# بوع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بوع

الباع: قدر مد اليدين وما بينهما من البدن، كالبوع، ويضم، الأخيرة هذلية. قال أبو ذؤيب:
  فلو كان حبلا من ثمانين قامة                      وخمسين بوعا نالها بالأنامل هكذا في اللسان، ويروى: إذا كان حبل. والذي في الديوان: وتسعين باعا. وأما بوعا فإنه رواية الأخفش، قال، يريد باعا. ج: أبواع. وفي الحديث: إذا تقرب العبد مني بوعا أتيته هرولة وهو مثل لقرب ألطاف الله عز وجل من العبد، إذا تقرب إليه بالإخلاص والطاعة، وربما عبر بالباع عن الشرف والكرم، قال العجاج:
  إذا الكرام ابتدروا الباع بدر
  تقضي البازي إذا البازي كسر وقال حجر بن خالد في الكرم:
  ندهدق بضع اللحم للباع والندى                      وبعضهم تغلي بذم مناقـعـه

  وقال الليث: البوع والباع لغتان، ولكنهم يسمون البوع في الخلقة، فأما بسط الباع في الكرم ونحوه فلا يقولون إلا كريم الباع. وأنشد
  له في المجد سابقة وباع والبوع: مد الباع بالشيء. يقال: باع يبوع بوعا: بسط باعه. وباع الحبل يبوعه بوعا: مد يديه معه حتى صار باعا. وبعته، وقيل: هو مدكة بباعك، كما تقول: شبرته من الشبر، والمعنيان متقاربان. قال ذو الرمة يصف أرضا:
  ومستامة تستام وهي رخيصة                      تباع بساحات الأيادي وتمسح مستامة: يعني أرضا تسوم فيها الإبل، من السير لا من السوم الذي هو البيع، وتباع أي تمد فيها الإبل أبواعها وأيديها، وتمسح من المسح الذي هو القطع.
 والإبل تبوع في سيرها، أي تمد أبواعها، وكذلك الظباء، كالتبوع. يقال: يبوع ويتبوع، أي يمد باعه، ويملا ما بين خطوه. والبوع: إبعاد خطو الفرس في جريه وكذلك الناقة، ومنه قول بشر بن أبي خازم:
  فدع هندا وسل النفس عنها                      بحرف قد تغير إذا تبوع والبوع: بسط اليد بالمال، عن الليث، وأنشد للطرماح:
  لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل                      من المال ما أسمو به وأبـوع وقال ابن عباد: البوع: المكان المنهضم في لصب جبل.
 قال: وباعة الدار: ساحتها، لغة في الباحة. والبائع: ولد الظبي إذا باع في مشيه، صفة غالبة، ج:بوع، بالضم وبوائع. ويقال: فرس طيع بيع، كسيد، أي بعيد الخطو، وأصله بيوع، نقله الزمخشري. والنعجة تسمى أبواع، معرفة، لتبوعها في المشي، وتدعى للحلب بها فيقال: أبواع أبواع، نقله ابن عباد. وانباع العرق: سال، قال عنترة العبسي:
  ينباع من ذفرى غضوب جسرة                      زيافة مثل الفنيق الـمـكـدم وصف عرق الناقة، وأنه يتلوى في هذا الموضع، وأصله ينبوع، صارت الواو ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها. وقول أكثر أهل اللغة أن ينباع كان في الأصل ينبع فوصل فتحة الباء بالألف للإشباع. وقد حققناه في رسالتنا: التعريف بضروري علم التصريف. ويروى ينهم. وكل راشح ينباع. وأنشد ابن فارس في الزيت:
  ومطرد لدن الكعوب كأنمـا                      تغشاه منباع من الزيت سائل وانباع الحبل وتبوع بمعنى واحد. وانباعت الحية انبياعا، إذا بسطت نفسها بعد تحويها لتساور، عن اللحياني. قال السفاح ابن بكير يرثي يحيي بن ميسرة ويروى لرجل من بني قريع:
  يجمع حلما وأناة مـعـا                      ثمت ينباع انبياع الشجاع قلت: وأنشده الأصمعي لبكير ابن معدان فيما ذكر كما في شرح الديوان.
 وانباع لي فلان في سلعته، إذا سامح لك في بيعها، وامتد إلى الإجابة إليه، ومنه قول صخر الغي الهذلي:
  والله لو أسمعت مقالتهـا                      شيخا من الزب رأسه لبد
  مآبه الروم أو تنوخ أو ال                      آطام من صوران أو زبد
  لفاتح البيع يوم رؤيتـهـا                      وكان قبل انبياعه لـكـد

  يصف امرأة حسناء، يقول: لو تعرضت للراهب المتلبد شعره لانبسط إليها. وفاتح: كاشف. والبيع: الانبساط، ورفع انبياعه بلكد، كما تقول: كان عبد الله أبوه قائم. وروى الجمحي:
  وكان من قبل بيعه لكد وقال ابن حبيب: ويروى: ابتياعه. وفي المثل مخرنبق لينباع أي مطرق ليثب، أو ليسطو، يضرب للرجل إذا أضب على داهية. ويروى: لينباق، أي ليأتي بالبائقة، اسم للداهية.
 ويقال: فلان ما يدرك تبوعه. وقال اللحياني: يقال: والله لا تبلغون تبوعه، أي لا تلحقون شأوه، وأصله طول خطاه. ومما يستدرك عليه: الباع: السعة في المكارم، وقد قصر باعه عن ذلك: لم يسعه، وهو مجاز، ولا يستعمل البوع هنا.
 ورجل طويل الباع، أي الجسم، وطويل الباع وقصيره في الكرم، وهو مجاز، ولا يقال: قصير الباع في الجسم. وجمل بواع: جسيم. وقال أحمد بن عبيد: انباع من باع يبوع، إذا جرى جريا لينا وتثنى وتلوى. وانباع الرجل: وثب بعد سكون، وقيل: سطا.
 والبيع والانبياع: الانبساط. وقال ابن الأعرابي: يقال: بع بع، إذا أمرته بمد باعيه في طاعة الله عز وجل. وانباع الشجاع من الصف: برز، عن الفارسي. وناقة بائعة: بعيدة الخطو، ونوق بوائع. وتبوع للمساعي: مد باعه، وهو مجاز. وهو قصير الباع: عاجر وبخيل. قال أبو قيس بن الأسلت الأنصاري:
  وأضرب القونس يوم الوغى                      بالسيف لم يقصر به باعي وبوعاء الطيب: رائحته، نقله الزمخشري هنا، وسيأتي للمصنف في ب ي ع.

### Türkçe

**الباع**: iki elin uzatılmasının miktarı ve bedenden ikisi arasındaki (mesafe); **البوع** gibi; ve (bâ’sı) dammeli de gelir; sonuncusu Hüzeyl lehçesidir. Ebû Züeyb dedi ki:
  “Eğer seksen **قامة** ve elli **بوعا**dan bir ip olsaydı                      onu parmak uçlarıyla elde ederdi”
Lisân’da böyledir; ve şöyle rivayet edilir: “**إذا كان حبل**”. Dîvân’da olan ise: “doksan **باعا**”. **بوعا**’ya gelince, o Ahfeş’in rivayetidir; dedi ki: **باعا**yı kasteder. Çoğulu: **أبواع**. Hadiste: “Kul bana **بوعا** yaklaşırsa ben ona koşarak gelirim”; bu, kul ihlâs ve itaatle O’na yaklaştığında, Allah عز وجل’nin lütuflarının kula yakınlığına bir misaldir. Bazen **الباع** ile şeref ve keremden kinaye edilir. ‘Accâc dedi ki:
  “Kerem sahipleri **الباع**’ı kapıştıklarında, erken davranırlar
  **البازي** hükmünü verir, **البازي** kırıldığı zaman”
Hacer b. Hâlid kerem hakkında dedi ki:
  “**الباع** ve **الندى** için et parçasını yuvarlarız                      ve bazılarının kınamadan kaynayan (şeyleri) vardır”

Leys dedi ki: **البوع** ve **الباع** iki lugattır; fakat yaratılışta **البوع**u adlandırırlar; keremde ve benzerinde **الباع**ı yaymaya gelince, “**كريم الباع**”dan başka söylemezler. Şu beyit okundu:
  “Onun için şan-şerefte bir öncülük ve bir **باع** vardır”
Ve **البوع**: bir şeyle **الباع**ı uzatmadır. Denir: **باع يبوع بوعا**: **باع**ını yaydı. Ve **باع الحبل يبوعه بوعا**: onunla birlikte iki elini uzattı, ta ki bir **باعا** oldu. Ve **بعته**; ve denildi ki: o, **باع**ınla bir ölçmedir; tıpkı “**شبرته**”yi **الشبر**den (türetmen) gibi; iki mânâ birbirine yakındır. Zû’r-Rumme bir araziyi vasfederek dedi ki:
  “Ve ucuz iken (de) istenen bir (arazi)                      ellerin meydanlarında **تباع** edilir ve **تمسح** edilir”
**مستامة**: yani develerin otlatıldığı bir arazi; yürüyüşten (olan) **السير**den, satış olan **السوم**dan değil. Ve **تباع**: yani develer orada **أبواع**larını ve ellerini uzatırlar. Ve **تمسح**: kesme olan **المسح**tandır.

Ve develer yürüyüşlerinde **تبوع** eder; yani **أبواع**larını uzatırlar; ceylanlar da böyledir; **التبوع** gibi. Denir: **يبوع** ve **يتبوع**; yani **باع**ını uzatır ve adımı arasını doldurur. Ve **البوع**: atın koşusunda adımını uzaklaştırmasıdır; deve için de böyledir. Ondan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
  “Öyleyse Hind’i bırak ve nefsi ondan sor                      **تبوع** edince değişen bir harfle”
Ve **البوع**: mal ile eli açmaktır; Leys’ten. Tırmâh’a ait şu beyit okundu:
  “Ölümlerle karşılaşmaktan korktum ve (henüz) elde etmedim                      maldan, onunla yükseldiğim ve **أبـوع** ettiğim (şeyi)”
İbn Abbâd dedi ki: **البوع**: bir dağın yarığında çökmüş yer.
Dedi ki: **باعة الدار**: onun avlusu; **الباحة**da bir lugat. Ve **البائع**: yürüyüşünde **باع** ederse ceylan yavrusu; galip bir sıfattır. Çoğulu: **بوع** (dammeyle) ve **بوائع**. Ve denir: **فرس طيع بيع**; **سيد** gibi; yani adımı uzak; aslı **بيوع**dur; Zemahşerî onu nakletti. Ve koyun **أبواع** diye adlandırılır; marife olarak; yürüyüşte **تتبوع** ettiği için; ve sağım için onunla çağrılır da “**أبواع أبواع**” denir; İbn Abbâd nakletti. Ve **انباع العرق**: aktı. ‘Antere el-Absî dedi ki:
  “Öfkeli, iri yapılı bir (devenin) **ذفرى**sından                      **ينباع** eder; **الفنيق الـمـكـدم** gibi akıcı”
Devenin damarını vasfetti; ve onun bu yerde kıvrıldığını; aslı **ينبوع**dur; vâv, hareketli olup öncesi fethalı olduğundan elif oldu. Dil ehlinin çoğunun sözü: **ينباع** aslında **ينبع** idi; sonra (okunuş) uzatması için **الباء**’nın fethasını elifle birleştirdi. Bunu risalemizde tahkik ettik: **التعريف بضروري علم التصريف**. Ve **ينهم** diye de rivayet edilir. Ve her sızan şey **ينباع** eder. İbn Fâris zeytinde şu beyiti okudu:
  “Ve topukları yumuşak, düzgün (bir şey) sanki                      üzerine akan zeytten bir **منباع** örtüyor”
Ve **انباع الحبل** ve **تبوع** bir mânâdadır. Ve yılan **انباعت**; **انبياعا**; eğer saldırmak için kıvrılıp durduktan sonra kendini yayarsa; Lihyânî’den. Seffâh b. Bukeyr, Yahyâ b. Meysere’ye mersiye söylerken dedi; ve Benî Kuray‘dan bir adama da rivayet edilir:
  “Hilmi ve ağırbaşlılığı birlikte toplar                      sonra yiğidin **انبياع**ı gibi **ينباع** eder”
Dedim ki: Dîvân şerhinde zikredildiği üzere, Asma‘î onu Bukeyr b. Ma‘dân’a ait olarak okuttu.

Ve “Falanca, malında bana **انباع** etti” denir; eğer onu satmada sana müsamaha gösterirse ve ona cevap vermeye doğru uzanırsa. Ondan, Sahr el-Gayy el-Hüzelî’nin sözü:
  “Vallahi, onun sözünü işittirseydin                      başı keçeleşmiş, **الزب**den bir ihtiyara
  barınağı Rum olan yahut **تنوخ** olan yahut                      **صوران** yahut **زبد**den kaleler (olan birine)
  onu gördüğü gün satışı açığa vururdu                      ve ondan önce onun **انبياع**ı elbette ağırdı”

Güzel bir kadını vasfeder; der ki: saçları keçeleşmiş râhibe görünseydi ona doğru yayılırdı. Ve **فاتح**: açığa vuran. Ve **البيع**: yayılmadır. Ve “**رفع انبياعه بلكد**”: tıpkı “Abdullah’ın babası ayakta idi” demen gibi. Cumahî şöyle rivayet etti:
  “Ve ondan önce onun **بيعه** ağırdı”
İbn Habîb dedi ki: ve “**ابتياعه**” diye rivayet edilir. Meselde: “**مخرنبق لينباع**”; yani sıçramak için başını eğen; yahut saldırmak için; bir adam büyük bir belaya hazırlanıp çöktüğünde onun için darb-ı mesel yapılır. Ve “**لينباق**” diye rivayet edilir; yani **البائقة**yı getirsin; belaya isimdir.
Ve denir: “Falanca, onun **تبوع**unu idrak etmez.” Lihyânî dedi ki: “Vallahi onun **تبوع**una ulaşamazsınız”; yani onun şevkine yetişemezsiniz; aslı adımlarının uzunluğudur. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الباع**: mekârimde genişliktir; ve “onun **باع**ı bundan kısaldı”: ona yetmedi; bu mecazdır; burada **البوع** kullanılmaz.
Ve “adam uzun **الباع**lıdır”; yani beden (bakımından). Ve keremde uzun **الباع**lı ve kısa **الباع**lıdır; bu mecazdır. Ve bedende “kısa **الباع**lı” denmez. Ve “**جمل بواع**”: iri cüsseli. Ahmed b. Ubeyd dedi ki: **انباع** (fiili) **باع يبوع**dan; eğer yumuşak bir koşuşla koşarsa ve bükülür ve kıvrılırsa. Ve “adam **انباع** etti”: sükûndan sonra sıçradı; ve denildi ki: saldırdı.
Ve **البيع** ve **الانبياع**: yayılmadır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**بع بع**” denir; eğer ona Allah عز وجل’nin itaatinde iki **باع**ını uzatmasını emredersen. Ve “yiğit safın içinden **انباع** etti”: ortaya çıktı; Fârisî’den. Ve “**ناقة بائعة**”: adımı uzak; ve “**نوق بوائع**”. Ve “**تبوع للمساعي**”: **باع**ını uzattı; bu mecazdır. Ve “o kısa **الباع**lıdır”: âciz ve cimri. Ebû Kays b. el-Eslet el-Ensârî dedi ki:
  “Savaş günü miğfer tepesine vururum                      kılıçla; onunla **باعي**m kısalmadı”
Ve “**بوعاء الطيب**”: onun kokusu; Zemahşerî bunu burada nakletti; ve musannif için **ب ي ع** maddesinde gelecektir.
