# بوك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%88%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [بوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: بوك

باك البعير بؤوكا كقعود: سمن، فهو بائك، من إبل بوك وبيك، كركع فيهما الأخيرة حكاها ابن الأعرابي، وهو مما دخلت فيه الياء على الواو بغير علة إلا القرب من الطرف، وإيثار التخفيف، كما قالوا: صيم في صوم، ونيم في نوم، وأنشد:
  ألا تراها كالهضاب بيكا
  متاليا جنبى وعوذا ضيكا جنبى: أراد كالجنبى؛ لتثاقلها في المشي من السمن؛ والضيك: التي تفاج من شدة الحفل، وهي بائكة سمينة خيار فتية حسنة، وقد باكت تبوك، قاله الكسائي من نوق بوائك وهي السمان، قال ذو الخرق الطهوي:
  فما كان ذنب بني مالـك                      بأن سب منهم غلام فسب
  عراقيب كوم طوال الذرى                      تخر بوائكها لـلـركـب

  وقال الأصمعي: البائك والفاشج: الناقة العظيمة السنام، والجمع البوائك وقال النضر: بوائك الإبل: كرامها وخيارها.
 وباك الحمار الأتان يبوكها بوكا: نزا عليها، نقله الجوهري، وكذلك كامها كوما، هذا هو الأصل، وقد يستعمل في الآدمي، كما سيأتي. وقال ابن الأعرابي: باك البندقة يبوكها بوكا: دورها بين راحتيه، ومنه حديث ابن عمر: أنه كانت له بنذقة من مسك، وكان يبلها ثم يبوكها بين راحتيه، فتفوح روائحها. قال: وباك المتاع بوكا: باعه، وحكي عن أعرابي أنه قال: معي درهم بهرج لا يباك به شيء، أي لا يباع. أو باكه: إذا اشتراه حكاه ابن الأعرابي أيضا.
 وباك العين يبوكها بوكا: ثور ماءها بعود ونحوه ليخرج وبه سميت تبوك، كما يأتي قريبا.
 ومن المجاز: باك المرأة بوكا: جامعها نقله ابن بري، قال: وهو مستعار من بوك الحمار الأتان، وأنشد أبو عمرو:
  فباكها موثـق الـنـياط
  ليس كبوك بعلها الوطواط وأنشد الصاغاني لزينب بنت أوس بن مغراء تهجو حيي بن هزال التميمي:
  باك حيي أمه بوك الفرس
  نشنشها أربعة ثم جلـس

  وفي الحديث: أنه رفع إلى عمر بن عبد العزيز أن رجلا قال لآخر، وذكر امرأة أجنبية إنك تبوكها، فجلده عمر، وجعله قذفا. وأصل البوك في ضراب البهائم وخاصة الحمير، فرأي عمر ذلك قذفا وإن لم يكن صرح بالزنا، وفي حديث سليمان بن عبد الملك: أن فلانا قال لرجل من قريش: علام تبوك يتيمتك في حجرك? فكتب إلى ابن حزم أن اضربه الحد. وباك الأمر أي: أمر القوم بوكا: اختلط. وباك القوم رأيهم بوكا: اختلط عليهم، فلم يجدوا له مخرجا، كانباك عليه أمره، وهذه عن ابن عباب. وقال أبو زيد: لقيته أول صوك، وأول بوك أي: أول مرة وهو كقولك: أول ذات بدء، أو أول شيء وهذا نص أبي زيد. والمباوك بضم الميم: المخالط في الجوار والصحابة عن ابن عباد. وتبوك: أرض بين الشام والمدينة وفي العباب: بين وادي القرى والشام، وإليها نسبت غزوة من غزواته صلى الله عليه وسلم، واختلف في وزنها، ووجه تسميتها، قال الأزهري: فإن كانت التاء في تبوك أصلية فلا أدري مم اشتقاق تبوك، وإن كانت للتأنيث في المضارع فهي من باكت تبوك، ثم قال: وقد يكون تبوك على تفعول، وقرأت في الروض للسهيلي ما نصه: غزوة تبوك سميت بعين تبوك، وهي العين التي أمر رسول الله صلى الله عليه وسلم الناس ألا يمسوا من مائها شيئا، فسبق إليها رجلان وهي تبض بشيء من ماء، فجعلا يدخلان فيها سهمين ليكثر ماؤها، فسبهما رسول الله صلى الله عليه وسلم، وقال لهما فيما ذكره القتبي: ما زلتما تبوكانها منذ اليوم، قال: فبذلك سميت العين تبوك، ووقع في السيرة: فقال: من سبق إلى هذا? فقيل له: يا رسول الله فلان وفلان وفلان، وقال الواقدي فيما ذكر لي: سبقه إليها أربعة من المنافقين: معتب بن قشير، والحارث بن يزيد الطائي، ووديعة بن ثابت، وزيد بن نصيب. وقال ابن عباد: التبوكي: عنب طائفي أبيض قليل الماء عظام الحب، نحو من عظم الأقماعي، ينشق حبه على شجره، وكذلك في التهذيب، زاد ابن عباد: وكأنه نجا إليها أي: إلى أرض تبوك. والبوكاء: الاختلاط، يقال: بين القوم بوغاء وبوكاء أي: اختلاط، عن ابن عباد. وباكوية: من نواحي الدربند من نواحي شروان، فيه عين نفط عظيمة تبلغ قبالتها كل يوم ألف درهم، وإلى جانبها عين أخرى تسيل بنفط أبيض قبالتها مثل الأولى، قاله ياقوت. ومحمد بن عبد الله بن أحمد بن باكوية الشيرازي: صوفي محدث، روى عنه أبو بكر بن خلف قاله الحافظ، وهو من شيوخ أبي القاسم القشيري.
 ومما يستدرك عليه: البوائك: النخل، وهي الثوابت في مكانها، قاله ابن الأعرابي، وبه فسر قول الراجز:
  أعطاك يا زيد الذي أعطى النعم
  من غير ما تمـنـن ولا عـدم
  بوائكا لم تنتجع مـع الـغـنـم

  قلت: وكأنها مستعارة من البوائك للسمان من النوق، ومنه أيضا تسمية بوائك البيت لأعمدتها الضخمة، وهي ولو كانت عامية مولدة غير أن لها وجها في الاشتقاق صحيحا. والبوك: إدخال القدح في النصل. ويقال: لقيته أول بائك، وأول بائكة: أي أول شيء. والبوك: النقش، والحفر في الشيء، نقله السهيلي في الروض. وباكه بوكا: خالطه وزاحمه، عن ابن عباد. قال: والبوكة، بالضم: الظريف المحتال ذو الهيئة. قلت: والبوك: المسير في أول النهار، لغة يمانية، ولها وجه في الاشتقاق صحيح. وبائك: جد القاضي شمس الذين بن خلكان، ضبطه منصور بن مسلم هكذا، وسيأتي في خ ل ك. وأحمق بائك تائك، مثل باك تاك.

### Türkçe

**باك** deveyi **بؤوكا** olarak, **قعود** gibi: semirdi; o hâlde o **بائك**tir; **بوك** ve **بيك** develerinden (olur); ikincisinde sonuncusu **كركع** gibidir; bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; ve bu, içinde **الياء**’ın **الواو** üzerine, uç tarafa yakınlıktan ve hafifletmeyi tercih etmekten başka bir illet olmaksızın girdiği şeylerdendir; nitekim **صيم**i **صوم**da, **نيم**i **نوم**da dediler; ve inşad etti:
  ألا تراها كالهضاب **بيكا**
  متاليا **جنبى** وعوذا **ضيكا** **جنبى**: **كالجنبى** (gibi) murad etti; yürüyüşte semizlikten dolayı ağırlaşması için; ve **الضيك**: şiddetli dolgunluktan dolayı (yarılıp) açılan (dişi)dir; ve o, **بائكة**: semiz, seçkin, genç, güzel (bir dişi)dir; ve **باكت** **تبوك**; bunu el-Kisâî, **بوائك** olan (yani semiz olan) dişi develerden (naklen) söyledi. Zü’l-Hırk et-Tahavî dedi:
  فما كان ذنب بني مالـك                      بأن سب منهم غلام فسب
  عراقيب كوم طوال الذرى                      تخر بوائكها لـلـركـب

Ve el-Asma‘î dedi: **البائك** ve **الفاشج**: hörgücü büyük dişi deve; çoğulu **البوائك**. Ve en-Nadr dedi: develerin **بوائك**i: onların kerimleri ve seçkinleridir.
Ve **باك** erkek eşek dişi eşeği **يبوكها** **بوكا** olarak: üzerine sıçradı (çiftleşti); el-Cevherî onu nakletti; ve yine **كامها** **كوما** (da böyledir); bu asıldır; ve bazen âdemî hakkında da kullanılır; az sonra geleceği üzere. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **باك** **البندقة**yi **يبوكها** **بوكا** olarak: onu iki avucu arasında döndürdü; ve ondan İbn Ömer hadisi: onun miskten bir **بنذقة**si vardı; onu ıslatır, sonra onu iki avucu arasında **يبوكها** idi; böylece kokuları yayılırdı. Dedi ki: ve **باك** metayı **بوكا** olarak: onu sattı; ve bir bedevîden hikâye olundu ki o dedi: “Yanımda, onunla hiçbir şey **يباك** edilmeyen (yani satılmayan) sahte bir dirhem var.” Yani satılmaz. Yahut **باكه**: onu satın aldığı zaman; bunu da İbnü’l-A‘râbî hikâye etti.
Ve **باك** gözü **يبوكها** **بوكا** olarak: suyunu bir çubuk ve benzeriyle karıştırıp (kıpırdatıp) çıkarsın diye; ve bununla **تبوك** adlandırıldı; az sonra geleceği üzere.
Ve mecazdan: **باك** kadını **بوكا** olarak: onunla cima etti; bunu İbn Berrî nakletti; dedi ki: ve o, erkek eşeğin dişi eşeği **بوك** etmesinden ödünç alınmıştır; ve Ebû Amr inşad etti:
  فباكها موثـق الـنـياط
  ليس كبوك بعلها الوطواط وأنشد es-Sâğânî, Zeyneb bint Evs b. Muğarrâ’dan, Hayyî b. Hezzâl et-Temîmî’yi hicvederek:
  باك حيي أمه بوك الفرس
  نشنشها أربعة ثم جلـس

Ve hadiste: Ömer b. Abdülazîz’e bir adamın bir başkasına, yabancı bir kadını anarak “Sen onu **تبوكها** ediyorsun” dediği yükseltildi; bunun üzerine Ömer onu kırbaçladı ve onu kazf kıldı. Ve **البوك**un aslı, hayvanların, özellikle eşeklerin çiftleşmesindedir; Ömer bunu, zina açıkça söylenmemiş olsa bile, kazf gördü. Ve Süleyman b. Abdülmelik hadîsinde: falan, Kureyş’ten bir adama dedi ki: “Ne diye yetimeni kucağında **تبوك** ediyorsun?”; bunun üzerine İbn Hazm’a yazdı: “Ona hadd vur.” Ve **باك** iş, yani kavmin işi **بوكا** olarak: karıştı. Ve **باك** kavmin görüşü **بوكا** olarak: onlara karıştı; böylece ona bir çıkış bulamadılar; sanki onun işi üzerine **انباك** etti. Ve bu, İbn Abbâd’dandır. Ve Ebû Zeyd dedi: “Ona ilk **صوك**ta ve ilk **بوك**ta rastladım”; yani ilk defa; ve bu, “ilk başlangıçta” yahut “ilk şey” demen gibidir; ve bu, Ebû Zeyd’in nassıdır. Ve **المباوك** (mîm’in dammesiyle): komşulukta ve arkadaşlıkta karışan (kimse); İbn Abbâd’dan. Ve **تبوك**: Şam ile Medine arasında bir yerdir; ve el-‘Ubâb’da: Vâdî’l-Kurâ ile Şam arasında; ve ona, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) gazvelerinden bir gazve nisbet edildi; ve onun vezninde ve adlandırılmasının yönünde ihtilaf edildi. el-Ezherî dedi: “Eğer **التاء** **تبوك**ta aslî ise, **تبوك**un hangi şeyden türediğini bilmiyorum; eğer muzârîde te’nîs için ise, o, **باكت** **تبوك**tandır.” Sonra dedi ki: “**تبوك** **تفعول** üzere de olabilir.” Ve es-Süheylî’nin **الروض**’unda nassı şu olanı okudum: “**غزوة تبوك** **عين تبوك** ile adlandırıldı; o, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) insanlara suyundan hiçbir şeyi dokunmamalarını emrettiği pınardır. Ona iki adam önden vardı; o, bir miktar su ile sızıyordu; ikisi, suyu çoğalsın diye içine iki ok sokmaya başladılar; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ikisine sövdü ve Kutebî’nin zikrettiği üzere onlara dedi ki: ‘Bugünden beri onu durmadan **تبوكانها** ediyorsunuz.’ Dedi ki: bununla pınar **تبوك** diye adlandırıldı.” Ve sîrede geçti: “Dedi ki: ‘Buna kim önden vardı?’ Ona denildi ki: ‘Ey Allah’ın Resûlü, falan ve falan ve falan.’” Ve Vâkıdî, bana zikredilende dedi ki: “Ona münafıklardan dört kişi önden vardı: Mu‘teb b. Kuşeyr, el-Hâris b. Yezîd et-Tâî, Vedi‘a b. Sâbit ve Zeyd b. Nasîb.” Ve İbn Abbâd dedi: **التبوكي**: az sulu, taneleri iri, beyaz Tâif üzümü; **الأقماعي**nin büyüklüğüne yakın bir büyüklük; tanesi ağacında yarılır; ve **التهذيب**’de de böyledir. İbn Abbâd artırdı: “Sanki oraya, yani **تبوك** toprağına kaçıp sığınmış gibidir.” Ve **البوكاء**: karışma; “kavim arasında **بوغاء** ve **بوكاء** vardır” denir; yani karışma; İbn Abbâd’dan. Ve **باكوية**: Şirvân taraflarından Derbend taraflarından bir yerdir; onda büyük bir neft pınarı vardır; onun karşılığı her gün bin dirheme ulaşır; ve onun yanında başka bir pınar vardır, beyaz neft ile akar; onun karşılığı birincisi gibidir; bunu Yâkût söyledi. Ve Muhammed b. Abdullah b. Ahmed b. **باكوية** eş-Şîrâzî: sûfî muhaddis; ondan Ebû Bekr b. Halef rivayet etti; bunu Hâfız söyledi; ve o, Ebû’l-Kâsım el-Kuşeyrî’nin şeyhlerindendir.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **البوائك**: hurma ağaçları; ve onlar, yerlerinde sabit olanlardır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve onunla râcizin sözü tefsir edildi:
  أعطاك يا زيد الذي أعطى النعم
  من غير ما تمـنـن ولا عـدم
  بوائكا لم تنتجع مـع الـغـنـم

Dedim ki: sanki o, dişi develerden semiz olanlar için **البوائك**ten ödünç alınmıştır; ve ondan ayrıca, evin **بوائك**inin, onun kalın direkleri için adlandırılmasıdır; ve o, her ne kadar avamî, sonradan türetilmiş olsa da, iştikakta onun için sahih bir yön vardır. Ve **البوك**: oku (kadehi) ok ucuna (nısla) sokmaktır. Ve “Ona ilk **بائك**te ve ilk **بائكة**de rastladım” denir; yani ilk şey. Ve **البوك**: nakş, ve bir şeyde oyma; es-Süheylî bunu **الروض**’da nakletti. Ve **باكه** **بوكا** olarak: onunla karıştı ve ona sürtüşüp sıkıştı; İbn Abbâd’dan. Dedi ki: ve **البوكة**, damme ile: görünüş sahibi, kurnaz, zarif (kimse). Dedim ki: ve **البوك**: günün ilk vaktinde yürüyüş; Yemenî bir lugattır; ve onun için iştikakta sahih bir yön vardır. Ve **بائك**: Kadı Şemsüddîn b. Hallikân’ın dedesi; Mansûr b. Müslim onu böyle ضبط etti; ve **خ ل ك**’da gelecektir. Ve ahmak **بائك** **تائك**, **باك تاك** gibi.
