# بوق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بوق

البوق، بالضم الذي ينفخ فيه نقله الجوهري وهو قول ابن دريد قال: وقد تكلمت به العرب ولا أدري ما أصله وأنشد:
  سحيف رحى طحانة صاح بوقها قلت: وذكر الشهاب في العناية أنه معرب بوري. وقيل هو الذي يزمر فيه عن كراع وأنشد الأصمعي:
  رمز النصارى زمرت في البوق هكذا هو في الصحاح وهو العليكم الكندي. والبوق الباطل عن أبي عمرو كما في الصحاح زاده غيره: والزور قال حسان يرثي عثمان رضي الله عنهما:
  ما قتلوه على ذنب ألـم بـه                      إلا الذي نطقوا بوقا ولم يكن هكذا رواه ابن فارس والأزهري والجوهري، والذي في شعره: زورا ولم يعرف شمر البوق في هذا الشعر، كذا في العباب، وفي اللسان: قال شمر: لم أسمع البوق في الباطل إلا هنا، ولم يعرف بيت حسان. والبوق: من لا يكتم السر عن الليث ويفتح. قال: والبوق أيضا: شبه منقاب كذا في النسخ، والصواب: منقاف ملتوي الخرق، وربما ينفخ فيه الطحان فيعلو صوته، فيعلم المراد به، قال الليث: وأنشد ابن بري للعرجي:
  هووا لنا زمرا من كل ناحية                      كأنما فزعوا من نفخة البوق وأصابتنا بوقة بالضم، أي: دفعة من المطر كما في الصحاح، زاد غيره: شديدة، أو منكرة وفي الصحاح : انبعجت ضربة ج: بوق كصرد قال رؤبة:
  من باكر الوسمي نضاخ البوق

  والبائقة: الداهية والبلية تنزل بالقوم ج: بوائق ومنه الحديث: لا يدخل الجنة من لا يأمن جاره بوائقه قال قتادة: أي: ظلمه وغشمه، وقال الكسائي: غوائله وشره. وباق يبوق بوقا: إذا جاء بالشر والخصومات. وفي الصحاح: باقت البائقة القوم تبوقهم بوقا: أصابتهم، كانباقت عليهم مثال انباجت، كما في الصحاح، وقال ابن فارس: أراها مبدلة من جيم، قال الجوهري: أي انفتقت. وانباق عليهم الدهر، أي: هجم عليهم بالداهية. كما يخرج الصوت من البوق. والباقة: الحزمة من البقل نقله الجوهري. وباق بك الرجل: إذا طلع عليك من غيبة. وباق به: مثل حاق به. ويقال: باق القوم عليه بوقا: إذا اجتمعوا عليه فقتلوه ظلما وقيل: باقوا عليه: قتلوه، وانباقوا به: ظلموه. وباق المال أي: فسد وبار قلت: وكذلك الأرض إذا بارت فقد باقت، مصرية. وقال ابن الأعرابي: باق فلان يبوق بوقا: إذا تعدى على إنسان، أو باق: إذا هجم على قوم بغير إذنهم، كانباق يقال: انباق الدهر عليهم، أي: هجم بالداهية. وقال ابن عباد: باق القوم بوقا: إذا سرقهم. قال: ومتاع بائق: لا ثمن له كأنه كاسد. قال: والخاق باق مبنيان على السكون، وعلى الكسر: صوت الفرج عند الجماع وسيأتي في: خ و ق أيضا.
 والمبوق، كمعظم: الكلام الباطل عن ابن الأعرابي. وانباق به: إذا ظلمه. وانباقت عليه بائقة: مثل انباجت، أي: انفتقت كما في الصحاح، وقد تقدم الكلام عليه قريبا. ومن المجاز: تبوق الوباء في الماشية: إذا وقع فيها الموت، وفشا وانتشر، كأنما نفخ فيها، نقله ابن عباد والزمخشري. وقال ابن فارس في المقاييس: الباء والواو والقاف ليس بأصل معول عليه، ولا فيه عندي كلمة صحيحة.
 ومما يستدرك عليه: داهية بؤوق: شديدة. وباقتهم بؤوق: أصابتهم بوقا وبؤوقا، كقعود، وأنشد ابن بري لزغبة الباهلي:
  تراها عند قبتنا قصيرا                      ونبذلها إذا باقت بؤوق وباق بوقا: إذا كذب، وقال ابن الأعرابي: أي جاء بالبوق، وهو الكذب السماق. قال الأزهري: وهذا يدل على أن الباطل بوقا وتبوق: تكذب. ونفخ في البوق: إذا نطق بما لا طائل تحته، وهو مجاز. وباق الشيء بوقا: غاب. وباق بوقا: ظهر، ضد. وباقت السفينة بوقا وبؤوقا: غرقت. والبوق، بالفتح والضم: كثرة المطر. والبوق من كل شيء : أشده. وفي المثل: مخرنبق لينباق أي ليندفع فيظهر ما في نفسه. وانباقت المطرة: اندفعت. والبوقة: بالضم: شجرة من دق الشجر شديدة الالتواء، وبه فسر بعض قول رؤبة السابق، كذا في العين، وقال غيره: هو ضرب من الشجر رقيق شديد الالتواء. وبوق فلان كذبة حرشاء، أي: زينها وزوقها، كما في النوادر. ونهر بوق، بالضم: طسوج من سواد بغداد قرب كلو اذا. وبوقة، بالضم: مدينة بأنطاكية. وثغر بوق: من أعمال الأشمونين. وبوق: قرية.

### Türkçe

**البوق**، (ötre ile): içine üflenen şey; bunu el-Cevherî nakletti; ve bu, İbn Düreyd’in sözüdür; dedi ki: “Araplar onunla konuşmuştur ve ben onun aslının ne olduğunu bilmiyorum.” Ve şu beyti okudu:
  “Sahîf, değirmen taşı; öğütücü (kadın) bağırdı: **بوق**’u.” Dedim ki: Şihâb, el-‘İnâye’de onun mu‘arreb **بوري** olduğunu zikretti. Ve denildi ki: içinde zurna çalınan şeydir; Kurâ‘dan. Ve el-Asma‘î şu beyti okudu:
  “Hristiyanların remzi: **البوق** içinde zurna çaldım.” Bu, es-Sıhâh’ta böyledir; ve o, el-‘Uleykum el-Kindî’dir. Ve **البوق**: bâtıl (söz)dür; Ebû ‘Amr’dan; es-Sıhâh’ta olduğu gibi. Başkası ona şunu ekledi: ve **الزور**. Hassân, Osman’ı (Allah onlardan razı olsun) mersiye söylerken dedi:
  “Onu, kendisine dokunan bir günah sebebiyle öldürmediler;                      ancak, **بوقا** söyledikleri şey (sebebiyle); ve o olmadı.” Böylece onu İbn Fâris, el-Ezherî ve el-Cevherî rivayet etti; onun şiirinde olan ise: **زورا**’dır. Şemmer, bu şiirde **البوق**’u tanımadı; el-‘Ubâb’da böyledir. Lisân’da: Şemmer dedi ki: “Bâtılda **البوق**’u ancak burada işittim.” Ve Hassân’ın beytini tanımadı. Ve **البوق**: sırrı aslandan gizlemeyen ve açığa vuran kimsedir. Dedi ki: ve **البوق** ayrıca: bir çeşit delik-açıcı; nüshalarda böyle. Doğrusu: yırtığı bükülmüş **منقاف**; bazen değirmenci ona üfler de sesi yükselir; böylece onunla murad edilen bilinir. Leys dedi ki: ve İbn Berrî, el-‘Arcî için şu beyti okudu:
  “Her taraftan bize bölük bölük indiler                      sanki **البوق**’un üflemesinden ürkmüşler.” Ve bize **بوقة** (ötre ile) isabet etti; yani: yağmurdan bir defa; es-Sıhâh’ta olduğu gibi. Başkası ekledi: şiddetli; yahut münker. Ve es-Sıhâh’ta: “**انبعجت** bir darbe”; çoğulu: **بوق**; **صرد** gibi. Ru’be dedi:
  “Erken gelen **الوسمي**’den, **نضاخ** **البوق**.”

Ve **البائقة**: kavmin üzerine inen musibet ve belâdır; çoğulu: **بوائق**. Ondan hadis: “Komşusu onun **بوائقه**’inden emin olmayan cennete girmez.” Katâde dedi ki: yani: onun zulmü ve gışmı. Ve el-Kisâî dedi ki: onun **غوائله**’i ve şerri. **باق** **يبوق** **بوقا**: şer ve husumetlerle geldiği zaman. Ve es-Sıhâh’ta: **باقت** **البائقة** kavmi, onları **تبوقهم** **بوقا**: onlara isabet etti; “**انباقت** عليهم” gibi; **انبعجت** misali; es-Sıhâh’ta olduğu gibi. İbn Fâris dedi ki: onu **جيم**’den değiştirilmiş görüyorum. el-Cevherî dedi ki: yani yarıldı. Ve “**انباق** عليهم **الدهر**”: yani musibetle üzerlerine hücum etti; tıpkı sesin **البوق**’tan çıkması gibi. Ve **الباقة**: sebzeden demet; bunu el-Cevherî nakletti. Ve “**باق** **بك** الرجل”: gıybetten sana göründüğü zaman. Ve “**باق** **به**”: “**حاق** **به**” gibidir. Ve denilir: “**باق** القوم عليه **بوقا**”: üzerine toplanıp onu zulmen öldürdükleri zaman. Ve denildi ki: “**باقوا** عليه”: onu öldürdüler; ve “**انباقوا** به”: ona zulmettiler. Ve “**باق** المال”: yani bozuldu ve kesâda uğradı. Dedim ki: aynı şekilde, yer de kesâda uğradığında, muhakkak **باقت** olmuştur; Mısırlıcadır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**باق** فلان **يبوق** **بوقا**”: bir insana tecavüz ettiği zaman; yahut “**باق**”: bir kavme izinleri olmaksızın hücum ettiği zaman; “**انباق**” gibi. Denilir: “**انباق** **الدهر** عليهم”: yani musibetle hücum etti. İbn ‘Abbâd dedi ki: “**باق** القوم **بوقا**”: onları soyduğu zaman. Dedi ki: ve **متاع بائق**: fiyatı olmayan (mal); sanki kesâdlıdır. Dedi ki: ve **الخاق باق** sükûn üzere mebnîdir; ve kesre üzere: cima esnasında ferç sesi; ve “خ و ق”ta da gelecektir.

Ve **المبوق** ( **معظم** gibi): bâtıl söz; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “**انباق** به”: ona zulmettiği zaman. Ve “**انباقت** عليه **بائقة**”: “**انباجت**” gibidir; yani yarıldı; es-Sıhâh’ta olduğu gibi; ve onun hakkında söz az önce geçti. Ve mecazdan: “**تبوق** **الوباء** في الماشية”: onda ölüm vuku bulduğu, yayıldığı ve yayıldığı zaman; sanki ona üflenmiş gibidir; bunu İbn ‘Abbâd ve ez-Zemahşerî nakletti. İbn Fâris, el-Makâyîs’te dedi ki: **الباء** ve **الواو** ve **القاف** güvenilecek bir asıl değildir; ve onda, benim yanımda sahih bir kelime yoktur.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **داهية بؤوق**: şiddetli. Ve “**باقتهم بؤوق**”: onlara **بوقا** ve **بؤوقا** isabet etti; **قعود** gibi. İbn Berrî, Zağabe el-Bâhilî için şu beyti okudu:
  “Onu, kubbemizin yanında kısa görürsün                      ve **بؤوق** isabet ettiği zaman onu ortaya koyarız.” Ve “**باق** **بوقا**”: yalan söylediği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani **البوق** ile geldi; ve o, **الكذب السماق**’tır. el-Ezherî dedi ki: bu, bâtılın **بوقا** olduğunu gösterir; ve “**تبوق**”: yalan söylersin. Ve “**نفخ** في **البوق**”: altında fayda olmayan şeyi söylediği zaman; ve o mecazdır. Ve “**باق** الشيء **بوقا**”: kayboldu. Ve “**باق** **بوقا**”: göründü; zıddı. Ve “**باقت** السفينة **بوقا** و**بؤوقا**”: battı. Ve **البوق** (fetha ve ötre ile): yağmurun çokluğu. Ve **البوق** her şeyden: onun en şiddetlisi. Ve meselde: “**مخرنبق** **لينباق**”: yani içindekini ortaya çıkaracak şekilde itilsin diye. Ve “**انباقت** المطرة”: fışkırdı. Ve **البوقة** (ötre ile): ağaç kırıntısından bir ağaç; şiddetli bükümlü; ve onunla Ru’be’nin önceki sözü tefsir edildi; el-‘Ayn’da böyle. Başkası dedi ki: o, ince, şiddetli bükümlü bir ağaç türüdür. Ve “**بوق** فلان **كذبة حرشاء**”: yani onu süsledi ve bezedi; en-Nevâdir’de olduğu gibi. Ve “**نهر بوق**” (ötre ile): Bağdat sevâdından bir **طسوج**; Kلواذا yakınında. Ve **بوقة** (ötre ile): Antakya’da bir şehir. Ve “**ثغر بوق**”: el-Eşmûnîn’in amellerindendir. Ve **بوق**: bir köy.
