdü; câriye Dırâr b. Fedâle’nindi; onun yüzünden Benû’l-Hâris ile Benû Selâme savaştı. Ve “**كان**”ın ismi onda gizlidir; takdiri: “onun öldürülmesi, azgınlık ve zulüm oldu”; “**قُتِلَتْ**”in öne geçmesi sebebiyle “öldürme”yi gizledi; onların “kim yalan söylerse, ona şer olur” sözü gibi; yani “yalan, ona şer olur”. el-Asma‘î: **بارَ** **يَبُورُ** **بَوراً**: tecrübe ettiğinde.

**والبَوارُ**: kesâd. Ve pazar **بارَتِ السُّوقُ** ve satışlar **بارَتِ البِياعاتُ**: kesâd olduğunda; **تَبُورُ**. Bundan dolayı denildi: “Allah’a, **بَوارِ الأَيِّمِ**’den sığınırız”; yani onun kesâdından; o da kadının evinde kalması, bir talibin ona talip olmamasıdır; pazarın kesâd olması gibi; ve **الأَيِّم** kocası olmayan ve bununla beraber kimsenin rağbet etmediği kadındır.

**والبُورُ**: ekilmemiş toprak; bilinmeyen yerler (**المَعَامي**) ve boş/işaretsiz yerler (**الأَغفال**) ve benzerleri. Nebî’nin—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Dûmetü’l-Cendel’in Ukaydir’ine yazısında: “ve sizin için **البَوْر** ve **المعامي** ve toprağın **أَغفال**’i vardır”; o, feth ile, kendisiyle vasfedilmiş bir mastardır; ve damme ile de rivayet edilir; o da **البَوارِ**’ın çoğuludur; o ise ekilmemiş harap topraktır. Ve meta **بارَ**: kesâd oldu. Ve ameli **بارَ**: bâtıl oldu. Ondandır, Allah Teâlâ’nın sözü: **ومَكْرُ أُولئك هُو يَبُورُ**. Toprağın **بُورُ**’u (damme ile): ondan kesâd olan ve ekinle imar edilmeyen kısımdır. Zeccâc dedi ki: dilde **البائر** hayrı olmayan bozuk olandır; dedi ki: aynı şekilde **أَرض بائرة**: ekilmekten terk edilmiş. Ebû Hanîfe dedi ki: **البَوْرُ** (bâ’nın fethi ve vâv’ın sükûnu ile), çıkarılıp ekime yahut dikime elverişli hâle gelinceye kadar, toprağın tamamıdır. **والبُورُ**: ekilmemiş toprak; Ebû Ubeyd’den; ve o hadistedir.

Ve bir adam **حائر بائر**: tembellikten de olur, helâkten de olur. Tehzîb’de: bir adam **حائر بائر**; hiçbir şeye yönelmez; sapmış, şaşkın; bu bir “itbâ‘”dır; **الابتيار** da onun gibidir. Ömer’in hadisinde: “erkekler üçtür; bir adam **حائر بائر**: hiçbir şeye yönelmediğinde.”

Ve bir adama, karısını kendi nefsiyle itham ettiğinde denilir: onunla fuhşetti; eğer yalancı ise onu **ابْتَهَرَها** (iftira etti); eğer doğru ise o **الابْتِيَارُ**dur; hemzesiz; “**بُرْتُ الشيءَ أَبُورُه**”dan ifti‘âl; onu tecrübe ettiğimde. el-Kumeyt dedi ki:

قَبِيحٌ بِمِثْليَ نَعْتُ الفَتَا
ةِ، إِمَّا ابْتِهَاراً وإِمَّا ابْتِيارا

Yani: ya iftira, ya da onda olanı çıkarmak için doğrulukla sınama; onu **بهر** maddesinde zikrettik. Ve onu **بارَهُ** **بَوْراً** ve **ابْتَارَهُ**; ikisi de: onu sınadı; Mâlik b. Zuğbe dedi ki:

بِضَربٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه،
وطَعْنٍ كَإِيزاغِ المَخاضِ تَبُورُها

Ebû Ubeyd dedi ki: “**كإِيزاغ المخاض**” yani onun üzerine idrarını fışkırtmasıdır; bu, hamile olduklarında olur; kanın çıkışını, doğuracak devenin idrarını fırlatmasına benzetti. Ve “**تبورها**” sözü: onu sen sınarsın; onu erkeğe arz edinceye kadar; gebe midir yoksa değil mi?

Ve erkek deve, dişi deveyi **بارَ** eder; onu **يَبُورها** **بَوْراً**; ve onu **يَبْتَارُها**; ve **ابْتَارَها**: onu koklayıp gebe mi yoksa **حائل** mi diye bakar; Mâlik b. Zuğbe’nin beytini de inşâd etti. el-Cevherî: dişi deveyi **بُرْتُ**; onu **أَبورُها** **بَوْراً**: onu erkeğe arz ettin; gebe midir değil midir diye bakarsın; çünkü gebe ise, erkek onu kokladığında onun yüzüne işer. Ondandır onların sözü: “falancanın yanında olanı benim için **بُرْ** et”; yani onu bana bildir ve onun nefsinde olanı benim için imtihan et. Hadiste: Dâvûd, Süleyman’a—ikisine de selâm olsun—sordu; o, onun ilmini **يَبْتَارُ عِلْمَهُ** idi; yani onu sınar ve imtihan ederdi. Ve hadisten: “biz çocuklarımızı Ali sevgisiyle **نَبُورُ** ederdik”; onun üzerine selâm olsun. Alkame es-Sekafî’nin hadisinde: “Allah’a yemin olsun, biz ancak bunun, İslâmımızın onunla sınandığı bir şey olduğunu sanırız”: **يُبْتارُ به إِسلامنا**. Ve **فَحْلٌ مِبْوَرٌ**: dişi devenin iki hâlini bilen.

İbn Sîde dedi ki: ve **ابنُ بُورٍ**’u İbn Cinnî imâlede nakletti; Sîbeveyh’in kitabında sabit olan ise **ابن نُور**’dur, **النون** ile; o, yerinde zikredilmiştir.

**والبُورِيُّ** ve **البُورِيَّةُ** ve **البُورِيَاءُ** ve **الباريُّ** ve **البارِياءُ** ve **البارِيَّةُ**: Arapçalaştırılmış Farsçadır; denildi ki: o yoldur; ve denildi ki: dokunmuş hasırdır; Sıhâh’ta: kamıştandır. el-Asma‘î dedi ki: **البورياء** Farsçada böyledir; Arapçada ise **بارِيٌّ** ve **بورِيٌّ**dür. el-Accecc’tan, öküzün barınağını vasfederken, şu beyti inşâd etti:

كالخُصّ إِذْ جَلَّلَهُ البَارِيُّ

Dedi ki: **البَارِيَّةُ** de böyledir. Hadiste: **البُورِيّ** üzerinde namaz kılmada bir beis görmezdi; o, kamıştan yapılmış hasırdır; onda **بارِيَّةٌ** ve **بُورِياء** da denilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب و ر * * البُورُ * الرجل الفاسد الهالك الذي لا خير فيه وامرأة بور أيضا وقوم بور هلكى قال الله تعالى ﴿وكنتم قوما بورا﴾ وهو جمع * بائرٍ * مثل حائل وحول وقيل إنه لغة لا جمع لبائر كما يقال أنت بشر وأنتم بشر و * بارَ * فلان يبور * بَوَارا * بالفتح هلك و * أبارَهُ * الله أهلكه ورجل حائر * بائِرٌ * إذا لم يتجه لشيء وهو اتباع لحائر و * البَوْرُ * كالثور الأرض التي لم تزرع وهو في الحديث و * بار * المتاع كسد وبار عمله بطل ومنه قوله تعالى ﴿ومكر أولئك هو يبور﴾ وبابهما ما ذكر و * البَارِيَاءُ * و * البُورِياءُ * بالمد الحصير من القصب وقال الأصمعي البورياء بالفارسية وهو بالعربية * بَارِيٌّ * و * بُورِيٌّ * و * بَارِيَّةٌ * بتشديد الياء في الكل

##### Türkçe

* ب و ر * * **البُورُ** * içinde hayır bulunmayan, bozuk, helâk olmuş adamdır; **بور** kadın da (böyledir); **بور** kavim de helâk olmuşlardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وكنتم قوما بورا﴾; o, **بائرٍ**’in cem‘idir; **حائل** ve **حول** gibi. Ve “o, **بائر** için cem‘ değil, bir lugattır” denildi; “sen **بشر**’sin, siz **بشر**’siniz” denildiği gibi. Ve **بارَ** falan **يبور** **بَوَارا** (fetha ile): helâk oldu. Ve **أبارَهُ** Allah: onu helâk etti. Ve yönünü bir şeye çevirmediği zaman adam **بائِرٌ** (olur); o, **حائر**’e tâbidir. Ve **البَوْرُ**: **الثور** gibi, ekilmemiş topraktır; ve o, hadistedir. Ve **بار** meta: kesada uğradı; ve onun ameli **بار**: bâtıl oldu. Ondan, O’nun sözü (gelir): ﴿ومكر أولئك هو يبور﴾; ikisinin bâbı, zikredilen şeydir. Ve **البَارِيَاءُ** ve **البُورِياءُ** (med ile): kamıştan hasırdır. Ve el-Asma‘î dedi: **البورياء** Farsça iledir; Arapça ile ise **بَارِيٌّ** ve **بُورِيٌّ** ve **بَارِيَّةٌ** (hepsinde **الياء**’ın teşdîdi ile).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

البور، بالفتح: الأرض قبل أن تصلح للزرع، وهو مجاز، وعن أبي عبيد: هي الأرض التي لم تزرع، وقال أبو حنيفة: البور: الأرض كلها قبل أن تستخرج حتى تصلح للزرع أو الغرس، وفي كتاب النبي صلى الله عليه وسلم لأكيدر دومة:  ولكم البور والمعامي وأعفال الأرض  . قال ابن الأثير: وهو بالفتح مصدر وصف به، ويروى بالضم، وهو جمع البوار، وهي الأرض الخراب التي لم تزرع. أو هي التي تجم سنة لتزرع من قابل.
 والبور: الاختبار والامتحان، كالابتيار. وباره بورا وابتاره، كلاهما: اختبره.
 ويقال للرجل إذا قذف امرأة بنفسه أنه فجر بها: فإن كان كاذبا فقد ابتهرها، وأن كان صادقا فهو الابتيار، بغير همزة، افتعال من: برت الشيء أبوره: اختبرته، وقال الكميت:
  قبيح بمثلي نعت الفـتـا                      ةإما ابتهارا وإما ابتيارا. يقول: إما بهتانا وإما اختبارا بالصدق، لاستخراج ما عندها.
 والبور: الهلاك، بار بورا. وأباره الله تعالى: أهلكه، وفي حديث أسماء:  في ثقيف كذاب ومبير  ، أي مهلك يسرف في إهلاك الناس، وفي حديث علي:  لو عرفناه أبرنا عترته، وقد ذكر في أبر. وبنو فلان بادوا وباروا.
 ومن المجاز: البور: كساد السوق، كالبوار، فيهما، قد بار بورا وبوارا.
 والبور: جمع بائر، كصاحب وصحب، أو كنائم ونوم، وصائم وصوم، فهو على هذا اسم للجمع. البور بالضم: الرجل الفاسد والهالك، الذي لا خير فيه، كذا في الصحاج، وقال الفراء في قوله تعالى:  وكنتم قوما بورا  : البور مصدر يستوي فيه الاثنان والجمع والمؤنث. قال أبو عبيدة: رجل بور، ورجلان بور، وقوم بور، وكذلك الأنثى، ومعناه هالك.
 قال شيخنا: وأنشدنا الإمام ابن المسناوي، رضي الله عنه، لبعض الصحابة، وإخاله عبد الله بن رواحة:
  يا رسول المليك إن لساني                      راتق ما فتقت إذ أنا بور. ونسبه الجوهري لعبد الله بن الزبعري السهمي، وقد يكون بور هنا جمع بائر، مثل حول وحائل، وحكى الأخفش عن بعضهم أنه لغة، وليس بجمع لبائر، كما يقال: أنت بشر، وأنتم بشر.
 البور: ما بار من الأرض وفسد فلم يعمر بالزرع والغرس، كالبائر والبائرة، وقال الزجاج: البائر في اللغة: الفاسد الذي لا خير فيه، قال: وكذلك أرض بائرة: متروكة من أن يزرع فيها.
 نزلت بوار على الناس، كقطام: اسم الهلاك قال أبو مكعت الأسدي:
  قتلت فكان تباغيا وتظالـمـا                      إن التظالم في الصديق بوار. وفحل مبور، كمنبر: عارف بالناقة بحاليها: أنها لاقح أم حائل. وقد بارها، إذا اختبرها.
 والبوري والبورية والبورياء والباري والبارياء والبارية، كل ذلك الحصير المنسوج، وفي الصحاح: التي من القصب. وإلى بيعة ينسب أبو علي الحسن بن الربيع بن سليمان البواري، البجلي الكوفي، شيخ البخاري ومسلم، وقال عبد الغني بن سعيد: روى عنه أبو زرعه وأبو حاتم، وقال ابن سعد: توفي سنة 221.
 قيل: هو الطريق، فارسي معرب، قال الأصمعي: البورياء بالفارسية، وهو بالعربية باري وبوري وأنشد للعجاج يصف كناس الثور:
  كالخص إذ جلله الباري. قال: وكذلك البارية.

  وفي الحديث: أنه  كان لا يرى بأسا بالصلاة على البوري  ، قالوا: هي الحصير المعول بالقصب، ويقال فيه: بارية وبورياء. يقال: رجل حائر بائر، يكون من الكساد، ويكون من الهلاك، وفي التهذيب: رجل حائر بائر، إذا لم يتجه لشيء، ضال تائه، وهو إتباع، وزاد في غيره: ولا يأتمر رشدا، ولا يطيع مرشدا، وقد جاء ذلك في حديث عمر رضي الله عنه.
 وبار: ة بنيسابور، منها الحسين بن نصر أبو علي الباري النيسابوري حدث عن الفضل بن أحمد الرازي، وعنه أبو بكر بن الحسن الحيري، وتوفي بعد سنة ثلاثين وثلاثمائة.
 وسوق البار: د، باليمن بين صعدة وعثر، وقيل: شرقي ثوران، يسكنها بنو رزاح من خولان قضاعة. وباري، بسكون الياء: ة ببغداد، من أعمال كلواذي، بها متنزهات وبساتين. وبارة: كورة بالشام من نواحي حلب، ذات بساتين، ويسمونها زاوية البارة. بارة: إقليم من أعمال الجزيرة الخضراء بالأندلس، فيه جبال شامخة، والنسبة إلى الكل باري.
 من المجاز: ابتارها، إذا نكحها، كآرها. وبورة: بالضم: د بمصر بين تنيس ودمياط، ليس له الآن أثر، منها السمك البوري المشهور ببلاد مصر، ويعرف في اليمن بالسمك العربي.
 بنو البوري: فقهاء كانوا بمصر والإسكندرية، منهم: هبة الله بن معد أبو القاسم القرشي، الدمياطي، المدرس، عن أبي الفرج بن الجوزي، مات في حدود الستمائة، وابن أخيه محمد بن عبد العزيز أبو الكرم الرئيس، وغيرهما مثل محمد بن عمر بن حصن البوري، قال عبد الغني بن سعيد: حدثونا عنه، وهو من القدماء. بور: بلا هاء: د، بفارس، ويقال فيه بالباء الأعجمية أيضا. أبو بكر بور بن أضرم المروزي شيخ البخاري، مشهور بكنيته، هكذا ذكره الحافظ.
 بور بن محمد، كتب عنه أبو إسحاق المستملي. وبور بن عمار، جد أبي الفضل أحمد بن محمد بن محمود، البلخيان، أخذ أبو الفضل هذا عن محمد بن علي بن طرخان وغيره، ذكره غنجار. بور بن هانئ من أهل مرو، عن ابن المبارك. وآخرون. بورى، كشورى: ة قرب عكبراء، وإياها عنى أبو فراس بقوله:
  ولا تركت المدام بين قرى الك                      رخ فبورى فالجوسق الخرب. منها أبو البركات محمد بن أبي المعالي بن البوراني، عن أبي الحسين يوسف، وعنه الرشيد محمد بن أبي القاسم، ويقال فيه أيضا: ابن البوري. بورى كزورى أمرا من زار من الأعلام، منهم: بورى بن السلطان صلاح الدين يوسف، كان فاضلا، وله ديوان شعر.
 والبورانية: طعام ينسب إلى بوران بنت الحسن بن سهل التي قال فيها الحريري: وبوران بفرشها، زوج أمير المؤمنين المأمون الخليفة العباسي.
 والقاضي أبو بكر محمد بن أحمد البوراني شيخ شيخ أبي الحسين محمد بن أحمد بن محمد بن جميع، الغساني الصيداوي، أبو الحسن عبد الله بن محمد بن عبد الواحد بن بورين: محدثان، الأخير عن إبراهيم بن موسى، وعنه الأبهري. والبويرة، تصغير بورة: ع كان به نخل لبني النضير، وهو من منازل اليهود، وفيه يقول حسان بن ثابت:
  وهان على سراة بني لؤي                      حريق بالبويرة مستطير. وقال جبل بن جوا التغلبي:
  وأوحشت البويرة مـن سـلام                      وسعد وابن أخطب فهي بور. وباره يبوره بورا: جربه واختبره، ومنه الحديث:  كنا نبور أولادنا بحب علي رضي الله عنه  .

  من المجاز: بار الناقة يبورها بورا، إذا عرضها على الفحل، لينظر: ألاقح هي أم لا، لأنها إذا كانت لاقحا بالت في وجهه، أي الفحل، إذا تشممها، كذا في الصحاح.
 بار عمله، إذا بطل، ومنه قوله تعالى:  ومكر أولئك هو يبور  ، وقال الفراء: يقال: أصبحت منازلهم بورا، أي شيء فيها، وكذلك أعمال الكفار تبطل.
 من المجاز: بار الفحل الناقة وابتارها، إذا تشممها، ليعرف لقاحها من حيالها، وأنشد قول مالك ابن زغبة:
  بضرب كآذان الفراء فضـولـه                      وطعن كإيزاغ المخاض تبورها. قال أبو عبيدة: كإيزاغ المخاض يعني قذفها بأبوالها، وذلك إذا كانت حوامل، شبه خروج الدم برمي المخاض أبوالها، وقوله: تبورها، أي تختبرها أنت، حتى تعرضها على الفحل: ألاقح هي أم لا. من المجاز: بارت السوق، وبارت البياعات، إذا كسدت، تبور، ومن هذا قيل: نعوذ بالله من بوار الأيم، وهو أن تبقى في بيتها لا تخطب، والأيم: التي لا زوج لها.
 من أمثالهم:  أرسله ببوريه  بالضم إذا ترك الرجل ورأيه يفعل ما يشاء ولم يؤدب.
 ومما يستدرك عليه: البائر: المجرب، وقد بار يبور بورا، إذا جرب، قاله الأصمعي. وفي المثل:  إنهم لفي حور وبور  بالضم فيهما، وفسروه بالنقصان. ومن المجاز: بر لي ما عند فلان، أي اعلمه وامتحن لي ما في نفسه، مأخوذ من بار الفحل الناقة. ومحمد بن الفضل البلخي، يعرف ببور، والفضل بن عبد الجبار بن بور المروزي، عن ابن شميل. ومحمد بن الحسن بن بور البلخي. وجبير بن بور البلخي. ومحمد بن عبيد الله بن مهدي العامري، يعرف ببور: محدثون.
 قال ابن سيده: وابن بور حكاه ابن جني في الإمالة، والذي ثبت في كتاب سيبويه: ابن نور بالنون، وهو مذكور في موضعه. وبور، بالضم: ناحية متسعة من بلاد الروم. وعبد الله بن محمد بن الربيع الباري ليس من بار نيسابور، وهو قرابة قحطبة بن شبيب، ذكره الأمير.
 وباران: من قرى مرو، منها: حاتم بن محمد بن حاتم الباراني المحدث. والحسن بن أبي الربيع البواراني، من رجال الستة. قلت: وبورين: من قرى نابلس، ومنها: البدر حسن بن محمد البوريني الحنفي، من المتأخرين، ترجمه النجم الغزي في الذيل، وأثنى عليه توفي سنة 1034. وبانبورة: ناحية بالحيرة، من أرض العراق. وبارنبار: بلدة قرب دمياط، على خليج أشموم وبسراط، وقد دخلتها، وهي في الديوان بورنبارة. وباور: موضع باليمن، منه: أبو عبد الله الحسين بن يوحن الباوري اليمني، مات بأصبهان. وباورى: مدينة ببلاد الزنج يجلب منها العنبر.

##### Türkçe

**البور**، fetih ile: ekime elverişli hâle gelmeden önceki toprak; bu mecazdır. Ebû Ubeyd’den: o, ekilmemiş topraktır. Ebû Hanîfe dedi: **البور**: çıkarılıp (işlenip) ekime yahut dikime elverişli hâle getirilinceye kadar toprağın tamamıdır. Nebî’nin صلى الله عليه وسلم Ukaydir Dûme’ye yazdığı kitapta: “Ve sizin için **البور** ve **المعامي** ve toprağın **أعفال**’ı vardır.” İbnü’l-Esîr dedi: o, fetih ile, kendisiyle vasfedilmiş bir masdar’dır; zamme ile de rivayet edilir; o, **البوار**’ın cem‘idir; o da, ekilmemiş harap topraktır. Yahut o, gelecek yıl ekilmek üzere bir yıl nadasa bırakılan (topraktır).

Ve **البور**: deneme ve imtihandır; **الابتيار** gibi. Onu **باره** etti **بورا** ve **ابتاره** etti; ikisi de: onu denedi.

Ve bir adam, bir kadına kendi nefsiyle iftira edip onunla fuhuş ettiğini söylediğinde denir ki: onunla fuhuş etti; eğer yalancı ise onu **ابتهرها** etmiştir; eğer doğru ise o **الابتيار**’dır, hemzesiz; **برت الشيء أبوره**: onu denedim (kökünden) **افتعال**’dır. Kümeyt dedi:
  Benim gibisiyle genç kıza niteleme çirkindir,
  ya **ابتهارا** ya da **ابتيارا**.
Der ki: ya iftira olarak ya da onda olanı çıkarmak için doğrulukla deneme olarak.

Ve **البور**: helâk; **بار بورا**. Allah Teâlâ onu **أباره** etti: onu helâk etti. Esmâ hadîsinde: “Sakîf’te bir yalancı ve bir **مبير** vardır”; yani insanları helâk etmede aşırı giden bir helâk edici. Ali hadîsinde: “Eğer onu bilseydik, onun **عترته**’sini **أبرنا** ederdik”; **أبر** maddesinde zikredilmiştir. Ve falan oğulları **بادوا** ve **باروا**.

Mecazdan: **البور**: pazarın durgunluğu; **البوار** gibi; ikisinde de: **قد بار بورا وبوارا**.

Ve **البور**: **بائر**’in cem‘idir; **صاحب** ve **صحب** gibi; yahut **نائم** ve **نوم**; **صائم** ve **صوم** gibi; buna göre o, cem‘ için bir isimdir. **البور** zamme ile: bozuk ve helâk olmuş, kendisinde hayır olmayan adam; **الصحاح**’ta böyle. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “Ve siz **قوما بورا** idiniz”: **البور** bir masdar’dır; ikilide, cem‘de ve müenneste eşit olur, dedi. Ebû Ubeyde dedi: **رجل بور**; **رجلان بور**; **قوم بور**; dişi de böyledir; manası: helâk olmuş.

Şeyhimiz dedi: İmam İbnü’l-Mesnâvî, رضي الله عنه, bize bazı sahâbîlerden—onu Abdullah b. Revâha sanıyorum—şu beyti okuttu:
  Ey Melik’in Resûlü, şüphesiz benim dilim,
  ben **بور** iken yırttığımı yamayan (bir dildir).
Cevherî onu Abdullah b. ez-Zeb‘arâ es-Sehmî’ye nisbet etti. **بور** burada, **حول** ve **حائل** gibi, **بائر**’in cem‘i olabilir. Ahfeş, bazılarından nakletti ki o bir lugattır; **بائر** için cem‘ değildir; “sen **بشر**’sin, siz **بشر**’siniz” denildiği gibi.

**البور**: yerden **بار** olan ve bozulup ekim ve dikimle imar edilmeyen şey; **البائر** ve **البائرة** gibi. Zeccâc dedi: **البائر** lugatta: bozuk, kendisinde hayır olmayan (kimsedir). Dedi: ve aynı şekilde **أرض بائرة**: içinde ekim yapılmaktan terk edilmiş (topraktır).

İnsanların üzerine **بوار** indi; **قطام** gibi: helâkin ismidir. Ebû Mek‘at el-Esedî dedi:
  Öldürdüm; bu, azgınlık ve zulümleşme oldu;
  dostta zulümleşme şüphesiz **بوار**’dır.
Ve **فحل مبور**, **منبر** gibi: dişi devenin iki hâlini bilen; yani o, gebe mi yoksa boş mu. Ve onu **بارها** etmiştir; yani onu denemiştir.

Ve **البوري** ve **البورية** ve **البورياء** ve **الباري** ve **البارياء** ve **البارية**: bunların hepsi dokunmuş hasırdır. **الصحاح**’ta: kamıştan olan (hasır). Ve bir kiliseye nisbetle Ebû Ali el-Hasen b. er-Rabî‘ b. Süleymân el-**بواري** el-Becelî el-Kûfî (vardır); Buhârî ve Müslim’in şeyhidir. Abdülganî b. Saîd dedi: Ebû Zur‘a ve Ebû Hâtim ondan rivayet etti. İbn Sa‘d dedi: 221 yılında vefat etti.

Denildi ki: o yoldur; Farsça mu‘arrebdir. Asma‘î dedi: **البورياء** Farsçadır; Arapçada o **باري** ve **بوري**’dir. A‘câc’a, öküzün inini vasfederken, şu beyit okundu:
  **الباري**’nin örttüğü **الخص** gibi.
Dedi: **البارية** de böyledir.

Hadîste: onun **البوري** üzerinde namaz kılmada bir beis görmediği (gelmiştir). Dediler ki: o, kamışla dokunmuş hasırdır; onda **بارية** ve **بورياء** da denir. “**رجل حائر بائر**” denir: durgunluktan olur, helâkten de olur. **التهذيب**’de: “**رجل حائر بائر**”: bir şeye yönelmediğinde; sapmış, şaşkın; bu, **إتباع**’dır. Başkasında artırdı: ve doğruyu emretmez, bir yol gösterene itaat etmez; bu, Ömer رضي الله عنه hadîsinde gelmiştir.

Ve **بار**: Nîsâbûr’da bir (yer); ondan Hüseyin b. Nasr Ebû Ali el-**باري** en-Nîsâbûrî (vardır); Fadl b. Ahmed er-Râzî’den hadis rivayet etti; ondan Ebû Bekr b. el-Hasen el-Hîrî rivayet etti; üç yüz otuz yılından sonra vefat etti.

Ve **سوق البار**: Yemen’de Sa‘de ile ‘Ather arasında bir (yer); “Sevrân’ın doğusu” da denildi; orada Havlân Kudâ‘a’dan Benû Ruzâh oturur. Ve **باري**—yâ sâkin olmak üzere—Bağdat’ta bir (yer); Kelvâzî amellerindendir; onda mesire yerleri ve bahçeler vardır. Ve **بارة**: Şam’da Halep nahiyelerinden bir **كورة**; bahçelidir; ona **زاوية البارة** derler. **بارة**: Endülüs’te **الجزيرة الخضراء** amellerinden bir iklim; onda yüksek dağlar vardır; hepsine nisbet **باري**’dir.

Mecazdan: onu **ابتارها** etti; yani onunla cima etti; **آرها** gibi. Ve **بورة**—zamme ile—Mısır’da Tinnîs ile Dimyât arasında bir beldedir; şimdi onun bir eseri yoktur. Ondan, Mısır beldelerinde meşhur olan **السمك البوري** (balığı) vardır; Yemen’de **السمك العربي** diye bilinir.

**بنو البوري**: Mısır ve İskenderiye’de bulunan fakihlerdir; onlardan: Hibetullâh b. Ma‘d Ebû’l-Kâsım el-Kureşî ed-Dimyâtî, müderris; Ebû’l-Ferec b. el-Cevzî’den (rivayet etti); altı yüzler civarında öldü. Ve onun kardeşinin oğlu Muhammed b. Abdülazîz Ebû’l-Kerem er-Reîs; ve başkaları, Muhammed b. Ömer b. Hisn el-**بوري** gibi. Abdülganî b. Saîd dedi: bize ondan hadis rivayet ettiler; o eskilerdendir. **بور**—tâ’sız—Fars’ta bir beldedir; onda **ب**-i a‘cemiyye ile de söylenir. Ebû Bekr **بور** b. Aḍram el-Mervezî, Buhârî’nin şeyhidir; künyesiyle meşhurdur; hâfız onu böyle zikretti.

**بور** b. Muhammed; Ebû İshâk el-Müstemlî ondan yazdı. Ve **بور** b. Ammâr; Belhîler’den Ebû’l-Fadl Ahmed b. Muhammed b. Mahmûd’un dedesidir; bu Ebû’l-Fadl, Muhammed b. Ali b. Tarhân ve başkalarından aldı; onu Guncâr zikretti. **بور** b. Hâni’, Merv ehlindendir; İbnü’l-Mübârek’ten (rivayet etti). Ve başkaları. **بورى**—**شورى** gibi—‘Ukberâ yakınında bir beldedir; Ebû Firâs’ın şu sözüyle kastettiği odur:
  Ve şarap, Kerh köyleri arasında, sonra **بورى**’de, sonra harap **الجوسق**’ta kalmadı.
Ondan Ebû’l-Berekât Muhammed b. Ebî’l-Me‘âlî b. el-**بوراني** (vardır); Ebû’l-Hüseyn Yûsuf’tan; ondan er-Reşîd Muhammed b. Ebî’l-Kâsım (rivayet etti). Onda “İbnü’l-**بوري**” de denir. **بورى**—**زورى** gibi—Zâr’dan bir emirdir; a‘lâmdan (şunlar vardır): Sultan Selâhaddîn Yûsuf’un oğlu **بورى**; faziletli idi; onun bir şiir divanı vardır.

Ve **البورانية**: Hasan b. Sehl’in kızı **بوران**’a nisbet edilen bir yemektir; Harîrî’nin hakkında dediği (kadın): “Ve **بوران** onun döşeğiyle”; Mü’minlerin emîri Me’mûn, Abbâsî halifesi, onunla evlendi.

Ve kadı Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed el-**بوراني**, Ebû’l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Cemî‘’in şeyhinin şeyhidir. El-Gassânî es-Saydâvî, Ebû’l-Hasen Abdullah b. Muhammed b. Abdülvâhid b. **بورين**: iki muhaddistir; sonuncusu İbrâhîm b. Mûsâ’dan; ondan el-Ebherî (rivayet etti). Ve **البويرة**: **بورة**’nın tasğîri; Benû’n-Nadîr’e ait hurmalık bulunan bir **عين**’dır; Yahudilerin menzillerindendir. Hassân b. Sâbit onun hakkında der ki:
  Benû Lüeyy’in ileri gelenlerine kolay geldi,
  **البويرة**’de yükselen bir yangın.
Cebel b. Cevâ et-Taglibî dedi:
  Ve **البويرة**, Selâm’dan, Sa‘d’dan ve İbn Ahtab’dan ıssızlaştı; o hâlde o **بور**’dur.
Ve onu **باره** eder, onu **يبوره** eder, **بورا**: onu denedi ve imtihan etti. Ondan hadîs: “Biz çocuklarımızı Ali رضي الله عنه sevgisiyle **نبور** ederdik.”

Mecazdandır: **بار** deveyi **يبورها** **بورا** (bûrâ) eder; onu erkeğe arz ettiği zaman; bakmak için: gebe midir değil midir; çünkü o gebe olduğu zaman onun yüzüne, yani erkeğin yüzüne, o onu kokladığı vakit, işer; **الصحاح**’ta böyle.

**بار** işini; bâtıl olduğu zaman. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “Ve onların tuzağı, o **يبور** olur.” **الفراء** dedi: “Evleri **بورا** (bûrâ) oldu” denir; yani onda hiçbir şey yoktur; kâfirlerin amelleri de böylece bâtıl olur.

Mecazdandır: **بار** erkek deveyi ve onu **ابتارها** eder; onu kokladığı zaman; onun gebeliğini ön tarafından bilmek için. Ve Mâlik b. Zağbe’nin sözüyle istişhâd etti:
بضرب كآذان الفراء فضـولـه                      وطعن كإيزاغ المخاض تبورها
Ebû Ubeyde dedi: “**كإيزاغ المخاض**” yani onu idrarlarıyla fışkırtması demektir; bu, hamile oldukları zaman olur; kanın çıkışını, doğurmak üzere olanın idrarlarını atmasına benzetti. Ve onun sözü: “**تبورها**”, yani sen onu imtihan edersin; ta ki onu erkeğe arz edersin: gebe midir değil midir.

Mecazdandır: **بارت** pazar ve **بارت** satışlar; durgunlaştığı zaman; **تبور**. Bundan dolayı denildi: “**نعوذ بالله من بوار الأيم**”; bu, evinde kalıp kendisine talip olunmamasıdır. **الأيم**: kocası olmayan kadındır.

Atasözlerindendir: “**أرسله ببوريه**” (bâ’sının zammesiyle); bir adamı ve görüşünü, istediğini yapsın diye bırakıp terbiye etmediği zaman.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **البائر**: tecrübeli (denenmiş). Ve **بار** **يبور** **بورا** eder; tecrübe ettiği zaman; bunu **الأصمعي** söyledi. Ve atasözünde: “**إنهم لفي حور وبور**” (ikisi de zamme ile); onu noksanlık ile tefsir ettiler. Mecazdandır: “Bana falanın yanındakini **بر** et”; yani onu bana bildir ve onun nefsindekini benim için imtihan et; **بار** erkeğin deveyi (koklayıp yoklamasından) alınmıştır. Ve Muhammed b. el-Fadl el-Belhî, **بور** diye bilinir. Ve el-Fadl b. Abdülcebbâr b. **بور** el-Mervezî; İbn Şümeyl’den. Ve Muhammed b. el-Hasen b. **بور** el-Belhî. Ve Cübeyr b. **بور** el-Belhî. Ve Muhammed b. Ubeydullah b. Mehdî el-Âmirî, **بور** diye bilinir: muhaddislerdir.

İbn Sîde dedi: Ve “İbn **بور**”u İbn Cinnî imâlede nakletti. Sîbeveyh’in kitabında sabit olan ise: “İbn **نور**” (nûn ile)dur; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **بور**, zamme ile: Rum diyarından geniş bir nâhiyedir. Ve Abdullah b. Muhammed b. er-Rabî‘ el-Bârî, Nîsâbûr’un **بار**’ından değildir; o, Kahtabe b. Şebîb’in akrabasıdır; onu emir zikretti.

Ve **باران**: Merv köylerindendir; ondan: muhaddis Hâtim b. Muhammed b. Hâtim el-Bârânî. Ve el-Hasen b. Ebî er-Rabî‘ el-Buvârânî; altının ricâlindendir. Dedim: Ve **بورين**: Nablus köylerindendir; ondan: müteahhirînden el-Bedr Hasan b. Muhammed el-Bûrînî el-Hanefî; onu en-Necm el-Gazzî “ez-Zeyl”de tercüme etti ve onu övdü; 1034 senesinde vefat etti. Ve **بانبورة**: Hîre’de bir nâhiye; Irak toprağındandır. Ve **بارنبار**: Dımyât yakınında bir belde; Eşmûm ve Busrât körfezi üzerindedir; ona girdim; divanda o **بورنبارة**’dır. Ve **باور**: Yemen’de bir yerdir; ondan: Ebû Abdullah el-Hüseyn b. Yûhann el-Bâvirî el-Yemenî; İsfahan’da öldü. Ve **باورى**: Zenc diyarında bir şehirdir; ondan amber getirilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَارَ
1 بَارَ بار بآر آر , (S, M, Msb,) aor. يَبُورُ, (Msb,) inf. n. بَوَارٌ (Lth, T, S, M, K) and بَوْرٌ, (M, K,) or بُورٌ, (Msb,) He, (S,) or it, (Msb,) perished. (Lth, T, S, M, Msb, K.) You say, بَادُوا وَ بَارُوا [They became extinct, and perished]. (A.) ― -b2- [Hence,] بَارَتِ الأَرْضُ (tropical:) The land was, or became, in a bad, or corrupt, state, and uncultivated; (K, * TA;) was unsown. (A.) ― -b3- And بَارَ عَمَلُهُ (assumed tropical:) His work was, or proved, vain, or ineffectual: such is the signification of the verb in the Kur xxxv. 11. (S, K.) ― -b4- And بَارَ, (T, S, &c.,) aor. as above, inf. n. بَوَارٌ, (Msb,) (tropical:) It (a thing, Msb, or commodity, T, S, A, Mgh) was, or became, unsaleable, or difficult of sale, or in little demand: (T, S, A, Mgh, Msb:) because a thing, when neglected, becomes of no use, and thus resembles that which perishes. (Msb.) ― -b5- And بَارَتِ السُّوقُ, (T, M,) inf. n. بَوْرٌ and بَوَارٌ, (K,) (tropical:) The market was, or became, stagnant, or dull, with respect to traffic. (T, M, K.) ― -b6- And بَارَتِ الأَيِّمُ, (A,) inf. n. بَوَارٌ, (T, S, K,) (tropical:) The woman without a husband was not desired, or sought for: (A:) or remained in her house long without being demanded in marriage. (T, K.) ― -b7- [بَارَ is also used as an imitative sequent of حَارَ; like as بَائِرٌ is of حَائِرٌ: see exs. in art. حور.] -A2- بَارَ النَّاقَةَ, (T, S, A, K,) aor. as above, (T, S, A,) inf. n. بَوْرٌ, (S,) He brought the she-camel to the stallion to see if she were pregnant or not: (T, S, A, K:) for if she is pregnant, she voids her urine in his face (S, K) when he smells her. (S.) ― -b2- Also He (the stallion) smelt the she-camel to know if she were pregnant or not; (T, S, M, K;) and so ↓ ابتارها. (S, M.) ― -b3- Hence the saying, بُرْ لِى مَا عَنْدَ فُلَانٍ (tropical:) Try thou, or examine, and learn, for me, what is in the mind (نَفْس S) of such a one. (S, A. *) You say, بَارَهُ, (T, S, M, K,) aor. as above, (T, S,) inf. n. بَوْرٌ; (T, M, K;) and ↓ ابتارهُ, (M,) inf. n. اِبْتِيَارٌ; (S, K;) meaning (tropical:) He tried him; assayed him; proved him by experiment or experience; examined him. (T, S, M, K.) ElKumeyt says,
↓ ةِ اـِمَّا ابْتِهَارًا و اـِمَّا ابْتِيَارَا
قَبِيحٌ بِمِثْلِىَ نَعْتُ الفَتَا
(T, S) (tropical:) It were foul in the like of me to characterize the damsel either by false accusation or by trying, with speaking truth, to elicit what is in her mind (مَا عِنْدَهَا [i. e. مَا فِى نَفْسِهَا, agreeably with an explanation given above]): (S, TA:) or ↓ ابتيارا, which is without ء, here signifies by asserting with truth my having had sexual intercourse with her: (TA:) [for] ابتارها signifies he asserted with truth that he had had sexual intercourse with her; and ابتهرها “ he asserted the same falsely: ” (A 'Obeyd, T:) and the former signifies also he had sexual intercourse with her (K, TA) by force; he ravished her: (TA:) or ابتار signifies he charged, or upbraided, a person with that which was not in him; and ابتهر “ he charged, or upbraided, with that which was in him. ” (TA in art. بهر.)

ابارهُ
4 ابارهُ أبار أباره اباره ابارة بارى بئر آباره He (God) destroyed him; caused him to perish. (S, M, A, K.)

8 اـِبْتَوَرَ see 1, in four places.

أَرْضٌ بَوْرٌ
أَرْضٌ بَوْرٌ ذ , (A 'Obeyd, T, &c.,) in which the latter word is an inf. n. [of 1] used as an epithet, (IAth,) (tropical:) Land not sown; (A 'Obeyd, T, S, IAth;) as also ↓ بَوَارٌ, [likewise an inf. n. used as an epithet,] of which the pl. is بُورٌ: (A, IAth:) or land before it is prepared for sowing (AHn, M, K) or planting: (AHn, M:) or land that is left to lie fallow one year, that it may be sown the next year: (K:) and ↓ أَرْضٌ بَائِرٌ, (Zj, M, K,) and ↓ بَائِرَةٌ, (Zj, K,) and ↓ بُورٌ, [which is originally an inf. n.,] (K,) or الأَرْضِ ↓ بُورُ, [in which the former word may be pl. of بَوَارٌ, mentioned above,] (M,) (tropical:) land that is in a bad state, and uncultivated, (K, * TA,) unsown, (M, TA,) and not planted: (TA:) or left unsown. (Zj, M.) You say also, أَصْبَحَتْ ↓ مَنَازِلُهُمْ بُورًا (assumed tropical:) Their abodes became void, having nothing in them. (Fr, T.) ― -b2- See also بُورٌ.

بُورٌ
بُورٌ بذر بذور A bad, or corrupt, man; (S, A, K;) and one (M, K) in a state of perdition; (S, M, A, K;) in whom is no good; (S, K;) originally an inf. n., (Fr, T,) and [therefore, as an epithet,] applied also to a female, (AO, T, S, M, K,) and to two persons, and more: (AO, T, M, K:) [but see what here follows:] ↓ بَائِرٌ, also, signifies bad, or corrupt; destitute of good; (Zj, M;) a man in a state of perdition; (AO, T, S;) and its pl., (K,) or rather quasi-pl., (M, TA,) is ↓ بَوْرٌ, (M, K,) like as نَوْمٌ is of نَائِمٌ, and صَوْمٌ of صَائِمٌ; (M, TA;) and another pl. of the same is بُورٌ, (AO, T, S, M,) like as حُولٌ is of حَائِلٌ, or, accord. to some, as Akh states, this is a dial. var., not a pl., of بَائِرٌ. (S.) ― -b2- See also بَوْرٌ, in three places. -A2- اـِنَّهُمْ لَفِى حُورٍ وَ بُورٍ (A, TA [but in the latter, جور is put for حَور]) Verily they are in a state of deficiency, or detriment. (TA.) See also بَائِرٌ. [And see حَوْرٌ.] You say also, ذَهَبَ فُلَانٌ فِى ↓ الحَوارِ وَ البَوَارِ Such a one went away in a defective and bad state. (L, TA in art. حور.)

بَارِىٌّ
بَارِىٌّ أري بأري بار بارى باري باريي بآري آر آري and ↓ بُورِىٌّ and ↓ بَارِيَّةٌ (As, S, M, K) and ↓ بُورِيَّةٌ (M, K) and ↓ بَارِيَآءُ and ↓ بُورِيَآءُ, (S, M, K,) all arabicized words, from the Persian, (M,) A woven mat, (M, K,) made of reeds; (S;) what is called in Persian بُورِيَا: (As, K:) or a rough حَصِير [or mat]. (Msb in art. برى [to which the words belong accord. to Fei, and the same is asserted to be the case by some others].) [The pl. is بَوَارِىُّ.] It is said in a trad., كَانَ لَا يَرَى ↓ بَأْسًا بِالصَّلَاةِ عَلَى البُورِىِّ explained as meaning He did not see any harm in praying upon a mat made of reeds. (TA.) ― -b2- Accord. to some, (M,) A road; syn. طَرِيقٌ: (K, M:) [so, perhaps, in the trad. cited above:] arabicized. (K.)

بُورِىٌّ
بُورِىٌّ بور بورى بوري ورى : see بَارِىٌّ, in two places. -A2- Also A kind of fish; [a species of mullet, the mugil cephalus of Linnوus, of the roe and milt of which is made what the Italians call botargo, and the Arabs بَطَارِخ, and, accord. to Golius, بوترغا;] so called from a town in Egypt, named بُورَةُ, (K,) between Tinnees and Dimyلt, of which there are now no remains. (TA.)

بَارِيَّةٌ
بَارِيَّةٌ أري بأريه بار باريه بارية بآريه بآرية آري : see بَارِىٌّ.

بُورِيَّةٌ
بُورِيَّةٌ بوري بوريه بورية : see بَارِىٌّ.

بَارِيَآءُ
بَارِيَآءُ باريآء : see بَارِىٌّ.

بُورِيَآءُ
بُورِيَآءُ بوريآء : see بَارِىٌّ.

بَوَارٌ
بَوَارٌ بوار , an inf. n. of 1: see بُورٌ, last sentence. ― -b2- [Hence,] بَوَارِ, like قَطَامِ, [an indecl. noun,] Perdition: (El-Ahmar, S, M, K:) as in the saying, نَزَلَتْ بَوَار عَلَى الكُفَّار Perdition fell upon the unbelievers. (El-Ahmar, S, TA.) -A2- See also بَوْرٌ.

بَوَارِىٌّ
بَوَارِىٌّ بوار بوارى بواري A seller of mats of the kind called بَارِىٌّ &c. (K.)

بَائِرٌ
بَائِرٌ ذ : see بُورٌ. ― -b2- You say also رَجُلٌ حَائِرٌ بَائِرٌ, (T, S, M, A, K,) and ↓ فِى حُورٍ وَ بُورٍ, (A,) meaning A man who does not apply himself rightly, (T, S, TA,) or has not applied himself rightly, (K,) to anything; (T, S, K;) erring; losing his way; (T;) who will not do right of his own accord, nor obey one directing him aright: (K:) it may be from the signification of laziness, or sluggishness, and it may be from that of perdition: (M:) [or] بائر is here an imitative sequent of حائر. (S.) [Respecting the latter phrase, see also art. حور.] ― -b3- See also بَوْرٌ, in two places.

فَحْلٌ مِبْوَرٌ
فَحْلٌ مِبْوَرٌ فحل مبور A stallion-camel that knows the state of the female, whether she be pregnant or not. (M, A, K.)

مُبِيرٌ
مُبِيرٌ مبير A destructive man, acting exorbitantly in destroying others. (TA, from a trad.)

##### Türkçe

**بَارَ**
1 **بَارَ** بار بآر آر , (S, M, Msb,) muzâri‘i **يَبُورُ**, (Msb,) mastarı **بَوَارٌ** (Lth, T, S, M, K) ve **بَوْرٌ**, (M, K,) yahut **بُورٌ**, (Msb,) O, (S,) yahut o (şey), (Msb,) helâk oldu. (Lth, T, S, M, Msb, K.) Şöyle dersin: **بَادُوا وَ بَارُوا** [Onlar yok oldular ve helâk oldular]. (A.) ― -b2- [Bundan,] **بَارَتِ الأَرْضُ** (mecazen:) Arazi kötü yahut bozuk bir hâlde oldu yahut oldu da; ve ekilmemiş; (K, * TA;) ekin ekilmemiş oldu. (A.) ― -b3- Ve **بَارَ عَمَلُهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Onun işi boş, yahut etkisiz oldu yahut öyle çıktı: Kur’ân xxxv. 11’de fiilin anlamı böyledir. (S, K.) ― -b4- Ve **بَارَ**, (T, S, &c.,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastarı **بَوَارٌ**, (Msb,) (mecazen:) O (bir şey, Msb, yahut meta, T, S, A, Mgh) satılamaz oldu yahut oldu da; yahut satışı güç oldu; yahut talebi az oldu: (T, S, A, Mgh, Msb:) çünkü bir şey ihmal edilince faydasız olur ve böylece helâk olan şeye benzer. (Msb.) ― -b5- Ve **بَارَتِ السُّوقُ**, (T, M,) mastarı **بَوْرٌ** ve **بَوَارٌ**, (K,) (mecazen:) Pazar, alışveriş bakımından durgun yahut kesat oldu yahut oldu da. (T, M, K.) ― -b6- Ve **بَارَتِ الأَيِّمُ**, (A,) mastarı **بَوَارٌ**, (T, S, K,) (mecazen:) Kocası olmayan kadın istenmedi yahut talep edilmedi: (A:) yahut evinde, nikâh için istenmeksizin uzun süre kaldı. (T, K.) ― -b7- [**بَارَ** ayrıca **حَارَ**’ın taklidî ardılı olarak kullanılır; tıpkı **بَائِرٌ**’in **حَائِرٌ**’in ardılı olması gibi: örnekler için **حور** maddesine bak.] -A2- **بَارَ النَّاقَةَ**, (T, S, A, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (T, S, A,) mastarı **بَوْرٌ**, (S,) O, dişi deveyi, gebe olup olmadığını görmek için aygırın yanına getirdi: (T, S, A, K:) çünkü eğer gebe ise, aygır onu kokladığında yüzüne idrarını boşaltır. (S, K) (S.) ― -b2- Ayrıca O (aygır) dişi deveyi, gebe olup olmadığını bilmek için kokladı; (T, S, M, K;) ve bunun gibi ↓ **ابتارها**. (S, M.) ― -b3- Bundan şu söz: **بُرْ لِى مَا عَنْدَ فُلَانٍ** (mecazen:) Falancanın içindeki (S’de **نَفْس**) şeyi benim için dene, yokla ve öğren. (S, A. *) Şöyle dersin: **بَارَهُ**, (T, S, M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (T, S,) mastarı **بَوْرٌ**; (T, M, K;) ve ↓ **ابتارهُ**, (M,) mastarı **اِبْتِيَارٌ**; (S, K;) anlamı (mecazen:) Onu denedi; yokladı; tecrübe yahut deneyimle sınadı; inceledi. (T, S, M, K.) El-Kumeyt der ki,
↓ **ةِ اـِمَّا ابْتِهَارًا و اـِمَّا ابْتِيَارَا**
**قَبِيحٌ بِمِثْلِىَ نَعْتُ الفَتَا**
(T, S) (mecazen:) Benim gibisi için, kızı ya iftira ile yahut (doğru söyleyerek) onun içindekini (**مَا عِنْدَهَا** [yani **مَا فِى نَفْسِهَا**, yukarıda verilen açıklamaya uygun olarak]) ortaya çıkarmaya çalışmak suretiyle denemekle nitelemek çirkindir: (S, TA:) yahut burada ء’siz olan ↓ **ابتيارا**, onunla cinsel ilişkide bulunduğumu doğru olarak ileri sürmek anlamındadır: (TA:) [çünkü] **ابتارها** onunla cinsel ilişkide bulunduğunu doğru olarak ileri sürdü demektir; ve **ابتهرها** “aynısını yalan olarak ileri sürdü”: (A 'Obeyd, T:) ve birincisi ayrıca onunla zorla cinsel ilişkide bulundu; ona tecavüz etti anlamına gelir: (K, TA) (TA:) yahut **ابتار** bir kimseyi onda olmayan bir şeyle suçladı yahut ayıpladı; ve **ابتهر** “onda olan bir şeyle suçladı yahut ayıpladı.” (TA, **بهر** maddesinde.)

**ابارهُ**
4 **ابارهُ** أبار أباره اباره ابارة بارى بئر آباره O (Allah) onu helâk etti; onu helâk olmaya sevk etti. (S, M, A, K.)

8 **اـِبْتَوَرَ** 1’e bak, dört yerde.

**أَرْضٌ بَوْرٌ**
**أَرْضٌ بَوْرٌ** ذ , (A 'Obeyd, T, &c.,) burada ikinci kelime, (IAth,) sıfat olarak kullanılan [1’in] bir mastarıdır, (mecazen:) ekilmemiş arazi; (A 'Obeyd, T, S, IAth;) bunun gibi ↓ **بَوَارٌ**, [yine sıfat olarak kullanılan bir mastar,] bunun çoğulu **بُورٌ**’dur: (A, IAth:) yahut ekime (AHn, M, K) yahut dikime (AHn, M:) hazırlanmasından önceki arazi: yahut bir yıl nadasa bırakılan, gelecek yıl ekilsin diye: (K:) ve ↓ **أَرْضٌ بَائِرٌ**, (Zj, M, K,) ve ↓ **بَائِرَةٌ**, (Zj, K,) ve ↓ **بُورٌ**, [aslında bir mastardır,] (K,) yahut **الأَرْضِ** ↓ **بُورُ**, [burada önceki kelime, yukarıda zikredilen **بَوَارٌ**’ın çoğulu olabilir,] (M,) (mecazen:) kötü durumda olan ve işlenmemiş, (K, * TA,) ekilmemiş, (M, TA,) ve dikilmemiş arazi: (TA:) yahut ekilmeden bırakılmış. (Zj, M.) Şöyle de dersin: **أَصْبَحَتْ** ↓ **مَنَازِلُهُمْ بُورًا** (mecaz olduğu varsayılarak:) Onların meskenleri, içinde hiçbir şey bulunmayan boş (yerler) oldu. (Fr, T.) ― -b2- Ayrıca **بُورٌ**’a bak.

**بُورٌ**
**بُورٌ** بذر بذور Kötü yahut bozuk bir adam; (S, A, K;) ve (M, K) helâk hâlinde olan biri; (S, M, A, K;) kendisinde hayır bulunmayan; (S, K;) aslında bir mastar, (Fr, T,) ve [bu yüzden, sıfat olarak] dişiye de uygulanır, (AO, T, S, M, K,) iki kişiye ve daha fazlasına da: (AO, T, M, K:) [fakat aşağıda gelen şeye bak:] ↓ **بَائِرٌ** de kötü yahut bozuk; hayırdan yoksun; (Zj, M;) helâk hâlinde bir adam; (AO, T, S;) ve bunun çoğulu, (K,) daha doğrusu sözde-çoğulu, (M, TA,) ↓ **بَوْرٌ**’dur, (M, K,) tıpkı **نَوْمٌ**’un **نَائِمٌ**’in, ve **صَوْمٌ**’un **صَائِمٌ**’in (çoğulu gibi); (M, TA;) ve bunun başka bir çoğulu **بُورٌ**’dur, (AO, T, S, M,) tıpkı **حُولٌ**’un **حَائِلٌ**’in (çoğulu gibi); yahut bazılarına göre, Ahk’ın belirttiği üzere, bu bir çoğul değil, **بَائِرٌ**’in bir lehçe varyantıdır. (S.) ― -b2- Ayrıca **بَوْرٌ**’a bak, üç yerde. -A2- **اـِنَّهُمْ لَفِى حُورٍ وَ بُورٍ** (A, TA [fakat ikincisinde **جور** **حَور** yerine konmuştur]) Şüphesiz onlar eksiklik yahut zarar hâlindedirler. (TA.) Ayrıca **بَائِرٌ**’e bak. [Ve **حَوْرٌ**’a bak.] Şöyle de dersin: **ذَهَبَ فُلَانٌ فِى** ↓ **الحَوارِ وَ البَوَارِ** Falanca eksik ve kötü bir hâlde gitti. (L, TA, **حور** maddesinde.)

**بَارِىٌّ**
**بَارِىٌّ** أري بأري بار بارى باري باريي بآري آر آري ve ↓ **بُورِىٌّ** ve ↓ **بَارِيَّةٌ** (As, S, M, K) ve ↓ **بُورِيَّةٌ** (M, K) ve ↓ **بَارِيَآءُ** ve ↓ **بُورِيَآءُ**, (S, M, K,) hepsi Farsçadan Arapçalaştırılmış kelimelerdir, (M,) kamıştan yapılmış dokuma bir hasır, (M, K,) (S;) Farsçada **بُورِيَا** denilen şey: (As, K:) yahut kaba bir **حَصِير** [yani hasır]. (Msb, **برى** maddesinde [Fei’ye göre kelimeler oraya aittir; ve bazı başkalarınca da durumun böyle olduğu söylenmiştir].) [Çoğulu **بَوَارِىُّ**’dir.] Bir hadiste şöyle denmiştir: **كَانَ لَا يَرَى** ↓ **بَأْسًا بِالصَّلَاةِ عَلَى البُورِىِّ**; kamıştan yapılmış bir hasır üzerinde namaz kılmada bir sakınca görmezdi diye açıklanmıştır. (TA.) ― -b2- Bazılarına göre, (M,) yol; eş anlamlısı **طَرِيقٌ**: (K, M:) [belki yukarıda zikredilen hadiste de böyledir:] Arapçalaştırılmıştır. (K.)

**بُورِىٌّ**
**بُورِىٌّ** بور بورى بوري ورى : **بَارِىٌّ**’e bak, iki yerde. -A2- Ayrıca bir balık türü; [kefal türlerinden bir nev‘, Linnæus’un mugil cephalus’u; bunun yumurtası ve sütünden İtalyanların botargo dediği ve Arapların **بَطَارِخ** dediği şey yapılır; ve Golius’a göre **بوترغا**;] Mısır’da **بُورَةُ** adlı bir kasabadan dolayı böyle adlandırılmıştır, (K,) Tinnees ile Dimyلt arasında, şimdi ondan hiçbir kalıntı yoktur. (TA.)

**بَارِيَّةٌ**
**بَارِيَّةٌ** أري بأريه بار باريه بارية بآريه بآرية آري : **بَارِىٌّ**’e bak.

**بُورِيَّةٌ**
**بُورِيَّةٌ** بوري بوريه بورية : **بَارِىٌّ**’e bak.

**بَارِيَآءُ**
**بَارِيَآءُ** باريآء : **بَارِىٌّ**’e bak.

**بُورِيَآءُ**
**بُورِيَآءُ** بوريآء : **بَارِىٌّ**’e bak.

**بَوَارٌ**
**بَوَارٌ** بوار , 1’in mastarıdır: **بُورٌ**’a bak, son cümle. ― -b2- [Bundan,] **بَوَارِ**, **قَطَامِ** gibi, [i‘râb almayan bir isim,] Helâk: (El-Ahmar, S, M, K:) şu sözde olduğu gibi: **نَزَلَتْ بَوَار عَلَى الكُفَّار** Helâk kâfirlerin üzerine indi. (El-Ahmar, S, TA.) -A2- Ayrıca **بَوْرٌ**’a bak.

**بَوَارِىٌّ**
**بَوَارِىٌّ** بوار بوارى بواري **بَارِىٌّ** vb. denilen türden hasırların satıcısı. (K.)

**بَائِرٌ**
**بَائِرٌ** ذ : **بُورٌ**’a bak. ― -b2- Şöyle de dersin **رَجُلٌ حَائِرٌ بَائِرٌ**, (T, S, M, A, K,) ve ↓ **فِى حُورٍ وَ بُورٍ**, (A,) anlamı: hiçbir şeye doğru biçimde yönelmeyen, (T, S, TA,) yahut hiçbir şeye doğru biçimde yönelmemiş olan, (K,) bir adam; (T, S, K;) şaşıran; yolunu kaybeden; (T;) kendiliğinden doğruyu yapmayacak, ne de onu doğruya yönelten birine itaat edecek olan: (K:) tembellik yahut ağırlık anlamından da olabilir, helâk anlamından da olabilir: (M:) [yahut] **بائر** burada **حائر**’in taklidî ardılıdır. (S.) [İkinci ibare hakkında ayrıca **حور** maddesine bak.] ― -b3- Ayrıca **بَوْرٌ**’a bak, iki yerde.

**فَحْلٌ مِبْوَرٌ**
**فَحْلٌ مِبْوَرٌ** فحل مبور Dişinin durumunu, gebe olup olmadığını bilen aygır deve. (M, A, K.)

**مُبِيرٌ**
**مُبِيرٌ** مبير Başkalarını helâk etmede aşırı davranarak helâk eden yıkıcı bir adam. (TA, bir hadisten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَارَ
بَارَ ( w )  U ( n. ac. بَوْر 1 ,  بُوْر 3 ,  بَوَاْر 22 ),
a.  Perished.

b.  Was ruined, spoiled.

c.  Was uncultivated, fallow, waste.

d.  Was dull, slack ( market ).

e.  Tried, examined.

بَوَّرَ
بَوَّرَ II ,
a.  Left fallow.

أَبْوَرَ
أَبْوَرَ IV ,
a.  Destroyed.

تَبَوَّرَ
تَبَوَّرَ V ,
a.  Lamented.

اِبْتَوَرَ
اِبْتَوَرَ VIII ,
a.  see I (e) .

b.  Compressed, covered.

بَوْر
بَوْر 1 ,
a.  Uncultivated, fallow.

بُوْر
بُوْر 3 ,
a.  Bad, worthless, reprobate.

b.  Fallow land.

بَاْوِر
بَاْوِر 21 ,  بَاْوِرَة 21t ,
a.  see 3 (b) .

بَوَاْر
بَوَاْر 22 ,
a.  Perdition, ruin.

b.  Slackness of trade.

c.  [ art. &  prec. by daAr place ], Hell.

بُوْرَغِي
بُوْرَغِي T. ,
a.  Borer, screw-driver.

بَوْرَق
بَوْرَق G. ,
a.  Borax, nitre, saltpetre.

بُوْرِيّ
بُوْرِيّ
a.  Mullet.

##### Türkçe

**بَارَ**
**بَارَ** ( w ) U ( n. ac. **بَوْر** 1 , **بُوْر** 3 , **بَوَاْر** 22 ),
a. Helâk oldu.

b. Harap oldu, bozuldu.

c. Ekilmemiş oldu, nadas oldu, çorak oldu.

d. Durgun oldu, gevşek oldu (pazar).

e. Denedi, imtihan etti.

**بَوَّرَ**
**بَوَّرَ** II ,
a. Nadasa bıraktı.

**أَبْوَرَ**
**أَبْوَرَ** IV ,
a. Helâk etti.

**تَبَوَّرَ**
**تَبَوَّرَ** V ,
a. Ağıt yaktı.

**اِبْتَوَرَ**
**اِبْتَوَرَ** VIII ,
a. I (e)’ye bak.

b. Sıktı, örttü.

**بَوْر**
**بَوْر** 1 ,
a. Ekilmemiş, nadas.

**بُوْر**
**بُوْر** 3 ,
a. Kötü, değersiz, reddedilmiş.

b. Nadas arazi.

**بَاْوِر**
**بَاْوِر** 21 , **بَاْوِرَة** 21t ,
a. 3 (b)’ye bak.

**بَوَاْر**
**بَوَاْر** 22 ,
a. Helâk, yıkım.

b. Ticaretin durgunluğu.

c. [ art. & prec. by daAr place ], Cehennem.

**بُوْرَغِي**
**بُوْرَغِي** T. ,
a. Matkap, tornavida.

**بَوْرَق**
**بَوْرَق** G. ,
a. Boraks, güherçile, potasyum nitrat.

**بُوْرِيّ**
**بُوْرِيّ**
a. Kefal.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بور
بَارَ - يَبُورُ - بَوار - بائِر - بُوْر
بَارَ - يَبوْرُ + الكائن أو الأمر: يصير عقيماً وغير منتج وغير ذي ثمرة
بَارَ - يَبوْرُ + الكائن: صار عقيماً وغير منتج وغير ذي ثمرة
بارَ - يَبوْرُ + الأمر: ينتهي الأمر إلى الفشل وعدم الثمر
بَوار- البوار: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " بَارَ - يَبوْرُ ": انتهاء الفعل إلى الفشل وعدم الثمر
بائِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَارَ - يَبوْرُ": صفة الكائن أو الفعل الذي ينتهي إلى الفشل وعدم الثمر
بُوْر : جمع " بَائِر"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفشل والإحباط وعدم انتهاء الفعل إلى هدفه المرجو"، وهي
حَبِط َ - يَحْبَطُ، عَقِمَ - يَعْقَمُ، عَنِتَ - يَعْنَتُ، خَابَ - يَخِيبُ، بَارَ - يَبُوْرُ، كَسَدَ - يَكْسُدُ
يبور - تبور
 	﴿من كان يريد العزة فلله العزة جميعا إليه يصعد الكلم الطيب والعمل الصالح يرفعه والذين يمكرون السيئات لهم عذاب شديد ومكر أولئك هو يبور(10)﴾ فاطر ﴿إن الذين يتلون كتاب الله وأقاموا الصلاة وأنفقوا مما رزقناهم سرا وعلانيةيرجون تجارة لن تبور(29)﴾ فاطر
البوار
 ﴿ألم ترى إلى الذين بدلوا نعمة الله كفرا وأحلوا قومهم دار البوار(28)﴾ إبراهيم
بورا
 ﴿قالوا سبحانك ما كان ينبغي لنا أن نتخذ من دونك من أولياء ولكن متعتهم وآباءهم حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا(18)﴾ الفرقان ﴿بل ظننتم أن لن ينقلب الرسول والمؤمنون إلى أهليهم أبدا وزين ذلك في قلوبكم وظننتم ظن السوء وكنتم قوما بورا(12)﴾ الفتح
مختار الصحاح
● [بور] ب و ر: البُورُ الرجل الفاسد الهالك الذي لا خير فيه وامرأة بور أيضا وقوم بور هلكى قال الله تعالى ﴿وكنتم قوما بورا﴾ وهو جمع بائرٍ مثل حائل وحول وقيل إنه لغة لا جمع لبائر كما يقال أنت بشر وأنتم بشر و بارَ فلان يبور بَوَارا بالفتح هلك و أبارَهُ الله أهلكه ورجل حائر بائِرٌ إذا لم يتجه لشيء وهو اتباع لحائر و البَوْرُ كالثور الأرض التي لم تزرع وهو في الحديث و بار المتاع كسد وبار عمله بطل ومنه قوله تعالى ﴿ومكر أولئك هو يبور﴾ وبابهما ما ذكر و البَارِيَاءُ و البُورِياءُ بالمد الحصير من القصب وقال الأصمعي البورياء بالفارسية وهو بالعربية بَارِيٌّ و بُورِيٌّ و بَارِيَّةٌ بتشديد الياء في الكل
الراغب
بور
- البوار: فرط الكساد، ولما كان فرط الكساد يؤدي إلى الفساد - كما قيل: كسد حتى فسد - عبر بالبوار عن الهلاك، يقال: بار الشيء يبور بوارا وبورا، قال عز وجل: }تجارة لن تبور﴿[فاطر/29]،﴾ومكر أولئك هو يبور﴿[فاطر/10]، وروي: (نعوذ بالله من بوار الأيم) (بوار الأيم أي: كسادها. الحديث في النهاية 1/161؛ والفائق مادة (بور)، واللسان (بور). وأخرجه الطبراني عن ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يقول: (اللهم إني أعوذ بك من غلبة الدين، وغلبة العدو، ومن بوار الأيم، ومن فتنة الدجال). أخرجه الطبراني في الصغير والأوسط والكبير. قال الهيثمي: وفيه عباد بن زكريا الصريمي، ولم أعرفه، وبقية رجاله رجال الصحيح. انظر: مجمع الزوائد 10/146؛ والمعجم الصغير ص 372؛ والأوسط 3/83)، وقال عز وجل:﴾وأحلوا قومهم دار البوار{ [إبراهيم/28]، ويقال: رجل حائر بائر (البائر: الهالك)، وقوم حور بور.
وقال عز وجل: }حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا{ [الفرقان/18]، أي: هلكى، جمع:بائر. وقيل: بل هو مصدر يوصف به الواحد والجمع، فيقال: رجل بور وقوم بور، وقال الشاعر:
- 72 - يا رسول المليك إن لساني *** راتق ما فتقت إذ أنا بور
(البيت لعبد الله بن الزبعرى، وهو في ديوانه ص 36؛ والمشوف المعلم 1/119؛ واللسان (بور) ؛ والجمهرة 1/277)
وبار الفحل الناقة: إذا تشممها ألاقح هي أم لا (انظر: اللسان (بور) 4/87) ؟، ثم يستعار ذلك للاختبار، فيقال: برت كذا، أي: اختبرته.
ملخص اللسان
1.     بارَ الرَّجُلُ يَبُور بَوْراً،  وأَبارَ غَيْرَهُ، فهو مُبِير. ودارُ البَوارِ: دارُ الهَلاك.
2.     الْبَوارُ: الهلاك،
3.     البائِرُ الهالك،
4.     وأَباره  الله: أَهلكه.
5.     أَصبحت منازلهم بُوراً أَي لا شيء فيها
6.     والبائر الكاسد،
7.     البائر في  اللغة الفاسد الذي لا خير فيه؛
8.     وبارَ عَمَلُه: بَطَلَ.
9.      وسُوقٌ بائرة أَي كاسدة
10.                        البُورُ  الرجل الفاسد الهالك الذي لا خير فيه.
11.                        بارَ يَبُورُ  بَوراً إِذا جَرَّبَ.
12.                        والبائر المجرِّب،
13.                        نعوذ بالله من بَوارِ الأَيِّمِ وهو أَن تبقى المرأَة في بيتها لا يخطبها خاطب،
14.                        والبُورُ: الأَرض التي لم تزرع والمَعَامي المجهولة والأَغفال ونحوها.
15.                        ورجل حائر بائر: يكون من الكسل ويكون من الهلاك.
16.                         رجل حائر  بائر، لا يَتَّجِهُ لِشَيءٍ ضَالٌّ تائِهٌ،
17.                         ويقال للرجل إِذا قذف امرأَة بنفسه: إِنه فجر بها،
18.                        بُرْتُ الشيءَ أَبُورُه إِذا خَبَرْتَه؛
19.                        وبار الفحل الناقة يَبُورها بَوْراً ويَبْتَارُها وابْتَارَها: جعل  يتشممها لينظر أَلاقح هي أَم حائل،
20.                        بُرْ لي ما عند فلان أَي اعلمه وامتحن لي ما في نفسه.
21.                        وفَحْلٌ مِبْوَرٌ: عالم بالحالين من الناقة.
لسان العرب
● - بور: الْبَوارُ: الهلاك، بارَ بَوْراً وبَواراً وأَبارهم الله، ورجل  بُورٌ؛ قال عبدالله بن الزَّبَعْري السَّهْمي:  يا رسولَ الإِلهِ، إِنَّ لِساني  رَائِقٌ ما فَتَقْتُ، إِذْ أَنا بُورُ  وكذلك الاثنان والجمعُ والمؤنث. وفي التنزيل: وكنتم قَوْماً بُوراً؛ وقد  يكون بُورٌ هنا جمع بائرٍ مثل حُولٍ وحائلٍ؛ وحكى الأَخفش عن بعضهم أَنه  لغة وليس بجمعٍ لِبائرٍ كما يقال أَنت بَشَرٌ وأَنتم بَشَرٌ؛ وقيل: رجل  بائرٌ وقوم بَوْرٌ، بفتح الباء، فهو على هذا اسم للجمع كنائم ونَوْمٍ  وصائم وصَوْمٍ. وقال الفرّاء في قوله: وكنتم قوماً بُوراً، قال: البُورُ  مصدَرٌ يكون واحداً وجمعاً. يقال: أَصبحت منازلهم بُوراً أَي لا شيء فيها،  وكذلك أَعمال الكفار تبطُلُ. أَبو عبيدة: رجل بُورٌ ورجلان بُورٌ وقوم  بُورٌ، وكذلك الأُنثى، ومعناه هالك. قال أَبو الهيثم: البائِرُ الهالك،  والبائر المجرِّب، والبائر الكاسد، وسُوقٌ بائرة أَي كاسدة. الجوهري: البُورُ  الرجل الفاسد الهالك الذي لا خير فيه. وقد بارَ فلانٌ أَي هلك. وأَباره  الله: أَهلكه. وفي الحديث: فأُولئك قومٌ بُورٌ؛ أَي هَلْكَى، جمع بائر؛  ومنه حديث عليٍّ: لَوْ عَرَفْناه أَبَرْنا عِتْرَتَه، وقد ذكرناه في فصل  الهمزة في أَبر. وفي حديث أَسماء في ثقيف: كَذَّابٌ ومُبِيرٌ؛ أَي  مُهْلِكٌ يُسْرِفُ في إِهلاك الناس؛ يقال: بارَ الرَّجُلُ يَبُور بَوْراً،  وأَبارَ غَيْرَهُ، فهو مُبِير. ودارُ البَوارِ: دارُ الهَلاك. ونزلتْ بَوارِ  على الناس، بكسر الراء، مثل قطام اسم الهَلَكَةِ؛ قال أَبو مُكْعِتٍ  الأَسدي، واسمه مُنْقِذ بن خُنَيْسٍ، وقد ذكر أَن ابن الصاغاني قال أَبو معكت  اسمه الحرث ابن عمرو، قال: وقيل هو لمنقذ بن خنيس:  قُتِلَتْ فكان تَباغِياً وتَظالُماً؛  إِنَّ التَّظالُمَ في الصَّدِيقِ بَوارُ  والضمير في قتلت ضمير جارية اسمها أَنيسة قتلها بنو سلامة، وكانت  الجارية لضرار بن فضالة، واحترب بنو الحرث وبنو سلامة من أَجلها، واسم كان مضمر  فيها تقديره: فكان قتلها تباغياً، فأَضمر القتل لتقدّم قتلت على حدّ  قولهم: من كذب كان شرّاً له أَي كان الكذب شرّاً له. الأَصمعي: بارَ يَبُورُ  بَوراً إِذا جَرَّبَ.  والبَوارُ: الكَسَادُ. وبارَتِ السُّوقُ وبارَتِ البِياعاتُ إِذا  كَسَدَتْ تَبُورُ؛ ومن هذا قيل: نعوذ بالله من بَوارِ الأَيِّمِ أَي كَسَادِها،  وهو أَن تبقى المرأَة في بيتها لا يخطبها خاطب، من بارت السوق إِذا  كسدت، والأَيِّم التي لا زوج لها وهي مع ذلك لا يرغب فيها أَحد.  والبُورُ: الأَرض التي لم تزرع والمَعَامي المجهولة والأَغفال ونحوها.  وفي كتاب النبي، صلى الله عليه وسلم، لأُكَيْدِرِ دُومَةَ: ولكُمُ البَوْر  والمعامي وأَغفال الأَرض؛ وهو بالفتح مصدر وصف به، ويروى بالضم، وهو جمع  البَوارِ، وهي الأَرض الخراب التي لم تزرع. وبارَ المتاعُ: كَسَدَ.  وبارَ عَمَلُه: بَطَلَ. ومنه قوله تعالى: ومَكْرُ أُولئك هُو يَبُورُ. وبُورُ  الأَرض، بالضم: ما بار منها ولم يُعْمَرْ بالزرع وقال الزجاج: البائر في  اللغة الفاسد الذي لا خير فيه؛ قال: وكذلك أَرض بائرة متروكة من أَن  يزرع فيها. وقال أَبو حنيفة: البَوْرُ، بفتح الباء وسكون الواو، الأَرض كلها  قبل أَن تستخرج حتى تصلح للزرع أَو الغرس. والبُورُ: الأَرض التي لم  تزرع؛ عن أَبي عبيد وهو في الحديث.  ورجل حائر بائر: يكون من الكسل ويكون من الهلاك. وفي التهذيب: رجل حائر  بائر، لا يَتَّجِهُ لِشَيءٍ ضَالٌّ تائِهٌ، وهو إِتباع، والابتيار مثله.  وفي حديث عمر: الرجال ثلاثة، فرجل حائر بائر إِذا لم يتجه لشيء.  ويقال للرجل إِذا قذف امرأَة بنفسه: إِنه فجر بها، فإِن كان كاذباً فقد  ابْتَهَرَها، وإِن كان صادقاً فهو الابْتِيَارُ، بغير همز، افتعال من  بُرْتُ الشيءَ أَبُورُه إِذا خَبَرْتَه؛ وقال الكميت:  قَبِيحٌ بِمِثْليَ نَعْتُ الفَتَا  ةِ، إِمَّا ابْتِهَاراً وإِمَّا ابْتِيارا  يقول: إِما بهتاناً وإِما اختباراً بالصدق لاستخراج ما عندها، وقد  ذكرناه في بهر. وبارَهُ بَوْراً وابْتَارَهُ، كلاهما: اختبره؛ قال مالك بن  زُغْبَةَ:  بِضَربٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه،  وطَعْنٍ كَإِيزاغِ المَخاضِ تَبُورُها  قال أَبو عبيد: كإِيزاغ المخاض يعني قذفها بأَبوالها، وذلك إِذا كانت  حوامل، شبه خروج الدم برمي المخاض أَبوالها. وقوله: تبورها تختبرها أَنت  حتى تعرضها على الفحل، أَلاقح هي أَم لا؟  وبار الفحل الناقة يَبُورها بَوْراً ويَبْتَارُها وابْتَارَها: جعل  يتشممها لينظر أَلاقح هي أَم حائل، وأَنشد بيت مالك بن زغبة أَيضاً. الجوهري:  بُرْتُ الناقةَ أَبورُها بَوْراً عَرَضتَها على الفحل تنظر أَلاقح هي  أَم لا، لأَنها إِذا كانت لاقحاً بالت في وجه الفحل إِذا تشممها؛ ومنه  قولهم: بُرْ لي ما عند فلان أَي اعلمه وامتحن لي ما في نفسه. وفي الحديث أَن  داود سأَل سليمان، عليهما السلام، وهو يَبْتَارُ عِلْمَهُ أَي يختبره  ويمتحنه؛ ومنه الحديث: كُنَّا نَبُورُ أَوْلادَنا بحب عَليٍّ، عليه  السلام. وفي حديث علقمة الثقفيّ: حتى والله ما نحسب إلاّ أَن ذلك شيء  يُبْتارُ به إِسلامنا. وفَحْلٌ مِبْوَرٌ: عالم بالحالين من الناقة.  قال ابن سيده: وابنُ بُورٍ حكاه ابن جني في الإِمالة، والذي ثبت في كتاب  سيبويه ابن نُور، بالنون، وهو مذكور في موضعه.  والبُورِيُّ والبُورِيَّةُ والبُورِيَاءُ والباريُّ والبارِياءُ  والبارِيَّةُ: فارسي معرب، قيل: هو الطريق، وقيل: الحصير المنسوج، وفي الصحاح:  التي من القصب. قال الأَصمعي: البورياء بالفارسية وهو بالعربية بارِيٌّ  وبورِيٌّ؛ وأَنشد للعجاج يصف كناس الثور:  كالخُصّ إِذْ جَلَّلَهُ البَارِيُّ  قال: وكذلك البَارِيَّةُ. وفي الحديث: كان لا يرى بأْساً بالصلاة على  البُورِيّ؛ هي الحصير المعمول من القصب، ويقال فيها بارِيَّةٌ  وبُورِياء.
مقاييس اللغة:
بور الباء والواو والراء أصلان: أحدهما هَلاَك الشَّيء وما يشبِهُه مِن تعطُّلِهِ وخُلُوِّه، والآخَر ابتلاءُ الشَّيءِ وامتحانُه.
فأمَّا الأوَّل فقال الخليل: البَوَار الهَلاَك، تقول: بَارُوا، وهم بُورٌ، أي ضالُّونَ هلْكَى، وَأبارَهُم فُلان؛ وقد يقال لِلواحدِ والنِّساء والذُّكور بُورٌ، قال الله تعالىٹ: ﴿وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ (الفتح12). قال الكسائيّ: ومنه الحديث: «أنّهُ كان يتعوَّذُ من بَوَار الأَيِّم»، وذلك أن تَكْسُدَ فلا تجِدَ زَوْجاً.
قال يعقو:البُورُ: الرَّجُل الفاسد الذي لا خَيْرَ فيه، قال عبدُ الله بن الزِّبَعْرِي:
يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَانِي
راتقٌ ما فَتَقْتُ إِذْ أنا بُورُ
قال (أبو) زيد: يقال إنه لفي حُور وبُور، أي ضَيْعة. وَالبائر الكاسِد، وقد بارَتِ البِياعاتُ أي كَسَدَتْ. ومنه ﴿دَارَ البَوَارِ﴾ (ابراهيم28)، وأرضٌ بَوارٌ ليس فيها زَرع.
قال أبو زياد: البُوَر من الأرض المَوَتَان، التي لا تصلح أن تُسْتَخْرَج، وهي أَرَضُونَ أَبْوار، ومنه كتاب رسول الله صلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم لأكَيْدَرِ: «إنّ لنا البُوْرَ والمعامِيَ».
قال اليزيديّ: البُور الأرْضُ التي تُجَمُّ سنةً لِتُزْرع من قابِل، وكذلك البَوَار. قال أبو عُبيدٍ، عن الأحمر: نزلَتْ بَوَارِ على النَّاس، أي بلاءٌ، وأنشد:
قُتِلَتْ فكانَ تَظَالُماً وتَبَاغِياً
إنَّ التَّظَالُمَ في الصَّديقِ بَوَارُ
والأصل الثاني التَّجْرِبَة والاختِبار، تقول بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عندَه، أي جَرّبتُه، وبُرْتُ الناقةَ فأنا أَبُورها، إذا أدنَيْتَها مِن الفَحْلِ لتَنْظُرَ أحاملٌ هي أم حائل، وكذلك الفحل مِبْوَرٌ، إذا كان عارفاً بالحالين؛ قال:
بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغَ المَخَاضِ تَبُورُها
ويقال باَرَ النَّاقَةَ بالفَحْلِ. فأمَّا قولُه:
مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى
تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجَائِبُ
يقول: يُشتَرَى المحصناتُ النَّجائب على صِفَتها، من قولك بُرْتُ الناقة.
القاموس المحيط:
البَوْرُ الأرضُ قبل أن تُصْلَحَ لِلزَّرْعِ، أو التي تُجَمُّ سَنَةً لِتُزْرَعَ من قابِلٍ، الاخْتِبارُ،كالابْتِيارِ، والهَلاكُ، وأبارَهُ اللّهُ، كَسادُ السُّوقِ،كالبَوارِ فيهما،وجَمْعُ بائِرٍ، وبالضم الرَّجُلُ الفاسِدُ، والهالِكُ لا خَيْرَ فيه، يَسْتَوِي فيه الاثْنانِ والجَمْعُ والمُؤَنَّثُ، وما بارَ من الأرضِ فلم يُعْمَرْ،كالبائِرِ والبائِرَةِ. وكقَطامِ اسمُ الهَلاكِ. وفَحْلٌ مِبْوَرٌ، كمِنْبَرٍ عارِفٌ بالنَّاقَةِ أنها لاقِحٌ أم حائِلٌ.
والبُورِيُّ والبُورِيَّةُ والبُورِياءُ والبارِيُّ والبارِياءُ والبارِيَّةُ: الحَصيرُ المَنْسوجُ، وإلى بَيْعِهِ يُنْسَبُ الحَسَنُ بنُ الرَّبيعِ البَوَّارِيُّ، شَيْخُ البُخارِيِّ ومُسْلِمٍ، والطَّريقُ، مُعَرَّبٌ.ورجُلٌ حائِرٌ بائِرٌ: لم يَتَّجِهْ لِشَيءٍ، ولا يَاْتَمِرُ رُشْداً، ولا يُطيعُ مُرْشِداً.وبارُ: ة بِنَيْسابُورَ، منها:الحُسَيْنُ بنُ نَصْرٍ البارِيُّ النَّيْسابُورِيُّ.وسُوقُ البارِ: د باليَمَنِ.وبارِيْ، بسكونِ الياءِ: ة بِبَغْدادَ.وبارَةُ: كُورَةٌ بالشامِ، وإِقْليمٌ من أعْمالِ الجَزِيرَةِ، والنِّسْبَةُ إلى الكُلِّ: بارِيٌّ.وابْتارَها: نَكَحَها.وبُورَةُ، بالضم: د بمِصْرَ، منها: السَّمَكُ البُورِيُّ، وهِبَةُ اللّهِ بنُ مَعَدٍّ، وابنُ أخيهِ محمدُ بنُ عبدِ العزيزِ، وغيرُهُما.وبِلا هاءٍ: د بفارِسَ. وابنُ أضْرَمَ شيخُ البُخاري، وابنُ محمدٍ، وابنُ عَمَّارٍ البَلْخِيَّانِ، وابنُ هانِىءٍ، آخَرونَ.
وكشُورَى: ة قُرْبَ عُكْبَراءَ، منها: محمدُ بنُ أبي المَعالي بنِ البُورانِيِّ. وكزُورِي أمْراً من زارَ: من الْأَعْلامِ والبُورانِيَّةُ: طعامٌ يُنْسَبُ إلى بُورانَ بنتِ الحَسَنِ بنِ سَهْلٍ زَوجِ المأمُونِ.والقاضي أبو بَكْرٍ البُورانِيُّ: شَيْخُ شَيْخِ ابنِ جُمَيْعٍ، وعبدُ اللّهِ بنُ محمدِ بنِ بُورِينَ: محدِّثانِ.والبُوَيْرَةُ: ع كان به نَخْلٌ لبني النَّضيرِ.وبارَهُ: جَرَّبَهُ، الناقةَ: عَرَضَها على الفَحْلِ لِيَنْظُرَ ألاقِحٌ أم لا، لأِنَّها إذا كانت لاقِحاً بالَتْ في وجْهِهِ، عَمَلُه: بَطَلَ، ومنه: ومَكْرُ أولئِكَ هو يَبُورُ، الفَحْلُ الناقَةَ: تَشَمَّمَها لِيَعْرِفَ لِقاحَها من حِيالِها.وبَوارُ الْأَيِّمِ: أن تَبْقَى في بَيْتِها لا تُخْطَبُ.وأرسَلَهُ ببُورِيِّهِ، بالضم: إذا تُرِكَ ورَأْيَهُ، ولم يُؤَدَّب.
تاج العروس:
ب و ر
البَوْرُ بالفتح : الأرضُ قبلَ أن تُصْلَحَ للزَّرْعِ وهو مَجازٌ وعن أبي عُبَيْد : هي الأرضُ التي لم تُزْرَعْ وقال أبو حنيفةَ : البَوْرُ : الأرضُ كلُّها قبل أَن تُستَخْرَجَ حتى تُصْلَحَ للزَّرْع أو الغَرْس وفي كتاب النبيِّ صلَّى الله عليه وسلّم لأُكَيْدِرِ دُومَةَ : " ولكُم البَوْرُ والمَعَامِي وأعفالُ الأرض " ِ . قال ابن الأثِير : وهو بالفتح مَصدرٌ وُصِفَ به ويُرْوَى بالضَّمِّ وهو جمعُ البَوَارِ وهي الأرضُ الخَرَابِ التي لم تُزْرَعْ . أو هي التي تُجَمُّ سَنةً لتُزْرَعَ مِن قابِلٍ
والبَوْرُ : الاختبارُ والامتحانُ كالابْتِيارِ . وبَارَه بَوْراً وابْتَارَه كلاهما : اخْتَبَره
ويقال للرجل إذا قَذَفَ امرأةً بنفسِه أنَّه فَجَرَ بها : فإن كان كاذباً فقد ابْتَهَرَها وأن كان صادقاً فهو الابْتِيارُ بغير همزةٍ افتعالٌ من : بُرْتُ الشيءَ أبُورُهُ : اختبرتُه وقال الكُمَيت :
قَبِيحٌ بِمِثْلِيَ نَعْتُ الفَتا ... ةِإما ابْتِهاراً وإمّا ابْتِيارا . يقولُ : إمّا بُهْتَاناً وإما اختباراً بالصِّدْق لاستخراجِ ما عندَهَا
والبَوْرُ : الهَلاكُ بارَ بَوْراً . وأَبَارَه اللهُ تعالَى : أَهلَكَه وفي حديث أسماءَ : " في ثَقِيفٍ كَذّابٌ ومُبِيرٌ " أي مُهلِكُ يُسرِفُ في إهلاك الناسِ وفي حديث عليٍّ : " لو عَرَفْناه أَبَرْنا عِتْرَتَه وقد ذُكِرَ في أَبر . وبنو فلانٍ بادُوا وبارُوا
ومن المجاز : البَوْرُ : كَسَادُ السُّوقِ كالبَوارِ فيهما قد بارَ بَوْراً وبَوَاراً
والبَوْرُ : جمعُ بائِرٍ كصاحبٍ وصَحْبٍ أو كنائِمٍ ونَوْمٍ وصائِمٍ وصَوْمٍ فهو على هذا اسمٌ للجَمْع . البُورُ بالضِّمِّ : الرجلُ الفاسِدُ والهالِكُ الذي لا خَيْرَ فيه كذا في الصّحاج وقال الفَرّاءُ في قولِه تعالَى : " وكُنْتُم قوماً بُوراً " : البُور مصدرٌ يَسْتَوِي فيه الاثنانِ والجمعُ والمؤنَّثُ . قال أبو عُبَيْدَةَ : رجلٌ بُورٌ ورَجلانِ بُورٌ وقَومٌ بُورٌ وكذلك الأُنْثَى ومعناه هالِكٌ
قال شيخُنَا : وأنْشَدَنا الإمامُ ابنُ المسناويِّ رضيَ اللهُ عَنْه لبعضِ الصَّحابة وإخالُه عبدَ الله بنَ رَوَاحَةَ :
يا رَسُولَ المَليك إنّ لسانِي ... راتِقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أَنا بُورُ . ونَسَبَه الجوهريُّ لعبدِ اللهِ بنِ الزِّبَعْرَي السَّهْمِيّ وقد يكونُ بُورٌ هنا جمعَ بائِرٍ مثل حُولٍ وحائِلٍ وحَكَى الأَخْفشُ عن بعضهم أَنه لغةٌ وليس بجمع لبائرٍ كما يُقَال : أنتَ بَشَرٌ وأنتم بَشَرٌ
البُورُ : ما بارَ مِن الأرضِ وفَسَدَ فلم يُعْمَرْ بالزَّرْعِ والغَرْسِ كالبائِرِ والبائِرَةِ وقال الزَّجّاج : البائِرُ في اللغة : الفاسِدُ الذي لا خيرَ فيه قال : وكذلك أرضٌ بائِرةٌ : متروكةٌ مِن أن يُزْرَعَ فيها
نَزَلَتْ بَوارِ على النّاسِ كقَطامِ : اسمُ الهَلاَكِ قال أبو مُكْعِتٍ الأَسِدِيُّ :
قُتِلَتْ فكان تَبَاغِياً وتَظَالُماً ... إن التَّظالُمَ في الصَّدِيقِ بَوَارِ . وفَحْلٌ مِبْورٌ كمِنْبَرٍ : عارِفٌ بالنّاقَةِ بِحَالَيْهَا : أَنَّهَا لاقِحٌ أَم حائِلٌ . وقد بارَهَا إذا اخْتَبَرَهَا
والبُورِيُّ والبُورِيَّةُ والبُورِيَاءُ والبارِيُّ والبَارِياءُ والبارِيَّةُ كلُّ ذلك الحَصِيرُ المَنْسُوجُ وفي الصّحاح : التي من القَصَبِ . وإلى بَيْعِةِ يُنْسَبُ أبو عليٍّ الحَسَنُ بنُ الرَّبيعِ بنِ سُليمانَ البَوّارِيُّ البَجَلِيُّ الكُوِفيُّ شيخُ البُخَارِيِّ ومُسلِمٍ وقال عبد الغنيِّ بنُ سعيدٍ : روَى عنه أَبو زُرْعَهَ وأبو حاتمٍ وقال ابن سَعْدٍ : تُوُفِّيَ سنَةَ 221
قيل : هو الطَّرِيقُ فارسيٌّ معرَّبٌ قال الأصمعيُّ : البُورِيَاءُ بالفارسيَّة وهو بالعربيَّة بارِيٌّ وبُورِيٌّ وأنشد للعَجّاج يصفُ كِنَاسَ الثَّورِ :
" كالخُصِّ إذْ جَلَّلَه البارِيُّ . قال : وكذلك البارِيَّةُ
وفي الحديث : أنه " كان لا يَرَى بَأْساً بالصّلاة على البُورِيِّ " قالوا : هي الحَصِيرُ المَعْوُل بالقَصَب ويقال فيه : باريَّةٌ وبُورِيَاءُ . يقال : رجلٌ حائِرٌ بائِرٌ يكونُ من الكَسَاد ويكونُ من الهَلاَك وفي التَّهْذِيب : رجلٌ حائرٌ بائرٌ إذا لم يَتَّجِهْ لشَيْءٍ ضالٌّ تائِهٌ وهو إتباع وزاد في غيرِه : ولا يَأْتمِرُ رُشْداً ولا يُطِيعُ مُرْشِداً وقد جاءَ ذلك في حديثِ عُمَرَ رضي اللهُ عنه
وبارُ : ة بنَيْسَابُورَ منها الحُسَيْنُ بنُ نَصْرٍ أَبو عليٍّ البارِيُّ النَّيْسَابُورِيُّ حدَّث عن الفضل بنِ أحمدَ الرّازِيِّ وعنه أَبو بكر بنُ الحَسَنِ الحِيرِيُّ وتُوُفِّي بعد سنة ثلاثينَ وثلاثمائة
وسُوقُ البارِ : د باليَمن بين صَعْدَةَ وعَثَّرَ وقيل : شرقيّ ثُوران يسكُنها بنو رَزاحٍ من خَوْلاَنِ قُضَاعَةَ . وباري بسكون الياءِ : ة ببغدَادَ من أعمال كَلْوَاذَي بها مُتَنَزَّهَاتٌ وبساتينُ . وبارَةُ : كُورةٌ بالشام من نواحي حَلَبَ ذاتُ بساتينَ ويُسَمُّونَها زاوِيَةَ البارةِ . بارةُ : إقْلِيمٌ من أعمالِ الجَزِيرَةِ الخضراءِ بالأَنْدَلُسِ فيه جبالٌ شامخةٌ والنِّسْبَةُ إلى الكلِّ بارِيٌّ
مِن المَجَازِ : ابْتارَها إذا نَكَحَها كآرهَا . وبُورَةُ : بالضَّمِّ : د بمصرَ بينَ تنِّيسَ ودِمياطَ ليس له الآن أثرٌ منها السَّمَكُ البُورِيُّ المشهورُ ببلادِ مصرَ ويُعْرفُ في اليمن بالسَّمَك العربيِّ
بَنُو البُورِيِّ : فُقهاءُ كانوا بمصرَ والإسكندريّةَ منهم : هِبَةُ اللهِ بنُ مَعَدٍّ أَبو القاسم القُرَشِيُّ الدِّمْياطِيُّ المدرِّسُ عن أَبي الفَرَجِ بنِ الجَوزِيِّ مات في حُدُود السِّتِّمِائَةِ وابنُ أَخيه محمّدُ بنُ عبد العزيزِ أبو الكَرَمِ الرئيسُ وغيرُهما مثلُ محمّدِ بنِ عُمَرَ بنِ حِصْنٍ البُورِيِّ قال عبد الغنيِّ بنُ سعيد : حَدَّثونا عنه وهو من القُدَماءِ . بُورُ : بلا هاءٍ : د بفارِسَ ويقال فيه بالباءِ الأعجميةِ أيضاً . أَبو بكرٍ بُورُ بنُ أضْرَمَ المَرْوَزِيُّ شيخُ البُخارِيِّ مشهورٌ بكُنْيَتهِ هكذا ذَكَرَه الحافظُ
بُورُ بنُ محمّد كَتَبَ عنه أَبو إسحاقَ المُسْتَمْلِي . وبُورُ بنُ عَمّارٍ جَدُّ أبي الفضلِ أحمدَ بنِ محمّدِ بنِ محمودٍ البَلْخِيّانِ أَخَذَ أبو الفضلِ هذا عن محمّدِ بنِ عليِّ بنِ طَرْخانَ وغيرِه ذَكَرَه غنجار . بُورُ بنُ هانئٍ من أَهل مَرْوَ عن ابن المُبَارَكِ . وآخَرُونَ . بُورَى كشُورَى : ة قُرْبَ عُكْبَرَاءَ وإيّاها عَنى أَبو فِرَاس بقوله :
ولا تَركْتُ المُدامَ بينَ قَرَى الكَ ... رْخِ فَبُورَى فالجَوْسَقِ الخَرِبِ . منها أبو البَرَكَاتِ محمّدُ بنُ أَبي المَعَالِي بنِ البُورانيِّ عن أَبي الحُسَيْن يُوسُفَ وعنه الرَّشِيدُ محمّدُ بنُ أبي القاسِمِ ويقال فيه أيضاً : ابنُ البُورِيِّ . بُورِى كزُورِى أمْراً مِن زارَ مِن الأَعلام منهم : بُورِى بنُ السُّلْطانِ صلاحِ الدِّينِ يُوسُفَ كان فاضلاً وله ديوانُ شِعْر
والبُورَانِيَّةُ : طعامٌ يُنْسَبُ إلى بُورَانَ بنتِ الحَسَنِ بنِ سَهْلٍ التي قال فيها الحَرِيرِي : وبُورانُ بفَرْشِها زَوْجِ أميرِ المؤمنين المَأْمُونِ الخليفةِ العَبّاسِي
والقاضِي أَبو بكرٍ محمّدُ بنُ أحمدَ البُورَانِيُّ شيخُ شيخِ أبي الحُسينِ محمّدِ بنِ أحمدَ بنِ محمّدِ بن جُمَيْع الغَسّانيّ الصَّيْداوِيّ أَبو الحَسَنِ عبدُ اللهِ بنُ محمّدِ بنِ عبدِ الواحدِ بنُ بُورِينَ : محدِّثانِ الأَخيرُ عن إبراهيم بنِ موسى وعنه الأَبْهَرِيُّ . والبُوَيْرَة تصغيرُ بُورة : ع كان به نَخْلٌ لِبَنِي النَّضِيرِ وهو من منازِلِ اليَهُودِ وفيه يقول حَسّانُ بنُ ثابت :
وهانَ على سَرَاةِ بَنِي لُؤَيٍّ ... حَرِيقٌ بالبُوَيْرَةِ مُسْتَطِيرُ . وقال جَبَلُ بنُ جَوَّا التَّغْلَبيّ :
وَأَوْحَشَتِ البُوَيْرَةُ مِن سَلاَمِ ... وسَعْدٍ وابنِ أخْطَبَ فَهْيَ بُورُ . وبارَهُ يَبُورُه بَوْراً : جَرَّبَه واختبَرَه ومنه الحديث : " كُنَّا نَبُورُ أوْلادَنا بحُبِّ عليِّ رضيَ اللهُ عنه "
من المَجَاز : بارَ النَّاقةَ يَبُورُهَا بَوْرَاً إذا عَرَضَها على الفَحْلِ لِيَنْظُرَ : ألاقِحٌ هي أَم لا لأنها إذا كانت لاقِحاً بالَتْ في وَجْهِه أي الفَحْل إذا تَشَمَّمَها كذا في الصّحاح
بارَ عَمَلُه إذا بَطَلَ ومنه قولُه تعالى : " ومَكْرُ أُولئكَ هو يَبُورُ " وقال الفَرّاءُ : يقال : أصبحتْ منازلهُم بُوراً أي شيءَ فيها وكذلك أعمالُ الكُفَّار تَبْطُلُ
من المَجَاز : بار الفحلُ الناقةَ وابتارَها إذا تَشَمَّمَها لِيَعْرِفَ لِقَاحَهَا مِن حِيَالِها وأنشدَ قولَ مالكِ ابنِ زُغْبَةَ :
بِضَرْبٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه ... وطَعْنٍ كإِيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُهَا . قال أَبو عُبَيْدَةَ : كإيزاغِ المَخَاضِ يَعْنِي قَذْفَها بأَبْوَالِها وذلك إِذا كانت حَوامِلَ شَبَّه خُرُوجَ الدَّمِ برَمْيِ المَخَاضِ أَبوالَها وقوله : تَبُورُها أي تَخْتَبِرُهَا أَنتَ حتى تَعرِضَهَا على الفَحْل : ألاقِحٌ هي أَم لا . من المَجَاز : بارَتِ السُّوقُ وبارَتِ البِيَاعَاتُ إذا كَسَدَتْ تَبُورُ ومِن هذا قيل : نَعُوذُ باللهِ مِن بَوارِ الأيِّمِ وهو أَن تَبْقَى في بيتِهَا لا تُخْطَبُ والأَيِّمُ : التي لا زَوْجَ لها
من أمثالهم : " أَرْسَلَه بِبُورِيِّهِ " بالضَّمِّ إذا تُرِكَ الرجلُ ورَأْيَه يَفْعلُ ما يشاءُ ولم يُؤَدَّبْ
ومّما يُستدرَك عليه : البائِرُ : المُجَرِّبُ وقد بَارَ يَبُورُ بَوْراً إذا جَرَّبَ قالَهُ الأَصمعيُّ . وفي المَثَل : " إنهم لَفِي حُورٍ وبُورٍ " بالضمِّ فيهما وفَسَّرُوه بالنُّقْصان . ومن المَجَاز : بُرْ لِي ما عندَ فُلانٍ أي اعْلَمْه وامتَحِنْ لِي ما في نفسِه مأْخوذٌ من بارَ الفحلُ الناقةَ . ومحمّدُ بنُ الفَضْلِ البَلْخيُّ يُعرَفُ ببُورٍ والفضلُ بنُ عبدِ الجَبّار بنِ بُور المَرْوَزِيُّ عن ابن شُمَيْلٍ . ومحمّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ بُورٍ البَلْخِيُّ . وجُبَيْرُ بنُ بُورٍ البَلْخي . ومحمّدُ بنُ عُبَيْدِ اللهِ بنِ مَهْدِيٍّ العامِرِيُّ يُعرَفُ ببُورٍ : محدِّثون
قال ابن سِيدَه : وابنُ بُورٍ حَكَاه ابنُ جِنِّي في الإمالَة والذي ثَبَتَ في كتاب سِيبَوَيْهِ : ابنُ نُورٍ بالنُّون وهو مذكورٌ في موضعِه . وبُورُ بالضَّم : ناحيةٌ متَّسِعَةٌ من بلاد الرُّوم . وعبدُ اللهِ بنُ محمّدِ بنِ الرَّبِيعِ البارِيُّ ليس من بارِ نَيْسَابُورَ وهو قَرَابَةُ قَحْطَبةَ بنِ شَبيبٍ ذَكَره الأمِيرُ
وبارَانُ : من قُرَى مَرْوَ منها : حاتِم بنُ محمّدِ بنِ حاتمٍ البارانيُّ المحدِّث . والحَسَنُ بنُ أبي الرَّبِيعِ البُوارانِيُّ من رجال السِّتَّةِ . قلت : وبُورِينُ : من قُرَى نابُلُسَ ومنها : البَدْرُ حَسَنُ بنُ محمّدٍ البُورِينِيّ الحَنَفِيُّ من المتأَخِّرين تَرْجَمه النَّجْمُ الغَزِّيُّ في الذَّيْل وأَثْنَى عليه تُوُفِّيَ سنةَ 1034 . وبانْبُورَةُ : ناحِيةٌ بالحِيرَة من أَرض العراقِ . وبارَنْبارُ : بلدةٌ قُرْبَ دِمْيَاطَ على خليج أشْمُومَ وبِسْرَاطَ وقد دخلتُها وهي في الدِّيوَان بورنبارة . وباوَرُ : موضعٌ باليمن منه : أبو عبد اللهِ الحُسَينُ بنُ يُوحَن الباوَرِيُّ اليَمَنِيُّ مات بأصْبَهانَ . وباوَرِى : مدينةٌ ببلاد الزَّنْجِ يُجْلَبُ منها العَنْبَرُ

##### Türkçe

بور
**بَارَ - يَبُورُ - بَوار - بائِر - بُوْر**
**بَارَ - يَبوْرُ** + varlık veya iş: kısır ve üretken olmayan ve meyvesi olmayan hâle gelir
**بَارَ - يَبوْرُ** + varlık: kısır ve üretken olmayan ve meyvesi olmayan oldu
**بارَ - يَبوْرُ** + iş: iş, başarısızlığa ve meyvesizliğe varır
**بَوار- البوار**: “**فـَعال**” vezninde, **بَارَ - يَبوْرُ**’dan mübalağa ism-i fiil: fiilin başarısızlığa ve meyvesizliğe varması
**بائِر**: **بَارَ - يَبوْرُ**’dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: başarısızlığa ve meyvesizliğe varan varlığın veya fiilin sıfatı
**بُوْر**: **بَائِر**’in çoğulu
Ve lafız, “fiilin arzu edilen hedefine varmaması; başarısızlık ve hayal kırıklığı” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَبِط َ - يَحْبَطُ**، **عَقِمَ - يَعْقَمُ**، **عَنِتَ - يَعْنَتُ**، **خَابَ - يَخِيبُ**، **بَارَ - يَبُوْرُ**، **كَسَدَ - يَكْسُدُ**
**يبور - تبور**
 	﴿Kim izzet istiyorsa, izzet bütünüyle Allah’ındır; güzel söz O’na yükselir ve salih amel onu yükseltir; kötülükleri tuzak kuranlara şiddetli azap vardır; işte onların tuzağı, o **يبور** olur (10)﴾ فاطر ﴿Şüphesiz Allah’ın kitabını okuyanlar, namazı ikame edenler ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler, **لن تبور** olmayacak bir ticaret umarlar (29)﴾ فاطر
**البوار**
 ﴿Allah’ın nimetini küfre değiştiren ve kavimlerini **دار البوار**’a yerleştirenleri görmedin mi? (28)﴾ إبراهيم
**بورا**
 ﴿Dediler: Seni tenzih ederiz; Senin dışında veliler edinmemiz bize yaraşmazdı; fakat Sen onları ve babalarını nimetlendirdin, nihayet zikri unuttular ve **قوما بورا** oldular (18)﴾ الفرقان ﴿Bilakis siz, resulün ve müminlerin ebediyen ailelerine dönmeyeceklerini sandınız; bu kalplerinizde süslendi; kötü zan zannettiniz ve **قوما بورا** oldunuz (12)﴾ الفتح

مختار الصحاح
● [بور] ب و ر: **البُورُ**: içinde hayır olmayan bozuk, helâk olmuş adam; **وامرأة بور** da (böyledir); **وقوم بور**: helâk olmuşlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وكنتم قوما بورا**﴾; o, **بائرٍ**’in çoğuludur; **حائل** ve **حول** gibi. Ve denildi ki: o, bir dildir; **بائر**’in çoğulu değildir; “sen **بشر**’sin ve siz **بشر**’siniz” denildiği gibi. Ve **بارَ** falan **يبور** **بَوَارا** (fetih ile): helâk oldu. Ve **أبارَهُ الله**: Allah onu helâk etti. Ve **رجل حائر بائِرٌ**: bir şeye yönelmediği zaman; o, **حائر**’e tâbidir. Ve **البَوْرُ** ( **الثور** gibi): ekilmemiş toprak; ve o hadistedir. Ve **بار المتاع**: durgunlaştı. Ve **بار عمله**: boşa çıktı. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**ومكر أولئك هو يبور**﴾. Ve ikisinin bâbı, zikredilendir. Ve **البَارِيَاءُ** ve **البُورِياءُ** (med ile): kamıştan hasır. **الأصمعي** dedi: **البورياء** Farsçadır; Arapçada **بَارِيٌّ** ve **بُورِيٌّ**’dür; ve **بَارِيَّةٌ** (yâ’nın şeddelenmesiyle) hepsinde.

الراغب
بور
- **البوار**: aşırı durgunluk; aşırı durgunluk bozulmaya götürdüğü için — “durgunlaştı da bozuldu” denildiği gibi — **البوار** ile helâk kastedildi. Denilir: **بار الشيء يبور بوارا وبورا**. Aziz ve celil dedi: ﴿**تجارة لن تبور**﴾ [فاطر/29]، ﴿**ومكر أولئك هو يبور**﴾ [فاطر/10]. Ve rivayet edildi: (Allah’a sığınırız **بوار الأيم**’den) (**بوار الأيم** yani: onun durgunluğu. Hadis “en-nihâye”de 1/161; “el-fâik”te madde (**بور**); “lisân”da (**بور**). Ve Taberânî, İbn Abbâs’tan çıkardı ki Peygamber صلى الله عليه وسلم şöyle derdi: (Allah’ım, borcun galebesinden, düşmanın galebesinden, **بوار الأيم**’den ve Deccal fitnesinden Sana sığınırım). Taberânî “es-sagîr”, “el-evsat” ve “el-kebîr”de çıkardı. Heysemî dedi: içinde Abbâd b. Zekeriyyâ es-Suraymî vardır; onu tanımadım; geri kalan râvileri sahih râvileridir. Bak: “Mecmaʿu’z-zevâid” 10/146; “el-Muʿcemu’s-sagîr” s. 372; “el-Evsat” 3/83). Ve Aziz ve celil dedi: ﴿**وأحلوا قومهم دار البوار**﴾ [إبراهيم/28]. Ve denilir: **رجل حائر بائر** (**البائر**: helâk olmuş), ve **قوم حور بور**.
Ve Aziz ve celil dedi: ﴿**حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا**﴾ [الفرقان/18], yani: helâk olmuşlar; çoğulu: **بائر**. Ve denildi ki: bilakis o, tekil ve çoğulun onunla vasıflandığı bir mastardır; denilir: **رجل بور** ve **قوم بور**. Şair dedi:
- 72 - Ey melikin elçisi, şüphesiz benim dilim *** ben **بور** iken yırttığımı yamayan (bir şeydir)
(Beyit Abdullah b. ez-Zebʿarâ’nındır; divanında s. 36; “el-meşûf el-muʿallam” 1/119; “lisân” (**بور**); “el-cumhara” 1/277)
Ve **بار الفحل الناقة**: onu koklayıp gebe mi değil mi diye (bak: “lisân” (**بور**) 4/87)?, sonra bu, sınama için ödünç alınır; denilir: **برت كذا** yani: onu sınadım.

ملخص اللسان
1.     **بارَ الرَّجُلُ يَبُور بَوْراً** ve **أَبارَ غَيْرَهُ**; o da **مُبِير**’dir. Ve **دارُ البَوارِ**: helâk yurdu.
2.     **الْبَوارُ**: helâk,
3.     **البائِرُ**: helâk olmuş,
4.     Ve **أَباره  الله**: onu helâk etti.
5.     **أَصبحت منازلهم بُوراً**: yani içinde hiçbir şey yok
6.     Ve **البائر**: durgun (kâsid),
7.     **البائر** dilde: içinde hayır olmayan bozuk (kimse);
8.     Ve **بارَ عَمَلُه**: boşa çıktı.
9.      **وسُوقٌ بائرة**: yani durgun
10.                        **البُورُ**: içinde hayır olmayan bozuk, helâk olmuş adam.
11.                        **بارَ يَبُورُ  بَوراً**: denediği zaman.
12.                        Ve **البائر**: deneyen,
13.                        Allah’a sığınırız **بَوارِ الأَيِّمِ**’den; o, kadının evinde kalması, ona bir talibin talip olmamasıdır,
14.                        Ve **البُورُ**: ekilmemiş toprak; bilinmeyen ıssız yerler, boş yerler ve benzerleri.
15.                        Ve **رجل حائر بائر**: tembellikten olur ve helâkten olur.
16.                         **رجل حائر  بائر**: bir şeye yönelmez; sapmış, şaşkın,
17.                         Ve adama, karısına kendini attığı zaman: onunla fuhşetti denilir,
18.                        **بُرْتُ الشيءَ أَبُورُه**: onu yokladığım/denediğim zaman;
19.                        Ve **بار الفحل الناقة يَبُورها بَوْراً ويَبْتَارُها وابْتَارَها**: onu koklayıp gebe mi yoksa kısır mı diye bakmak için (bunu) yapmaya başladı,
20.                        **بُرْ لي ما عند فلان**: yani onu bana bildir ve içindekini benim için imtihan et.
21.                        Ve **فَحْلٌ مِبْوَرٌ**: devenin iki hâlini bilen.

لسان العرب
● - بور: **الْبَوارُ**: helâk; **بارَ بَوْراً وبَواراً**; ve **أَبارهم الله**; ve **رجل  بُورٌ**. Abdullah b. ez-Zebʿarî es-Sehmî dedi:  Ey Allah’ın elçisi, şüphesiz benim dilim  ben **بُورُ** iken yırttığımı yamayan (bir şeydir). Ve iki (kişi) ve çoğul ve müennes de böyledir. Ve tenzilde: ﴿**وكنتم قَوْماً بُوراً**﴾; burada **بُورٌ**, **بائرٍ**’in çoğulu olabilir; **حُولٍ** ve **حائلٍ** gibi. Ve **الأخفش** bazı kimselerden nakletti ki: o bir dildir; **بائرٍ**’in çoğulu değildir; “sen **بَشَرٌ**’sin ve siz **بَشَرٌ**’siniz” denildiği gibi. Ve denildi: **رجل بائرٌ** ve **قوم بَوْرٌ** (bâ’nın fethiyle); bu durumda o, **نائم** ve **نَوْمٍ**, **صائم** ve **صَوْمٍ** gibi cem‘ için bir isimdir. Ve **الفرّاء** ﴿**وكنتم قوماً بُوراً**﴾ hakkında dedi: **البُورُ** bir mastardır; ikide, çoğulda ve müenneste eşit olur. Denilir: **أَصبحت منازلهم بُوراً** yani içinde hiçbir şey yok; ve kâfirlerin amelleri de boşa çıkar. **أَبو عبيدة**: **رجل بُورٌ** ve **رجلان بُورٌ** ve **قوم بُورٌ**; müennes de böyledir; manası: helâk olmuş. **أَبو الهيثم** dedi: **البائِرُ** helâk olmuş; **البائر** deneyen; **البائر** durgun; ve **سُوقٌ بائرة** yani durgun. **الجوهري**: **البُورُ** içinde hayır olmayan bozuk, helâk olmuş adam. Ve **بارَ فلانٌ**: yani helâk oldu. Ve **أَباره الله**: onu helâk etti. Ve hadiste: **فأُولئك قومٌ بُورٌ**; yani helâk olmuşlar; **بائر**’in çoğulu. Ondandır Ali hadisi: **لَوْ عَرَفْناه أَبَرْنا عِتْرَتَه**; onu **أَبر**’ın hemze faslında zikrettik. Ve Esmâ hadisi (Sakîf hakkında): **كَذَّابٌ ومُبِيرٌ**; yani helâk edici; insanları helâk etmede aşırı gider. Denilir: **بارَ الرَّجُلُ يَبُور بَوْراً**; ve **أَبارَ غَيْرَهُ**; o da **مُبِير**’dir. Ve **دارُ البَوارِ**: helâk yurdu. Ve **نزلتْ بَوارِ** insanlara (râ’nın kesriyle), **قطام** gibi: helâketin adı; **أَبو مُكْعِتٍ الأَسدي** — adı **مُنْقِذ بن خُنَيْسٍ** — dedi; ve İbn es-Sâğânî’nin “Ebu Muʿkit’in adı el-Hâris b. ʿAmr’dır” dediği zikredildi; ve denildi ki o, Münkız b. Huneys’indir:
  Öldürüldü; böylece azgınlık ve zulüm oldu;
  Şüphesiz dost hakkında zulüm **بَوارُ**dur
Ve “**قتلت**”teki zamir, **أَنيسة** adlı bir cariyenin zamiridir; onu Benû Selâme öldürdü; cariye Dirâr b. Fedâle’nindi; Benû’l-Hâris ile Benû Selâme onun yüzünden savaştı. Ve “**كان**”ın ismi onda gizlidir; takdiri: “onun öldürülmesi azgınlık oldu”; “**قتلت**”in öne geçmesinden dolayı öldürmeyi gizledi; “kim yalan söylerse ona şer olur” sözleri gibi; yani “yalan ona şer olur”. **الأَصمعي**: **بارَ يَبُورُ بَوراً**: denediği zaman. Ve **البَوارُ**: durgunluk. Ve **بارَتِ السُّوقُ** ve **بارَتِ البِياعاتُ**: durgunlaştığı zaman; **تَبُورُ**. Bundan dolayı denildi: Allah’a sığınırız **بَوارِ الأَيِّمِ**’den; yani onun durgunluğundan; o, kadının evinde kalması, ona bir talibin talip olmamasıdır; **بارت السوق** (pazar durgunlaştı)dan; ve **الأَيِّم** kocası olmayan ve bununla beraber kimsenin rağbet etmediği kadındır. Ve **البُورُ**: ekilmemiş toprak; bilinmeyen ıssız yerler, boş yerler ve benzerleri. Ve Peygamber’in صلى الله عليه وسلم **أُكَيْدِرِ دُومَةَ**’ye yazısında: “Sizin için **البَوْر** ve **المَعَامي** ve toprağın boş yerleri vardır.” O, fetih ile, onunla vasıflanmış bir mastardır; ve damme ile rivayet edilir; o da **البَوارِ**’ın çoğuludur; o da ekilmemiş harap topraktır. Ve **بارَ المتاعُ**: durgunlaştı. Ve **بارَ عَمَلُه**: boşa çıktı. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**ومَكْرُ أُولئك هُو يَبُورُ**﴾. Ve **بُورُ الأَرض** (damme ile): ondan durgunlaşmış ve ekinle imar edilmemiş olan. **الزجاج** dedi: **البائر** dilde: içinde hayır olmayan bozuk (şey); dedi: ve aynı şekilde **أَرض بائرة**: içinde ekim yapılmaktan terk edilmiş. **أَبو حنيفة** dedi: **البَوْرُ** (bâ’nın fethi ve vâv’ın sükûnu ile): toprak, çıkarılmadan önce, ekime veya dikime elverişli oluncaya kadar, bütünüyle. Ve **البُورُ**: ekilmemiş toprak; Ebû Ubeyd’den; ve o hadistedir. Ve **رجل حائر بائر**: tembellikten olur ve helâkten olur. “Tehzîb”de: **رجل حائر بائر**: bir şeye yönelmediği zaman; sapmış, şaşkın; o, tâbidir; ve **الابتيار** da onun gibidir. Ve Ömer hadisi: erkekler üçtür; bir adam **حائر بائر**: bir şeye yönelmediği zaman. Ve adama, karısına kendini attığı zaman: onunla fuhşetti denilir; eğer yalancı ise onu **ابْتَهَرَها** etmiştir; eğer doğru ise o, **الابْتِيَارُ**’dır (hemzesiz); **بُرْتُ الشيءَ أَبُورُه**’dan iftiʿâldir: onu yokladığım/denediğim zaman. Ve **الكميت** dedi:
  Benim gibisi için genç kıza niteleme çirkindir,
  ya **ابْتِهَاراً** ya da **ابْتِيارا**
Yani: ya iftira ya da doğrulukla sınama; onda olanı çıkarmak için. Onu **بهر**’de zikrettik. Ve **بارَهُ بَوْراً** ve **ابْتَارَهُ**: ikisi de onu sınadı; Mâlik b. Zuğbe dedi:
  Vuruşla, sanki sırtlan kulakları gibi fazlası;
  ve saplamayla, sanki doğum sancısının idrar fışkırtması gibi, onu **تَبُورُها**
**أَبو عبيد** dedi: “doğum sancısının idrar fışkırtması gibi” yani onu idrarlarıyla fırlatması; bu, gebe oldukları zaman olur; kanın çıkışını, doğum sancısının idrarlarını atmasına benzetti. Ve “**تبورها**” sözü: onu sınarsın; onu erkeğe arz edinceye kadar; gebe mi değil mi? Ve **بار الفحل الناقة يَبُورها بَوْراً ويَبْتَارُها وابْتَارَها**: onu koklayıp gebe mi yoksa kısır mı diye bakmak için (bunu) yapmaya başladı; Mâlik b. Zuğbe’nin beytini de okuttu. **الجوهري**: **بُرْتُ الناقةَ أَبورُها بَوْراً**: onu erkeğe arz ettin; gebe mi değil mi diye bakarsın; çünkü gebe ise, erkek onu kokladığı zaman onun yüzüne işer. Ondandır onların sözü: **بُرْ لي ما عند فلان**: yani onu bana bildir ve içindekini benim için imtihan et. Ve hadiste: Dâvûd, Süleyman’a — ikisine de selâm — sordu; o, onun ilmini **يَبْتَارُ** ediyordu; yani onu sınayıp imtihan ediyordu. Ondandır hadis: “Biz çocuklarımızı Ali’nin sevgisiyle — عليه السلام — **نَبُورُ** ederdik.” Ve Alkame es-Sakafî hadisi: “Allah’a yemin olsun, biz ancak bunun, İslâmımızın onunla **يُبْتارُ** edildiği bir şey olduğunu sanırız.” Ve **فَحْلٌ مِبْوَرٌ**: devenin iki hâlini bilen. İbn Sîde dedi: ve **ابنُ بُورٍ**’u İbn Cinnî imâlede nakletti; Sîbeveyh’in kitabında sabit olan ise **ابنُ نُور** ( **النون** ile)dur; o, yerinde zikredilmiştir. Ve **البُورِيُّ** ve **البُورِيَّةُ** ve **البُورِيَاءُ** ve **الباريُّ** ve **البارِياءُ** ve **البارِيَّةُ**: Farsça Arapçalaştırılmıştır; denildi ki o yoldur; ve denildi ki dokunmuş hasırdır; “Sıhâh”ta: kamıştan olan. **الأَصمعي** dedi: **البورياء** Farsçadır; Arapçada **بارِيٌّ** ve **بورِيٌّ**’dür. Ve Aʿcâc’dan, öküzün barınağını vasfederken, okuttu:
  Sanki çardak; **البَارِيُّ** onu kaplamışken
Dedi: ve **البَارِيَّةُ** de böyledir. Ve hadiste: **البُورِيّ** üzerinde namaz kılmada bir sakınca görmezdi; o, kamıştan yapılmış hasırdır; onda **بارِيَّةٌ** ve **بُورِياء** da denilir.
