# بوص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بوص

البوص: الفوت والسبق، والتقدم، يقال: باصني فلان، أي فاتني وسبقني، فاستباص، وأنشد ابن الأعرابي:
  فلا تعجل علي ولا تبصني                      فإنك إن تبصني أستبيص وأنشد الجوهري لامرئ القيس:
  أمن ذكر ليلى إذ نأتك تنوص                      فتقصر عنها خطوة وتبوص قال ابن بري: أي تسبقك وتتقدمك. والبوص أيضا: الاستعجال، قال الليث: هو أن تستعجل إنسانا في تحميلكه أمرا لا تدعه يتمهل فيه، وأنشد:
  فلا تعجل علي ولا تبصني                      ودالكني فإنـي ذو دلال والبوص: الاستتار والهرب، ومنه حديث عمر، رضي الله تعالى عنه أراد أن يستعمل سعيد بن العاص فباص منه أي هرب واستتر وفاته. وفي حديث ابن الزبير أنه ضرب أزب حتى باص. والبوص: الإلحاح في السير، والجد، عن ثعلب، ومنه خمس بائص. والبوص: اللون، الفتح عن أبي عبيد، يقال: حال بوصه، أي تغير لونه، وقيل البوص: حسن اللون، ونقل الجوهري عن ابن السكيت: يقال: ما أحسن بوصه: أي سحنته ولونه، والجمع: أبواص. والبوص: العجيزة وأنشد الجوهري للأعشى:
  عريضة بـوص إذا أدبـرت                      هضيم الحشا شختة المحتضن ويضم فيهما، أما في العجيزة فقد ذكره الجوهري بالوجهين: الفتح، والضم، وبهما روى قول الأعشى، وأما في معنى اللون فقد تقدم الفتح عن أبي عبيد، وقال ابن بري حكاه الجوهري عن ابن السكيت بضم الباء وذكره السيرافي بفتح الباء لا غير. والبوص: السير الشديد. والتعب، هكذا في سائر النسخ، وإذا قلنا: والبعد، بدل قوله: والتعب، جاز، يقال: خمس بائص، أي مستعجل أو معجل. ملح، مثل بصباص، ويقال: سار القوم خمسا بائصا. وطريق بائص: بعيد وشاق؛ لأن الذي يسبقك ويفوتك، شاق وصولك إليه، قال الراعي:
  حتى وردن لتم خمس بائص                      جدا تعاوره الرياح وبـيلا وقال الطرماح:
  ملا بائصا ثم اعترته حـمـية                      على تشحة من ذائد غير واهن والبوص، بالضم: ثمر نبات. وقد بوص تبويصا: جناه. والبوص: لين شحمة العجز، حكاه الليث، ويفتح. والبوص: واحدة الأبواص من الغنم والدواب، أي أنواعها وألوانها. والبوصاء: العظيمة العجز، نقله ابن دريد، قال: ولا يقال ذلك للرجل، قال الزمخشري: من البوص لأنه يربو فيستقدم. والبوصاء، أيضا: لعبة لهم، أي لصبيان الأعراب، يأخذون عودا في رأسه نار فيديرونه على رؤوسهم، يقال: لعب الصبيان البوصاء يا هذا. والأبواص: ع، في شعر أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  لمن الديار بعلى فالأحراص                      فالسودتين فمجمع الأبواص قال السكري: ويروى: الأنواص، بالنون، وروى الأصمعي هذه القصيدة صادية مهملة، كذا في المعجم، ولم أجد هذه القصيدة في شعر أمية. والبوصي، بالضم: ضرب من السفن معرب، نقله الجوهري، وأنشد للأعشى:

  مثل الفراتي إذا ما طما                      يقذف بالبوصي والماهر وقال غيره: كسكان بوصي بدجلة مصعد. وعبر أبو عبيد عنه بالزورق، قال ابن سيده: وهو خطأ. وقيل: البوصي: الملاح، وهو أحد القولين في قول الأعشى. وقال أبو عمرو: البوصي: الزورق وليس بالملاح، وهو بالفارسية بوزي. وقال ابن الأعرابي: بوص تبويصا: عظمت عجيزته. وأيضا، إذا سبق في الحلبة. وأيضا، إذا صفا لونه. وبوصان، بالضم: بطن من بني أسد، نقله الجوهري. ومما يستدرك عليه: البوص: البعد، وطريق بائص: بعيد. وانباص الشيء: انقبض. وفي التهذيب: البوص في كلام العرب: التأخر، والبوص التقدم. قلت: فهما ضد، وقد أغفله المصنف رحمه الله تعالى قصورا. والبوصي: الملاح، وأنكره أبو عمرو، وقد تقدم، والبوص: موضع، قال اللهبي:
  فالهاوتان فكبكب فجـتـاوب                      فالبوص فالأفراع من أشقاب

### Türkçe

**البوص**: geçip gitme ve öne geçme, ve ilerleme; denilir: “**باصني** falan”, yani beni geçti ve benden öne geçti; “**فاستباص**”. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  “Bana karşı acele etme ve beni **تبصني** etme                      çünkü sen beni **تبصني** edersen ben **أستبيص** olurum” Ve Cevherî, İmruü’l-Kays’a ait olarak inşâd etti:
  “Leylâ’nın zikrinden mi—senden uzaklaştığında—**تنوص**                      ona karşı bir adım kısaltırsın ve **تبوص** edersin” İbn Berrî dedi: yani seni geçer ve senden öne geçer. Ve **البوص** ayrıca: acele ettirme; Leys dedi: o, bir insanı, bir işi yükletmende acele ettirmendir; onda ona ağırdan alma imkânı bırakmazsın. Ve inşâd etti:
  “Bana karşı acele etme ve beni **تبصني** etme                      ve beni nazlandır; çünkü ben naz sahibiyim” Ve **البوص**: gizlenme ve kaçma; ondan Ömer’in hadisi—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: Saîd b. el-Âs’ı görevlendirmek istedi de ondan **باص** etti; yani kaçtı ve gizlendi ve onu geçip gitti. Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: **أزب**’i dövdü, ta ki **باص** edinceye kadar. Ve **البوص**: yürüyüşte ısrar, ve ciddiyet; Sa‘leb’den; ondan “beş **بائص**”. Ve **البوص**: renk; fetha ile, Ebû Ubeyd’den; denilir: “**حال بوصه**”, yani rengi değişti. Ve denildi: **البوص**: güzel renk. Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti: denilir: “Ne güzel **بوصه**”, yani siması ve rengi; çoğulu: **أبواص**. Ve **البوص**: kalça; Cevherî, A‘şâ’ya ait olarak inşâd etti:
  “Geniş **بـوص**—arkasını döndüğünde—                      içi çökük, kucaklayanın kucakladığı iri” Ve ikisinde de (bâ) damme ile okunur. Kalça mânasında ise Cevherî onu iki vecihle zikretti: fetha ve damme; A‘şâ’nın sözünü iki rivayetle nakletti. Renk mânasında ise Ebû Ubeyd’den fetha ile geçti. İbn Berrî dedi: Cevherî onu İbnü’s-Sikkît’ten bâ’nın dammesiyle hikâye etti; Sîrâfî ise bâ’nın fethasıyla, yalnızca onu zikretti. Ve **البوص**: şiddetli yürüyüş. Ve yorgunluk; diğer nüshalarda böyledir. “Ve uzaklık” dersek—“ve yorgunluk” sözünün yerine—caiz olur. Denilir: “beş **بائص**”, yani aceleci yahut acele ettirilmiş. “**ملح**”, **بصباص** gibi. Ve denilir: kavim beş **بائصا** yürüdü. Ve “**طريق بائص**”: uzak ve meşakkatli; çünkü seni geçen ve senden kaçıp giden (şey), ona ulaşman meşakkatlidir. Râ‘î dedi:
  “Ta ki beş **بائص**’in tamamına vardılar                      çokça; rüzgârlar onu kötü bir şekilde nöbetleşe dolaşır” Ve Tırimmâh dedi:
  “Dolu bir **بائصا** (yol)u (kat etti), sonra ona bir hararet arız oldu                      gevşek olmayan bir savıcının bir itişi üzerine” Ve **البوص**—damme ile—: bir bitkinin meyvesi. Ve “**بوص**” etti “**تبويصا**”: onu topladı. Ve **البوص**: kalça etinin yumuşaklığı; Leys hikâye etti; fetha ile de okunur. Ve **البوص**: koyun ve binek hayvanlarından **الأبواص**’ın bir tanesi; yani onların türleri ve renkleri. Ve **البوصاء**: kalçası büyük olan; İbn Düreyd nakletti; dedi: bu erkek için söylenmez. Zemahşerî dedi: **البوص**’tan; çünkü o kabarır da öne geçer. Ve **البوصاء** ayrıca: onlara ait bir oyun; yani bedevî çocuklarına; başında ateş bulunan bir çubuk alırlar da onu başlarının üzerinde döndürürler; denilir: “Ey şu, çocuklar **البوصاء** oynadı.” Ve **الأبواص**: bir yer adı; Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin şiirinde:
  “Diyarlar kimin için: **بعلى**’da, sonra **الأحراص**                      sonra iki siyahlıkta, sonra **مجمع الأبواص**’ta” Sükkerî dedi: “**الأنواص**” diye de rivayet edilir, **النون** ile. Asma‘î bu kasideyi “**صادية مهملة**” olarak rivayet etti; mu‘cemde böyledir. Ümeyye’nin şiirinde bu kasideyi bulmadım. Ve **البوصي**—damme ile—: gemilerden bir tür; mu‘arreb; Cevherî nakletti; ve A‘şâ’ya ait olarak inşâd etti:

  “Fıratlı gibi, kabardığında                      **البوصي**’yi ve **الماهر**’i fırlatır” Başkası dedi: Dicle’de yukarı çıkan **بوصي**’nin dümenleri gibi. Ebû Ubeyd onu **الزورق** ile ifade etti. İbn Sîde dedi: bu hatadır. Ve denildi: **البوصي**: gemici; A‘şâ’nın sözünde iki görüşten biridir. Ebû Amr dedi: **البوصي**: **الزورق**tur, gemici değildir; Farsçada **بوزي**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**بوص**” etti “**تبويصا**”: kalçası büyüdü. Ve ayrıca: yarış yerinde öne geçtiğinde. Ve ayrıca: rengi saflaştığında. Ve **بوصان**—damme ile—: Benî Esed’den bir kol; Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **البوص**: uzaklık; ve “**طريق بائص**”: uzak. Ve “**انباص**” şey: büzüldü. Ve **التهذيب**’de: Arapların كلامında **البوص**: geri kalma; ve **البوص**: öne geçme. Dedim: ikisi zıttır; musannif—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—kusurla onu gözden kaçırmıştır. Ve **البوصي**: gemici; Ebû Amr onu inkâr etti; ve geçti. Ve **البوص**: bir yer; Lehbî dedi:
  “Sonra iki uçurum, sonra **كبكب**; sonra karşılıklı cevaplaşma                      sonra **البوص**; sonra **الأفراع**; **أشقاب**’dan”
