# بيد (ب-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Beyd çöl, sahra demektir

- Harfler: ب - ي - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَبِيدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8E.md) | تَفْعِلَ | Çöl olur | 1 | 1 | [18:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/ayet/18:35.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Badiye çöl demektir
2. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
3. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
4. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
5. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
6. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بيد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md), [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md), [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Varlığın bütünüyle tükenip yok olması, çöl ve ıssızlıkta iz bırakmadan kaybolup gitmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kurduğu mamur düzenin ve servetin mutlak biçimde çökeceğini ve silineceğini inkâr etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Fanilik yasasının kaçınılmazlığı ve ontolojik tükenişin mülkiyet yanılsamasını sıfırlaması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sadece basit bir ölüm veya geçici bir bozulma sanılması; nihai ve izsiz ontolojik siliniş boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بي | Ayırma, açılma, mesafelenme ve bir durumdan başka bir duruma intikal etme çekirdeği ([بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md), [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md), [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md)) | د | Kapı ve geçiş imgesini taşıyan dal harfi eklenerek mevcudiyet alanından mutlak yok oluş ve tükeniş alanına geçişi, izlerin bütünüyle silinerek yok olmasını neticelendirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış mekan | Varlığın içinde barındığı, sınırları belirli korunaklı alanı temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tasarruf | Maddi ve somut tasarrufun, varoluşsal etkinliğin devamlılığını gösterir |
| د | Kapı; giriş, geçiş, dışarı çıkış, ayrılma | İçeriden dışarıya kesin geçişi, mevcut durumun dışına çıkıp geri dönülmez biçimde ayrılmayı simgeler |
| بيد | Mekandan dışarıya kesin geçiş ve yok oluş | Korunaklı mekanın ve varoluşsal tasarrufun nihai bir kapıdan geçerek tükenmesi, çölün ıssızlığında iz bırakmadan kaybolması hareketini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin helak olup tamamen tükenmesi, izinin kaybolması; yolcusunu içinde yok eden, su ve bitkiden yoksun engin çöl ve sahra (el-Beydâ') |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi amcasının oğluna hitaben yaptığı eylemi açıklarken kökü istisna ve tükeniş bağlamında kullanmıştır: عمدا فعلت ذاك بيد أني / إخال لو هلكت لم ترنّي |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in hadisinde geçen istisna kullanımı ile kıyamet alametlerine dair rivayetlerde ordunun çölde batışı için yer alan sesleniş: نحن الآخرون السابقون يوم القيامة بيد أنهم أوتوا الكتاب من قبلنا / يا بيداء بيدي بهم |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab ve Asāsü’l-Belāġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça بيد kökü, Sami dillerinde genel olarak tükenme, yok olma, kaybolma ve harap olma anlamsal dairesiyle ilişkilidir. İbranicede yer alan ve kökten yok olma, felakete uğrama veya helak olma durumlarını niteleyen fonetik açıdan yakın biçimler ile Süryanicedeki kaybolma ve tükenme bildiren kullanımlar bu semantik katmanın ortak çekirdeğine işaret eder. Kökün çöl veya ıssız düzlük (beydâ') anlamına genişlemesi, bedevi Arap coğrafyasında insanın ve izlerin kaybolup helak olduğu uçsuz bucaksız coğrafi mekan algısıyla yakından bağlantılıdır. Kökün bir diğer kullanımı olan ve istisna bildiren edatlaşmış yapısı ise bir durumun önceki hükümden bütünüyle ayrılarak yok sayılması veya başkalık kazanması zemininde gelişmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Helak olma, tükenme, çölleşme, istisna olma | Bir varlığın bütünüyle zeval bulması ve izsizleşmesi ile çölün yutucu ıssızlığı arasında doğrudan semantik bağ vardır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede helak ve zeval kökleri | Merkezi Sami dillerinde yok olma, kaybolma ve varoluşsal sınırın sonuna gelme manaları ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış genişleme bağı güvenilir kaynaklarla tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بيد | Anlamlı | Helak olmak, yok olmak, tükenmek | Hedef köktür; varlığın ve izin tamamen silinmesi | Kur'an'da geçer |
| [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) | Anlamlı | Ortaya çıkmak, aşikar olmak | Çöle çıkmak, bedevilik, gizli iken görünür hale gelmek | Kur'an'da geçer; zıt yönde görünürlük |
| [يبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilen diziliş | Kur'an'da geçmez |
| يدب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilen diziliş | Kur'an'da geçmez |
| [دبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A.md) | Anlamlı | Karınca gibi yavaşça yürümek, yayılmak | Çekirge yavrusu ve yerde kıpırdayarak hareket etme | Kur'an'da geçmez |
| ديب | Anlamlı | Zahmet çekmek, devamlı çalışmak | [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md) kökünün teshil edilmiş veya dönüşmüş biçimi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بيد | Merkez | Tükeniş ve yok oluş | Varlığın iz bırakmadan, çölleşircesine silinip gitmesi | Maddi ve kurumsal varlığın mutlak çöküşü |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Bozulma ve can verme | Bir şeyin işlevini yitirerek ölmesi veya dağılması | Canlılığın veya düzenin çözülmesi |
| [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Son bulma | Zaman ve imkan sınırına ulaşıp tükenme | Varlığın nihai sınırına gelip son bulması |
| [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Yıkılma ve kırılma | Dış bir darbe ile altüst olma ve ezilme | Şiddetli ve fiziki yıkım |
| [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Atıl kalma ve çürüme | İşlenmeyen toprağın veya ticaretin kısır kalması | Verimsizlikten kaynaklanan çöküş |
| [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) | Zıt | Kalıcılık ve süreklilik | Değişimlere rağmen varlığını devam ettirme, sabit durma | Zamanın ve şartların ötesinde var kalma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بيد | Helak olmak, tükenmek, silinmek | İz bırakmaksızın zeval bulma ve sahrada kayboluş | Kesin |
| Latince | Perire, abolere | Yok olmak, tamamen silinmek | Varlığın geri dönüşsüz biçimde ortadan kalkması ve izinin silinmesi | Güçlü |
| İngilizce | Perish, vanish, become desolate | Helak olmak, yok olup gitmek, ıssızlaşmak | Çölleşme ve maddi sistemin tamamen çöküşü | Kesin |
| Almanca | Untergehen, vergehen, verwüsten | Batmak, yok olmak, ıssız kalmak | Hem varlıksal çöküşü hem de harabe haline gelmeyi içerir | Güçlü |
| Fransızca | Périr, s'anéantir, disparaître | Helak olmak, silinmek, yokluğa karışmak | İz bırakmayan ontolojik tükeniş durumunu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَبِيدَ | Bağın, bahçenin ve maddi servetin bütünüyle helak olup yok olması | İnsanın sahip olduğu mamur mülkün ebedi kalacağını zannettiği kibri ve ahireti inkar psikolojisi bağlamında (Kehf [18:35](https://lisan.digital/tr/ayet/18:35.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fenâ ve adem teorisi | Varlıkların zeval bulması ve alemin ontolojik faniliği karşısında Allah'ın Bâkî oluşu | Dünyevi hiçbir nizamın ebedi kalamayacağı gerçeği |
| Fıkıh | Mülkiyetin düşüşü ve helak olan mallar | Zayi olan, helak olan veya telef edilen malın hukuki statüsü | Bir hakkın veya malın hukuken tamamen hükümsüzleşmesi |
| Tefsir | Kehf Suresi'ndeki iki bahçe sahibi kıssası | Bahçe sahibinin kendi kurduğu refahın asla çökmeyeceğine dair ontolojik yanılgısı | Gurur, gaflet ve ebediyet kuruntusunun eleştirisi |
| Hadis | İstisna edatı ve kıyamet alametleri rivayetleri | Hz. Peygamber'in sözlerinde istisna edatı olarak kullanımı ile beydâ çölünde helak olacak ordu | Gramatik sınır koyma ile coğrafi helak mekanı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik fani oluş | Fanilik kanunu | Kibri kırma | Yaratılmış her varlığın mutlak yok oluşa tabi olduğunu ihtar eder | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve termodinamik süreçler | Entropi ve çözülme | Nihai denge | Kapalı sistemlerin zamanla enerjisini tüketip harabeye dönüşmesi ilkesi | Güçlü |
| Siyasi | Medeniyetlerin ve iktidarların çöküşü | Çöküş ve inkıraz | Güç devrini sağlama | Hiçbir gücün ve imparatorluğun sonsuza kadar ayakta kalamayacağı gerçeği | Güçlü |
| İktisadi | Servetin ve sermayenin yok olması | Sermaye itlafı | Mülkiyet yanılsamasını giderme | Üretim araçlarının ve birikimin doğal veya toplumsal afetlerle sıfırlanması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nihai tükeniş ve asimptotik sıfırlanma | Bir sistemin durum fonksiyonunun sıfıra yaklaşarak çözülmesi, entropik son durum | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve medeni çöküş (İbn Haldun'un tavırlar nazariyesi) | Zenginleşen ve kibre kapılan toplumların içten içe çözülerek tarihten bütünüyle silinmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ölüm veya tarımsal bir kuraklık derekesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir medeniyetin, refahın, mülkiyetin ve insanın güven bağladığı tüm sistemlerin iz bırakmadan çölleşmesi ve silinmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki kibirli bahçe sahibinin trajedisini sadece basit bir ekin kaybı sanmak; mülk sahibinin ontolojik ebediyet iddiasının ve tevhid karşıtı yanılgısının derinliğini kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanoğlunun maddi gücün zirvesine ulaştığında kapıldığı ebediyet vehmini ve mülkün gerçek sahibini unutan teknolojik ve medeni kibrini kökünden sarstığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İki bahçe kıssasının anlatıldığı ve mülk-kibir ilişkisinin incelendiği Kehf Suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi refahın, sermayenin ve kurumsal gücün kalıcı olduğu, kendi kendine yeteceği zannını yıkar; çölün yutuculuğu gibi mutlak bir tükenişin kaçınılmazlığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Varlığın, izin ve hayatın çölleşerek, kuruyup dağılarak bütünüyle silinmesi ve helak olması.
- Soyut anlam: İnsanın kurduğu maddi ve iktisadi sistemlerin ebedi kalamayacağı gerçeği, kaçınılmaz ontolojik zeval.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve siyasi sermayenin mutlak tükeniş yasası karşısında sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to \infty} M(t) = 0 \quad \text{iken} \quad \exists t_0 : M(t_0) > 0 \implies \Psi(M) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ insanın sahip olduğunu iddia ettiği dünyevi mülk ve güç fonksiyonunu, $t$ zamanı, $t_0$ kibrin zirve yaptığı anı temsil eder. $\Psi(M)$ ise bu mülke bağlanan ontolojik beka inancının ve sistemin mutlak yok oluş ($0$) ile neticelenmesini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/ayet/18:35.md) — تَبِيدَ

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا

Meal (IK): O, nefsine böylece zulmederek bahçesine girerken dedi ki: Bu bahçenin batacağını hiç sanmam.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Beyd çöl, sahra demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanımdadırlar
**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; tekili **دُبّاءةٌ**’dir.
Hadiste, Nebî -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun-’dan: onun **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyettiği (yasakladığı) rivayet edilmiştir; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardır; ve (onlara) alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onları içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değil iken içmeleri şartıyla ruhsat verdi; ve dedi ki:
Eğer (o) geldiğinde: dedin: **دُبّـاءَةٌ**		yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış

**بدؤ**، **بدء**:
**بَدَا** şey **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani ortaya çıktı.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve bu işte ona **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde **حَضَر** bulunmayan yer için bir adı vardır; yani içinde daimî bir yerleşim yoktur; artık **حَضَر**’dan otlaklara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzeli; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar; ve Allah yaratmayı **بَدَأَ**; ve **أَبدَأ** (da) birdir.
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şey; ve bazen onu şaşırtıcı bir işte kullanırlar; derler: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani şaşırtıcı.
Ve **البَداء**’dan kinaye edilen fiil: **أَبدَى يُبدي**’dir.
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilki içinde sayılan efendi.
Ve ona etten bir **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır; denir: **نَحْضه**; yani bir parça; ve denir: tam bir uzuv; **طرفة** dedi ki:
Ve onlar, kış şiddetlendiğinde, **الجُزُر**’ün **أبداء**’ını kaynatan vakit, **لقمان**’ın bakışlarıdır
Ve Ebû Amr dedi: **الأبداء**: eklemler; tekili **بَدىً**’dir, maksûr; ve denir: **بَدْء**; ve çoğulu **بُدُوء**’dur; **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam: çiçek hastalığına tutulmuş; ona çiçek hastalığı isabet etmiştir.
Ve dersin: onu **عَوْداً** ve **بَدءاً** olarak yaptı; yahut onun dönüşünde ve başlangıcında; yahut onun dönüşünde ve onun başlangıcında.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski (kullanımdan kalma) değildir; başlanmıştır; böylece yeni, taze olarak kazılmıştır.

**ييد**:
**البَيْدُ**, senin “**بادَ يَبيدُ**” sözünden (gelir); ve Allah onu helâk etti.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöl; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan düz bir arazi vardır.
Hadiste: “Şüphesiz bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde—ki o, Mekke ile Medine arasında düz bir çöldür—Allah bir melek gönderir; o da der ki: ey **بَيْداءُ** onları **يِيدِي**; böylece onlarla yerin dibine geçirilir.” Ve **بَيْدَ**, “başka/… dışında” manasınadır; ve “üzerine” manasında da denir; ve **مَيدَ** onda bir lehçedir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur; ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir; ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**; ve Arapların كلامında **فِعِلٌ** yoktur; ancak bir mütekellif zorlanıp da **فِعِل** üzerine yeni bir kelime bina eder de onunla konuşursa (olur); fakat Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır; ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ الجهر**: zamanın uzunluğu; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan; hepsi **أوابد**’dir; ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan kimse **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: ehlinden boşaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırı gitmek; ve adam, biniti **إِدآباً** ile **أدْأبَ** etti; onu yorduğu zaman; ve لازم fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve hâli gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** eder ve başkasıyla **يتَأَدَّب** olur.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibi; ve kavim **أدَبَ** etti **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için ikram yapılan kadın.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**, iki lehçedir: yemek üzerine davet.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: hâlin kötülüğü; denir: onun hâli **وَبدَت** **تَوْبَدُ** **وبداً**; (şair) dedi ki:
Ve eğer onlar, **وَبَدٍ**’den (bir) sürüyü tedavi etselerdi

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

البَيداءُ: المفازة، والجمع بيد. وبادَ الشيءَ يَبيدُ بَيْداً وبُيوداً: هلك. وأبادَهُم اللهُ، أي أهلكهم. والبَيْدانةُ: الأَتانُ اسم لها. قال امرؤ القيس:
ويوماً على صَلْتِ الجَبينِ مُسَحَّجٍ		ويوماً على بَيْدانَةٍ أُمِّ تَـوْلَـبِ
وبَيْدَ بمعنى غير. يقال: إنّه كثير المال، بَيْدَ أنّه بخيل.

##### Türkçe

**البَيداءُ**: ıssız çöl; çoğulu **بيد**. Ve **بادَ** şeyi **يَبيدُ** **بَيْداً** ve **بُيوداً**: helâk oldu. Ve Allah onları **أبادَهُم**; yani onları helâk etti. Ve **البَيْدانةُ**: dişi eşek; onun için bir addır. İmru’ul-Kays dedi ki:
ويوماً على صَلْتِ الجَبينِ مُسَحَّجٍ		ويوماً على **بَيْدانَةٍ** أُمِّ تَـوْلَـبِ
Ve **بَيْدَ** “başka” mânâsındadır. Denir ki: “O çok mal sahibidir; **بَيْدَ** ki o cimridir.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ب ( وايء )
دبا ، داب ، وبد ، أدب ، أبد ، بدا ، بيد .
دبا : قال الليث : الدُّبَّاءُ القَرْعُ الواحدة دُبّاءَةٌ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الدُّبَّاء والحنْتَم والنّقِير وهي أوعية كانوا ينتبذون فيها وضرِيَتْ فكان النبيذُ يغلى فيها سريعاً ويُسْكِر فنهاهم عن الانتِبَاذِ
فيها ، ثم رَخَّصَ عليه الصلاة والسلام في الانتبَاذ فيها بشرط أن يشربوا ما فيها وهو غيرُ مسكر . وقال :
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ دُباءَةٌ
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
أبو زيد قال : دبَّأت الشيءَ ودبّأْتُ عليه أُدَبِّي تدبيئاً إذا غَطّيتَ عليه وواريته .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجراد أوَّلُ ما يكون سَرْواً وهو أبيض فإذا تَحَرَّكَ واسْوَد فهو دَبًى ، قبلَ أن تنبت أجنحته .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلان بدَبى دبى إذا جاء بالمال كالدّبى .
ثعلب عن ابن الأعرابي : إنما يقال في هذا : جاءنا دبيّ ودبى دُبَيَّيْن فالدبَى معروف ودُبَيٌّ موضعٌ واسع فكأنه قال : جاءنا بمال كدَبى ذلك الموضع الواسع .
قال أبو العباس : وهذا هو القول ، وقال في موضع آخر : الدَّبَى المالُ الكثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرض مُدْبِيَةٌ ومُدبِّيَة كلتاهما من الدبَى ، قال وقال الكسائي : أرض مُدبِّيَةٌ بتشديد الباء .
دأب : قال الليث : الدُّؤوبُ المبالَغةُ في السير ، وأَدأَبَ الرجل الدابة إدآباً إذا أتعبها ، والفعل اللازم دأَبَتِ الناقةُ تدأَبُ دؤُوباً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) أي كشأن آل فرعون ، وكأمر آل فرعون ، كذا قال أهل اللغة .
قال : والقول عندي فيه والله أعلم إنَّ دَأْبَ ههنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرُهم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتظاهر آل فرعون على موسى عليه السلام فقال : دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً : إذا اجتهدتَ في الشيء .
أبو عبيد يقال : ما زال دِينك ودأبَك ودَيْدَنَكَ وديْدَيُونَك كله في العادة .
بدا : قال الليث : بدا الشيءُ يَبدو بدُوّاً إذا ظهر وبدا له في هذا الأمر بَدَاءٌ .
قلت : ومن هذا أخذ ما يكتبه الكتاب في أعقاب الكتب : وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات واحدتها بداءة بِوَزْن فَعالة تأنيث بَدَاءٍ أي ما يبدو بُدُوّاً من عوارضك وهذا مِثل السماء : لما سَما وعَلاك من سَقْفٍ أو غيره .
وبعضهم يقول : سَماوَةٌ ، ولو قيل : بَدوَات في بَدَاءاتِ الحوائج كان جائزاً ، وقال الليث : الباديةُ اسمٌ للأرض التي لا حَضَر فيها وإذا خرج الناس من الحضر إلى المراعي في الصحارى قيل : قد بَدَوْا ، والاسم : البَدْوُ .
قلت : الباديةُ خِلاف الحاضرة والحاضرةُ القومُ الذين يحضرون المياه وينزلون عليها في حَمْراء القَيظ فإذا بَرَد الزمانُ ظَعَنُوا
عن أَعْدَادِ المياه ، وبَدَوْا طَلباً لِلْقُرْبِ من الكَلإِ فالقوم حينئذٍ باديةٌ ، بعدما كانوا حاضِرةً وبادُون بعدما كانوا حاضرين : وهي مَباديهم جمع مَبْدًى ، وهي المناجِعُ ضِد المحاضر ، ويقال لهذه المواضع التي يَتَبَدَّى إليها ، البَادون : باديةٌ أيضاً وهي البوادِي والقوم أيضاً بَوَادٍ ، جمع باديةٍ ، ويقال للرجل إذا تَغَوَّطَ وأحدثَ : قد أبدى فهو مُبْدٍ ، وقيل له : مبدٍ لأنه إذا أحدث بَرَزَ من البيوت وهو مُتَبَرِّزٌ أيضاً .
ابن السكيت عن الأصمعي : هي البِداوة والحَضارة بكسر الباء وفتح الحاء .
وأنشد :
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
قال وقال أبو زيد : البَداوة والحِضارة بفتح الباء وكسر الحاء .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ) قرأ أبو عمرو وحده : ( بادىءَ الرأي ) بالهمز وسائر القراء قرءُوا ( باديَ ) بغير همز .
وقال الفراء : لا يهمز باديَ الرأي لأن المعنى : فيما يظهر لنا ويبدو ، وقال : ولو أراد ابْتَداء الرأي فَهَمَز كان صواباً .
وأنشد فقال :
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
أراد بهِ ظاهرِي في الشَّبَهِ لخَالي .
وقال الزجاج : نصب باديَ ، على اتَّبعوك في ظاهرِ الرأي وباطنهم على خلاف ذلك ، ويجوز أن يكون اتبعوك في ظاهر الرأي ولم يتدبّروا ما قلتَ ، ولم يفكروا فيه ، وقيل للبَرِّية : باديَةٌ لأنها ظاهرةٌ بارزةٌ ، وقد بَدَوْتُ أنا ، وأبْدَيْتُ غيري ، وكلُّ شيء أظهرتَه فقد أبْدَيتَه ، وأما قِراءةُ أبي عمرو : بادىء الرأي فمعناه أوّلَ الرأي ، أي اتَّبعوك ابتداءَ الرأي حينَ ابتدأوا ينظرون ، وإذا فَكَّروا لم يتَّبعوك .
وقال ابن الأنباري : بادىءَ من بَدَأَ إذا ابتدأ .
قال : وانتصابُ مَن هَمز ومن لم يهمز بالاتباع على مذهب المصدر ، أي اتبعوك اتباعاً ظاهراً واتباعاً مُبتدَأ .
قال : ويجوز أن يكون المعنى ، ما نراك اتَّبَعَك إلا الذين هم أراذِلنا في ظَاهِر ما ترى منهم ، وطَوِيّاتُهم على خِلافِك وعلى مُوافَقَتِنَا وهو مِن بَدا يَبْدُو إذا ظهر .
وقال في تفسير قوله :
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
قال : معناه : خرجتُ عن شَرْخ الشباب إلى حَدِّ الكهولة التي معها الرأْيُ والحِجَى ، فَصرتُ كالفحُولة التي بها يقع الأخيَارُ ولها بالفضل تكْثُر الأوصاف .
وقال أبو عبيد : يقال : أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ مثل فاعلَ فَعْلٍ وبَادىءَ بَدِىءٍ على فعيل وبادي بَدِيَ غير مهموز .
وقال الفراء : يقال : أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ كقولك : أولُ شيء وكذلك بَدْأة ذِي بَدْءٍ كقولك أول شيء .
قال : ومن كلام العرب ، بادي بَدِيَ بهذا المعنى إلا أنه لا يهمز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : البَدْءُ السَّيِّدُ .
وأنشد :
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
وبَدَأَ اللَّهُ الخلق وأَبدأَهم .
قال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ) .
وقال : ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ) فالأول مِن المبادىء والثاني من المُبدىء وكلاهما صفةٌ لله عزّ وجلّ جليلة .
أبو عبيد عن الأموي : جاء بأمر بديءٍ على فَعيل أي عَجيب ، قال : وبديءٍ من بدأنَهُ .
قال وقال أبو عمرو : الأَبداءُ المفاصل واحدها بَدْءٌ مقصور وهو أيضاً بدءٌ مهموز تقديره بدْعٌ وجمعه بدوء على وزن بُدُوعٍ .
وقال غيره : البدءُ : البئْرُ البديء التي ابتُدىء حَفْرُها فحفِرتْ حديثةً وليست بِعاديَّةٍ وتُرك فيها الهمز في أكثر كلامهم .
ويقال : فعلتُ ذلك عَوْداً وبدءَا .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَفَّلَ في البدأَة الرُّبْعَ ، وفي الرَّجعة الثُّلُثَ ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغَزْو ، إذا نَهضتْ سَرِيَّةٌ من جُملة العسكر فَأَوْقَعتْ بطائفة من العدوّ فما غنموا كان لهم الرّبع ، ويَشْرَكُهم سائرُ العسكر في ثلاثة أرباع ما غَنِموا ، فإن قَفَلوا من الغَزاةِ ، ثم نهضتْ سَرِيَّة كان لهم من جميع ما غنموا الثُّلُثُ ، لأن نهوضَهم سَرِيةً بعد القَفْل أشقُّ والخطرُ فيه أعظم .
الأصمعي : بُدِىءَ الرجلُ فهو مَبدوءٌ إذا جُدرَ فهو مَجْدور ، والبدءُ خير نصيب في الجزور وجمعه أَبداءٍ ، ومنه قول طرفة :
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
ويقال : أَهْدَاهُ بدأَةَ الجزُورِ أي خَيْرَ الأنْصِبَاءِ .
وأنشد ابن السكيت :
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
وقال أبو زيد : أبدأتُ من أرضٍ إلى أرضٍ أخرى ، إذا خرجتَ منها إلى غيرها إِبداء ، وبدىء فلانٌ فهو مَبدوء إذا أخذه الجُدَرِيُّ أو الحَصْبةُ ، وبدأتُ بالأمر بَدْءاً .
وفي الحديث : ( حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ
وعِشرون ذراعاً ) .
قال أبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّةِ : بَدِيءٌ وبَديعٌ إذا حَفَرْتَها أَنْتَ ، فإن أَصَبْتَها قد حُفِرت قَبْلك فهي خَفِيَّةٌ ، قال : وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ لأنها كانت لإسمَاعيلَ فانْدَفَنَتْ وأنشد :
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
قال : البُودانُ القُلْبانُ ، وهي الرّكابا واحدها بَدِيءٌ قلت : هذا مَقْلوبٌ ، والأصل البُدْيَانُ فَقَدَّمَ الياء وجعلها وَاواً ، والفُرْقَانُ الصُّبْحُ .
بيد : قال الليث : يقال : بَادَ يَبِيدُ بَيْداً ، وأباده الله ، والبَيْدَاءُ مفازةٌ لا شيءَ فيها ، وبين المسجدين أَرضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء .
وفي الحديث : ( أنَّ قوماً يَغْزونَ البيتَ فإذا نزلوا بالبيداء بعثَ اللَّهُ جِبريلَ فيقول : يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم فَتُخسف بهم ) ، وأتانٌ بَيْدَانَةُ تَسْكُنُ البَيْداء .
وقال شمر : البَيْدانَة الأتَانُ الوَحْشِيَّة أُضِيفَتْ إلى البَيْداء ، والجميع البَيْدانَات .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أنا أَفْصحُ العرب بَيْدَ أَنِّي من قُرَيش ، ونشأت في بني سَعْد بن بكر ) .
وفي الحديث الآخر : ( نحن الآخِرون السابِقون يوم القيامة بَيْد أنهم أُوتوا الكتاب من قَبْلِنا وأُوِتيناهُ من بَعْدهم ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله بَيْدَ معناه غَيْرَ .
وقال الأُمَوِيّ : بَيْدَ معناها عَلَى ، وأنشدنا لِرجل يُخاطِبُ امرأة فقال :
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
يقول : على أني أخاكُ ذاكِ .
قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى مَيْد بالميم كما قالوا أغْمَطَتْ عليه الحُمَّى واغْبَطت وسَبَّد رأْسَه وسَمَّده .
وقال ابن السكيت : بَيْد بمعنى غير يقال : رجل كثير المال بَيْد أَنَّه بخيلٌ معناه غيرَ أنَّهُ بخيل قال : والبِيدُ جمع للبيداء وهي الفلاة .
ابن شميل : البيداءُ المكانُ المُسْتَوِي المُشْرِفُ ، قليلة الشجر جَرْدَاءٌ تَقودُ اليومَ ونِصْفَ يومٍ فأقلَّ ، وأشرافها شيء قليل لا تراها إلا غَلِيظةً صُلْبةً لا تكون إلا في أرض طين ، وبَاد يبِيد بَيْداً إذا هلك . وقد أبادهم الله .
وبد : قال الليث : الوَبَد سُوء الحالِ ، يقال : وَبِدَتْ حالُه تَوْبَد وَبَداً وأنشد :
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
وقال اللحياني : الوَبِدُ الشديدُ العَيْنِ وإنه لَيَتَوَبَّد أموالَ الناس أي يُصِيبُها بِعَيْنِه فيُسقطها .
وأخبرني ابن هاجَك عن ابن جَبَلة أنه قال : الوَبَد الفَقْرُ والبُؤْسُ ، ورجل وَبِدٌ وقوم أوْباء ، قال : وأنشدني أبو عبيد لعمرو بن العَدَّاء الكلبي :
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن
أبد : أبو عبيد عن أبي زيد : أَبَدْتُ بالمكان آبُدُ بِهِ أَبُوداً ، إذا أقمتَ به ولم تبرَحْهُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سُئِلَ عن بَعِيرٍ شَرَدَ فَرماه رجلٌ بسهم فأصابه فقال : ( إن لهذه البهائم أَوَابد كأَوَابِد الوَحْش ، فما غَلَبَكم منها فاصْنَعُوا به هكذا ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : الأوابِد التي قد تَوَحَّشتْ ونَفَرت من الإنْس يقال : قد أَبَدَت تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً وتَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً .
ومنه قيل لِلدَّار إِذا خَلا منها أهلُها خَلَفَتْهم الوَحْشُ بها : قد تَأَبَّدَت . وقال لَبيد :
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
ويقال للكلمة الوحشية : آبِدةٌ ، وجمعه الأوَابِدُ ، ويقال للطير المقيمة بأرضٍ شتاءَها وصَيْفَها : أَوَابِد .
أبو عبيد عن الفرَّاء يقال : عَبِد عليه وأَبِدَ وأَمِدَ وَوَبِد وَوَمِد إذا غَضِبَ عليه أَبداً ووَبداً وومَدَاً وعَبَداً .
وقال الليث : أتانٌ إبِدٌ في كل عام تلد .
قال : وليس في كلام العرب فِعِلٌ إلا إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلا أن يَتَكَلَّف مُتَكَلِّفٌ فَيَبْنِيَ على هذه الأحرف ما لم يُسْمع عن العرب .
وقال ابن شميل : الأبِدُ الأتَانُ تَلِدُ كلَّ عامٍ ، قلت : أما إبلٌ وإبِدٌ فمسموعان وأما نِكِحٌ وخِطِبٌ فما حفظتها عن ثقة ولكن يقال نِكْحٌ وخِطْبٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا أفعله أبداً الأيبد وأَبَداً الآباد ولا آتيه أَبَدَ الدهر ، ويَدَ المُسْنَدِ أي لا آتيه طولَ الدهر .
وقال اللحياني : لا أَفْعَلُ ذلك أَبَدَ الآبديْن وأبد الأبَدِيَّةِ أي أَبَدَ الدهر ، ويقال : وقف فلان أرضَه وقفاً مُؤبَّداً إذا جَعَلها حَبِيساً لا تُباع ولا تُورَثُ . وقد أبّد وقْفَها تأبيداً .
أدب : أبو عبيد عن الأصمعي : جاء فلانٌ بأمرٍ أَدْبٍ مجزوم الدّال أي بأمر عَجِيبٍ وأنشد :
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
وفي حديث ابن مسعود : إن هذا القرآن مأدُبة الله فتعلموا من مأدُبته .
وقال أبو عبيد : يقال : مأدُبته ومأدَبته ، فمن قال : مأْدُبته أراد به الصنيعَ يَصنعُه الرجلُ فيدعو إليه الناسَ ، يقال منه : أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً ورجل آدِبٌ ، وقال
طرفة :
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
وقال عديّ بنُ زيد :
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
فالمأْدُوبَة التي قد صُنِع لها الصَّنِيع .
قال أبو عبيد : وتأويل الحديث أَنه شبَّه القرآن بِصَنِيعٍ صَنَعه اللَّهُ للناس لهم فيه خيرٌ ومنافعُ ثم دعاهم إليه ، قال : ومن قال : مأْدَبَةً جَعَله مَفْعَلَةً من الأدَب وكان الأحمر يجعلهما لُغَتَيْن : مأدُبة ومأدَبة بمعنى واحد .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذا غيره ، والتفسيرُ الأوّل أعجبُ إليّ .
قال : وقال أبو زيد : يقال : آدَبْتُ أُودبُ إيداباً ، وأَدبْتُ آدبُ أَدْباً .
قلت : والأدَبُ الذي يَتَأَدبُ به الأديبُ من الناس ، سمي أَدَباً لأنه يأْدِب الناسَ الذين يتعلمونه إلى المحامِد وينهاهم عن المقابح يَأْدبهم أي يدعوهم ، وأصل الأدْب الدّعاء ، وقيل للصَّنيع يُدْعَى إليه الناس : مَدعاةٌ ومأْدَبة ، ويقال للبعير إذا رِيض وذُلِّلَ : أديبٌ مُؤَدب . وقال مزاحم العقيلي :
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
وقال أبو عمرو يقال : جَاشَ أَدَبُ البحر ، وهو كثرة مائه وأنشد :
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
وقال أبو زيد : أَدُبَ الرجل يَأْدُبُ أَدَباً فهو أَديب وأَدِبٌ ، وأَرُبَ يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً في العَقْلِ فهو أَرِيبٌ .

##### Türkçe

د ب ( **وايء** )
**دبا** ، **داب** ، **وبد** ، **أدب** ، **أبد** ، **بدا** ، **بيد** .

**دبا** : Leys dedi: **الدُّبَّاءُ** kabaktır; bir tanesi **دُبّاءَةٌ**’dir.
Ve hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: **الدُّبَّاء** ve **الحنْتَم** ve **النّقِير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı; alışılmıştı, bu yüzden nebîz içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; onları içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla, onda nebîz yapmaya ruhsat verdi, عليه الصلاة والسلام. Ve dedi:
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ **دُباءَةٌ**
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
Ebû Zeyd dedi: Bir şeyi **دبَّأت** ve onun üzerine **دبّأْتُ**; **أُدَبِّي** (onu) **تدبيئاً** (ile) (yaparım), eğer onun üzerini örttüysen ve onu gizlediysen.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Çekirge, ilk olduğu vakit **سَرْواً**’dır ve beyazdır; hareket edip karardığında, kanatları bitmeden önce, o **دَبًى**’dır.
Amr, babasından: Bize falan kimse **بدَبى دبى** ile geldi; eğer mal ile, **الدّبى** gibi gelirse.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ancak bunda şöyle denir: Bize **دبيّ** ve **دبى دُبَيَّيْن** geldi; **الدبَى** bilinen (şey)dir; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki dedi ki: Bize, o geniş yerin **دَبى**’sı gibi bir mal ile geldi.
Ebû’l-Abbâs dedi: Bu, sözün kendisidir. Ve başka bir yerde dedi: **الدَّبَى** çok maldır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرض مُدْبِيَةٌ** ve **مُدبِّيَة**; ikisi de **الدبَى**’dandır. Dedi ve Kisâî dedi: **أرض مُدبِّيَةٌ**; **الباء**’yı şeddeli (olarak).

**دأب** : Leys dedi: **الدُّؤوبُ** yürüyüşte mübalağadır. Adam, biniti **أَدأَبَ** eder; onu **إدآباً** (ile) yorar. Lâzım fiil: **دأَبَتِ** deve **تدأَبُ دؤُوباً**.
Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ** ) ( آل عمران : 11 ) yani Firavun ailesinin hâli gibi ve Firavun ailesinin işi gibi; dil ehli böyle dedi.
Dedi: Bana göre bunda söz—Allah daha iyi bilir—şudur: Buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde çabalamaları ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun ailesinin Mûsâ’ya عليه السلام karşı destek olması gibi. Dedi: **دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً**: bir şeyde çabaladığın zaman.
Ebû Ubeyd: Denir: Senin dinin, **دأبَك**’ın, **دَيْدَنَكَ**’ın ve **ديْدَيُونَك**’ın hep âdet üzeredir.

**بدا** : Leys dedi: Şey **بدا** eder, **يَبدو بدُوّاً**; eğer ortaya çıkarsa. Ve bu işte ona bir **بَدَاءٌ** (şey) **بدا** etti.
Dedim: Bundan, kâtiplerin kitapların sonlarında yazdıkları alınmıştır: **وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات**; tekili **بداءة**’dir, **فَعالة** vezninde; **بَدَاءٍ**’ın müennesi; yani, senin arızalarından **بُدُوّاً** olarak ortaya çıkan şey; bu, **السماء** gibidir: tavan veya başka bir şeyden, yükselip seni aşan şeye.
Bazıları der ki: **سَماوَةٌ**. Ve eğer “ihtiyaçların **بَدَاءات**’ında **بَدوَات**” denilse câiz olurdu. Leys dedi: **الباديةُ**, içinde **حَضَر** olmayan yerin adıdır. İnsanlar şehirden çöllerdeki otlaklara çıktıklarında “**بَدَوْا**” denir; isim: **البَدْوُ**.
Dedim: **الباديةُ**, **الحاضرة**’nin zıddıdır. **الحاضرةُ**, sulara gelen ve kızgın yaz sıcağında onların üzerine konan kavimdir; zaman soğuduğunda, suların **أَعْدَاد**’ından göçerler ve otlağa yakınlık arayarak **بَدَوْا** ederler; kavim o vakit **باديةٌ**’dir; daha önce **حاضِرةً** iken. Ve daha önce حاضر iken **بادُون** (olurlar). Bunlar onların **مَباديهم**’idir; **مَبْدًى**’nın cem‘idir; bunlar, **المحاضر**’in zıddı olan **المناجِعُ**’dır. Ve **البَادون**’un kendisine **يَتَبَدَّى** ettiği bu yerlere de **باديةٌ** denir; bunlar **البوادِي**’dir. Kavim de **بَوَادٍ**’dır; **باديةٍ**’nin cem‘idir. Ve adam için, eğer büyük abdest bozarsa ve hades çıkarırsa: “**أبدى** etti, o **مُبْدٍ**’dir” denir. Ve ona **مبدٍ** denildi; çünkü hades çıkardığında evlerden dışarı çıkar; o, ayrıca **مُتَبَرِّزٌ**’dir.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: O, **البِداوة** ve **الحَضارة**’dır; **الباء**’yı kesreli, **الحاء**’yı fethalı (olarak).
Ve inşâd etti:
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
Dedi ve Ebû Zeyd dedi: **البَداوة** ve **الحِضارة**; **الباء**’yı fethalı, **الحاء**’yı kesreli (olarak).
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى** ) ( هود : 27 ). Ebû Amr tek başına ( **بادىءَ الرأي** ) hemze ile okudu; diğer kurrâ ( **باديَ** ) hemzesiz okudular.
Ferrâ dedi: **باديَ الرأي** hemzelenmez; çünkü mânâ: bize görünen ve ortaya çıkan şeyde. Dedi: Eğer “görüşün başlangıcı”nı kastetseydi, hemzelemesi doğru olurdu.
Ve inşâd etti, dedi ki:
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
Bununla, dayıma benzerliğimdeki zahirimi kastetti.
Zeccâc dedi: **باديَ**’nin nasbı, “onlar sana zahir görüşte tâbi oldular; içleri bunun tersinedir” üzerinedir. Ve câizdir ki, sana zahir görüşte tâbi oldular ve senin dediğini tedebbür etmediler, onda düşünmediler. Ve **البَرِّية**’ye **باديَةٌ** denildi; çünkü o zahirdir, belirgindir. Ben **بَدَوْتُ** ettim ve başkasını **أبْدَيْتُ** ettim. Senin ortaya çıkardığın her şey, onu **أبْدَيتَه** etmişsindir. Ebû Amr’ın kıraatine gelince: **بادىء الرأي**; mânâsı görüşün ilki, yani görüşün başlangıcıdır; yani, bakmaya başladıklarında görüşün başlangıcında sana tâbi oldular; düşündüklerinde sana tâbi olmazlar.
İbnü’l-Enbârî dedi: **بادىءَ** , **بَدَأَ**’dan; eğer başladıysa.
Dedi: Hemzeleyen ile hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ‘ iledir; yani, zahir bir ittibâ‘ ve başlanmış bir ittibâ‘ ile sana tâbi oldular.
Dedi: Ve mânâ câizdir: “Sana tâbi olanları, ancak bizim rezillerimiz görüyoruz; onlardan gördüğün şeyin zahirinde; içleri ise senin hilâfınadır ve bizim muvafakatimizedir.” Bu, **بَدا يَبْدُو**’dandır; eğer ortaya çıkarsa.
Ve şu sözün tefsirinde dedi:
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
Dedi: Mânâsı: Gençliğin ilk çağından, beraberinde görüş ve akıl bulunan olgunluk sınırına çıktım; böylece, onunla seçkinlerin vuku bulduğu ve faziletle vasıfların çoğaldığı erkeklik gibi oldum.
Ebû Ubeyd dedi: Denir: **أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ**; **فاعلَ فَعْلٍ** gibi. Ve **بَادىءَ بَدِىءٍ**; **فعيل** üzere. Ve hemzesiz: **وبادي بَدِيَ**.
Ferrâ dedi: Denir: **أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi. Yine **بَدْأة ذِي بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi.
Dedi: Arapların sözündendir: Bu mânâ ile **بادي بَدِيَ**; ancak hemzelenmez.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البَدْءُ** efendidir.
Ve inşâd etti:
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
Ve Allah خلقı **بَدَأَ** etti ve onları **أَبدأَ** etti.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ** ) ( الروم : 27 ) .
Ve dedi: ( **لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ** ) ( البروج : 13 ). Birincisi **المبادىء**’dendir; ikincisi **المُبدىء**’dendir. İkisi de Allah عزّ وجلّ için yüce bir sıfattır.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **جاء بأمر بديءٍ**; **فعيل** üzere; yani acayip. Dedi: Ve **بديءٍ** , **بدأنَهُ**’dandır.
Dedi ve Ebû Amr dedi: **الأَبداءُ** eklemlerdir; tekili **بَدْءٌ**’dür, maksûr; o aynı zamanda hemzeli **بدءٌ**’dür; takdiri **بدْعٌ**’dır. Cem‘i **بدوء**’dur; **بُدُوعٍ** vezninde.
Başkası dedi: **البدءُ**: kazılması başlatılan **البئْرُ البديء** kuyusudur; yeni kazılmıştır ve eski (**عاديَّة**) değildir; onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir.
Ve denir: Bunu **عَوْداً وبدءَا** yaptım.
Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **البدأَة**’de dörtte bir, **الرَّجعة**’de üçte bir verdiği (vardır). **البدأة** ile, gazve seferinin başlangıcını kastetti: eğer ordunun bütününden bir **سَرِيَّةٌ** kalkar da düşmandan bir taifeye baskın yaparsa, ganimetlerinin dörtte biri onlarındır; ganimetlerinin dörtte üçünde ordunun geri kalanı onlara ortak olur. Eğer gazadan dönerler, sonra bir **سَرِيَّةٌ** kalkarsa, ganimetlerinin tamamından üçte bir onlarındır; çünkü dönüşten sonra onların seriyye olarak kalkışı daha zordur ve tehlike onda daha büyüktür.
Asma‘î: Adam **بُدِىءَ** edildi; o **مَبدوءٌ**’dur; eğer çiçek hastalığına tutulduysa, o **مَجْدور**’dur. Ve **البدءُ**, deve kesiminde en hayırlı paydır; cem‘i **أَبداءٍ**’dır. Bundan, Tarafe’nin sözü:
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
Ve denir: Ona **بدأَةَ الجزُورِ** hediye etti; yani payların en hayırlısını.
İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
Ebû Zeyd dedi: Bir yerden başka bir yere **أبدأتُ** ettim; eğer ondan başkasına çıktınsa; **إِبداء** (ile). Ve falan kimse **بدىء** edildi; o **مَبدوءٌ**’dur; eğer onu çiçek hastalığı veya kızamık aldıysa. Ve işe **بدأتُ**; **بَدْءاً** (ile).
Hadiste: ( **حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ وعِشرون ذراعاً** ) .
Ebû Ubeyde dedi: Kuyuya denir: **بَدِيءٌ** ve **بَديعٌ**; eğer onu sen kazdıysan. Eğer onu senden önce kazılmış bulduysan, o **خَفِيَّةٌ**’dir. Dedi: Ve **زَمْزَم** **خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmâil’indir; sonra gömüldü. Ve inşâd etti:
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
Dedi: **البُودانُ** kuyulardır; bunlar **الرّكابا**’dır; tekili **بَدِيءٌ**’dür. Dedim: Bu, ters çevrilmiştir; asıl **البُدْيَانُ**’dır; **الياء**’yı öne aldı ve onu **واواً** yaptı. **الفُرْقَانُ** ise sabahtır.

**بيد** : Leys dedi: Denir: **بَادَ يَبِيدُ بَيْداً**; Allah onu **أباده** etti. **البَيْدَاءُ**, içinde hiçbir şey olmayan çöldür. İki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir yer vardır.
Hadiste: ( “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cebrâil’i gönderir; o der ki: **يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم**; böylece onlarla yer yarılır (batırılır).” ) Ve **أتانٌ بَيْدَانَةُ**, **البَيْداء**’da sakin olur.
Şemmer dedi: **البَيْدانَة** vahşi dişi merkeptir; **البَيْداء**’ya izafe edilmiştir; çoğulu **البَيْدانَات**’tır.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( “Ben Arapların en fasihiyim; **بَيْدَ** şu ki ben Kureyş’tenim; ve Benî Sa‘d b. Bekr içinde yetiştim.” )
Diğer hadiste: ( “Biz kıyamet günü sonrakileriz, öndekileriz; **بَيْد** şu ki onlara kitap bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi.” )
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **بَيْدَ** sözü, mânâsı **غَيْرَ**’dir.
Ümevî dedi: **بَيْدَ** mânâsı **عَلَى**’dır. Ve bize, bir kadına hitap eden bir adamın (şiirini) okuttu:
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
Diyor ki: “Şu ki ben senin kardeşinim.”
Ebû Ubeyd dedi: Onda başka bir lehçe daha vardır: **مَيْد**; **الميم** ile; tıpkı “**أغْمَطَتْ** ona humma” ve “**اغْبَطت**”, “**سَبَّد** başını” ve “**سَمَّده**” dedikleri gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَيْد** “**غير**” mânâsındadır; denir: “Çok mal sahibi bir adam; **بَيْدَ أَنَّه** cimridir”; mânâsı: “cimri olması dışında.” Dedi: **البِيدُ**, **البيداء**’nın cem‘idir; o, çöldür.
İbn Şümeyl: **البيداءُ**, düz ve yüksekçe yerdir; ağacı az, çıplaktır; bir gün ve yarım gün, hatta daha az yürütür. Yüksek yerleri az bir şeydir; onu ancak kalın, sert görürsün; yalnız çamur arazide olur. Ve **بَاد يبِيد بَيْداً**; eğer helâk olduysa. Allah onları **أبادهم** etti.

**وبد** : Leys dedi: **الوَبَد** kötü hâldir. Denir: Hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَد وَبَداً**. Ve inşâd etti:
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
Lihyânî dedi: **الوَبِدُ** göz değmesi şiddetli olandır. Ve o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّد** eder; yani gözüyle ona isabet eder de onu düşürür.
İbn Hâcek bana haber verdi; İbn Cebele’den: **الوَبَد** fakirlik ve yoksulluktur. **رجل وَبِدٌ** ve **قوم أوْباء**. Dedi: Ebû Ubeyd bana, Amr b. el-‘Addâ’ el-Kelbî’nin (şiirini) okuttu:
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن

**أبد** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Mekânda **أَبَدْتُ**; onda **آبُدُ بِهِ أَبُوداً**; eğer onda ikamet ettiysen ve ondan ayrılmadıysan.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: Kaçan bir deve hakkında soruldu; bir adam onu okla vurdu da ona isabet etti; ( “Bu hayvanların, vahşininki gibi **أَوَابد**’i vardır; sizden hanginize galip gelirse, ona böyle yapın.” ) dedi.
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î ve Ebû Amr dedi: **الأوابِد**; insanlardan vahşileşmiş ve ürküp kaçmış olanlardır. Denir: **أَبَدَت**; **تَأْبُد** ve **تَأْبِد**; **أُبُوداً**. Ve **تَأَبَّدَتْ**; **تَأَبُّداً**.
Bundan, ev için—eğer halkı boşalır da yerlerine vahşi hayvanlar gelirse—“**تَأَبَّدَت**” denildi. Lebîd dedi:
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
Ve vahşi kelimeye **آبِدةٌ** denir; cem‘i **الأوَابِدُ**’dir. Ve kışı ve yazı bir yerde ikamet eden kuşa **أَوَابِد** denir.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Denir: Ona **عَبِد** etti, **أَبِدَ** etti, **أَمِدَ** etti, **وَوَبِد** (etti), **وَوَمِد** (etti); eğer ona **أَبَداً** ve **وَبداً** ve **ومَدَاً** ve **عَبَداً** (şeklinde) kızdıysa.
Leys dedi: **أتانٌ إبِدٌ**; her yıl doğurur.
Dedi: Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak **إِبِدٌ** ve **إِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ** (vardır); şu var ki bir mütekellif zorlanır da bu harfler üzerine, Araplardan işitilmemiş şeyi bina ederse (başka).
İbn Şümeyl dedi: **الأبِدُ**, her yıl doğuran dişi merkeptir. Dedim: **إبلٌ** ve **إبِدٌ** işitilmiştir; **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**’i ise güvenilir birinden ezberlemedim; fakat **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: “Bunu asla yapmam”: **أبداً الأيبد**; ve “ebedlerin ebedi”: **أَبَداً الآباد**; ve “zamanın ebedi”: **أَبَدَ الدهر**; ve **يَدَ المُسْنَدِ**; yani “zaman boyunca ona gelmem.”
Lihyânî dedi: “Bunu iki ebedin ebedi boyunca yapmam”: **أَبَدَ الآبديْن**; ve “ebediyetin ebedi”: **أبد الأبَدِيَّةِ**; yani zamanın ebedi. Ve denir: Falan, arazisini **وقفاً مُؤبَّداً** vakfetti; eğer onu hapsedilmiş kıldıysa; satılmaz ve miras olunmaz. Ve onun vakfını **تأبيداً** (ile) **أبّد** etti.

**أدب** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan kimse, **أَدْبٍ** bir iş ile geldi; **الدّال**’i meczûm; yani acayip bir iş ile. Ve inşâd etti:
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “Şu Kur’an, Allah’ın **مأدُبة**’sidir; onun **مأدُبة**’sinden öğrenin.”
Ebû Ubeyd dedi: Denir: **مأدُبته** ve **مأدَبته**. Kim **مأْدُبته** derse, onunla, adamın yapıp insanları ona çağırdığı yemeği kasteder. Ondan denir: Kavmin üzerine **أَدَبْتُ**; **آدِبُ أَدْباً**; ve **رجل آدِبٌ**. Ve Tarafe dedi:
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
Adî b. Zeyd dedi:
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
**المأْدُوبَة**: kendisi için yemek yapılmış olandır.
Ebû Ubeyd dedi: Hadisin te’vili: Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı; onda hayır ve menfaatler bulunan; sonra onları ona çağırdığı bir yemeğe benzetti. Dedi: Kim **مأْدَبَةً** derse, onu **الأدَب**’den **مَفْعَلَةً** yapmıştır. Ve Ahmer, ikisini iki lugat yapardı: **مأدُبة** ve **مأدَبة**; bir mânâda.
Ebû Ubeyd dedi: Bunu ondan başkasının söylediğini işitmedim; birinci tefsir bana daha hoş gelir.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: Denir: **آدَبْتُ أُودبُ إيداباً**; ve **أَدبْتُ آدبُ أَدْباً**.
Dedim: İnsanlardan edîbin kendisiyle edeplendiği **الأدَبُ**, **أَدَباً** diye adlandırıldı; çünkü onu öğrenen insanları övgülere **يَأْدِب** eder ve onları çirkinliklerden nehyeder; onları **يَأْدبهم** eder; yani onları çağırır. **الأدْب**’in aslı davettir. Ve insanların kendisine çağrıldığı yemeğe **مَدعاةٌ** ve **مأْدَبة** denildi. Ve deve için, eğer terbiye edilip uysallaştırıldıysa: **أديبٌ مُؤَدب** denir. Müzâhim el-‘Ukaylî dedi:
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
Ebû Amr dedi: Denir: Denizin **أَدَبُ** kabardı; o, suyunun çokluğudur. Ve inşâd etti:
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
Ebû Zeyd dedi: Adam **أَدُبَ** eder; **يَأْدُبُ أَدَباً**; o **أَديب** ve **أَدِبٌ**’dir. Ve **أَرُبَ** eder; **يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً** akılda; o **أَرِيبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الباء والياء وما يثلثهما)
(بيت) الباء والياء والتاء أصلٌ واحد، وهو المأْوَى والمآب ومَجْمَع الشّمْل. يقال بيتٌ وبُيوتٌ وأبياتٌ. ومنه يقال لبيت الشِّعر بيتٌ على التشبيه لأنه مَجْمَع الألفاظِ والحروفِ والمعاني، على شرطٍ مخصوصٍ وهو الوَزْن. وإيَّاهُ أراد القائل:
وبَيتٍ على ظَهْرِ المَطِيّ بَنَيْتُه *** بأسمَرَ مَشْقُوق الخياشِيم يَرْعُفُ([1])أراد بالأسمر القلم. والبيت: عِيالُ الرّجُل والذين يَبيت عِندهم. ويقال:
ما لِفُلانٍ بِيتةُ ليلَةٍ، أي ما يَبيت عليه من طَعامٍ وغيرِه. وبيّتَ الأمْرَ إذا دَبّرَه ليلاً. قال الله تعالى: ﴿إذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ القَوْلِ﴾ [النساء 108]، أي حينَ يجتمعون في بُيوتهم. غير أنّ ذلك يُخَصّ بالليل. النهار يظَلُّ كذا. والبَيُّوتُ: الماءُ الذي يبيت ليلاً. والبَيُّوتُ: الأمر يُبَيِّتُ عليه صاحبُه مهتَمّاً به. قال أُمَيّة([2]):
وأَجْعَلُ فُقْرَتَها عُدَّةً *** إذا خِفْتُ بيُّوتَ أَمْرٍ عُضالِ([3])والبَيَات والتَّبْييت: أن تأتي العَدُوَّ ليلاً، كأنّك أَخَذْتَه في بَيْتِهِ. وقد روي عن [أبي] عبيدة أُنه قال: بُيِّتَ الشيءُ إذا قُدِّر، ويُشَبَّه ذلك بتقدير بيوت الشَّعر. وهذا ليس ببعيدٍ من الأصل الذي أصّلناه وقِسْنا عليه.
(بيح) الباء والياء والحاء ليس بأصلٍ ولا فَرْعٍ، وليس فيه إلا البِياح، وهو سَمَكٌ.
(بيد) الباء والياء والدال أصلٌ [واحدٌ]، وهو أن يُودِيَ الشيءُ. يقال بادَ الشيءُ بَيْداً وبُيُوداً، إذا أَوْدَى([4]). والبَيْداءُ المفازة من هذا أيضاً. والجمعُ بينهما في المعنى ظاهرٌ. ويقال إنّ البَيْدَانَةَ الأتَانُ تَسكُن البيداءُ([5]). فأمّا قولهم بَيْدَ، فكذا جاءَ بمعنى غيْرَ، يقال فُعِلَ كذا بَيْدَ أنّه كان كذا. وقد جاء في حديث النبي صلى الله عليه وآله وسلم: "نحن الآخِرُون السّابِقون يومَ القيامة، بَيْد أنَّهمْ أُوتُوا الكتابَ مِنْ قَبْلِنا وأُوتينا مِن بَعْدِهم". وقال:
عمداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْدَ أني *** إخَالُ لَوْ هَلَكْتُ لم تُرِنِّي([6])وهذا يُباينُ القياسَ الأوّل. ولو قيل إنه أصلٌ برأْسِهِ لم يَبْعُد.
(بيص) الباء والياء والصاد ليس بأصلٍ. لأنّ بَيْصَ إتْباعٌ لحَيْص. يقال: وقع القوم في حَيْصَ بَيْصَ ([7])، أي اختلاطٍ. قال:
* لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([8]) *
(بيض) الباء والياء والضاد أصلٌ، ومشتقٌّ منه، ومشبَّه بالمشتقّ.
فالأصل البَيَاض من الألوان. يقال ابيضَّ الشّيءُ. وأمّا المشتقُّ منه فالبَيْضَة للدّجاجةِ وغيْرِها، والجمع البَيْض، والمشبَّه بذلك بَيْضَة الحديد.
ومن الاستعارة قولهم للعزيز في مكانِه: هو بَيضَة البلَد، أي يُحفَظ ويُحصَّن كما تُحفَظ البيَضة. يقالَ حَمى بَيْضَة الإسلام والدِّين. فإذا عَبَّرُوا عن الذّليل المستضعف([9]) بأنّه بَيْضَة البَلد، يريدون أنّه مَتروكٌ مُفرَدٌ كالبيضة المتْروكة بالعَراء. ولذلك تُسمَّى البَيْضَة التريِكة. وقد فُسِّرَتْ في موضِعِها.
ويقال* باضَتِ البُهْمَى إذا سقَطَتْ نِصالُها. وباضَ الحَرُّ اشتدّ؛ ويراد بذلك أنّه تمكَّنَ كأنَّه باضَ وفَرَّخ وتَوَطّنَ.
(بيظ) الباء والياء والظاء كلمةٌ ما أَعرِفها في صحيحِ كلام العرب، ولو أنّهم ذَكرُوها ما كان لإثباتها وجهٌ. قالوا: البَيْظُ ماءُ الفَحْل.
(بيع) الباء والياء والعين أصلٌ واحدٌ، وهو بَيْع الشّيءِ، ورُبّما سمّيَ الشِّرَى بيعاً([10]). والمعنى واحدٌ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يَبِعْ أحدُكُمْ على بَيْع أخيهِ" قالوا: معناه لا يَشْتَرِ على شِرَى أَخِيهِ. ويقال بِعْتُ الشّيءَ بَيعاً، فإنْ عَرَضْتَه للبَيْع قلتَ أبَعْتُه. قال:
فَرضِيتُ آلاءَ الكُمَيْتِ فمَنْ يُبِعْ  *** فَرَساً فليسَ جَوادُنَا بِمُباعِ([11])
(بيغ) الباء والياء والغين ليس بأصلٍ. والذي جاءَ فيه تَبَيُّغُ الدَّمِ، وهو هَيْجه. قالوا: أصله تبغَّى، فقدّمت الياء وأخّرت الغين، كقولك جذب وجبذ، وما أطْيَبَه وأيْطَبَهُ.
(بين) الباء والياء والنون أصلٌ واحد، وهو بُعْدُ الشّيء وانكشافُه. فالبَيْن الفِراق؛ يقال بَان يَبِينُ بَيْنا وبَيْنُونة. والبَيُون([12]) البئر البعيدة القَعْر. والبِينُ: قطعةٌ من الأرضِ قدْرُ مَدِّ البَصَر. قال:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أبوالُ البغَالِ به *** أَنَّى تَسَدّيتَ وَهْناً ذلك البِينَا([13])وبانَ الشَّيءُ وأبَانَ إذا اتّضَحَ وانْكشَفَ. وفلانٌ أبْيَنُ مِنْ فلانٍ؛ أي أوضَحُ كلاماً منه. فأمّا البائن في الحَلْب([14])....
 --------------ـــــ
([1]) البيت في اللسان (2: 319).
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 197 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 83 واللسان (2: 231).
([3]) في مخطوطة الشنقيطي: "أو اجعل".
([4]) ويقال أيضاً بواداً وبياداً وبيدودة.
([5]) شاهدها في اللسان (4: 67):
ويوماً على صلت الجبين مسحج *** ويوماً على بيدانة أم تولب
  ([6])البيتان في اللسان (4: 67/ 17: 47). وفي الموضع الأخير: "أخاف".
([7]) بفتح أولهما وآخرهما، وبكسرهما، وبفتح أولهما وكسر آخرهما، بدون تنوين في جميعها، وبكسرهما أيضاً مع التنوين. فهن خمس لغات.
([8]) البيت لأمية بن أبي عائذ الهذلي في شرح السكري لأشعار الهذليين 179 ومخطوطة الشنقيطي 83 واللسان (حيص، لحص). وضبط في مخطوطة الشنقيطي: "حيص بيص" بكسر أولهما وفتح الصاد. وصدره:
* قد كنت خراجاً ولوجاً صيرفا *
([9]) في الأصل: "في المستضعف".
([10]) يقال شرى وشراء بالقصر والمد.
([11]) البيت للأجدع بن مالك الهمداني من أبيات لـه في الأصمعيات 40. وانظر الاقتضاب 405 واللسان (9: 373). ورواية الأصمعيات: "نقفو الجياد من البيوت ومن يبع".
([12]) في الأصل: "البينون" محرف. وأنشد في اللسان:
إنك لو دعوتني ودوني  *** زوراء ذات منزع بيون
 ([13]) البيت لابن مقبل. وقد سبق الكلام عليه في حواشي (بول).
([14]) كذا وردت العبارة ناقصة. وفي اللسان: "وللناقة حالبان، أحدهما يمسك العلبة من الجانب الأيمن والآخر يحلب من الجانب الأيسر، والذي يحلب يسمى المستعلى والمعلى، والذي يمسك يسمى البائن".

ـ

##### Türkçe

(باب **الباء** و**الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**بيت**) **الباء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir asıldır; o da sığınak ve dönüş yeri ve dağınıklığın toplanma yeridir. Denir: **بيتٌ** ve **بُيوتٌ** ve **أبياتٌ**. Ondan: şiirin **بيت**’ine, benzetme üzere **بيت** denir; çünkü o, lafızların ve harflerin ve mânâların toplanma yeridir; özel bir şart üzere, o da vezindir. Şairin kastettiği de odur:
وبَيتٍ على ظَهْرِ المَطِيّ بَنَيْتُه *** بأسمَرَ مَشْقُوق الخياشِيم يَرْعُفُ([1])
**بالأسمر** ile kalemi kastetti. Ve **البيت**: adamın ailesi ve yanında gecelediği kimselerdir. Ve denir:
ما لِفُلانٍ **بِيتةُ** ليلَةٍ، yani onun üzerinde gecelediği yiyecek ve başkası yoktur. Ve **بيّتَ** işi, onu geceleyin tedbir ettiğinde (denir). Allah Teâlâ dedi: ﴿إذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضَى مِنَ القَوْلِ﴾ [النساء 108] yani evlerinde toplandıkları vakit. Ancak bu, gece ile tahsis edilir. Gündüz, **يَظَلُّ** böyledir. Ve **البَيُّوتُ**: geceleyin kalan sudur. Ve **البَيُّوتُ**: sahibinin ona dair kaygılanarak üzerinde geceleyip durduğu iştir. Ümeyye([2]) dedi:
وأَجْعَلُ فُقْرَتَها عُدَّةً *** إذا خِفْتُ بيُّوتَ أَمْرٍ عُضالِ([3])
Ve **البَيَات** ve **التَّبْييت**: düşmana geceleyin gelmendir; sanki onu evinde yakalamışsın gibi. [أبي] عبيدة’den rivayet edilmiştir ki o şöyle dedi: **بُيِّتَ** şey, takdir edildiğinde (denir); bu da şiir evlerinin takdir edilmesine benzetilir. Bu, asıl kıldığımız ve üzerine kıyas ettiğimiz asıldan uzak değildir.

(**بيح**) **الباء** ve**الياء** ve**الحاء** ne asıl ne de fer‘dir; onda ancak **البِياح** vardır; o da bir balıktır.

(**بيد**) **الباء** ve**الياء** ve**الدال** tek bir asıldır; o da şeyin yok olmasıdır. Denir: **بادَ** şey **بَيْداً** ve **بُيُوداً**, yok olduğunda([4]). Ve **البَيْداءُ** ıssız çöl de bundan (gelir). İkisini mânâda birleştirmek açıktır. Ve denir ki **البَيْدَانَةَ**: ıssız çölde oturan dişi merkep (türüdür)([5]). Ama onların **بَيْدَ** sözleri; işte böyle, **غيْرَ** mânâsıyla gelmiştir; denir: şöyle yapıldı, **بَيْدَ** ki o şöyle idi. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم hadîsinde gelmiştir: "نحن الآخِرُون السّابِقون يومَ القيامة، **بَيْد** أنَّهمْ أُوتُوا الكتابَ مِنْ قَبْلِنا وأُوتينا مِن بَعْدِهم". Ve dedi:
عمداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْدَ أني *** إخَالُ لَوْ هَلَكْتُ لم تُرِنِّي([6])
Bu, ilk kıyasa aykırıdır. Ve eğer onun başlı başına bir asıl olduğu söylense uzak olmazdı.

(**بيص**) **الباء** ve**الياء** ve**الصاد** asıl değildir. Çünkü **بَيْصَ** **حَيْص**’a tâbidir. Denir: kavim **حَيْصَ بَيْصَ** içine düştü([7]); yani karışıklığa. Dedi:
* لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([8]) *

(**بيض**) **الباء** ve**الياء** ve**الضاد** bir asıldır; ondan türemiş olan ve türemişe benzetilmiş olan (vardır).
Asıl: renklerden **البَيَاض**’dır. Denir: **ابيضَّ** şey. Ondan türemiş olana gelince: tavuk ve başkası için **البَيْضَة**; çoğulu **البَيْض**; buna benzetilmiş olan da demirin **بَيْضَة**’sidir.
İstiare olarak, onların bir kimseye, yerinde aziz olana dair sözleri: o, **بَيضَة** beldenin (merkezidir); yani yumurtanın korunması gibi korunur ve tahkim edilir. Denir: **بَيْضَة** İslâmı ve dini korudu. Zayıf, güçsüz bırakılmış([9]) kimseyi **بَيْضَة** belde diye ifade ettiklerinde, onun açıkta bırakılmış yumurta gibi terk edilmiş, tek bırakılmış olduğunu kastederler. Bunun için **البَيْضَة**’ye **التريِكة** denir. Kendi yerinde tefsir edilmiştir.
Ve denir: **باضَتِ البُهْمَى**; yani uçları düştüğünde. Ve **باضَ** sıcak, şiddetlendi; bununla, sanki yumurtlamış, yavrulamış ve yerleşmiş gibi yerleşip sağlamlaşması kastedilir.

(**بيظ**) **الباء** ve**الياء** ve**الظاء**; Arapların sahih sözünde onu bildiğim bir kelimedir değil; eğer onu zikretmiş olsalardı, onu ispat etmeye bir yön olmazdı. Dediler: **البَيْظُ** aygırın suyudur.

(**بيع**) **الباء** ve**الياء** ve**العين** tek bir asıldır; o da şeyin satımıdır; bazen **الشِّرَى**’ya **بيع** adı verilmiştir([10]). Mânâ birdir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "لا يَبِعْ أحدُكُمْ على **بَيْع** أخيهِ" dediler: mânâsı, kardeşinin **شِرَى**’sı üzerine satın almasın. Ve denir: **بِعْتُ** şeyi **بَيعاً**; eğer onu satışa arz ettiysen **أبَعْتُه** dersin. Dedi:
فَرضِيتُ آلاءَ الكُمَيْتِ فمَنْ يُبِعْ  *** فَرَساً فليسَ جَوادُنَا بِمُباعِ([11])

(**بيغ**) **الباء** ve**الياء** ve**الغين** asıl değildir. Onda gelen, kanın **تَبَيُّغُ**’udur; o da onun coşmasıdır. Dediler: aslı **تبغَّى**’dır; sonra **الياء** öne alındı ve **الغين** sona bırakıldı; senin “**جذب** ve **جبذ**” demen gibi; ve “**ما أطْيَبَه** ve **أيْطَبَهُ**”.

(**بين**) **الباء** ve**الياء** ve**النون** tek bir asıldır; o da şeyin uzaklığı ve açığa çıkmasıdır. **البَيْن** ayrılıktır; denir: **بَان** **يَبِينُ** **بَيْناً** ve **بَيْنُونة**. Ve **البَيُون**([12]) derinliği uzak kuyu. Ve **البِينُ**: gözün uzanması miktarınca bir toprak parçası. Dedi:
بِسَرْوِ حِمْيَرَ أبوالُ البغَالِ به *** أَنَّى تَسَدّيتَ وَهْناً ذلك البِينَا([13])
Ve **بانَ** şey ve **أبَانَ**; açık olup ortaya çıktığında (denir). Ve falan, falandan daha **أبْيَنُ**’dir; yani ondan daha açık sözlüdür. Ama sağımda **البائن**([14])....

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ب ي د
نزلنـا بالبيـداء وقطعنـا بيـداً عـن بيـد‏.‏
وأبادهـم اللـه فبـادوا‏.‏
وفـي الحديـث‏:‏ ‏"‏ بعث الله جبريل فقال يا بيداء بيدي بهم فيخسف بهم ‏"‏ وصاد عيراً وبيدانة‏.‏
وهو كثير المال بيد أنه بخيل‏.‏

##### Türkçe

ب ي د
**نزلنـا بالبيـداء**: **البيـداء**’da konakladık; ve **قطعنـا بيـداً عـن بيـد**: bir **بيد**’i bir **بيد**’den kestik.
Ve **أبادهـم** Allah onları helâk etti; böylece **فبـادوا** helâk oldular.
Ve hadiste: “Allah **جبريل**’i gönderdi; sonra dedi: ‘Ey **بيداء**! Onları benim elimle **بيدي** (yakala); böylece onlarla yerin dibine geçirilir’ ”. Ve bir yaban eşeği avladı; ve **بيدانة**.
Ve o, çok mal sahibidir; ancak **بيد أنه** cimridir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ب ي د * * البَيْداءُ * بوزن البيضاء المفازة والجمع * بِيدٌ * بوزن بيض و * بَادَ * هلك وبابه باع وجلس و * أبَادَهُ * الله أهلكه و * بَيْدَ * كغير وزنا ومعنى يقال هو كثير المال بيد أنه بخيل

##### Türkçe

* ب ي د * * **البَيْداءُ** * **البيضاء** vezninde; çöl, ıssız yer. Çoğulu: * **بِيدٌ** * **بيض** vezninde. Ve * **بَادَ** * helâk oldu; bâbı **باع** ve **جلس**. Ve * **أبَادَهُ** * Allah onu helâk etti. Ve * **بَيْدَ** * **غير** gibi vezin ve mânâca; “O çok mal sahibidir; **بيد** şu ki o cimridir” denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

باد الشيء يبيد بوادا، هكذا في اللسان - وقد أنكره شيخنا بناء على أنه لم يذكره الجوهري ولا أرباب الأفعال، ولا لقتضاه قياس، وهذا وبيادا، بالفتح، وبيودا، بالضم، وبيدودة، وهذه عن اللحياني: ذهب وانقطع. وباديبيد بيدا، إذا هلك. وبادت الشمس بيودا: غربت، حكاه سيبويه. وأباده الله. أهلكه. وفي الحديث: فإذا هم بديار باد أهلها، أي هلكوا وانقرضوا. والبيداء: الفلاة والمفازة المستوية يجرى فيها الخيل، وقيل: مفازة لا شيء فيها. وقال ابن جني: إنما سميت بذلك لأنها تبيد من يحلها. وعن ابن شميل: البيداء: المكان المستوي المشرف، قليلة الشجر جرداء تقود اليوم ونصف يوم، وأقل، وإشرافها شيء قليل، لا تراها إلا غليظة سلبة لا تكون إلا في أرض طين، ج بيد كسروه تكسير الصفات لأنه في الأصل صفة، والقياس بيدوات، لأنه تكسير الأسماء. وفي الحديث: إن قوما يغزون البيت فإذا نزلوا بالبيداء بعث الله جبريل فيقول: يابيداء أبيديهم. فيخسف بهم أي أهلكيهم. وهي هنا اسم موضع بعينه، وهي أرض ملساء بين الحرميءن الشريفين، بطرف الميقات المدني الذي يقال له ذو الحليفة. والبيدانة: الأتان، اسم لها، كما في الصحاح. قال امرؤ القيس:
  فيوما على صلت الجبين مسحج                      ويوما على بيدانة أم تـولـب والبيدانة: الحمارة الوحشية، أو هي التي تسكن البيداء: لا اسم لها أي أضفت إلى البيداء. ووهم الجوهري. وفي اللسان: وفي تسمية الأتان البيدانة قولان: أحدهما أنها سميت بذلك لسكونها البيداء، وتكون النون فيها زائدة، وعلى هذا القول جمهور أهل اللغة. والقول الثاني: أنها العظيمة البدن، وتكون النون فيها أصلية. ج بيدانات. وبيد، وبايد بمعنى غير، يقال: رجل كثير المال بيد أنه بخيل، معناه غير أنه بخيل، حكاه ابن السكيت. وقيل: هي بمعنى على، حكاه أبو عبيد، أي التي يراد منها المصاحبة. قال ابن سيده: والأول أعلى. وقد جاء في بعض الروايات: بايد أنهم أوتوا الكتاب من قبلنا. قال ابن الأثير: ولم أره في اللغة بهذا المعنى. وقال بعضهم: إنها بأيد، أي بقوة. قال أبو عبيد: وفيه لغة أخرى ميد بالميم. ويأتي بيد بمعنى من أجل، ذكره ابن هشام. ومثله بحديث: أنا أفضح العرب بيد أني من قريش. وطعام بيد: رديء. نقله الصغاني. وبيدان: اسم رجل، حكاه ابن الأعرابي وأنشد:
  متى أنفلت من دين بيدان لا يعد                      لبيدان دين في كرائم مـالـيا
  على أنني قد قلت من ثقة بـه                      ألا إنما باعت يميني شمـالـيا وبيدان: ع، قال:
  أجدك لن ترى بثعيلبات                      ولا بيدان ناجية ذمولا أو بيدان ماءة لبني جعفر ابن كلاب، وقيل: جبل أحمر مستطيل من أخيلة حمى ضرية. قاله أبو عبيد.

##### Türkçe

**باد** şey **يبيد** **بَوادا**: Lisân’da böyledir—ve şeyhimiz bunu, Cevherî’nin onu zikretmemiş olması ve fiillerin erbabının (onu zikretmemiş olması) ve kıyasın onu gerektirmemesi üzerine inkâr etmiştir; ve bu (masdar) **بِيادا** fetha ile, ve **بِيودا** damme ile, ve **بَيْدودة**; ve bu, Lihyânî’den: gitti ve kesildi. Ve **باديبيد** **بيدا**: helâk olduğu zaman. Ve güneş **بِيودا** **بادت**: battı; Sîbeveyh onu nakletti. Ve Allah onu **أباده**: onu helâk etti. Ve hadiste: “Derken onlar, ehli **باد** olan diyarlar (gördüler)”; yani helâk oldular ve tükendiler.

Ve **البيداء**: çöl ve düz, içinde atların koştuğu dümdüz ıssız yer; ve denildi ki: içinde hiçbir şey olmayan ıssız yer. İbn Cinnî dedi ki: Ancak ona bu ad verilmiştir; çünkü o, ona ineni helâk eder (**تبيد**). İbn Şümeyl’den: **البيداء**: yüksekçe, düz yer; ağacı az, çıplak; bir gün ve yarım gün, ve daha az, (mesafe) götürür; ve onun yüksekliği az bir şeydir; onu ancak kalın, sert (bir yer) olarak görürsün; yalnızca çamur arazide olur. Çoğulu **بِيد**; onu sıfatların kırması olarak kırdılar; çünkü aslında sıfattır; kıyas ise **بيدوات**tır; çünkü o, isimlerin kırmasıdır. Ve hadiste: “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cebrâil’i gönderir; o da der ki: ‘Ey **بيداء**! Onları **أبيديهم**.’” Böylece onlarla yer yarılır; yani onları helâk et. Ve o burada, bizzat belirli bir yerin adıdır; o, iki şerefli harem arasında, Medenî mîkâtın ucunda, kendisine **ذو الحليفة** denilen yerde, düz bir arazidir.

Ve **البيدانة**: dişi eşek; ona ait bir isimdir; Sıhâh’ta olduğu gibi. İmru’ul-Kays dedi ki:
  Bir gün, düz alınlı, süratli (at) üzerinde;
  ve bir gün, **بيدانة** üzerinde, **أم تـولـب**.

Ve **البيدانة**: yabanî dişi eşek; yahut o, **البيداء**’da oturan (dişi eşek)tir: onun için bir isim yoktur; yani **البيداء**’ya izâfe edildi. Cevherî yanıldı. Lisân’da: Dişi eşeğe **البيدانة** adının verilmesinde iki görüş vardır: birincisi, onun **البيداء**’da sakin olmasından dolayı bu adla adlandırıldığıdır; bu durumda ondaki **النون** ziyadedir; bu görüş üzere dil ehlinin çoğunluğu vardır. İkinci görüş: onun iri bedenli olduğudur; bu durumda ondaki **النون** aslîdir. Çoğulu **بيدانات**.

Ve **بيد** ve **بايد** “başka, gayrı” mânâsınadır; denilir: “Malı çok bir adamdır, **بيد** ki o cimridir”; mânâsı: “cimri olması dışında”; İbn Sikkît onu nakletti. Ve denildi ki: o “üzerine” mânâsınadır; Ebû Ubeyd onu nakletti; yani kendisinden beraberlik kastedilen (mânâ). İbn Sîde dedi ki: birincisi daha yücedir. Bazı rivayetlerde gelmiştir: “**بايد** ki onlar, bizden önce Kitap verilmişlerdir.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Onu dilde bu mânâ ile görmedim. Bazıları dedi ki: O, **بأيد**’dir; yani kuvvetle. Ebû Ubeyd dedi ki: Onda başka bir dil daha vardır: **ميد** **بالميم**. Ve **بيد**, “-den dolayı” mânâsıyla gelir; onu İbn Hişâm zikretti. Ve onun benzeri, hadiste: “Ben Arapları rezil ederim, **بيد** ki ben Kureyş’tenim.” Ve **بيد** yiyecek: kötü. Sığânî onu nakletti.

Ve **بيدان**: bir adamın adıdır; İbnü’l-A‘râbî onu nakletti ve şu beyti okudu:
  Ne zaman **بيدان**’ın dininden sıyrılsam, geri dönmez;
  **لبيدان**’ın, değerli mallarda bir dini vardır.
  Şu da var ki ben ona güvenerek dedim:
  Dikkat edin, ancak sağ elim solumu sattı.

Ve **بيدان**: bir yer adıdır (ع). Dedi ki:
  Yemin ederim, sen **ثعيلبات**’ta görmeyeceksin,
  ne de **بيدان**’da kurtulmuş, ağır yürüyen (deve)yi.

Veya **بيدان**, Ca‘fer b. Kilâb oğullarına ait bir su yeridir; ve denildi ki: **حمى ضرية**’nin ufuklarında, uzunlamasına kırmızı bir dağdır. Ebû Ubeyd bunu söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

بَادَ
1 بَادَ اـد باـد باد بادي , aor. يَبِيدُ, inf. n. بَيْدٌ (T, S, M, &c.) and بُيُودٌ (S, M, L, Msb, K) and بَيَادٌ (M, L, Msb, K) and بَيْدُودَةٌ (Lh, M, L, K) and بَوَادٌ (L, K) and بَوْدٌ, (CK,) the last but one disapproved by MF, (TA,) [and the last equally doubtful,] He, or it, perished; (T, S, A, Mgh, L, Msb;) went away; passed away; became cut off, or extinct; came to an end. (M, L, K.) ― -b2- بَادَتِ الشَّمْسُ, inf. n. بُيُودٌ, The sun set. (Sb, M, K.)

أَبَادَهُمْ
4 أَبَادَهُمْ ذ He (God) destroyed them; (T, S, A, Mgh, * Msb;) caused them to go away, pass away, become cut off or extinct, or come to an end. (M. *)

بَيْدَ
بَيْدَ بيد يد , (T, S, M, L, Mughnee, K,) as also ↓ بَايَدَ, (L, K,) or بَائِدَ, (so in the Mughnee and in a MS. copy of the K and in the CK, and in a MS. copy of the K omitted,) a noun inseparably prefixed to أَنَّ with its complement, (Mughnee,) used as syn. with غَيْر, (Ks, T, S, M, &c.,) but never otherwise than in the accus. case, nor as an epithet, nor otherwise than as an exceptive in a case in which the thing excepted is disunited in kind from that from which the exception is made. (Mughnee.) You say, هُوَ كَثِيرُ المَالِ بَيْدَ أَنَّهُ بَخِيلٌ He is possessed of abundant, or much, wealth, but he is niggardly. (ISk, S, M, A, Msb, Mughnee.) ― -b2- Also as syn. with عَلَى, (M, K,) as some say; (A'Obeyd, M;) but to render it in the former manner is preferable. (M.) Accord. to some, (L,) it is syn. with عَلَى in the following trad.: نَحْنُ الآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ القيَامَةِ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُو الكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَ أُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ [We, the latter people, shall be those who will precede on the day of resurrection, although they were given the Scripture before us, and we were given it after them]: (T, L:) El-Umawee holds it to be so: (T:) but Ks says that it here signifies غَيْر [as in the former ex.]: (T, L: [and so says IHsh in the Mughnee:]) accord. to one recital, it is بايَد; (L;) or بَائِدَ; so in the Musnad of the Imلm Esh-Shلfi'ee: (Mughnee:) IAth says, I have not found this in the classical language in the sense of عَلَى: some say that it is بِأَيْدٍ, i. e. by means of strength, or power; and that the meaning is, we shall be those who will precede to Paradise on the day of resurrection by means of strength, or power, given us by God. (L.) ― -b3- Also, [accord. to some,] as meaning مِنْ أَجْلِ: (L, Mughnee, K:) as in the saying of Mohammad, أَنَا أَفْصَحُ العَرَبِ بَيْدَ أَنِّى مِنْ قُرَيْشٍ وَنَشَأْتُ فِى بَنِى سَعْدٍ [I am the most chaste in speech of the Arabs because I am of the tribe of Kureysh and I grew up among the children of Saad]: (T, L: [in the Mughnee given somewhat differently:]) but Ibn-Mلlik and others say that it here, also, means غير, after the manner in which the latter is used in the saying [of a poet],
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ
بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الكَتَائِبِ
[And there is no blemish in them, save that their swords have in them notches from the conflicting of the troops]
. (Mughnee.) This manner of praising is termed by Abu-l-'Abbلs Mohammad Ibn-Yezeed اِسْتِثْبَاتٌ. (Ham p. 474.) ― -b4- مَيْدَ is also a dial. var. of the same. (A'Obeyd, T, Mughnee.)

بَيْدَآءُ
بَيْدَآءُ بيدآء A desert; or a waterless desert: (S, M, A, Mgh, Msb, K:) or one that is plain, or level, in which horses are made to run: (M:) or one wherein is nothing: (TA:) so called, accord. to IJ, because it [often] destroys him who alights, or sojourns, in it: (M, Msb: *) or a plain tract, slightly elevated, with few trees, and without herbage, extending to the distance of a day's journey, or half a day's journey, or less, rugged and hard, and only in a country of mould, or clay: (ISh:) pl. بِيْدٌ: (S, M, Msb, K:) it has a pl. of a form proper to epithets because it is originally an epithet: (M:) by rule it should be بَيْدَاوَاتٌ. (M, K.)

بَيْدَانَةٌ
بَيْدَانَةٌ بيدانه بيدانة A she-ass; a subst. applied to that animal: (S:) or a wild she-ass: (M, K:) or one that inhabits a desert (بَيْدَآء); (T, K;) [an epithet;] not a subst. applied to the animal; J being in error in asserting it to be such: (K:) the [wild] she-ass is thus called, accord. to most of the lexicologists, because it inhabits the بيداء; and if so, the ن is an augmentative letter: or, accord. to some, because it is large in the body (البَدَن); and if so, the ن is a radical letter: (L:) the pl. is بَيْدَانَاتٌ. (L, K.)

بَايَدَ
بَايَدَ بأيد بايد يد , or بَائِدَ: see بَيْدَ.

##### Türkçe

بَادَ
1 **بَادَ** (aor. **يَبِيدُ**, inf. n. **بَيْدٌ** ve **بُيُودٌ** ve **بَيَادٌ** ve **بَيْدُودَةٌ** ve **بَوَادٌ** ve **بَوْدٌ**, sondan bir önceki MF tarafından hoş görülmemiştir, [ve sonuncu da aynı derecede şüphelidir,]) O, yahut o şey, helâk oldu; gitti; geçip gitti; kopmuş yahut yok olmuş oldu; sona erdi. ― -b2- **بَادَتِ الشَّمْسُ**, inf. n. **بُيُودٌ**, Güneş battı.

أَبَادَهُمْ
4 **أَبَادَهُمْ** O (Allah) onları helâk etti; onları gitmeye, geçip gitmeye, kopmaya yahut yok olmaya, yahut sona ermeye sevk etti.

بَيْدَ
**بَيْدَ** (aynı şekilde ↓ **بَايَدَ**, yahut **بَائِدَ**) **أَنَّ**’e, onun tümleyeniyle birlikte, ayrılmaz biçimde öneklenen bir isimdir; **غَيْر** ile eş anlamlı olarak kullanılır; fakat hiçbir zaman mecrûr hâlde olmaksızın, ne sıfat olarak, ne de istisna edatı olmaksızın, ancak istisna edilen şeyin, kendisinden istisna yapıldığı şeyden tür bakımından ayrık olduğu bir durumda [kullanılır]. Şöyle dersin: هُوَ كَثِيرُ المَالِ **بَيْدَ أَنَّهُ** بَخِيلٌ “O, bol yahut çok mala sahiptir; fakat o cimridir.” ― -b2- Ayrıca, bazılarının dediğine göre, **عَلَى** ile eş anlamlı olarak; fakat onu önceki tarz üzere anlamlandırmak daha tercihe şayandır. Bazılarına göre, (L,) aşağıdaki rivayette **عَلَى** ile eş anlamlıdır: نَحْنُ الآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ القيَامَةِ **بَيْدَ أَنَّهُمْ** أُوتُو الكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَ أُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ [Biz, sonraki topluluk, kıyamet gününde öne geçenler olacağız; her ne kadar onlara Kitap bizden önce verilmiş ve bize de onlardan sonra verilmiş olsa da]: El-Umawee bunun böyle olduğunu kabul eder; fakat Ks burada onun **غَيْر** mânasına geldiğini söyler: bir rivayete göre o **بايَد**’dir; yahut **بَائِدَ**; İmâm Eş-Şâfi‘î’nin Müsned’inde böyledir: IAth der ki, bunu klasik dilde **عَلَى** mânasında bulmadım: bazıları onun **بِأَيْدٍ** olduğunu, yani kuvvet yahut kudret vasıtasıyla [demek olduğunu] söyler; ve mânanın, Allah’ın bize verdiği kuvvet yahut kudret vasıtasıyla kıyamet gününde Cennet’e öne geçenler olacağımız [olduğu]nu söyler. ― -b3- Ayrıca, [bazılarına göre,] **مِنْ أَجْلِ** mânasında: Muhammed’in şu sözünde olduğu gibi, أَنَا أَفْصَحُ العَرَبِ **بَيْدَ أَنِّى** مِنْ قُرَيْشٍ وَنَشَأْتُ فِى بَنِى سَعْدٍ [Ben Arapların sözce en fasihiyim; çünkü ben Kureyş’tenim ve Benî Sa‘d içinde yetiştim]: fakat İbn-Mâlik ve başkaları, burada da onun, şairin şu sözünde **غَيْر**’in kullanılış tarzı üzere, **غير** mânasında olduğunu söyler:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ **غَيْرَ أَنَّ** سُيُوفَهُمْ
بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الكَتَائِبِ
[Onlarda hiçbir ayıp yoktur; yalnız şu var ki, kılıçlarında, birliklerin çarpışmasından [doğan] gedikler vardır]. Bu övme tarzına Ebû’l-‘Abbâs Muhammed İbn-Yezeed tarafından **اِسْتِثْبَاتٌ** adı verilir. ― -b4- **مَيْدَ** de bunun bir lehçe varyantıdır.

بَيْدَآءُ
**بَيْدَآءُ** Bir çöl; yahut susuz bir çöl: yahut düz yahut seviyeli olup içinde atların koşturulduğu [çöl]: yahut içinde hiçbir şey bulunmayan [yer]: IJ’ye göre ona bu ad verilmiştir; çünkü o, [çoğu kez] içinde konaklayanı yahut ikamet edeni helâk eder: yahut bir günlük yol, yahut yarım günlük yol, yahut daha azı mesafesine uzanan; az ağaçlı ve otsuz; engebeli ve sert; ve ancak toprak yahut kil memleketinde bulunan, az yükseltili düz bir arazi parçası: çoğulu **بِيْدٌ**’dur: ona, aslında bir sıfat olduğu için, sıfatlara mahsus bir kalıbın çoğulu verilmiştir: kaideye göre onun **بَيْدَاوَاتٌ** olması gerekirdi.

بَيْدَانَةٌ
**بَيْدَانَةٌ** Bir dişi eşek; o hayvana uygulanan bir isim: yahut bir yabanî dişi eşek: yahut bir çöl (**بَيْدَآء**)de oturan [dişi eşek]: [bu bir sıfattır;] hayvana uygulanan bir isim değildir; J’nin onu böyle sayması hatadır: [yabanî] dişi eşek, lugatçıların çoğuna göre, **بيداء**’da oturduğu için böyle adlandırılmıştır; bu takdirde **النون** artırma bir harftir: yahut bazılarının görüşüne göre, gövdece büyük olduğu için (**البَدَن**); bu takdirde **النون** kök bir harftir: çoğulu **بَيْدَانَاتٌ**’tır.

بَايَدَ
**بَايَدَ**, yahut **بَائِدَ**: bk. **بَيْدَ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

بَادَ
بَادَ ( y )  I ( n. ac. بَيْد 1 ,  بَيَاْد 22 ,  بُيُود [ 27 ] ,

بَيْدُوْدَة
بَيْدُوْدَة ),
a.  Perished, became extinct.

b.  Set ( sun ).

أَبْيَدَ
أَبْيَدَ IV ,
a.  Destroyed, annihilated.

بَيْد
بَيْد 1 ,
a.  Destruction, ruin.

بَاْيِد
بَاْيِد 21 ,
a.  Lost, destroyed, done for.

بَيَّاْدِيّ
بَيَّاْدِيّ 28yi ,  P. , ( pl. بَيَّاْدَة 28t ),
a.  Foot-soldier; infantry.

b.  Footman.

بَيْدَآء
بَيْدَآء ( pl. بِيْد 2 ,  بَيْدَاوات ),
a.  Desert, wilderness.

بَيْدَر
بَيْدَر ( pl. بَيَاْدِ٤ُ 47 ),
a.  Threshing-floor.

بَيْذَق
بَيْذَق ( pl. بَيَاْدِ٤ُ 47 ,  بَيَاْدِ٤َة 47t ),
a.  Pedestrian.

b.  Pawn ( Chess ).

c.  Snail.

بِيْر
بِيْر ( pl. أَبْيَاْد 38 ),
a.  Well.

بِيْرَه
بِيْرَه -  بِيْرَا
a.  Beer.

بَيْرَق
بَيْرَق
a.  Flag, standard.

بِيْرَمُوْن
بِيْرَمُوْن
a.  Vigil; eve of.

##### Türkçe

بَادَ
بَادَ ( y ) I ( n. ac. **بَيْد** 1 , **بَيَاْد** 22 , **بُيُود** [ 27 ] ,

**بَيْدُوْدَة**
**بَيْدُوْدَة** ),
a. Helâk oldu, yok oldu.

b. (Güneş) battı.

أَبْيَدَ
أَبْيَدَ IV ,
a. Helâk etti, yok etti.

بَيْد
**بَيْد** 1 ,
a. Helâk, yıkım.

بَاْيِد
**بَاْيِد** 21 ,
a. Kaybolmuş, helâk olmuş, mahvolmuş.

بَيَّاْدِيّ
**بَيَّاْدِيّ** 28yi , P. , ( pl. **بَيَّاْدَة** 28t ),
a. Yaya asker; piyade.

b. Yaya hizmetkâr.

بَيْدَآء
**بَيْدَآء** ( pl. **بِيْد** 2 , **بَيْدَاوات** ),
a. Çöl, ıssızlık.

بَيْدَر
**بَيْدَر** ( pl. **بَيَاْدِ٤ُ** 47 ),
a. Harman yeri.

بَيْذَق
**بَيْذَق** ( pl. **بَيَاْدِ٤ُ** 47 , **بَيَاْدِ٤َة** 47t ),
a. Yaya.

b. Piyon (satranç).

c. Salyangoz.

بِيْر
**بِيْر** ( pl. **أَبْيَاْد** 38 ),
a. Kuyu.

بِيْرَه
**بِيْرَه** - **بِيْرَا**
a. Bira.

بَيْرَق
**بَيْرَق**
a. Bayrak, sancak.

بِيْرَمُوْن
**بِيْرَمُوْن**
a. Nöbet; arifesi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

بيد
بَادَ - يَبِيْدُ
بَادَ - يَبِيْدُ + الكائن أو الشيء: يزول ويهلك ويفنى: يتخرب ويضمحل ويزول أصله ولا يبقى منه أثر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً" وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ، زَهَقَ - يَزْهَقُ، بَادَ - يَبيْدُ، بَطَلَ - يَبْطُلُ، نَفِدَ - يَنْفَدُ
تبيد
 	﴿ودخل جنته وهو ظالم لنفسه قال ما أظن أن تبيد هذه أبدا(35)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [بيد] ب ي د: البَيْداءُ بوزن البيضاء المفازة والجمع بِيدٌ بوزن بيض و بَادَ هلك وبابه باع وجلس و أبَادَهُ الله أهلكه و بَيْدَ كغير وزنا ومعنى يقال هو كثير المال بيد أنه بخيل
معجم الفرائد القرآنية
ب  ي  د
" تَبِيدَ " في قوله تعالى " وَدَخَلَ جَنـَّتَهُ وَهُوَ ظَالـِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيــدَ هَذِهِ أَبَداً "(35) الكهف .
تَبِيدَ :أي تهلك، والبَيداء المفازة التي لا شيء فيها، ثم عبر عن كل هالك بالبائد، وإن لم يكن بالبيداء.
الراغب
باد
- قال عز وجل: }ما أظن أن تبيد هذه أبدا{ [الكهف/35]، يقال: باد الشيء يبيد بيادا: إذا تفرق وتوزع في البيداء، أي: المفازة، وجمع البيداء: بيد، وأتان بيدانة: تسكن البادية البيداء.
مقاييس للغة:
بيد الباء والياء والدال أصلٌ (واحدٌ)، وهو أن يُودِيَ الشيءُ: يقال بادَ الشيء بَيْداً وَبُيُوداً إذا أَوْدَى. وَالبَيْداء المَفَازة مِن هذا أيضاً، والجمعُ بينهما في المعنى ظاهرٌ، ويقال إنّ البَيْدَانَةَ الأتَانُ تَسكُن البيداء. فأمّا قولهم بَيْدَ، فكذا جاء بمعنى غيْر، يقال فُعِل كذا بَيْدَ أنَّه كان كذا، وقد جاء في حديث النبي صلَّى اللَّه عليه وآله وسلَّم: «نحن الآخِرُون السَّابِقُونَ يومَ القِيامة، بَيْد أنَّهم أُوتُوا الكتابَ مِنْ قَبْلِنا وأُوتِينَا مِنْ بَعْدِهم»؛ وقال:
عمداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْدَ أني
إخَالُ لَوْ هَلَكْتُ لَمْ تِرِنِّي
وَهَذا يُبَاينُ القياسَ الأَوَّل، ولو قيلَ انه أصلٌ برأَسِهِ لم يَبْعُد.
القاموس المحيط:
بادَ يبيدُ بواداً وبَيْداً وبياداً وبُيوداً وبَيْدُودَةً ذَهَبَ، وانْقَطَعَ، والشمسُ بُيوداً غَرَبَتْ. والبَيْداءُ الفلاةُ، ج بِيْدٌ، والقِياسُ بَيْدَاواتٌ، وأرضٌ مَلْساءُ بين الحَرَمَيْنِ. والبَيْدانَةُ الأتانُ الوَحْشِيَّةُ، أو التي تسْكُنُ البَيْداء، لا اسْمٌ لها، ووهِمَ الجوهريُّ، ج بَيْدانات. وبَيْدَ وبايِدَ بمَعْنَى غيرٍ، وعلى، ومِنْ أَجْلِ. وطعامٌ بَيْدٌ رَدِيء. وبَيْدانُ رَجُلٌ، وع، أو ماءةٌ لِبَنِي جَعْفَرِ بنِ كِلابٍ.
تاج العروس:
بيد
بادَ الشّيْءُ يَبِيدُ بَوَاداً هكذا في اللِّسان - وقد أَنكرَه شيخُنا بِناءً على أَنه لم يَذكره الجوهريّ ولا أَربابُ الأَفعال ولا لقتضاه قِياس وهذا وبَيَاداً بالفتح وبُيُوداً بالضّمّ وبَيْدُودةً وهذه عن اللِّحيانيّ : ذَهَبَ وانْقَطَعَ . وبَادَيَبيدُ بَيْداً إِذا هَلَك . وبادَت الشَّمسُ بُيُوداً : غَرَبتْ حكاه سيبويه . وأَبادَه اللّه . أَهلَكَه . وفي الحديث : فإِذا هم بدِيارٍ بادَ أَهلُهَا أَي هَلكُوا وانقَرَضوا . والبَيْدَاءُ : الفَلاَةُ والمَفازةُ المَستويَةُ يُجرَى فيهَا الخَيْل وقيل : مَفازةٌ لا شيْءَ فيهَا . وقال ابن جِنّي : إِنّمَا سَمِّيَت بذلك لأَنّهَا تُبيدُ مَن يَحلُّهَا . وعن ابن شُميل : البَيْداء : المَكانُ المُستوِي المُشرف قليلةُ الشَّجَرِ جَرْداءُ تَقُودُ اليَوْمَ ونِصْفَ يومٍ وأَقلّ وإِشرافُها شيْءٌ قَليلٌ لا تَراهَا إِلاّ غَلِيظةً سَلِبةً لا تكون إِلاَّ في أَرْضِ طِينٍ ج بِيدٌ كسَّروه تَكسِيرَ الصِّفاتِ لأَنّه في الأَصْل صِفَةٌ والقِيَاس بَيْدَوَات لأَنَّه تكسير الأَسماءِ . وفي الحديث : إِنّ قوماً يَغْزُونَ البَيْتَ فَإِذا نَزَلُوا بالبَيْدَاءِ بَعَثَ اللّهُ جِبريلَ فيقول : يابَيداءُ أَبِيدِيهم . فيُخسَفُ بِهمِ أَي أَهْلكِيهم . وهي هنا اسمُ مَوضِعٍ بعَينه وهي أَرْضٌ مَلْسَاءُ بينَ الحَرَمَيءنِ الشَّريفَين بطَرَف المِيقَاتِ المدَنيّ الّذي يقال له ذو الحُليفَةِ . والبَيْدَانة : الأَتَانُ اسمٌ لها كما في الصّحاح . قال امرؤ القَيس :
فيَوماً على صَلْتِ الجَبِينِ مُسَحَّجٍ ... ويَوْماً على بَيْدَانةٍ أُمِّ تَوْلَبِ والبيْدَانةُ : الحِمَارَةُ الوَحْشِيَّةُ أَو هي الّتي تَسْكُن البَيْدَاءَ : لا اسمٌ لها أَيْ أُضِفَتْ إِلى البيداءِ . ووَهِمَ الجوهَرِيُّ . وفي اللّسان : وفي تَسمية الأَتَانِ البَيْدَانة قَولانِ : أَحدُهما أَنّها سُمِّيَت بذلك لسكُونها البيداءَ وتكون النُّون فيها زائدة وعلى هذا القَولِ جمْهورُ أَهلِ اللُّغَة . والقَول الثاني : أَنّهَا العَظيمةُ البَدَنِ وتكون النُّون فيها أَصليّة . ج بَيْدانَاتٌ . وبَيْدَ وبَايِدَ بمعنى غَيْر يُقَال : رَجلٌ كثيرُ المال بَيْدَ أَنَّه بَخيلٌ معناه غير أَنّه بَخيلٌ حكاه ابن السِّكِّيت . وقِيل : هي بمعنَى عَلَى حكاه أَبو عُبَيْد أَي الّتي يُرَادُ منها المُصاحَبَة . قال ابن سيده : والأَوّل أَعلَى . وقد جاءَ في بعض الرِّوايات : بايْدَ أَنهم أُوتُوا الكتابَ مِن قَبْلِنَا . قال ابن الأَثير : ولم أَرَه في اللُّغة بهذا المعنَى . وقال بعضُهم : إِنّها بأَيْد أَي بقُوّة . قال أَبو عُبيد : وفيه لُغة أُخرى مَيْدَ بالميم . ويأْتي بَيْدَ بمعْنَى مِنْ أَجْل ذكرَه ابن هِشام . ومثَّله بحديث : أَنا أَفضَحُ العَرَبِ بَيْدَ أَنِّي مِن قُرَيش . وطَعَامٌ بَيْدٌ : رَدِيءٌ . نقَله الصَّغانيّ . وبَيْدَانُ : اسم رَجُل حكاه ابن الأَعرابي وأَنشد :
مَتى أَنفَلِتْ من دَيْنِ بَيْدَانَ لا يَعُدْ ... لبَيْدَانَ دَيْنٌ في كَرائمِ مالِيَا
علَى أَنّني قد قُلتُ مِن ثِقَةٍ بهِ ... أَلاَ إِنّمَا باعَتْ يَميِني شِمَاليَا وبَيْدَانُ : ع قال :
أَجِدَّك لن تَرَى بثُعَيلِبَاتٍ ... ولا بَيْدَانَ ناجِيةً ذَمُولاَ أَو بَيْدان ماءَةٌ لبنَي جَعفَرِ ابن كِلابٍ وقيل : جَبلٌ أَحمرُ مستطيلٌ من أَخْيِلة حَمَى ضَرِيَّة . قاله أَبو عُبيد

##### Türkçe

بيد
**بَادَ - يَبِيْدُ**
**بَادَ - يَبِيْدُ** + varlık veya şey: yok olur, helâk olur ve fânî olur: harap olur, sönüp gider ve aslî kökü yok olur ve ondan bir eser kalmaz.
Ve lafız, “şeyin helâkı ve fânî oluşu ve yok oluşu; cisim olarak, yahut eser ve fiil olarak” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَنيَ - يَفْنى**، **هَلَكَ - يَهْلِكُ**، **زَهَقَ - يَزْهَقُ**، **بَادَ - يَبيْدُ**، **بَطَلَ - يَبْطُلُ**، **نَفِدَ - يَنْفَدُ**

تبيد
 	﴿Ve cennetine girdi, kendine zulmedici iken; dedi: “Ben zannetmiyorum ki bu, ebediyen **تَبِيدَ** olsun (35)”﴾ **الكهف**

مختار الصحاح
● [**بيد**] ب ي د: **البَيْداءُ** “**البيضاء**” vezninde; ıssız çöl; çoğulu **بِيدٌ** “**بيض**” vezninde. Ve **بَادَ**: helâk oldu; babı **باع** ve **جلس**’tir. Ve **أَبَادَهُ الله**: Allah onu helâk etti. Ve **بَيْدَ** “**غير**” gibi; vezin ve mânâca; denir ki: o çok mal sahibidir, **بيد** şu ki o cimridir.

معجم الفرائد القرآنية
ب  ي  د
“**تَبِيدَ**” O’nun sözü olan: “Ve cennetine girdi, kendine zulmedici iken; dedi: ‘Ben zannetmiyorum ki bu, ebediyen **تَبِيــدَ** olsun’ ”(35) **الكهف**.
**تَبِيدَ**: yani helâk olur; ve **البَيداء**: içinde hiçbir şey olmayan ıssız çöl; sonra her helâk olan hakkında **بائد** ile ifade edildi; **البيداء** ile olmasa bile.

الراغب
**باد**
- Azîz ve Celîl şöyle dedi: }“Ben zannetmiyorum ki bu, ebediyen **تبيد** olsun”{ [**الكهف**/35]. Denir ki: **باد** şey **يبيد** **بيادا**: **البيداء**’da, yani ıssız çölde, dağılıp ayrıldığı zaman. Ve **البيداء**’nın çoğulu: **بيد**. Ve **أتان بيدانة**: **البادية البيداء**’da (ıssız çölde) oturur.

مقاييس للغة:
**بيد**: **الباء** ve **الياء** ve **الدال** bir (tek) asıldır; o da şeyin yok olup gitmesidir: denir ki **بادَ** şey **بَيْداً** ve **بُيُوداً**: yok olup gittiği zaman. Ve **البَيْداء** ıssız çöl de bundan (bu asıldan)dır; ikisini mânâda birleştirmek açıktır. Ve denir ki **البَيْدَانَة**: **الأَتَان** (dişi eşek) **البيداء**’da oturur. Amma onların **بَيْدَ** sözleri; işte böyle “**غيْر**” mânâsıyla gelmiştir: denir ki “şöyle yapıldı, **بَيْدَ** şu ki o şöyle idi.” Ve Nebî’nin (Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun) hadîsinde gelmiştir: «Biz kıyâmet günü son olanlarız, öne geçenleriz; **بَيْدَ** şu ki onlar kitaba bizden önce verildiler ve bize onlardan sonra verildi»; ve dedi ki:
عمداً فَعَلْتُ ذاكِ **بَيْدَ** أني
إخَالُ لَوْ هَلَكْتُ لَمْ تِرِنِّي
Ve bu, birinci kıyasa aykırı olur; ve eğer “başlı başına bir asıldır” denilse uzak olmaz.

القاموس المحيط:
**بادَ** **يبيدُ** **بواداً** ve **بَيْداً** ve **بياداً** ve **بُيوداً** ve **بَيْدُودَةً**: gitti; kesildi. Ve güneş **بُيوداً**: battı. Ve **البَيْداءُ**: ıssız ova; çoğulu **بِيْدٌ**; kıyas **بَيْدَاواتٌ**’tır. Ve (o) iki harem arasında düz bir arazidir. Ve **البَيْدانَةُ**: vahşî dişi eşek; yahut **البَيْداء**’da oturan; onun bir adı yoktur; ve Cevherî yanıldı; çoğulu **بَيْدانات**. Ve **بَيْدَ** ve **بايِدَ** “**غير**” mânâsında; ve “üzerine”; ve “sebebiyle”. Ve **طعامٌ بَيْدٌ**: kötü. Ve **بَيْدانُ**: bir adam (adı); ve (ayrıca) bir yer; yahut Benî Ca‘fer b. Kilâb’a ait bir su.

تاج العروس:
**بيد**
**بادَ** şey **يَبِيدُ** **بَوَاداً**: lisân’da böyle; şeyhimiz bunu, Cevherî’nin ve fiil erbabının onu zikretmemesi ve kıyasın bunu gerektirmemesi sebebiyle inkâr etti. Ve bu, fetha ile **بَيَاداً** ve damme ile **بُيُوداً** ve **بَيْدُودةً**; bu da Lihyânî’dendir: gitti ve kesildi. Ve **بَادَ يَبيدُ** **بَيْداً**: helâk olduğu zaman. Ve güneş **بُيُوداً** **بادَت**: battı; Sîbeveyh bunu rivayet etti. Ve **أَبادَه اللّه**: Allah onu helâk etti. Ve hadîste: “Bir de baktılar ki, halkı **بادَ** olmuş (yok olmuş) diyarlar”; yani helâk oldular ve tükenip yok oldular. Ve **البَيْدَاءُ**: ıssız ova ve düz ıssız çöl; içinde atlar koşturulur. Ve denildi ki: içinde hiçbir şey olmayan ıssız çöl. İbn Cinnî dedi ki: ancak ona bu ad verildi; çünkü o, oraya ineni **تُبيدُ** eder (yok eder). İbn Şümeyl’den: **البَيْداء**: düz, yüksekçe yer; ağacı az; çıplak; bir gün ve yarım gün ve daha az götürür; yüksekliği az bir şeydir; onu ancak kalın, sert, soyulmuş görürsün; ancak çamur arazide olur. Çoğulu **بِيدٌ**; onu sıfatların kırılması gibi kırdılar; çünkü aslında sıfattır. Kıyas **بَيْدَوَات**’tır; çünkü o, isimlerin kırılmasıdır. Ve hadîste: “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البَيْدَاءِ**’ya indiklerinde Allah Cebrîl’i gönderir; der ki: ‘Ey **بَيداءُ**! onları **أَبِيدِيهم**.’ Böylece onlara yer batırılır”; yani onları helâk et. Ve burada o, bizzat bir yerin adıdır; o, iki şerefli harem arasında, Medenî mîkâtın ucunda, **ذو الحُليفَة** denilen yerde düz bir arazidir. Ve **البَيْدَانة**: **الأَتَان**; ona bir isimdir, **الصّحاح**’ta olduğu gibi. İmru’ül-Kays dedi ki:
فيَوماً على صَلْتِ الجَبِينِ مُسَحَّجٍ ... ويَوْماً على **بَيْدَانةٍ** أُمِّ تَوْلَبِ
Ve **البيْدَانة**: vahşî dişi eşek; yahut **البَيْدَاء**’da oturan odur; onun bir adı yoktur; yani **البيداءِ**’ya izâfe edildi. Ve Cevherî yanıldı. **اللّسان**’da: ve **الأَتَان**’a **البَيْدَانة** adının verilmesinde iki söz vardır: birincisi, onun **البيداء**’da oturması sebebiyle bu adın verilmiş olmasıdır; ve **النون** onda zâiddir; bu görüş üzere dil ehlinin çoğunluğu vardır. İkinci görüş: onun büyük bedenli olmasıdır; ve **النون** onda aslîdir. Çoğulu **بَيْدانَاتٌ**. Ve **بَيْدَ** ve **بَايِدَ** “**غَيْر**” mânâsında; denir ki: “adam çok mal sahibidir, **بَيْدَ** şu ki o cimridir”; mânâsı: “şu ki o cimridir”den başka; İbnü’s-Sikkît bunu rivayet etti. Ve denildi ki: o “**عَلَى**” mânâsındadır; Ebû Ubeyd bunu rivayet etti; yani ondan murad edilen “beraberlik”tir. İbn Sîde dedi ki: birincisi daha üstündür. Ve bazı rivayetlerde gelmiştir: **بايْدَ** şu ki onlar kitaba bizden önce verildiler. İbnü’l-Esîr dedi ki: onu bu mânâ ile dilde görmedim. Ve bazısı dedi ki: o **بأَيْد** yani kuvvetle. Ebû Ubeyd dedi ki: onda başka bir lügat daha vardır: **مَيْدَ** mîm ile. Ve **بَيْدَ**, “sebebiyle” mânâsıyla gelir; İbn Hişâm onu zikretti. Ve onu şu hadîsle örnekledi: “Ben Arapları rezil ederim, **بَيْدَ** şu ki ben Kureyş’tenim.” Ve **طَعَامٌ بَيْدٌ**: kötü; Sığânî onu nakletti. Ve **بَيْدَانُ**: bir adam adıdır; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti ve şu beyti okudu:
مَتى أَنفَلِتْ من دَيْنِ **بَيْدَانَ** لا يَعُدْ ... لِ**بَيْدَانَ** دَيْنٌ في كَرائمِ مالِيَا
علَى أَنّني قد قُلتُ مِن ثِقَةٍ بهِ ... أَلاَ إِنّمَا باعَتْ يَميِني شِمَاليَا
Ve **بَيْدَانُ**: bir yer; dedi ki:
أَجِدَّك لن تَرَى بثُعَيلِبَاتٍ ... ولا **بَيْدَانَ** ناجِيةً ذَمُولاَ
Yahut **بَيْدان**: Benî Ca‘fer b. Kilâb’a ait bir su. Ve denildi ki: **حَمَى ضَرِيَّة**’den **أَخْيِلة**’den uzun kırmızı bir dağdır. Ebû Ubeyd bunu söyledi.
