# بوص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: بوص

البَوْصُ: الفَوْتُ والسَّبْق والتقدُّم. باصَه يَبُوصُه بَوْصاً فاسْتَباصَ: سَبَقَه وفاتَه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
فلا تَعْجَلْ عَلَيَّ، ولا تَبُصْنِي،
فإِنَّك إِنْ تَبُصْنِي أَسْتَبِيص
هكذا أَنشده: فإِنك، ورواه بعضهم: فإِني إِن تبصني، وهو أَبْيَنُ؛ وأَنشد ابن بري لذي الرُّمّة:
على رَعْلَةٍ صُهْب الذَّفارَى، كأَنها
قَطاً باصَ أَسْرابَ القَطا المُتَواتِرِ
والبَوْصُ أَيضاً: الاستعجالُ؛ وأَنشد الليث:
فلا تعجل عليّ، ولا تبصني،
ولا تَرْمي بيَ الغَرَضَ البَعِيدا
ابن الأَعرابي: بَوَّصَ إِذا سبَق في الحَلْبةِ، وبوّص إِذا صفَا لونه، وبَوَّصَ إِذا عَظُم بَوْصُه. وبُصْتُه: استعجلته. قال الليث: البَوْصُ أَن تستعجل إِنساناً في تَحْميلِكَه أَمراً لا تدَعُه يتَمَهَّلُ فيه؛ وأَنشد:
فلا تعجل عليَّ، ولا تبصني،
ودالِكْنِي، فإِني ذُو دَلالِ
وبُصْتُه: استعجلته. وسارُوا خِمْساً بائِصاً أَي معجلاً سريعاً مُلِحّاً؛ أَنشد ثعلب:
أَسُوقُ بالأَعْلاجِ سَوْقاً بائِصا
وباصَه بَوْصاً: فاتَه. التهذيب: النَّوْصُ التأَخرُ في كلام العرب، والبَوْصُ التقدم، والبُوصُ والبَوْصُ العَجُزُ، وقيل: لِينُ شَحْمتِه. وامرأَة بَوْصاءُ: عظيمة العَجُزِ، ولا يقال ذلك للرجل. الصحاح: البُوصُ والبَوْصُ العَجِيزةُ؛ قال الأَعشى:
عَرِيضة بُوصٍ إِذا أَدْبَرَتْ،
هَضِيم الحَشَا شَخْتة المُحْتَضَنْ
والبَوْصُ والبُوصُ: اللّونُ، وقيل: حُسْنُهُ، وذكره الجوهري أَيضاً بالوجهين؛ قال ابن بري: حكاه الجوهري عن ابن السكيت بضم الباء، وذكره السيرافي بفتح الباء لا غير. وأَبْواصُ الغنمِ وغيرها من الدواب: أَلوانُها، الواحدُ بُوصٌ. أَبو عبيد: البَوْصُ اللَّوْنُ، بفتح الباء. يقال: حالَ بَوْصُه أَي تغيَّر لونُه. وقال يعقوب: ما أَحسن بُوصَه أَي سَحْنَتَه ولونَه. والبُوصِيُّ: ضرْبٌ من السُّفُن، فارسي معرب؛ وقال: كسُكّانِ بُوصِيٍّ بِدَجْلةَ مُصْعِد
(* هذا البيت من معلقة طرفة وصدره:
وأَتلعَ نهّاضٌ، إِذا صَعِدت به؛
يصف فيه عنق ناقته.)
وعبر أَبو عبيد عنه بالزَّوْرَقِ، قال ابن سيده: وهو خطأ. والبُوصِيُّ: المَلاَّحُ؛ وهو أَحد القولين في قول الأَعشى:
مثلَ الفُراتِيّ، إِذا ما طَمَا،
يَقْذِفُ بالبُوصِيّ والماهِرِ
وقال أَبو عمرو: البُوصِيُّ زَوْرَقٌ وليس بالملاَّح، وهو بالفارسية بُوزِيْ؛ وقول امرئ القيس:
أَمِنْ ذِكْرِ لَيْلى، إِذْ نَأَتْكَ، تَنُوصُ،
فتَقْصُر عنها خَطْوةً وتَبُوصُ؟
أَي تَحْمِل على نفْسِك المشقَّةَ فتَمْضِي. قال ابن بري: البيت الذي في شعر امرئ القيس فتَقْصُر، بفتح التاء. يقال: قَصَر خَطْوه إِذا قصَّر في مشيه، وأَقْصَرَ كَفَّ؛ يقول: تَقْصُر عنها خَطْوةً فلا تُدْرِكُها وتَبُوص أَي تَسْبِقُك وتتقدَّمُك. وفي الحديث: أَنه كان جالساً في حُجْرة قد كاد يَنْباصُ عنه الظِّلُّ أَي ينتقص عنه ويسبِقُه ويفُوته. ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: أَنه أَراد أَن يَسْتعْمِلَ سعيدَ بنَ العاصِ فَبَاصَ منه أَي هرب واستتر وفاتَه. وفي حديث ابن الزبير: أَنه ضرَبَ أَزَبّ حتى باصَ. وسَفَرٌ بائِصٌ: شديدٌ. والبَوْصُ: البُعْد. والبائِصُ: البَعِيد. يقال: طريق بائِصٌ بمعنى بَعِيد وشاقٍّ لأَن الذي يَسْبِقك ويفُوتُك شاقٌّ وُصولُك إِليه؛ قال الراعي:
حتى وَرَدْنَ، لِتِمِّ خِمْس بائصٍ،
جُدًّا تَعاوَرَه الرِّياحُ وَبِيلا
وقال الطرماح:
مَلا بائِصاً ثم اعْتَرَتْه حَمِيّة
على نَشْجِه من ذائدٍ غير واهِنِ
وانْباصَ الشيءُ: انْقَبَض. وفي الحديث: كادَ يَنْباصُ عنه الظِّلُّ. والبَوْصاءُ: لُعْبةٌ يَلْعَبُ بها الصبيانُ يأْخذون عُوداً في رأْسه نارٌ فيُدِيرُونه على رؤوسِهم.
وبُوصان: بطنٌ من بني أَسد.

### Türkçe

**البَوْصُ**: kaçırma ve geçme ve ilerleme. Onu **باصَه** **يَبُوصُه** **بَوْصاً**; böylece **فاسْتَباصَ**: onu geçti ve onu kaçırdı; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

Fela te‘cel ‘aleyye, ve lâ **تَبُصْنِي**,
fe-inneke in **تَبُصْنِي** **أَسْتَبِيص**

Onu böyle inşad etti: “fe-inneke”, ve bazısı rivayet etti: “fe-innî in **تبصني**”, ve o daha açıktır;

Ve İbn Berrî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:

‘alâ ra‘letin ṣuhbi’ẓ-ẓafârâ, ke-enne-hâ
qaṭan **باصَ** esrâbe’l-qaṭâ’l-mutevâtir

Ve **البَوْصُ** ayrıca: acele etmedir; ve el-Leys inşad etti:

Fela te‘cel ‘aleyy, ve lâ **تبصني**,
ve lâ termî biye’l-ġaraḍa’l-ba‘îdâ

İbnü’l-A‘râbî: **بَوَّصَ**; eğer yarış alanında geçtiyse, ve **بوّص**; eğer rengi saflaştıysa, ve **بَوَّصَ**; eğer onun **بَوْصُ**’u büyüdüyse. Ve **بُصْتُه**: onu acele ettirdim. el-Leys dedi: **البَوْصُ**; bir insanı, ona bir işi yüklemede acele ettirmendir; onda ağırdan almasına onu bırakmazsın;

Ve inşad etti:

Fela te‘cel ‘aleyye, ve lâ **تبصني**,
ve dâliknî, fe-innî ẕû dalâl

Ve **بُصْتُه**: onu acele ettirdim. Ve “beş” yürüdüler, **بائِصاً**; yani acele ettirilmiş, hızlı, ısrarlı; Sa‘leb inşad etti:

Esûqu bi’l-a‘lāci sevqan **بائِصا**

Ve onu **باصَه بَوْصاً**: onu kaçırdı. et-Tehzîb: **النَّوْصُ** Arapların كلامında geri kalmadır, ve **البَوْصُ** ilerlemedir, ve **البُوصُ** ve **البَوْصُ** kalçadır, denildi: yahut yağının yumuşaklığıdır. Ve bir kadın **بَوْصاءُ**: kalçası büyük; ve bu erkek için söylenmez. es-Sıhâh: **البُوصُ** ve **البَوْصُ** kalçadır; el-A‘şâ dedi:

‘arîḍatu **بُوصٍ** iẕâ edberat,
haḍîmu’l-ḥaşâ şaḫtetu’l-muḥtaḍan

Ve **البَوْصُ** ve **البُوصُ**: renktir, denildi: onun güzelliğidir; ve el-Cevherî onu iki vecihle de zikretti; İbn Berrî dedi: el-Cevherî onu İbnü’s-Sikkît’ten bâ’yı damme ile nakletti, ve es-Sîrâfî onu bâ’yı fetha ile, başka değil, zikretti. Ve koyunun ve diğer binek hayvanlarının **أَبْواصُ**’u: renkleridir; tekili **بُوصٌ**. Ebû ‘Ubeyd: **البَوْصُ** renktir, bâ’nın fethasıyla. Denir: **حالَ بَوْصُه**; yani rengi değişti. Ve Ya‘kūb dedi: onun **بُوصَه**’u ne güzeldir; yani siması ve rengi. Ve **البُوصِيُّ**: gemilerden bir türdür, Farsça Arapçalaştırılmıştır; ve dedi:

ke-sukkâni **بُوصِيٍّ** bi-Diclete muṣ‘id

(* Bu beyit, Tarafe’nin mu‘allaqasındandır ve صدرُه:
Ve etla‘a nehhâḍun, iẕâ ṣa‘idet bih;
onda, dişi devesinin boynunu vasfeder.)

Ve Ebû ‘Ubeyd onu **بالزَّوْرَقِ** ile ifade etti; İbn Sîde dedi: ve o hatadır. Ve **البُوصِيُّ**: denizci; ve bu, el-A‘şâ’nın şu sözünde iki görüşten biridir:

miṯle’l-furâtî, iẕâ mâ ṭamâ,
yaqẕifu bi-**البُوصِيّ** ve’l-mâhir

Ve Ebû ‘Amr dedi: **البُوصِيُّ** kayıktır ve denizci değildir; ve o Farsçada **بُوزِيْ**’dir; ve İmru’ul-Kays’ın sözü:

e-min ẕikri Leylâ, iẕ ne’etke, **تَنُوصُ**,
fe-taqṣuru ‘anhâ ḫaṭweten ve **تَبُوصُ**؟

Yani: kendine meşakkati yüklersin de yürürsün. İbn Berrî dedi: İmru’ul-Kays’ın şiirinde olan “fe-**تَقْصُر**”, tâ’nın fethasıyladır. Denir: **قَصَر خَطْوه**; eğer yürüyüşünde kısalttıysa, ve **أَقْصَرَ**; el çekti; der ki: ondan bir adım kısaltırsın da onu idrak etmezsin, ve **تَبُوص**; yani seni geçer ve senden öne geçer. Ve hadiste: onun bir hücrede oturur olduğu, gölgenin ondan neredeyse **يَنْباصُ** olacağı; yani ondan eksilir ve onu geçer ve onu kaçırır. Ve ondan, Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: Sa‘îd b. el-Âs’ı görevlendirmek istedi de ondan **فَبَاصَ**; yani kaçtı ve gizlendi ve onu kaçırdı. Ve İbnü’z-Zübeyr hadisi: birini vurdu, ta ki **باصَ**. Ve **سَفَرٌ بائِصٌ**: şiddetli. Ve **البَوْصُ**: uzaklıktır. Ve **البائِصُ**: uzaktır. Denir: **طريق بائِصٌ**; uzak ve meşakkatli manasında; çünkü seni geçen ve seni kaçıran, ona ulaşman meşakkatlidir; er-Râ‘î dedi:

ḥattâ veredne, li-timmi ḫams **بائصٍ**,
cuddan te‘âverahu’r-riyâḥu ve-bîlâ

Ve et-Tırmâḥ dedi:

melâ **بائِصاً** ṯumme‘teret-hu ḥamiyyetun
‘alâ neşcihi min ẕâ’idin ġayri vâhin

Ve şey **انْباصَ**: büzüldü. Ve hadiste: gölge ondan neredeyse **يَنْباصُ** olacaktı. Ve **البَوْصاءُ**: çocukların oynadığı bir oyundur; başında ateş olan bir çubuk alırlar da onu başlarının üzerinde döndürürler.

Ve **بُوصان**: Benî Esed’den bir batındır.
